การจำแนกชนิดนกเป็นสิ่งสำคัญสำหรับนักดูนก เพราะจะทำให้ ทราบว่านกที่เห็นเป็นนกชนิดใด สำหรับ ผู้เริ่มต้นดูนกทุกคนจะรู้สึกว่า นกทุกชนิดที่พบเห็นล้วนแต่เป็นนกชนิดใหม่ แม้กระทั่งนกที่พบเห็นได้ทั่วไป เช่น นกกระจอกหรือนกเอี้ยง ดังนั้นคุณต้องเริ่มต้นจำแนกชนิดของนกเหล่านี้ให้ถูกต้องเสียก่อน ถึงแม้ จะพบอยู่บ่อยๆ ก็ตามที
               การจำแนกชนิดนกเป็นสิ่งที่สำคัญสำหรับนักดูนกทุกคน เพราะจะทำ ให้ทราบว่า นกที่เห็นเป็นนก ชนิดใด มีพฤติกรรมอย่างไร การออกดูนกมาก สังเกตและจดจำลักษณะเด่นของนกแต่ละชนิด หมั่นเปิดหนังสือคู่มือ จดบันทึก รายละเอียดและสอบถามจากผู้เชี่ยวชาญเป็นสิ่งที่ผู้เริ่มต้นดูนกทุกคนต้องหมั่นฝึกฝน เพื่อที่จะให้จำแนกชนิดนก ได้อย่างถูกต้องและแม่นยำอย่าท้อแท้ หากไม่สามารถจำแนกชนิดนกได้ในระยะแรก เพราะนกแต่ละชนิดมีความ ยากง่ายในการจำแนกชนิดต่างกันไป พยายามจดจำรายละเอียด ลักษณะเด่นและพฤติกรรมของนกแต่ละชนิดจนจำแนก ได้ในที่สุด และแม้ว่าจะจำแนกชนิดได้แล้วก็ควรจะดูนกชนิดนั้นต่อไป หมั่นสังเกตพฤติกรรมทุกครั้งที่มีโอกาส เพราะ จะทำให้เรามีความเชี่ยวชาญเกี่ยวกับนกชนิดนั้นเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ

การจำสามารถจำแนกชนิดนกได้อย่างถูกต้องและ แม่นยำ มีหลัก ควรสังเกต ดังนี้
ขนาดและรูปร่าง
               -ขนาดรูปร่างของลำตัว  สังเกตว่านกที่พบมีขนาดเท่าใด โดยเปรียบเทียบกับนกที่รู้จักดี เช่น เปรียบเทียบ ขนาดกับนกกระจอกบ้านนก นกเขาใหญ่ หรือนกเอี้ยงสาริกาเพื่อประมาณขนาดของนกที่พบ อย่างคร่าวๆ
               -ลักษณะของคอ  ว่ามีคอสั้นอย่างนกกระติ้ด หรือคอยาวอย่างพวก นกยาง
               -ลักษณะของปาก  เป็นส่วนสำคัญที่จะบอกถึงประเภทหรือวงศ์ของนกได้ เช่น พวกนกกินปลา จะมีปากแหลม ยาวตรง ส่วนนกที่กินเมล็ดพืช จะมีปากสั้นแข็งแรง พวกกินน้ำหวานปากจะแหลมยาวโค้ง สำหรับนกล่าเหยื่อ อย่าง พวกเหยี่ยวปากจะมีปากงุ้มแหลม ขนาดและสีของปากก็เป็นส่วนประกอบ ที่ช่วยให้การจำแนกชนิดของนกได้ง่ายขึ้น
               -ลักษณะของปีก มีปีกกว้างหรือยาว ปลายปีกแหลมหรือมน เช่น พวกเหยี่ยวขนาดเล็กจะมีปีกแหลม ส่วน นกเค้าจะมีปีกกลม เป็นต้น
               -ลักษณะและขนาดของขา  ใช้เป็นส่วนประกอบในการจำแนกชนิดนกได้ เช่น พวกนกที่เดินท่องน้ำหากิน มักมีขายาว
               -ลักษณะของหาง เป็นลักษณะเด่นอีกอย่างหนึ่ง ในการช่วยจำแนกชนิดนกได้ สังเกตดูว่า นกนั้นมีหางสั้นหรือ ยาว ปลายแหลมเป็นแฉกตัดตรง หรือเว้าลึก หรือมีขนบางเส้นยาวยื่นออกมา

