ანატოლიაში ქართველურ ტომთა განსახლების საკითხისათვის

 

Giorgi Kavraradze. About the Settlement of the Kartvelian Tribes in Anatolia. Tbilisi, "Metsniereba"1985, 195 pp. (In Georgian).

 

 

 

 

 

გიორგი ქავთარაძე

 

 

ანატოლიაში ქართველურ ტომთა განსახლების საკითხისათვის

 

 

თბილისი

 

გამომცემლობა “მეცნიერება”

 

1985

 

 

 

საქართველოს მეცნიერებათა აკადემია

ივ. ჯავახიშვილის სახ. ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტი.

არქეოლოგიური კვლევის ცენტრი.

არქეოლოგიური კომისია.

 

902.6(41)

ББК63. 4(2г)

902.6(47.922)

153

 

 

ნაშრომში, ძირითადად, ძველი წერილობითი წყაროების მონაცემებზე დაყრდნობით, ნავარაუდევია ძვ. . I ათასწლეულის ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ანატოლიაში ქართველურ ტომთა განსახლება; ნაჩვენებია ანატოლიის არქეოლოგიური ძეგლების შესწავლის დიდი მნიშვნელობა ქართველური წარმომავლობის ტომების უძველესი ისტორიისათვის.

 

რედაქტორი საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი, პროფ. ოთ. ჯაფარიძე

რეცენზენტები: პროფ. . გორდეზიანი

პროფ. . ლორთქიფანიძე

 

0505010000

  M607(06)–85                 228-82  © გამომცემლობა “მეცნიერება”, 1985

 

 

 

წინასიტყვაობა

 

 

/აქედან იწყება ძირითადი ტექსტის გვ. 3/ ანატოლია, თანამედროვე თურქეთის რესპუბლიკის აზიური ნაწილი, ახლო აღმოსავლეთის ჩრდილო-დასავლეთ მხარეს მოიცავს.

 

ტერმინი “ანატოლია” მცირე აზიის ნახევარკუნძულის აღმნიშვნელად პირველად გამოიყენა X . ბიზანტიის იმპერატორმა კონსტანტინე პორფიროგენეტმა. Ἀνατολή ბერძნულად ნიშნავს “განთიადს”, “მზეს”, “აღმოსავლეთს”. ტერმინი “მცირე აზია”, აზიის კონტინენტისაგან რომაული პროვინციის “აზიის” განსასხვავებლად პირველად იხმარა V . ისტორიკოსმა პაგანოს ოროსეელმა, თუმცა, თავად ეს სახელწოდება ბევრად უფრო ადრე იყო ცნობილი.

 

მიუხედავად იმისა, რომ ტერმინები “ანატოლია” და “მცირე აზია” ფაქტიურად სინონიმებად არის მიჩნეული, მათ შორის გარკვეული სხვაობაც არსებობს. კერძოდ, “მცირე აზიისაგან” განსხვავებით “ანატოლია” არ შეიცავს ტავროსის ქედის სამხრეთით მდებარე ხმელთაშუაზღვის სანაპიროს, ხოლო “მცირე აზია” არ უნდა ვრცელდებოდეს საკუთრივ ნახევარკუნძულის ფარგლებს გარეთ, რომლის აღმოსავლეთ მიჯნას ხმელთაშუაზღვის ისკანდერუნის ყურისა და შავი ზღვის . . “შემაერთებელი ხაზი” წარმოადგენს, რომელიც თავის მხრივ მიახლოებით თანხვდება ცენტრალური და აღმოსავლეთ ანატოლიის პირობით საზღვარს მდინარეების მელეთის (შავ ზღვაში ჩაედინება . ორდუსთან) და გიოქსუს (მდ. ჯეიჰანის დასავლეთი ტოტი) “შემაერთებელი ხაზის” გაყოლებაზე. ამდენად, ცნებას “ცენტრალური ანატოლია” უნდა შეესაბამებოდეს - “ჩრდილო-აღმოსავლეთი მცირე აზია”.

 

ანატოლია უნიკალური არქეოლოგიური აღმოჩენების მხარეა; ამას აქ გათხრილ ძეგლთა სახელწოდებებიც მოწმობენ: ტროა და ბოღაზქიოი, ალიშარი და ალაჯა ჰუიუქი, ჰაჯილარი და ჩათალ /გვ. 4/ ჰუიუქი, ქიულ თეფე და ბეიჯესულტანი. არქეოლოგიურმა მასალამ ცხადყო, რომ ანატოლია ძველი სამყაროს ერთ-ერთი ყველაზე უფრო დაწინაურებული მხარე იყო. თვალსაჩინოა მისი წვლილი კაცობრიობის ისტორიაში; კერძოდ, საკვებწარმოებითი ეკონომიკის, სპილენძისა და რკინის მეტალურგიის, პროტოურბანული საზოგადოების, დედა ღვთაების კულტის წარმოქმნა-ჩამოყალიბებაში. საკვებწარმოებითი მეურნეობა ევროპაში ანატოლიიდან არის გავრცელებული. ანატოლიის არქეოლოგიური მასალის შესწავლას დიდი მნიშვნელობა აქვს ამიერკავკასიის უძველესი ისტორიის კვლევის დროსაც. ღოგორც ცნობილია, ამიერკავკასია სამი მხრიდან - დასავლეთიდან, ჩრდილოეთიდან და აღმოსავლეთიდან, შემოფარგლულია ბუნებრივი ზღუდეებით: შავი ძრვით, კავკასიონის ქედით და კასპიის ზღვით, ხოლო სამხრეთ-დასავლეთიდან და სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან მას შესაბამისად ანატოლია და ირანი ესაზღვრებიან. ამიტომ ბუნებრივია, რომ დასავლეთი ამიერკავკასია, პირველ რიგში, სწორედ ანატოლიასთან ავლენდა ხოლმე კავშირს, ხოლო აღმოსავლეთი ამიერკავკასია - ირანთან.

 

ანატოლიის გეოგრაფიული მდებარეობა ძველი სამყაროს სხვადასხვა მხარეების შემაერთებელ გზაჯვარედინზე იმთავითვე აპირობებდა მისი განვითარების თავისებურებას. ანატოლია ირანთან ერთად “შემაერთებელი ხიდი” იყო ცენტრალურ აზიასა და ევროპას შორის, ხოლო კავკასიასთან ერთად ერთმანეთთან აკავშირებდა ახლო აღმოსავლეთსა და ევროპას. ჩრდილოეთი ანატოლია და დასავლეთი კავკასია, ამავე დროს, ქმნიდნენ . . ცირკუმპონტური ზონის სამხრეთ და დასავლეთ მხარეებს, ხოლო დასავლეთი და სამხრეთი ანატოლია წარმოადგენდა ხმელთაშუაზღვისპირეთული, . . ცირკუმმედიტერანული ზონის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილს. აღსანიშნავია, რომ ანატოლიის სამხრეთი და დასავლეთი მხარეების უძველესი (წინახეთური) ხანების კულტურა საგრძნობლად განსხვავდება ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ ანატოლიურისაგან, რაც, შესაძლოა, განსხვავებულ საფუძველზე მისი ჩამოყალიბების ნიშანი იყოს. ანატოლიის რთული რელიეფი, ერთმანეთისაგან განცალკევებული ხეობების სიმრავლე, კლიმატური პირობების მკვეთრი რეგიონალური სხვაობა, ხელს უწყობდა მის ტერიტორიაზე განსხვავებული წარმომავლობის, კულტურისა და ეკონომიკური ბაზისის მქონე მოსახლეობის თანაარსებობას. ანატოლიური მოსახლეობის ჰეტეროგენულობას, რაც ჯერ კიდევ ანტიკური ხანის ისტორიკოსებს ჰქონდათ შემჩნეული, არ შეიძლებოდა ხელი არ შეეწყო “სიმბიოზური კულტურების” ჩამოყალიბებისათვის და არ /გვ. 5/ დაეჩქარებინა ადგილობრივ მიმდინარე სოციალური სტრატიფიკაციის პროცესი. ანატოლიის განსაკუთრებული სიმდიდრე ლითონის წიაღისეულით, მას ძველთაგანვე მიმზიდველ მხარედ ხდიდა.

 

კულტურულ-ისტორიული ხასიათის საკითხების კვლევის გარდა, ანატოლიის შესწავლას კავკასიის არქეოლოგიისათვის წმინდა სოციოლოგიური ასპექტიც ახლავს. კავკასიისათვის, განსხვავებითესოპოტამია-ეგვიპტისაგან, დამახასიათებელია კლასობრივი საზოგადოების ჩამოყალიბების ანატოლიური გზა, რომელიც, მკვლევართა აზრით, ხასიათდება კლასთაწარმოქმნის პროცესის შენელებული ტემპით, მიწათმოქმედების ნაკლები პროდუქტიულობით, მეზობლად არსებულ ცივილიზაციებთან კონტაქტების შედეგად ქონებრივი დიფერენციაციისა და ხელოსნობის განვითარების სტიმულირებით. ამავე დროს, ანატოლიაში, კავკასიასთან შედარებით, სახელმწიფოს წარმოქმნის ბევრად ადრეული თარიღი, შესაძლებლობას იძლევა დავადგინოთ ამ ორ რეგიონს შორის სოციალური განვითარების უთანაბრობის გამომწვევი მიზეზი, რაც, თავის მხრივ, კლასობრივი საზოგადოებისა და სახელმწიფოებრიობის ჩამოყალიბების პროცესის ძირითადი განმსაზღვრელი ნიშნებისგამოყოფის შესაძლებლობას მოგვცემდა საზოგადოდ “ანატოლიური მოდელის” მქონე საზოგადოებებისათვის და დაგვეხმარებოდა კავკასიის ადრეულ სახელმწიფოთა გენეზისის გაგებაში.

