იბერიულ-კავკასიური საერთაშორისო სამეცნიერო ცენტრი

IBERO-CAUCASIAN INTERNATIONAL RESEARCH CENTRE

კავკასიოლოგიური სერია, II

Caucasiological Series, II

გიორგი ქავთარაძე

Giorgi Leon Kavtaradze

საქართველოს სახელმწიფოებრივი

განვითარების საკითხები

(ადრეული ხანიდან)

THE PROBLEMS OF STATE DEVELOPMENT OF GEORGIA

(from the earliest times)

თბილისი – Tbilisi

2006

ნაშრომში განხილულია ქართული სახელმწიფოებრიობის მრავალსაუკუნოვანი განვითარების პრობლემატიკასთან დაკავშირებული არაერთი მნიშვნელოვანი საკითხი. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ძვ. წ. II-I ათასწლეულების მიჯნაზე ისტორიულ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში არსებულ დაიაენი-დიაუხის სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნისა და იბერიის სამეფოს აღმოცენება-ჩამოყალიბების საკითხებს, აგრეთვე, გეოგრაფიული ფაქტორის მნიშვნელობას ცენტრალური ამიერკავკასიის ისტორიაში. საგანგებო კვლევის მიზანს წარმოადგენს საქართველოს პოლიტიკურ ორიენტაციაში მიმართულებათა მონახაზის წარმოდგენა, საკუთრივ საქართველოს, საზოგადოდ ამიერკავკასიისა და უფრო ვრცელი (შავი და კასპიის ზღვების აუზების მომიჯნავე) არეალის პოლიტიკურ ცხოვრებაში არსებული ტენდენციების ფონზე და ამ ტენდენციათა ურთიერთმიმართების ხასიათის გარკვევა.

ფართო წყაროთმცოდნეობითი ბაზისა და მდიდარი სამეცნიერო ლიტერატურის გამოყენების საფუძველზე შექმნილი ისტორიული ხასიათის ნაშრომი საინტერესო იქნება, როგორც სპეციალისტებისათვის, ასევე მკითხველთა ფართო წრისთვისაც.

რედაქტორი: პროფესორი ტარიელ ფუტკარაძე

რეცენზენტები: პროფესორი მერი ინაძე, პროფესორი თეიმურაზ გვანცელაძე, პროფესორი მანანა ტაბიძე

Гиорги Кавтарадзе. Вопросы развития государственности в Грузии (с ранных эпох). Тбилиси, 2006. Иберийско-Кавказский Международный Научный Центр, Кавказоведческая серия, II.

© გ. ქავთარაძე, 2006

გამომცემლობა “უნივერსალი”, 2006

თბილისი, 0128, ი. àავàავაძის გამზ. 1, ტელ.: 29 09 60, 8(99) 17 22 30

E-mail: [email protected]

ISBN 99940-61-85-2

სარჩევი

შესავალი....................................................................................................... 3

ადრეულ სახელმწიფოთა წარმოქმნა-ჩამოყალიბების

თავისებურებანი.......................................................................................... 5

დაიაენი/დიაუხის ქვეყანა – ქართული სახელმწიფოებრიობის

საწყისები?.................................................................................................... 14

იბერიის სამეფო და მისი "არსებობის არსი"............................................ 45

კავკასიონი – სასაზღვრო ზონა.......................................................... 112

შუასაუკუნეების ქართული სახელმწიფოების პოლიტიკური

ფუნქცია.....................................119

მრავალსაუკუნოვანი ქართული მონარქიული სახელმწიფოებრიობის აღსასრული..............................133

საქართველოს ახალი ისტორიის ზოგიერთი საკითხი................ 171

ისტორიული გამოცდილება და თანამედროვე პერსპექტივები........... 196

Problems of the Development of State in Georgia (Summary)…….. 219

გამოყენებული ლიტერატურა....................................................... 225