สีและลวดลาย
               ให้สังเกตสีขนที่ปกคลุมลำตัวและลวดลายที่มีลักษณะเด่น
               -หน้า หัวและปาก ดูว่ามีแถบเหนือตาและที่หน้าฝากหรือไม่ มีวงแหลมรอบตาไหม ปากสีอะไร อ่อนหรือเข้ม

ลายด้านล่างลำตัว
               -ลำตัวด้านล่าง สังเกตสีของท้อง อ่อนหรือเข้ม มีแถบหรือลายขีดบนอกหรือไม่และสังเกตสีของขา
               -ปีกด้านนอกและลำตัวด้านบน สังเกตขีดจุดหรือลาย ซึ่งอาจจะเห็นได้เวลาบิน สังเกตว่าสีของปีกต่างจากหลัง อย่างไร
               -สีบริเวณตะโพก มีสีอะไร อ่อนหรือเข้ม หางมีแถบหรือไม่ และ ปลายหาง มีสีอะไร

พฤติกรรม
             นกแต่ละชนิดจะมีพฤติกรรมและลักษณะการแสดงออกของท่าทางที่ต่างกัน เราจึงสามารถใช้ช่วยในการ จำแนกชนิดนก โดยดูจากท่าทางและพฤติกรรมที่นกแสดงออกได้ เริ่มจาก
               -การสังเกตท่าเกาะพัก ว่านกเกาะในท่าตรงตั้งฉากหรือขนานกับ กิ่งไม้ เกาะนิ่งหรือขยับตัวไปมา ชอบแกว่ง หาง หรืออยู่นิ่งๆ มักจะกระดกหางขึ้นลงอยู่เสมอหรือรำแพนหาง
               -สังเกตการไต่ต้นไม้ นกตัวนั้นไต่ต้นไม้ในลักษณะลำตัวตั้งตรงขึ้นไปอย่างนกหัวขวานหรือไต่เอาหัวลงอย่าง นกไต่ไม้
               -สังเกตลักษณะการบิน ว่าบินเป็นเส้นตรงหรือบินขึ้นๆ ลงๆ เป็นคลื่นอย่างนกหัวขวานชอบร่อนอยู่บนอากาศ หรือบินโบกปีกไปมา สามารถกระพือปีกให้ทรงตัวอยู่กับที่ได้หรือไม่

เสียงร้อง
               มีนกหลายชนิดที่มีลักษณะภายนอกที่คล้ายคลึงกัน แต่มีเสียงร้องที่แตกต่างกัน เราจึงใช้เสียงร้องจำแนก ชนิดออกจากกันได้

ถิ่นอาศัยและสภาพแวดล้อม
               นกแต่ละวงศ์หรือแต่ละชนิดมีความจำเป็นในการดำรงชีวิต ในสภาพแวดล้อมที่แตกต่างกันออกไป บางชนิด อาศัยอยู่ในป่าทึบ บางชนิดชอบ อาศัยอยู่ใกล้ชุมชน แต่บางชนิดชอบอาศัยอยู่ตามทะเล เป็นต้น ดังนั้นถิ่นอาศัยจึงเป็นสิ่ง ที่ช่วยให้เราจำแนกชนิดนกได้

ฤดูกาล
               เป็นอีกสิ่งหนึ่งที่ช่วยในการจำแนกชนิดนก เพราะนกบางชนิดเราพบได้ตลอดทั้งปีขณะที่บางชนิด เราพบได้ เฉพาะบางช่วงเวลา เช่น เราจะพบนกอีเสือสีน้ำตาลได้ เฉพาะในช่วงระหว่างเดือนกันยายนถึงเดือนเมษายน เพราะ เป็นนกอพยพเข้ามาหากินในช่วงฤดูหนาวขณะที่นกอีเสือหัวดำ เป็นนกประจำถิ่นที่พบเห็นได้ตลอดทั้งปี
               จากหลักสังเกตดังกล่าวข้างต้น มีประโยชน์อย่างมากสำหรับนักดูนก ในการจำแนกชนิดนกแต่ อย่างไรก็ตาม ในทางปฏิบัติเรามักมีปัญหาในการจำแนกชนิดนกในธรรมชาติเสมอ เพราะมีปัจจัยหลายอย่างที่อาจทำให้เราจำแนก ชนิดนกผิดพลาดได้ 