 

ანატოლიაში პირველი სახელმწიფოს წარმოქმნისათვის გარკვეული მნიშვნელობა ჰქონდა მის ცენტრალურ, საკვანძო ნაწილში, ვრცელი, ირგვლივ მთებით შემოზღუდული ზეგნის არსებობას (ზღვის დონიდან 1000-1500 ), რომელსაც ხეთურ ხანაში ქვეყნის ძირითადი ბირთვის ფუნქცია დაეკისრა.

 

ცენტრალურ, ანუ შიდა ანატოლიას, თითქმის მთელ მის სივრცეზე გასდევს ანატოლიის უდიდესი მდინარე კიზილ-ირმკი (ანტიკური და მომდევნო ხანების ჰალისი, ხეთური მარასანთია). ეს მხარე ჩრდილოეთიდან შავი ზღვით შემოიზღუდება, სამხრეთიდან - კონიის ნახევარუდაბნოთი და ტავროსის ქედით, დასავლეთიდან მდ. საქარიის შუა წელით, აღმოსავლეთისაკენ, როგორც აღვნიშნეთ, დაახლოებით მდინარეების მელეთისა და გიოქსუს “შემაერთებელი ხაზამდე” ვრცელდებოდა.

 

ცენტრალური, ანუ შიდა ანატოლია სამ ძირითად ნაწილად იყოფა. მის ჩრდილოეთ ნაწილს ისტორიული პონტო შეადგენს და თანამედროვე ქალაქების ჩორუმის, ზილესა და თოქათის ჩრდილოეთით მდებარეობს. ცენტრალური ნაწილი უმთავრესად მდ. კიზილ-ირმაკის რკალის შიგნით ექცევა და ამასთანავე მოიცავს /გვ. 6/ კიზილ-ირმაკისა და საკარიის შუამდინარეთს. სამხრეთი ნაწილი, ჩრდილოეთიდან მდ. კიზილ-ირმაკითა და სამხრეთიდან ტავროსის ქედით შემოისაზღვრება.

 

ცენტრალური, ანუ შიდა ანატოლიის უდიდესი ნაწილი ანტიკურ და უფრო გვიანდელ ხანებში “დიდი კაპადოკიის” (ანუ “კაპადოკიის”) და “პონტოს კაპადოკიის” (ანუ “პონტოს”) სახელით არის ცნობილი.

 

ცენტრალური ანატოლიის აღმოსავლეთით მდებარე აღმოსავლეთ ანატოლია - თურქეთის რესპუბლიკის უკიდურესი აღმოსავლური ნაწილის შემცველი, ძირითადად, აღმოსავლეთ ანატოლიის მთიანეთს (სომხეთის ზეგანს) უკავია. ჩრდილოეთიდან იგი აღმოსავლეთ-პონტოს მთებით (გირესუნის, გიუმიუშჰანეს, ტრაბზონისა და ლაზისტანის ქედები), ხოლო სამხრეთიდან - აღმოსავლეთის ტავროსით (ერგანისა და ბითლისის ქედები) არის შემოზღუდული.

 

აღმოსავლეთ ანატოლიის მნიშვნელოვანი ნაწილი ანტიკურ ხანასა და შუა საუკუნეებში სომხური და ქართული სამეფო-სამთავროების ფარგლებში იყო მოქცეული.

 

 

თავი პირველი

 

ანატოლიის, ამიერკავკასიისა და ეგეოსური სამყაროს ურთიერთობის ზოგიერთი საკითხი

 

 

/გვ. 7/ ქართულ ისტორიოგრაფიასა და ჰაგიოგრაფიაში იმთავითვე განსაკუთრებული ადგილი ეკავა ანატოლიას, კერძოდ მის ცენტრალურ ნაწილს, კაპადოკიას. “კაბადუკიელები” იყვნენ ქართველთა უმთავრეს პატრონად მიჩნეული წმინდა გიორგი და ქართველთა განმანათლებლად წოდებული წმინდა ნინო (მოქცევაჲ ქართლისაჲ, 328-330) [შენ. 1: მოქცევაჲ ქართლისაჲ 1979.]. “ბიბლიის” “დაბადების”, “შესაქმეთა წიგნისა” და “ეზეკიელის წინასწარმეტყველების” თოგარმადან (Gen., 6:4; 10:3; 1 Chr., 1:6; Ezek., 38:1-8) მომდინარე ჰაოსისა და ქართლოსის მამის თარგამოსის (ლეონტი მროველი, I, 3-4) [2 ლეონტი მროველი 1955, 1-71.] სახელი უკავშირდება კაპადოკიის ტერიტორიაზე მდებარე ასურული წყაროების ქალაქის თილ-გარიმუს სახელწოდებას, რომელიც, თავის მხრივ, უფრო ადრეული ხანის ხეთური ოლქის - თეგარამას სახელიდანაა წარმომდგარი [3 იხ. ჯავახიშვილი 1950, 132-133; ჯანაშია 1937, 239; Toumanoff 1963, 55n.49; Дьяконов 1981, 50-51,53, 60.]. “მოქცევაჲ ქართლისაჲს” ტექსტის მიერ ქართლის პირველ მეფედ მიჩნეული აზოს (მოქცევაჲ ქართლისაჲ, 320) სამშობლო მხარე, “ქართლის ცხოვრების” მონაცემებით, ანატოლიაშია საგულვებელი (ლეონტი მროველი, I, 23). კონსტანტინე პორფიროგენეტის მიხედვით, იბერიელები შთამომავლები არიან ჰური ხეთელის მეუღლის ბერსავიასი, რომელიც შეირთო მეფემ და წინასწარმეტყველმა დავითმა (Const. Porphyr., De adm. imp., 45). . ინგოროყვას კომენტარით, ქრისტიანიიზაციისდამიუხედავად, თქმულების ამ გვიანდელ ვერსიაში მაინც არ არის სავსებით წარხოცილი ხეთურ სამყაროსთან კავშირის კვალი [4 ინგოროყვა 1954, 81-82.].

 

ჟერ კიდევ I . ებრაელი ისტორიკოსი იოსებ ფლავიუსი მიიჩნევდა, რომ იბერები და მესხები ანატოლიური წარმომავლობისანი იყვნენ. ბიბლიური “თობელისა” და “მოსოქის” (Gen., 10:2, 23-24; 1 Chr., 1:5; Isa., 66:19; Ezek., 27:13; 32:26; 38:2-3; 39:1; da sxv.) შესახებ იგი თავის ნაწარმოებში “იუდაებრივი სიტყუადასაბამობა” შენიშნავდა: “თობელმა დააფუძნა თობელები, რომლებსაც /გვ. 8/ ახლა იბერები ეწოდებათ; მოსოხენები დაფუძნებული არიან მოსოხის მიერ, ახლახან მათ კაპადოკიელები ეწოდათ, ხოლო ძველი მათი სახელწოდების ნიშანიც ემჩნევათ; რამეთუ მათ აქვთ დღესაც ქალაქი მაზაკა, რომელიც ნათელ ყოფს იმათთვის, ვისაც შეუძლია გაიგოს, რომ ოდესღაც ასე ეწოდებოდა მთელ ტომს” (Josephus, Antiq., I, 124-125) [5 გამყრელიძე/ყაუხჩიშვილი 1961, 271.]. იოანე პეტრიწის თარგმანით: “დაამკჳიდრებს უკუიჱ თოვილოსცა თოვილთასა, რომელნი აწ ივირად იწოდებიან, ხოლო მესაქინნი მესხიოჲს მიერ აღშენებულნი აწ კაპპადუკად იწოდებიან...” [6 იხ. კეკელიძე 1941, 286-287.]. . ყაუხჩიშვილის ვარაუდით, იოანე პეტრიწს უნდა ჰქონოდა გამოყენებული თხზულების ისეთი ნუსხა, როგორიც XVII . ფილოლოგს ლეო ალაციუსს და რომელშიც ტომის სახელი ბერძნულად უნდა ყოფილიყო Μεσχινοί, ხოლო მამამთავრისა - Μέσχος [7 გამყრელიძე/ყაუხჩიშვილი 1961, 34, შენ, 3; 272-273. იხ., აგრეთვე, Migne XXVIII, 998.]. მათი დაწერილობა ასევეა წარმოდგენილი XI . ბიზანტიელი მოღვაწის ლეონ გრამატიკოსის “ქრონოგრაფიაში”: “იაფეტის ვაჟთაგან მომდინარეობენ... თობელისაგან - თობელები, რომელთაც ახლა იბერები ეწოდებათ, მესხოსისაგან - მესხები, რომელთაც ახლა კაპადოკიელები ეწოდებათ, საიდანაც არის მაზაკა, მათი დედაქალაქი” [8 ყაუხჩიშვილი 1963, 3-4.], კაპადოკიელთა ძველი სახელი “მესხენების”, ხოლო მათი მამამთავრისა “ოსოხის” ფორმით წარმოდგენილია IV . პირველი ნახევრის ანტიოქელი არქიეპისკოპოსის ევსტათის თხზულებაში “ექჳსთა დღეთა განმარტება” [9 გამყრელიძე/ყაუხჩიშვილი 1961, 35; Migne XXVIII, 753b.].

 

შენიშნულია, რომ საზოგადოდ ბიზანტიური ისტორიოგრაფიისათვის კაპადოკიელები იგივე მესხებია [10 იხ. ხინთიბიძე 1969, 79; ხინთიბიძე 1982, 233.].

 

იმ ფაქტს, რომ მოსოხენები თუ მოსხები ქართველურ სამყაროს განეკუთვნებოდნენ, უნდა მოწმობდეს ძვ. . V . ისტორიკოსის ჰეროდოტე ჰალიკარნასელის ცნობაც, აქემენიდური სპარსეთის მე-19 სატრაპიაში მოსხთა გაერთიანებისა იმ სამხრეთშავიზღვისპირეთულ ტომებთან ერთად (Her., III, 94), რომელთა ქართველური წარმომავლობა ეჭვს არ იწვევს [11 ქართველ ტომთა ანატოლიაში განსახლების შესახებ იხ.: ჩუბინიშვილი 1877; Хаханов 1903; ჯავახიშვილი 1913; Сванидзе 1937; ჯანაშია 1937; Меликишвили 1959; გოზალიშვილი 1962; მიქელაძე 1974; და სხვ.]. ყველა ეს ტომი - მოსხები, ტიბარენები, მაკრონები, მოსინიკები, ერთნაირად იყვნენ შეიარაღებული, ხოლო მოსხებსა და ტიბარენებს ერთი წინამძღოლიც ჰყავდათ სპარსულ ლაშქარში - დარიოს I-ისა და პარმისის (სმერდისის ასულისა და კიროსის შვილიშვილის) ძე - არიომარდი (Her., VII, 78).

 

მოსხთა ეთნიკური იდენტიფიცირებისათვის განსაკუთრებით დიდი მნიშვნელობა აქვს ძვ. . VI-V სს. მიჯნის ლოგოგრაფოსის ჰეკატეოს მილეტელის “დედამიწის აღწერის” ფრაგმენტს, რომელიც შემოინახა, სტეფანე ბიზანტიონელის “ეთნიკურმა ლექსიკონმა” (“ეთნიკამ”). ჰეკატეოსის ცნობით, მოსხები - კოლხური ტომია, მატიენების მეზობლად მოსახლე (Hec., /გვ. 9/ fr. 188) [12 [შენიშვნების გვ. 143] ჰეკატეოს მილეტესეული ფრაგმენტების ნუმერაცია მოცემულია . მიულერის გამოცემის მიხედვით (Mόlleri 1885). ბერძნულ-ლათინური წყაროების ნუმერაცია, ძირითადად, აღებული გვაქვს . ლატიშევის ნაშრომიდან, იხ. Латышев 1947, 1-4; Латышев 1948, 1-4; Латышев 1949, 1-4.]. მოსხების კოლხურ ტომად განსაზღვრა მით უფრო ნიშანდობლივია, რომ ჰეკატეოს მილეტელის ხანაში, ისინი, პონტოში მოსახლე ტომებთან ერთად, სპარსულ სატრაპიაში შედიოდნენ, ხოლო კოლხები ფაქტიურად დამოუკიდებლები იყვნენ სპარსელებისაგან (შდრ. Her., III, 97). ჰეკატეოსის ცნობას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს კიდევ იმ თვალსაზრისით, რომ იგი იძლევა მოსხების კოლხური ტომის კაპადოკიაში, მის ჩრდილოეთ ნაწილში, ლოკალიზების საშუალებას, ვინაიდან თვით ჰეკატეოსის სხვა ცნობით, მატიენების ქალაქი ჰიოპე გორდიების მეზობლად მდებარეობს და აქაური ხალხი ისეთსავე ტანსაცმელს ატარებს, როგორსაც პაფლაგონიელები (Hec., fr. 189). აშკარაა, რომ მოსხების მეზობელ მატიენებში იგულისხმებიან გორდიონელი ფრიგიელებისა და პაფლაგონიელების მახლობლად მცხოვრები დასავლეთის მატიენები. ჰეკატეოს მილეტელის ზემოთ მოყვანილი ფრაგმენტების ჰეროდოტეს იმ ცნობასთან შეპირისპირებით, რომლის მიხედვითაც მატიენები ცხოვრობდნენ მდ. ჰალისის (კიზილ-ირმაკი) მარჯვენა ნაპირზე, ხოლო მდინარის მეორე ნაპირი ფრიგიელებს ეკავათ (Her., I, 72) და რიგი სხვა მონაცემების გათვალისწინების შედეგად - რომელთა შორის აღსანიშნავია ჰეროდოტესავე ცნობები მატიენების, პაფლაგონიელების, ლიგიების, მარიანდინების და სირიელების ერთნაირი საბრძოლო აღჭურვილობისა და მატიენებისა და პაფლაგონიელების ერთი წინამძღოლის მეთაურობით გაერთიანების შესახებ (Her., VII, 72), აგრეთვე, I . პირველი ნახევრის რომაელი მოღვაწის პომპონიუს მელას მიერ ტიბარენების გვერდით “მატიანების” მოხსენების ფაქტი (Pomp. Mela, I, 2, 13), - . ხაზარაძემ გამოთქვა მოსაზრება, რომ დასავლელ მატიენებს უნდა სჭეროდათ ტერიტორია მდ. ჰალისის რკალის შიგნით, თანამედროვე ქალაქების, ჩორუმ-ზილე-თოქათის სამხრეთითა და დასავლეთით, დიდი კაპადოკიის უკიდურეს დასავლეთ ოლქში, ხოლო მოსხებს - ქალაქების თოქათ-კარაჰისარ-გიუმიუშჰანეს სექტორი [13 [გვ. 143] ხაზარაძე 1971, 123-132; Хазарадзе 1973, 11-119; Хазарадзе 1973а, 200-210; Хазарадзе 1979, 308-312. . იესენი, ჰეროდოტეს ცნობების გათვალისწინებით (Her., III, 94-97), გამოთქვამდა მოსაზრებას, რომ მოსხებში უნდა იგულისხმებოდეს კავკასიის მთებიდან კოლხებზე უფრო დაშორებული და შავიზღვისპირეთში მცხოვრები ტომი (Иессен 1935, 197). მოსხების შედარებით შორს, დასავლეთით განსახლებაზე, ის გარემოებაც უნდა მიგვანიშნებდეს, რომ ისინი მეცხრამეტე აქემენიდურ სატრაპიაში შემავალ სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის ტომებიდან - ტიბარენებიდან, მაკრონებიდან, მოსინიკებიდან და მარებიდან (Her., III, 94) - ყველაზე უფრო დასავლეთით მოსახლე ტიბარენებთან ერთად ერთი მხედართმთავრის წინამძღოლობით იყვნენ გაერთიანებულნი სპარსულ ლაშქარში (Her., VII, 78).].

 

სავსებით ვიზიარებთ რა . ხაზარაძის მოსაზრებას მატიენების დიდი კაპადოკიის უკიდურეს დასავლეთ ოლქში განსახლების შესახებ, ამავე დროს არადამაჯერებლად მიგვაჩნია მისი ვარაუდი მატიენების აღმოსავლეთის მიმართულებით . თოქათამდე გავრცელების თაობზე. პომპონიუს მელას მიერ “მატიანებისა” და ტიბარენების ერთმანეთის გვერდით მოხსენიება არ არის აუცილებელი მათ უშუალო მეზობლობაზე მეტყველებდეს, ხოლო ჰეკატეოსისა და ჰეროდოტეს ცნობების შეჯერება თითქოს სწორედ მოსხების განსახლებაზე უნდა მიგვანიშნებდეს მატიენებსა და ტიბარენებს შო/გვ. 10/რის. სავსებით დასაშვებია, ტერიტორია ჩორუმსა და თოქათს შორის მოსხებს სჭეროდათ, მით უფრო, რომ . გიუმიუშჰანეს დასავლეთით, როგორც ჩანს, მოსინიკებს უნდა ეცხოვრათ. ძვ. . IV . ავტორის ფსევდო-სკილაქს კარიანდელის “პერიპლუსის” ცნობით, მოსინიკები სანაპირო ზოლის გარდა მთებშიც ცხოვრობდნენ (Ps.-Scyl., 86). რაც შეეხება მატიენების საცხოვრისს, იგი ზემოთ მოყვანილი ცნობების და აგრეთვე . ხაზარაძის მიერვე შენიშნული იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ “გორდ” ფუძის შემცველი ტოპონიმები დასტურდებიან დიდი ფრიგიის იმ სექტორში, რომელიც დასავლეთიდან უშუალოდ აკრავს მდ. ჰალისის აუზს [14 Хазарадзе 1973, 115; Хазарадзе 1973а, 207.], საფიქრებელია თავსდებოდეს ქალაქების ჩორუმისა და კირშეჰირის “შემაერთებელი ხაზისა” და მის დასავლეთით მდებარე მდ. კიზილ-ირმაკს შორის.