ข้อควรระวังที่อาจทำให้เรา จำแนกชนิดนกได้ผิดพลาดดังนี้
               -สีของนกในแต่ละฤดูกาล นกบางชนิดโดยเฉพาะนกชายเลน พอถึงในฤดูผสมพันธุ์จะมีการเปลี่ยนสีสัน เป็นสีที่ฉูดฉาด แต่พอนอกฤดูผสมพันธุ์ หรือในช่วงฤดูหนาวจะกลับไปมีสีเรียบๆ เหมือนกัน ทั้งเพศผู้และเพศเมีย จึงยากในการจำแนกชนิดและเพศ อาจจะทำให้จำแนกชนิดได้ผิดพลาด ดังนั้นพึงใช้ความระมัดระวังในการจำแนก ชนิดนกในช่วงนี้
               -สีขนและลวดลายที่เปลี่ยนไปตามอายุ  มีนกหลายชนิดที่ตัว ไม่เต็มวัยมีลักษณะและสีขนเช่นเดียวกับเพศเมีย ของนกชนิดเดียวกันหรือนกชนิดอื่น หรือนกบางชนิดแม้จะต่างชนิดกัน แต่ตัวไม่เต็มวัยมีลักษณะ ที่คล้ายกันมาก จนยากที่จะแยกได้ในธรรมชาติ จึงต้องระวังให้มากในการจำแนกชนิด
               -มุมมอง สภาพอากาศ ระยะห่างและอาการของนกที่พบ  สิ่งเหล่านี้ สามารถทำให้จำแนกชนิดนก ผิดพลาดได้ มุมที่เห็นกับแสงที่ตกกระทบ อาจทำ ให้เห็นสีขนผิดเพี้ยนไปได้ หรือมุมมองแต่ละมุมจะทำให้ เห็นนกได้ต่างกัน ออกไป เช่น นกบินเข้าหาตัว หรือบินเฉียงกับตัวทำให้ยากในการจำแนก สภาพอากาศบางอย่างอาจทะให้เห็นนกต่างไปจากปกติ เช่น เวลาที่มีหมอก จะทำให้เห็นนกตัวโตขึ้น ระยะที่ไกลทำให้ เห็นนกมีขนาดเล็กลงกว่าที่เป็นจริง หรืออาการที่นก แสดงออกในช่วงต่างๆ เช่น กกไข่ ว่ายน้ำ พองขน ก็อาจทำให้จำแนกชนิดนกได้ลำบากขึ้น
               -อย่าจำแนกชนิดนกหากยังไม่แน่ใจ เพราะการบอกชนิดออกไป อย่างผิดๆ ทำให้เกิดข้อมูลคลาดเคลื่อน ไม่น่าเชื่อถือ หากเราจำแนกชนิดนกที่พบไม่ได้ ไม่ใช่เรื่องที่น่าละอายแต่อย่างไร อาจเป็นเพราะยังมีข้อมูลไม่เพียงพอ ดังนั้นจึงควรพยายามดูนกชนิดนั้นต่อไปเรื่อยๆ จนกว่าจะแน่ใจแล้ว จึงค่อยจำแนกดีกว่าจำแนกออกไปผิดๆ โดยไม่ พิจารณาให้รอบคอบ
               สิ่งสำคัญในการจำแนกชนิดนกคือ ต้องหาให้ได้ว่า นกที่พบนั้นอยู่ในวงศ์ใดหรือใกล้เคียงวงศ์ใด โดยดูจาก ลักษณะต่างๆ ของนก ซึ่งปากจะบ่งชี้ได้เป็นอย่างดี เพราะจะบอกถึงลักษณะอาหารที่นกกิน และทำให้ทราบว่า นกอยู่ใน วงศ์ใด ต่อจากนั้นจึงพิจารณาเฉพาะนกในวงศ์เดียวกัน โดยใช้หลักการสังเกตดังกล่าวแล้วเทียบกับรายละเอียดและภาพ ประกอบในคู่มือ ซึ่งบางชนิดต้องระวังเพราะมีลักษณะคล้ายคลึงกันมาก และไม่ควรจำแนกชนิดออกไปหากยังไม่แน่ใจ ถ้าไม่สามารถจำแนกชนิดได้ ให้จดรายละเอียดของนกที่พบ ทั้งรูปร่างลักษณะพฤติกรรม เสียงร้อง สีขน เวลา วัน เดือน ปี ลักษณะสภาพแวดล้อมและสถานที่ที่พบนกไว้เพื่อนำไปค้นหาข้อมูลจากตำราเล่มอื่น หรือสอบถามผู้ที่เชี่ยวชาญต่อไป

ข้อมูล : คู่มือดูนกเบื้องต้น สมาคมอนุรักษ์นกและธรรมชาติแห่งประเทศไทย