 

მოსხების კაპადოკიაში განსახლების საკითხთან მიმართებაში, საინტერესოა ლეო ალაციუსის კომენტარი იოსებ ფლავიუსის ზემოთ მოყვანილ ფრაგმენტთან დაკავშირებით. იგი შენიშნავს, რომ ზოგიერთების ვარაუდით, მესქინები ხალხია, რომელთაც ძველი ავტორები Μοσχικοί- და Μοσσύνοικοι- უწოდებენ. მათი თავდაპირველი მკვიდრობის ადგილი ევქსინის პონტოს სანაპირო იყო, შემდეგ ისინი კაპადოკიელები გახდნენ, ბოლოს კი ისევ ჩრდილოეთისაკენ გადაინაცვლეს [15 იხ. Migne XXVIII, 998.].

 

მესხების კაპადოკიურ წარმომავლობაზე, შესაძლოა, მეტყველებენ ქართული მასალებიც, კერძოდ, ქალაქ მცხეთასთან დაკავშირებული ცნობები. ჯერ კიდევ გასული საუკუნიდან მეცნიერები ტოპონიმ “მცხეთას” მესხების სატომო სახელთან აახლოებდნენ. . ბაგრატიონი, . იოსელიანი და . სენ-მარტინი ბიბლიურ “მეშეხ-მოსოხსა” და ეთნონიმ “მოსხ-მესხს” ქართლოსის ძის მცხეთოსისა და . მცხეთის სახელებთან აკავშირებდნენ, ხოლო . ხახანაშვილის მიხედვით, ცნებების “მესხეთისა” და “სამცხის” ურთიერთკავშირი მნიშვნელოვნად უფრო საფუძვლიანს ხდის მცხეთასთან მათი დაკავშირების შესაძლებლობას [16 [გვ. 143] ბაგრატიონი 1848, 10, 23; Иосселиани 1845, 408; St.-Martin 1847, 50ff.; Хаханов 1903, 37-39. თუმცა ტერმინები “მცხეთა” და “სამცხე” ერთმანეთთან დაკავშირებული ჰქონდა ჯერ კიდევ ვახუშტი ბაგრატიონს, იხ. ქვემოთ შენიშვნა 357]. . მელიქიშვილის შეხედულებით, სახელწოდება “მცხეთა” უდავოდ წარმოქმნილია მესხთა სატომო სახელისაგან, ეს ფაქტი კი უნდა მიუნიშნებდეს მცხეთის მესხური დასახლების არამესხური მოსახლეობის წიაღში წარმოქმნის შესაძლებლობაზე [17 Меликишвили 1959, 112, 229.]. ჩვეულებრივ, “სამცხელ და მცხეთელ მესხებს” მცირეაზიელი მუშქების მემკვიდრეებად მიიჩნევენ [18 Меликишвили 1959, 229-230; მელიქიშვილი 1970b, 395-396.], რომლებიც წერილობით წყაროებში პირველად ძვ. . XII . ჩნდებიან, როდესაც ასურლი წყაროები იუწყებიან მათ შეჭრას აღმოსავლეთ ანატოლიის შიდა რაიონებში [19 Budge & King 1902, 35; Дьяконов 1951, 270.]. ამჟამად, ვფიქრობთ, არანაკლები შესაძლებლობა არსებობს მესხებთან, ბერძნული წყარიების მიერ ძვ. /გვ. 11/ . I ათასწლეულის შუა ხანებში, ცენტრალურანატოლიაში დადასტურებული მოსხების დაკავშირებისათვის. ყოველ შემთხვევაში, ერთი რამ უდავოა, მცხეთაში დამკვიდრებული მოსახლეობა ხეთურ-მცირეაზიული კულტურული ტრადიციების მატარებელი იყო. ამ გარემოებას და აგრეთვე იმას, რომ სწორედ აღნიშნულ მოსახლეობას უნდა შეესრულებინა მნიშვნელოვანი როლი აღმოსავლურქართული სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნაში, მოწმობს იბერიის სამეფოს წარმართული საკულტო პანთეონის ანატოლიური ხასიათი [20 Меликишвили 1959, 112, 229-230; მელიქიშვილი 1970b, 396; Toumanoff 1963, 100-101n.151.]. ქართლის უზენაესი ღვთაება არმაზი წარმომდგარი იყო ხეთურ-ნესიტური მთვარის ღვთაება არმასაგან, რომლის კულტიც ანტიკურ ხანაში ღვთაება მენის კულტით შემოინახა, თუმცა ფიქრობენ, რომ მცირე აზიის ზოგიერთ მხარეში იგი ისევ ძველ სახელწოდებას - Armas- ატარებდა [21 Болтунова 1949, 228-240.]. ხეთური წარმომავლობის მქონედ არის მიჩნეული ქართლის ერთ-ერთი მთავარი ღვთაება ზადენიც; მას აახლოებენ ლუვიურ ღვთაება სანთასთან (სანდონთან) [22 წერეთელი 1924, 84; Tseretheli 1935, 45-50.]. გამოთქმულია აგრეთვე აზრი, წარმართული მცხეთის ღვთაებების გაცისა და გას (გაიმის) კავშირის შესახებ მცირეაზიულ ღვთაებებთან ატისთან და კიბელესთან [23 Tseretheli 1935, 50-54.].

 

მცირე აზიისა და კავკასიის ურთიერთობის საკითხთან დაკავშირებით, ყურადღებას იპყრობს ძვ. . I - ახ. . I . გეოგრაფოსთან და ისტორიკოსთან სტრაბონთან დაცული ნახევრადლეგენდარული ცნობა მცირე აზიიდან კავკასიაში ხალხთა გადმოსახლების შესახებ. სტრაბონის მიხედვით, მითიური ამაძონელები, ცენტრალური ანატოლიის ჩრდილოეთ ნაწილში მდებარე თემისკირის დაბლობიდან და მის ზემოთ მდებარე მთებიდან გამოძევებულნი (Strabo, XI, V, 4), გადმოცემების თანახმად, კავკასიაში, ალბანეთის ზემოთ მდებარე, კერავნულად წოდებულ მთებში ცხოვრობდნენ გარგარეველების [24 [გვ. 144] გარგარეველების (Γαργαρες) სახელწოდებას აახლოებენ ჩეჩნების თვითდასახელებასთან - “გალგაი” (Прим. ред. – Латышев 1947, 4, 222, прим. 4).] მეზობლად, რომლებთანაც ახლო ურთიერთობა ჰქონიათ (Strabo, XI, V, 1); შემდეგ გარგარეველები, რომლებიც აქ თემისკირიდან ამაძონელებთან ერთად იყვნენ მოსულნი, ამაძონელებს ჩამოცილებულან და, ამავე ადგილებში მოხეტიალე თრაკიელებთან და ევბეელებთან შეთანხმებით, მათთან ბრძოლაც კი დაუწყიათ (Strabo, XI, V, 2).

 

ამაძონელებისა და გარგარეველების ანატოლიიდან გადმოსახლების სტრაბონისეული ცნობა იზოლირებული რომ ყოფილიყო, ბევრის არაფრის მთქმელი იქნებოდა, მაგრამ მას ეხმიანება ანტიკური ხანის მრავალი მწერლის ინფორმაცია კავკასიაში, ძირითადად, სამხრეთ-დასავლეთის მხრიდან, ხალხთა გადმოსახლების თაობაზე. ამ მხრივ, სტრაბონის ცნობაში განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს ევბეელთა მოხსენიება, რაც, როგორც ჩანს, უკავ/გვ. 12/შირდება ძველბერძნულ მწერლობაში ფართოდ გავრცელებულ შეხედულებას, კავკასიასა და სამხრეთ შავიზღვისპირეთში პელასგების (ეგეიდის წინაბერძნული მოსახლეობის) მიგრაციის შესახებ (იხ. ქვემოთ).

 

აღსანიშნავია, რომ უკანასკნელ ხანებში ეგეოსური (უფრო ფართოდ - მედიტერანული) და კავკასიური სამყაროს ურთიერთობის საკითხების კვლევას ახალი სტიმული ეძლევა წინაბერძნული (პელასგური) და ქართველური ენების სიახლოვის დამტკიცებისა [25 გორდეზიანი 1970, 217-241; Furneιe 1982.] და აგრთვე სხვა ხმელთასუაზღვისპირეთულ ენებში (ეტრუსკული, ბასკური) კავკასიური (და კერძოდ, ქართველური) ენებისათვის დამახასიათებელი ელემენტების გამოვლენის შედეგად [26 გორდეზიანი 1980; გორდეზიანი 1976; ბრაუნი 1981, 201-208; კინტანა 1981, 216-221; ტოვარი 1983, 363-376; Dzidzigouri 1983.]. ენათმეცნიერების ეს მიღწევები ახალ პერსპექტივას შლის არქეოლოგიის წინაშე უკვე მოპოვებული მასალის ხელახალი ინტერპრეტაციისათვის. ინგლისელი არქეოლოგი . მელართი, იმის გათვალისწინებით, რომ მცირე აზია-ეგეიდაში (განსაკუთრებით მის სამხრეთ ნაწილში) ნეოლითის შემდგომ პერიოდში არ შეინიშნება მნიშვნელოვანი ხარვეზი, რომელიც აქ ენის შეცვლას შეიძლება დაუკავშირდეს და რადგანაც წინაბერძნული ენის გავრცელების მთელ ამ რეგიონში მეტ-ნაკლები ლინგვისტური ერთიანობა უნდა ყოფილიყო ინდოევროპულ ენებზე მოლაპარაკე ტომების გამოჩენამდე, გამოთქვამს ვარაუდს, ანატოლიის უძველესი მეურნეების, ნეოლითური ჩათალ ჰუიუქის, ჰაჯილარის და ჯან ჰასანის მოსახლეობის, ენის შემორჩენის შესაძლებლობის შესახებ გვიანბრინჯაოს ხანის კრეტაზე [27 Mellaart 1975, 281-282.].

 

წინაბერძნული ენის ქართველურ ენებთან შენიშნული სიახლოვის შუქზე, ვფიქრობთ, დასაშვები უნდა იყოს ნეოლითური ანატოლიის მოსახლეობის შესაძლო კავშირის ვარაუდი ქართველურ სამყაროსთანაც. მითუმეტეს, რომ ანატოლიის ნეოლითურ ძეგლებს თითქოს არაერთი პარალელი ეძებნება ქართულ და აგრეთვე კავკასიის სხვა ხალხთა ეთნოგრაფიაში. საყურადღებოა, რომ ანატოლიის ჩრდილოეთ რაიონებში მოსახლე ტომებს - ლევკოსირებს, ხალიბებს, ტიბარენებს, მოსინიკებს, მაკრონებს, ხშირად მიიჩნევენ წინახეთური ხანიდან შემორჩენილ, ანატოლიის უძველეს, ადგილობრივ მოსახლეობად [28 Encyclopaedia Britannica 1964, vol. 18, 213 (Pontus); Encyclopaedia Britannica 1964, vol. 1, 864 (J. Puhvel. Anatolian languages).]. შესაძლოა, ამავე გარემოების სასარგებლოდ მოწმობდეს ის ფაქტი, რომ . . ჭოროხ-რიონული ანთროპოლოგიური ტიპი, სადღეისოდ, მხოლოდ ამ მდინარეთა მიმდებარე მხარეებში შემორჩენილი, როგორც ირკვევა, ადრე ბევრად უფრო ფართოდ უნდა ყოფილიყო გავრცელებული; მისთვის დამახასიათებელი ზოგიერთი სპეციფიკური ნიშან-თვისების შეხამება, დღესაც თურქეთის თითქმის მთელ ტერიტორიაზე ვლინდება [29 Еремеев 1971, 224.]. /გვ. 13/

 

რაც შეეხება ნეოლითელი ანატოლიელების მონათესაავებად მიჩნეული, მინოსური კრეტის მოსახლეობის ეთნიკურ იდენტიფიცირებას, საკუთრივ კრეტის -ხაზოვანი ტექსტების მასალის გათვალისწინებით, რომელიც ნამდვილად არ არის ინდოევროპული-ბერძნული, ძალზე მწირი მონაცემები მოგვეპოვება. მიუხედავად ამისა, სხვა ენების მონაცემებთან ერთად, აღნიშნული საკითხის გადაწყვეტისას, ჩვენი აზრით, საჭიროა გავითვალისწინოთ ქართველურ ენათა მონაცემებიც [30 იხ. ურუშაძე 1964, 166; ჯანაშია 1959, 193; Toumanoff 1963, 301n.99.]. შეძლებისდაგვარად შევეცდებით ეს ვარაუდი ზოგიერთი მონოსური სიტყვის ეტიმოლოგიზაციის ცდით დავასაბუთოთ.

 

კრეტის მინოსური ტექსტების ერთ-ერთი სიტყვა, რომლის მნიშვნელობაც ზუსტად არის დადგენილი, შეჯამების აღმნიშვნელია და ტრანსლიტერირებულია - ku-ro-. . ჩედუიქის აზრით, რომელიმე ენაში მსგავსი სიტყვის პოვნამ შესაძლოა მინოსური დამწერლობის პრობლემა გადაჭრას; . პერუცი ადარებს მას აპოფონიურ ინდოევროპულ ფორმას *ger- - “შეგროვება” (ბერძნ. άγείρω), ხოლო . მერიჯის მიხედვით იგი შეესაბამება საერთო სემიტურ ძირს kl - “მთელი” (აქად. kalu, kullatu, ებრ. kol) [31 Поуп 1976, 89-90; Перруци 1960, 26; Чэдуик 1976, 248; Packard 1974, 26-27]. ჩვენი აზრით, დასაშვები უნდა იყოს მინოსური სიტყვის დაახლოება ქართულ-ზანური ერთობის ხანის ფუძესთან (ar/r - “შეკვრის, დაკავშირების” მნიშვნელობით, რომელსაც თავის მხრივ უკავშირებენ ქართულ-ზანურ ფუძეს *reb/areb - “შეგროვება” [32 იხ. Климов 1964, 106, 116.].

 

დადგენილად შეიძლება ჩაითვალოს “დეფიციტის” აღმნიშვნელი მინოსური სიტყვაც - ki-ro. . პერუცი მასთან აახლოებს ანდოევროპულ *s(kel) - “ვალდებულობა, უნდა” (ლიტვ. skeliu და სხვ.) [33 Перруци 1960, 26.]. გასათვალისწინებელია, რომ მინოსური არ ასხვავებს r და l, ისევე როგორც b/p, g/k თანხმოვნებს [34 Чэдуик 1976, 248.]. მინოსურ სიტყვასთან გარკვეულ მსგავსებას ავლენს, სემანტიკურად იმავე “დეფიციტის” მნიშვნელობის მქონე ქართულ-ზანური *al (ქართულში - el/l, ზანურში - or) [35 იხ. Климов 1964, 106].

 

მინოსურში - kunisu და qerau მიჩნეულია, რომ აღნიშნავენ მარცვლეულის ჯიშებს; მათ უკავშირებენ აქადურ kunāšu- “რომელიღაც მარცვლეულის ჯიშს” და qālu- “მოხალულ მაცვალს” [36 Поуп 1976, 90.]. ქართველურ ენებში ყურადღებას იპყრობს ქართულ-ზანური ფუძე *kum (ქართული kum-el, ზანური kum-u) - “მოხალული მარცვლის” მნიშვნელობით (ფშავურ დიალექტში ქუმელი აღნიშნავს ჩვეულებრივ სელს) [37 იხ. Климов 1973, 346; ღლონტი 1984, 578.] და მოხევური ირი - “გამხმარი თივის, ჩალის ღერო” (შდრ. აგრეთვე ძველ ქართულში ხმარებული - ხუარბალი - “მარცვლეული”, რომელიც ქართველური წარმომავლობის სიტყვად /გვ. 14/ არ არის მიჩნეული, მაგრამ, ვფიქრობთ, თავისთავად მაინც ანგარიშგასაწევია მინოსური სიტყვის ეტიმოლოგიის დადგენისას) [38 ღლონტი 1984, 764; აბულაძე 1973, 564; ჩიქობავა 1964, 1489.].

 

სავარაუდოდ ითვლება, რომ მინოსურში ჭურჭლეულს აღნიშნავდა ka-ti, ka-ra-re-we, qa-pa, ka-ro-pa. ეს სიტყვები წერია ჭურჭლების აღმნიშვნელი იდეოგრამების თავზე და არც ის არის გამორიცხული, რომ ჭურჭლებში მოთავსებულ ნივთიერებებს აღნიშნავდეს [39 Packard 1974, 27; Neumann 1960/961, 172-178; Чэдуик 1976, 219.]. . ნოიმანი ka-ti- ხეთურ gazi, ლუვიურ gati - “ჭურჭელი” ადარებს და დასძენს, რომ ლუვიურში ეს სიტყვა წინალუვიური არა-ინდოევროპული ენიდან უნდა იყოს შესული [40 Neumann 1960/961, იხ. Деянов 1976, 99-100.]. ვფიქრობთ, საყურადღებოა ქართულ-ზანური ერთობის ხანისათვის აღდგენილი *od- ფუძე, რომელიც აღნიშნავდა “ჭურჭელს გამოკვეთილს ხისგან”, “ჭურჭელს ფხვიერი ნივთიერებებისათვის” (შდრ. აგრეთვე ქართ. “ქოთანი”) [41 იხ. Климов 1964, 113; იხ., აგრეთვე, ღლონტი 1984, 297.]. ჭურჭლების აღმნიშვნელ სხვა სავარაუდო მინოსური სიტყვებისათვის . გორდონს მოყავს პარალელები ჭურჭლების უგარიტული სახელწოდებებიდან: sp, krpn, spl [42 Gordon 1966; Packard 1974, 27.]; ქართველურ სამყაროშიც ვხვდებით მინოსურთან მიმსგავსებულ ანალოგიური მნიშვნელობის სიტყვებს: ქრონოლოგიურად ქართულ-ზანური ერთობის დროის *ardala- “მომცრო ქვაბი”, რომელიც, თუმცა, ნასესხობად არის მიჩნეული (შდრ. აგრეთვე რაჭულ დიალექტში - კორვა - “ხის ჭურჭელი”), ქარა - “კეცის კიდე, ამოწეული გვერდები”, გობი - “ჭურჭელი”, ძველ ქართულში იგი “ორმოს”, “მღვიმესაც” აღნიშნავდა [43 იხ. Климов 1964, 31; ჯავახიშვილი 1979, 190, სურ. 114; ღლონტი 1984, 561, ჩიქობავა 1051, 1465; აბულაძე 1973, 94.].

 

მინოსური ხანისკრეტის მსხვერპლშეწირვის ადგილებზე და საკურთხევლებზე გვხვდება სიტყვები ta-na-no, a-ta-no, ja-ta-no, . პერუცი მათ ადარებს ხეთურ istananas - “ადგილი მსხვერპლთა ან შესაწირავთა მიღებისათვის”, თუმცა საგანი, რომელზედაც ეს სიტყვაა წარწერილი, როგორც ირკვევა, ლამპარია [44 Перруци 1960, 25; Поуп 1976, 91.]. საყურადღებოა, რომ ზემოთ მოყვანილი ერთ-ერთი სიტყვა თრულოში მოპოვებულ საკულტო ჭურჭელზეც გვხვდება [45 [გვ. 146] ანალოგიური სიტყვა დადასტურებულია პალეკასტროს საკურთხეველზეც (Pugliese Carratelli 1957, 171; Перруци 1960, 25).]. ეგებ, ეს სიტყვები, რომლებშიც თითქოს tan ძირი გამოიყოფა, აღნიშნავს არა რომელიმე საგანს ან კონკრეტულ ადგილს, არამედ წარმოადგენს რელიგიური ხასიათის ფორმულას. ამასთან დაკავშირებით იქნებ გასათვალისწინებელი იყოს ქართული “ტან”- ზმნისძირი, “გატანების, ატანის” მნიშვნელობით.

 

რელიგიურ შინაარსს აკუთვნებენ ნიშანთა ჯგუფს, წაწერილს სელაკონოსის ჩუგლუგზე - da-ku, რაც . პერუცის აზრით, ღვთაების სახელს უნდა წარმოადგენდეს და შესაძლებელია უკავშირდებოდეს ინდოევროპულ *dheghou- - “მიწა” (ხეთ. tegan, თოხარ. tkam) [46 Pope 1956, 132-135, fig. 76; Перруци 1960, 25.]. აღსანიშნავია, რომ მსგავსი სიტყვა აღდგენილია ქართულ-ზანური /გვ. 15/ ერთობისათვის *tiqa (ქართული tixu, მეგრული dixa, dexa) “თიხა, ნიადაგი” (მეგრულში აგრეთვე “მიწა”) [47 იხ. Климов 1964, 94.].

 

რელიგიურ შინაარსს ატარებს აგრეთვე წარწერა - a-pi΄, კეფალის სამაროვანის შესასვლელზე, რომელსაც . პერუცი შელოცვის ფორმულად თვლის და უკავშირებს ბერძნულ πίσω–, მიღებულს ინდოევროპული - *opi-საგან (შდრ. ხეთ. და ლუვ. appa) [48 Hutchison 1956, 76-77, fig. 10; იხ. Перруци 1960, 25, прим. 21.]. ქართულში ამ სიტყვას ემსგავსება წარმართული ღვთაების - აპანის (რომლის თვედ იანვარი - აპნისი ითვლება) სახელწოდება, რომელიც, შესაძლოა შემოსული იყოს ქართულში სხვა წყაროდან.

 

მინოსური ki- ნაწილაკი, “ამიტომ რომ, ასე რომ” [49 Gordon 1962, 207-208.], შესაძლებლად მიგვაჩნია დავუკავშიროთ ქართულ-ზანური ერთობის ხანის დასტურის მანიშნებელ *kwe ნაწილაკს (ქართული k(w)e-; ზანური ko-) [50 იხ. Климов 1964, 198.].

 

მორფოლოგიური მონაცემებიდან, რომლებიც აგრეთვე ძალზე მცირე რაოდენობით არის გამოყოფილი, აღსანიშნავია . გორდონის მიერ u- პრეფიქსის დაახლოების ცდა (რომლის მნიშვნელობაც, წინააღმდეგ . გორდონის შეხედულებისა, არ არის გარკვეული) ანალოგიურ სემიტურ პრეფიქსთან [51 Gordon 1966, 28; Packard 1974, 27; Поуп 1976, 90.]. u- პრეფიქსი ქართველურ ენებისათვისაც არის დამახასიათებელი, იგი გვხვდება ქართულ-ზანურ დონეზე, როგორც კლებითი პრეფიქსი და აგრეთვე აღმატებითი ხარისხის პრეფიქსული ფორმანტი [52 იხ. Климов 1964, 185.].

 

მინოსურში t- ფორმანტი მიჩნეულია მრავლობითი რიცხვის მაჩვენებლად [53 Поуп 1976, 90.]; ძველქართულში იგივე ფორმანტი, გარდა სახელობითისა და წოდებითისა, ყველა ბრუნვაშია წარმოდგენილი [54 იმნაიშვილი 1953, 313; Shanidze 1982, 35-49.].

 

მინოსური სიტყვების ეტიმოლოგიზაციისას, ქართველურ ენათა გამოყენების შესაძლებლობის საკითხთან დაკავშირებით, გასათვალისწინებელია მცენარეების აღმნიშვნელი ის მინოსური ტერმინებიც, რომლებიც შემონახულია ბერძნული ენის დიალექტებში, მათ შორის -ხაზოვან მიკენურში [55 Нойман 1976, 98-99; Деянов 1976, 99-100; Деянов 1976a, 84.] და რომელთაც, ქართველურ ენებში (და მათ დიალექტებში) მეტ-ნაკლებად მიახლოებული პარალელები უნდა ეძებნებოდეთ: κυλος- “რკო”, შდრ. ქართულ-ზანური დონის *ro - “რკო” (ქართული ro, მეგრული , i) [56 იხ. Климов 1964, 116.]; μιμαίκυλον - “მარწყვი”, შდრ. საერთოქართველური *marw (სვანური bδsi, bδs) [57 იხ. Климов 1964, 127.], საყურადღებოა აგრეთვე ბასკური maguri - “მარწყვი” [58 [გვ. 146] იხ. Гордезиани 1975, 21. . ბრაუნი, ქართულ მარწყვთან ( *მარწუ) აკავშირებს ბასკურ martu-ts-, martsu-ka- - “თუთა”, “მაყვალი” (ბრაუნი 1981, 205).]; βράβυλον - “კვრინჩხა”, შდრ. ინგილოური დიალექტის ბრული - “ბარდი”; σπρεα - “ჭოტოსანი ნაყოფი”, შდრ. ქართლური დიალექტის სპირო - “ბლის ქერქის აბგა” [59 ღლონტი 1984, 88, 499.]; ζίζυφον - “ბუჩქიანი მცენარე”, შდრ. ქართულ-ზანური *e(w) - “ეკლებიანი, დატოტვილი /გვ. 16/ ბუჩქი” [60 იხ. Климов 1973, 365.]; σταφυλή - “ყურძნის მტევანი”, შდრ. ძველქართული სთუელი - “შემოდგომა, გინა ყურძნის მოკრეფა” (საბა) და სთული - “დართული ნართი”, რომლებიც შესაძლოა ქართულ-ზანურ ფუძეს *rtw - “გადაფარება” უკავშირდებიან [61 ორბელიანი 1966, 87; აბულაძე 1973, 388; Климов 1964, 156.].

 

სავარაუდოა, წინაბერძნულიდან იყოს შესული ბერძნულ ენაში “excrement”-ის მნიშვნელობის მქონე სიტყვა - κόρος [62 [. 146] Benselers 1981, 450. როგორც ჩანს, აღნიშნული სიტყვის არაკეთილხმოვანებსაც უნდა ჰქონოდა გარკვეული მნიშვნელობა მდ. მტკვრის ძველი სახელწოდების - Κόρος-ის ახლით - Κύρος-ით შეცვლილას (შდრ. Strabo, XI, III, 2)], რომელსაც შესაძლოა უახლოვდებოდეს ქართულ-ზანურ ფუძე *ar-, “ყარს, ყროლა” [63 იხ. Климов 1964, 209.].

 

გასათვალისწინებელია, რომ მინოსური ენისათვის, ქართველური ენებისა და საზოგადოდ ხმელთაშუაზღვის უძველესი სუბსტრატის ენების მსგავსად, დამახასიათებელია ცალკეული ხმოვნების თავისუფალი მონაცვლეობა და მერყეობა, რაც მეტად იშვიათია ინდოევროპული ოჯახის ენებში [64 Packard 1974, 114; გამყრელიძე/მაჭავარიანი 1965, 367; Гордезиани 1975, 15-16.].

 

წინაბერძნული ენები, მინოსური და ეგეოსური (იგივე პელასგური), იდენტური ან ახლო მონათესავე ენები უნდა ყოფილიყო. ამ ენებზე მეტყველი მოსახლეობის ინტენსიური ურთიერთობის კვალი კავკასიურ და საზოგადოდ შავიზღვისპირეთულ სამყაროსთან, როგორც ზემოთ შევნიშნეთ, ფართოდ არის ასახული ანტიკურ წყაროებში.

 

აღმოსავლეთი და სამხრეთი შავიზღვისპირეთი ხშირად განიხილება ანტიკურ ლიტერატურაში როგორც ეგეოსური სამყაროდან ცალკეული მითიური პიროვნებებისა თუ მთელი ტომების გადმოსახლების ობიექტი. მსგავსი შეხედულება, შესაძლოა, საზრდოობდა ანტიკური ხანის პონტოსპირეთში ბერძნული კოლონიების დაარსებისა და მათში ეგეოსის ზღვის აუზიდან წამოსული ბერძნული მოსახლეობის ჩასახლების პერმანენტული პროცესით, მაგრამ, საკუთრივ ბერძნული ცნობების მიხედვით, ხალხთა გადასახლებებს, ძირითადად, წინაკოლონიურ პერიოდში ჰქონია ადგილი და მათ მონაწილეებად, უპირატესად, წინაბერძნული მოსახლეობა - პელასგები არიან დასახელებულნი. სამხრეთ და აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის მოსახლეობის ნაწილის ბერძნების მიერ პელასგთა ნაშიერად მიჩნევა უდავოდ ანგარიშგასაწევი გარემოებაა; ბერძნები კარგად იცნობდნენ თავიანთი სამშობლოს წინამოსახლეობას - პელასგებს, რომლებთანაც ხანგრძლივად თანაარსებობდნენ კიდევაც. სტრაბონის აზრით, პელასგები ყველაზე ძველი ტომია, რომელიც კი საბერძნეთში ბატონობდა (Strabo, VII, VII, 10). ჰეროდოტესთან შემონახული გადმოცემის თანახმად, ათენელებისათვის აკროპოლისის გალავანი პელასგებს აუგიათ (Her., VI, 137). მისი ნაშთები აქამდე შემორჩენილია აკროპოლისზე, სადაც უძველეს, დიდრონი ლო/გვ. 17/დებისაგან ნაგებ, . . ციკლოპური წყობის კედელს “პელასგურ გალავანს” უწოდებენ [65 Paradissis 1972, 8, fig. 1.]. საყურადღებოა, რომ მსგავსი ნაგებობები დამახასიათებელია კავკასიის გვიანბრინჯაოს ხანისათვისაც.

 

ჰეროდოტეს მიხედვით, ათენელები, ვიდრე ელადას პელასგები ფლობდნენ, თვითონაც პელასგები იყვნენ, ხოლო იონიელებს, ვიდრე ისინი პელოპონესზე ცხოვრობდნენ, პელასგები და ეგიალეები ეწოდებოდათ (Her., VII, 94; VIII, 44). ასევე ეოლიელებიც, ვიდრე პელასგიოტიდაში (ჩრდილოეთ თესალიაში) ცხოვრობდნენ, ელინური გადმოცემით, პელასგებად იწოდებოდნენ (Her., VII, 95). ეოლიელებისა და იონიელების, როგორც ჩანს, პელასგური სუბსტრატის მქონე ბერძნული ტომები, უფრო გვიანდელ ხანებში, შესაბამისად, მცირე აზიის დასავლეთ (ეგეოსური) ნაპირის ჩრდილოეთ და ცენტრალურ, პელასგურ ოლქებს იკავებენ. სტრაბონიც, იუწყებოდა რა, პელასგთა ფართო გავრცელებას მთელ საბერძნეთში, განსაკუთრებით ხაზს უსვამდა მათ სიჭარბეს ეოლიელთა შორის, თესალიაში (Strabo, V, II, 4). ჰომეროსი თესალიის არგოსს პელასგურ არგოსს უწოდებდა (Hom., Il., II, 681-684). სტრაბონის შენიშვნით, პელოპონესს ჰომეროსი, ისევე, როგორც მთელ ელადას (საბერძნეთს), არგოსს უწოდებდა (Strabo, VIII, VI, 5, 7, 9). ეპირეც პელასგებს უნდა სჭეროდათ, ჰომეროსი ეპირული დოდონის ზევსს პელასგურს უწოდებს (Hom., Il., XVI, 233-235), ჰეროდოტეც იუწყება, რომ დოდონაში პელასგთა სამლოცველო იყო (Her., II, 52), ხოლო ძვ. . VII . პოეტი ჰესიოდე ეპირეს თურმე თურმე პელასგთა სადგომად მიიჩნევდა (Strabo, VII, VII, 10). სტრაბონისავე ცნობით, ძვ. . IV . ისტორიკოსი ეფოროს კვიმელი პელოპონესის ნახევარკუნძულს პელასგიას უწოდებდა, ხოლო ძვ. . VI-V სს. დრამატურგეს ესქილეს პელასგები მიკენის მახლობლად მებარე არგოსიდან გამოჰყავდა (Strabo, V, II, 4). ესქილეს მსგავსად, ძვ. . V . დრამატურგისათვის ევრიპიდესათვისაც პელოპონესის არგოსი - პელასგური მიწაა (Strabo, V, II, 4). ჰეროდოტეს აზრით, მთელ ელადას წინათ პელასგია ერქვა (Her., II, 56). ჰომეროსის მონაცემებით, კუნძულ კრეტაზეც სხვა ტომებთან ერთად პელასგებიც ცხოვრობდნენ (Hom., Od., XIX, 175-17).

 

როგორც ჩანს, ბერძნული ტომების მძლავრობასთან ერთად პელასგები მატერიკიდან სულ უფრო კუნძულებისაკენ ინაცვლებდნენ. ისინი შედარებით დიდხანს, დაახლოებით ძვ. . I ათასწლეულის შუა ხანებამდე ინარჩუნებდნენ ეგეოსის ზღვის ჩრდილოეთ ნაწილს. მათ ეკუთვნოდათ თრაკიაში, კერძოდ მის სამხრეთ-აღმოსავლეთ /გვ. 18/ ნაწილში, ლარისის ოლქში, ქალკიდიკაში - ქალაქი კრესტონი, “ილიადის” “ხომალდთა კატალოგის” მიხედვით - მხარე ჰელესპონტსა და თრაკიას შორის, კუნძულებიდან - ლესბოსი, ლემნოსი, იმბროსი, ქიოსი, სამოთრაკია (Hom., Il., II, 840-843; X, 429; Her., I, 57; II, 51; IV, 145; V, 26; VI, 137; VII, 94-95; Strabo, V, II, 4; XIII, III, 3). სტრაბონის ცნობით, მათი ნაწილი იტალიაში გადასულა ტირენების (იგივე ეტრუსკების) ეპონიმის, ატისის ძის ტირენის წინამძღოლობით, ხოლო მათი მეორე ნაწილი, თვით ატისისა და მისი მეორე ძის ლიდის, ლიდიელთა ეპონიმის მეთავეობით ლიდიაში დარჩენილა (Strabo, V, II, 2, 4). ახ. . I-II სს. მწერლის პლუტარქეს განმარტებით, პელასგური წარმომავლობის ტირენები (ეტრუსკები) ჯერ თესალიაში მოსახლეობდნენ, მერე ლიდიაში გადასახლდნენ, ლიდიიდან კი იტალიაში გადავიდნენ (Plut., Rom., I, 2). ჰეროდოტეს დროს, მცირე აზიაში, ჰელესპონტოს (თანამედროვე დარდანელის სრუტე) აღმოსავლეთ ნაპირზე გადასული პელასგები პლაკიესა და სკილაკეში ცხოვრობდნენ (Her., I, 57). სტრაბონი, მენეკრატ ელეელის მონაცემებზე დაყრდნობით, მცირეაზიელი პელასგების საცხოვრისს მთელი იონიური სანაპიროთი და მისი მიმდებარე კუნძულებით განსაზღვრავს (Strabo, XIII, III, 3). სტრაბონის აზრით, ეოლიურ ქალაქ კიმეს მახლობლად უნდა მდებარეობდეს პომეროსის “ილიადაში” მოხსენიებული პელასგური ლარისა (Hom., Il., II, 840; Strabo, XIII, III, 2-3). როგორც ფიქრობენ, “ლარისა” პელასგურ ენაზე “აკროპოლისს” ნიშნავდა [66 Paradissis 1972a, 134-135, fig. 43.].

 

უფრო ჩრდილოეთით, პროპონტიდის (თანამედროვე მარმარილოს ზღვა) მცირეაზიულ სანაპიროზე პელასგური წარმომავლობის მქონედ მიჩნეული დოლიონების ტომი. ისეთ მნიშვნელოვან ნაშრომში, როგორიც იყო ძვ. . IV . ისტორიკოსის, ეფოროს კვიმელის ოცდაათტომიანი “საზოგადო ისტორია”, რომლის ფრაგმენტებიც აპოლონიოს როდოსელის “არგონავტიკის” სქოლიონებშია შემონახული, დოლიონების ტომი, სხვა პელასგურ ტომთა დარად, თესალიიდან ელინების მიერ გამოძევებულ ტომადაა გამოცხადებული [67 [გვ. 146] იხ. ურუშაძე 1964, 49-50, 294. ამასვე იუწყებოდა ახ. . I . ისტორიკოსი და გრამატიკოსი კანონიც (ურუშაძე 1964, 144)]. სტრაბონის აზრით, დოლიონები, ბებრიკების მსგავსად, უკვე ტრიოს ომის ხანებში ყოფილან ფრიგიელებთან აღრეულები (Strabo, XIV, V, 23); იქნებ, სწორედ ამ უკანასკნელი გარემოებით აიხსნას დოლიონების პელასგებთან დაპირისპირების ფაქტი, რაც ძველ მწერლებთან შეინიშნება. ძვ. . II . ავტორის, აპოლოდორეს თხზულების “ბიბლიოთეკის” ცნობით, დოლიონები შეჩვეულები იყვნენ პელასგთა ხშირ თავდასხმას (Apollod., I, 9, 18). აპოლონიოს როდოსელის პოემის “არგონავტიკის” მიხედვით, ეს პელასგები მაკრი/გვ. 19/სელები ყოფილან: “...და მოეჩვენათ, რომ სანაპიროს უმამაცესი მაკრიელების მოადგა რაზმი პელასგიური” (Apoll. Rhod., I, 1024) [68 ურუშაძე 1975, 70.]. პოემის სქოლიასტის განმარტებით, მაკრისელები იგივე მაკრონებია, რომელთა შესახებაც ძვ. . IV . მოღვაწეს დიონისიოს ქალკიდელს შეუნიშნავს, რომ ისინი უწინ კუნძულ ევბეაზე, ანუ მაკრისზე სახლობდნენ და სახელიც აქედან შეერქვათო; სქოლიასტი დასძენს, რომ სხვების აზრით, მაკრონებს ასე იმიტომ უწოდებენ, რომ მათ შორის ბევრია გრძელთავიანი - მაკროკეფალი (Schol. ad Apoll. Rhod., I, 1024). ახ. . IV . პოემის, ორფიკული “არგონავტიკის” ცნობით, მაკრონები ჩრდილო-დასავლეთ ანატოლიაში მცხოვრები მარიანდინების მეზობლები არიან; თუმცა პოემის ერთ-ერთ ნუსხაში Μάκρωνες შენაცვლებულია Μακριέες-ით (Ps.-Orph., 747) [69 ურუშაძე 1964, 132, შენ. 66.]. აპოლონიოს როდოსელის მიხედვითაც, მაკრიები ჩრდილო-დასავლეთ ანატოლიაში ბინადრობდნენ, დოლიონების მეზობლად; დოლიონების მიწას გაცდენილი არგონავტები მაკრიადის მთებს გასცქეროდნენ (Apoll. Rhod., I, 1112). ამავე დროს, ყურადღებას იპყრობს ის გარემოება, რომ აპოლონიოს როდოსელი სხვა ადგილას, სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში მოსახლე ტომებთან ერთად, ასახელებს მაკრონებსაც (Apoll. Rhod., II, 392-397; 1242-1244). ქსენოფონტის “ანაბასისის” მონაცემებიც ცხადყოფენ, რომ ძვ. . V-IV სს. მიჯნაზე მაკრონთა საცხოვრისი ტრაპეზუნტის სამხრეთით ორი დღის სავალზე იყო (Xen., Anab., IV, VIII, 8; V, V, 18; VII, VIII, 25). სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში მცხოვრებლებად თვლიან მაკრონებს, აგრეთვე სტრაბონი (Strabo, XII, III, 18), ახ. . I . ისტორიკოსი პლინიუს უფროსი (Plin., NH, VI, 11), ახ. . II . მოღვაწე ფლავიუს არიანე (Arr., PPE, 11) და სხვ.

 

როგორც ვხედავთ, მაკრისელებ-მაკრონებს, გარდა სახელწოდების ორი ფორმისა, ორი განსხვავებული ადგილმდებარეობაც მოეპოვაბათ და შეიძლებოდა გვეფიქრა, რომ ისინი ორ სხვადასხვა ტომს წარმოადგენდნენ. მაგრამ აპოლონიოს როდოსელის “არგონავტიკის” სქოლიასტის ზემომოყვანილი განმარტებების გარდა, ამას ხელს უშლის, მასთანვე დაცული ერთი ცნობა, რომლის მიხედვით ზოგიერთები მაკრისელებს სახელს უწოდებენ ბექეირების ტომსაც, რომლებიც მუდმივად კიზიკელებს (ანუ დოლიონებს) ეომებოდნენ (Schol. ad Apoll. Rhod., I, 1024). მოყვანილ კონტექსტში ბექეირთა ტომის მოხსენიება საცარაუდოს ხდის იმ გარემოებას, რომ დოლიონებთან მებრძოლ ტომებში შემდგომში აღმოსავლეთ პონტოში მოსახლე ტომები უნდა იგულისხმებოდნენ. ჰეკატეოს მილეტელი ბექეირების ქვეყანას “ბექეირიკას”, ხოჲების მეზობლად, ჩრდილო-აღმო/გვ. 20/სავლეთ ანატოლიაში ათავსებდა (Hec., fr. 190). ძვ. . IV . ავტორის ფსევდო სკილაქს კარიანდელის მიხედვით ბექეირები ქალაქ ტრაპეზუნტისა და მაკროკეფალების ტომის აღმოსავლეთით ცხოვრობდნენ (Ps.-Scyl., 84-85) სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში; ერთმანეთის გვერდით მოიხსენიებს მათ პომპონიუს მელაც (Pomp. Mela, I, 19, 107), ხოლო აპოლონიოს როდოსელი და ახ. . II . ავტორი დიონისიოს პერიეგეტი ბექეირებსა და მაკრონებს ასახელებენ იმავე რეგიონში (Apoll. Rhod., II, 394, 1242; Dion. Per., 766). . ურუშაძის აზრით, აპოლონიოს როდოსელის პოემის სქოლიონებში დაცული ცნობა მაკრისელებისა და მაკრონების იგივეობაზე, ამ უკანასკნელთა ადრეული განსახლების ვითარების ამსახველია, როდესაც ბერძნების მიერ ეგეოსის ზღვის აუზიდან გამოძევებული პელასგური წარმომავლობის მაკრისელები-მაკრონები, სხვა პელასგურ ტომებთან ერთად ჯერ პროპონტიდის (თანამედროვე მარმარილოს ზღვა), ხოლო შემდეგ შავი ზღვის სანაპიროებისაკენ გახიზნულები, ძველთაგანვე იქ დამკვიდრებული ტომების გვერდით დასახლებულან [70 ურუშაძე 1964, 129, 133, 135; შდრ. ყაუხჩიშვილი 1976, 23, შენ. 1.].

 

ჰეკატეოსისა და სტრაბონის მითითებით მაკრონები მათ ხანაში სანებად იწოდებოდნენ (Hec., fr. 191; Strabo, XII, III, 18). XII . მოღვაწე ევსტათი თესალონიკელი, რომელსაც დიონისე პერიეგეტის კომენტარები ეკუთვნის, აღნიშნავს, რომ ბექეირების სამხრეთით მცხოვრებ მაკრონებს მის დროს სანნები ეწოდებოდათ, ხოლო მდაბიოურად - ტძანები (Τζάνους) (Eust. ad Dion. Per., 765); როგორც აღნიშნავენ, τζ კომპლექსით ბერძნულისათვის უცხო აფრიკატი არის გადმოცემული და სანნების “მდაბიური” სახელწოდება უნდა ყოფილიყო - ჭანი [71 Eust. ad Dion. Per., 765, იხ. ჯავახიშვილი 1960, 404-405; ურუშაძე 1964, 128; ყაუხჩიშვილი 1976, 94, 99-100.]. საკუთრივ სახელწოდება “მაკრონიც”, მკვლევართა აზრით, უკავშირდება ერთ-ერთ ზანურ (მეგრულ-ჭანურ) სატომო სახელს “მეგრელ || მარგალს”-, რომელშიც გამოიყოფა არგ || არკ ძირი, მიღებული სახელწოდება “მაკრონში” შემავალი აგრ || აკრ ძირის მეტათეზის შედეგად; ეთნონიმ “მაკრონში” გამოიყოფა აგრეთვე სადაურობის აღმნიშვნელი ქართველური - პრეფიქსი და ჭანურისათვის დამახასიათებელი –ონ სუფიქსი [72 ურუშაძე 1964, 136-139.]. . ურუშაძის აზრით, სატომო სახელის Μάκρωνες უძველესი ვარიანტი არის Μακριείς < Μακριέες, რომელიც მომდინარეობს Μακρις-იდან და ქართულ-ზანური *მაგრალის შესატყვისია [73 ურუშაძე 1964, 137.]. არგ || აგრ ფუძე ფართოდ არის გავრცელებული ეგეოსის ზღვის აუზის ტოპონიმიკაში და პელასგური წარმომავლობის მქონედ არის მიჩნეული [74 Benselers 1981, 104; ურუშაძე 1964, 139.]. ტოპონიმ “არგოსში”, “ველის” აღმნიშვნელ პელასგურ სიტყვას ხედავენ [75 Paradissis 1972a, 134.]; თუმცა იგივე სიტყვა ხშირია ეგეოსურ ანთროპონიმიკა/გვ. 21/ში; . მიქელაძის აზრით, კოლხთა მითიური მეფის აიეტესის შვილიშვილი არგოსი შესაძლოა “ქართლის ცხოვრების” გენეალოგიური სქემის ეგრისელთა ეთნარქ-ეპონიმს “ეგროსს” შეესაბამებოდეს; . ურუშაძე ზემომოყვანილი არგ- ძირიანი ეთნონიმების არსებობის საფუძველზე, დასაძვებად მიიჩნევს, რომ პელასგურ-კოლხურ სამყაროს ეთნარქ-ეპონიმი