Back:

http://www.geocities.ws/komblege/

or

http://www.scribd.com/doc/2413126/

შესავალი

[გვ. 3] დედამიწის აღმოსავლეთ ნახევარსფეროს რუკაზე თვალის ერთი გადავლებაც კი საკმარისია ამიერკავკასიის ექტრაორდინალური, გარკვეული თვალთახედვით, შეიძლება ითქვას ცენტრალური, მდებარეობის დასანახად. მისგან ჩრდილოეთით განლაგებულია გამოკვეთილად ჩრდილოური ქვეყანა, რუსეთი, სამხრეთით – ტიპური ახლოაღმოსავლური თურქეთი და ირანი, დასავლეთიდან შავი ზღვა გამოყოფს მას აღმოსავლეთ ევროპისაგან, ხოლო აღმოსავლეთით კასპიის ზღვა – ცენტრალური აზიისაგან. ამიერკავკასიის ასეთი საშუალედო მდებარეობა მიზეზი უნდა ყოფილიყო მისი ეთნოკულტურული მრავალფეროვნების, რაც შემჩნეული ჰქონდათ ჯერ კიდევ კლასიკური ხანის მწერლებსა და მოღვაწეებს. როგორც ჩანს, სწორედ გეოპოლიტიკური ხასიათის ფაქტორებმა გამოიწვია არა მხოლოდ კლასიკური ხანის შუაგულ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის აღმოცენება, არამედ აგრეთვე განაპირობა მისი ისტორიული განვითარება საშუალო საუკუნეებში, ახალ და უახლეს ხანებში.

ამიერკავკასიის დასავლეთ და ცენტრალურ ნაწილებში მდებარე საქართველო, ადრეული ხანების კოლხეთი და იბერია, კლასიკური ხანის ბერძნული მითოლოგიისათვის ოქროს საწმისის და პრომეთეოსის ქვეყანაა. იგი, მართლაც პრომეთეოს-ამირანისავით არის მიჯაàვული კავკასიონის დიდ მთაგრეხილზე. როგორც ჩანს, სწორედ გეოპოლიტიკური ხასიათის ფაქტორებმა გამოიწვია არა მხოლოდ კლასიკური ხანის შუაგულ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის აღმოცენება, არამედ აგრეთვე განაპირობა მისი ისტორიული განვითარება საშუალო საუკუნეებში, ახალ და უახლეს ხანებში.

ფიზიკური გეოგრაფიის თვალთახედვით ამიერკავკასია ანუ უკანასკნელ ხანებში სულ უფრო ხშირად და ჩემი აზრით არცთუ მთლად მართებულად გამოყენებული ნომენკლატურით – "სამხრეთი კავკასია" (იხ., ქვემოთ), სამი მხრიდან – ჩრდილოეთიდან, დასავლეთიდან და აღმოსავლეთიდან, მკვეთრად გამოკვეთილი ბუნებრივი ზღუდეებითაა შემოფარგლული – კავკასიონის მთაგრეხილით, შავი და კასპიის ზღვებით, ხოლო სამხრეთის საზღვარი არ არის ამავე დონის გლობალური მნიშვნელობის მქონე მიჯნით გამოყოფილი. სამხრეთითა და სამხრეთაღმოსავლეთიდან ზღვრად ძირითადად მდინარე არეზის დინება მიიჩნევა ხოლმე. რაც შეეხება სამხრეთდასავლეთს, ამ მხრიდან გამყოფად ჯერ რუსეთის იმპერიის, ხოლო შემდეგ საბჭოთა კავშირის სახელმწიფო საზღვარი ითვლებოდა. ამდენად ამ მონაკვეთის სივრცობრივი განზომილება საბჭოთა კავშირის დეზინტეგრაციისა და შესაბამისად მისი სახელმწიფო საზღვრის (რომელიც ამავე დროს "რკინის ფარდის" ფუნქციასაც ასრულებდა) მოშლის შემდეგ [გვ. 4] გადასინჯვას მოითხოვს. ასეთ მიჯნად ამიერკავკასიის სამხრეთ-დასავლეთი საზღვრისათვის შეიძლება ჩაითვალოს მდინარე არეზის ზემო წელის დინება (რაც სავსებით ბუნებრივია თუ გავავრცელებთ ზემომოყვანილ ცნობას სამხრეთის მხრიდან მისი მსაზღვრავი ფუნქციის შესახებ) და მისგან დასავლეთით მიმდინარე ხაზი პალანდიონკენის მთაგრეხილიდან ჩრდილოეთისაკენ კოპის ქედის გადაკვეთით მდ. ჭოროხის შუა და ქვემო დინებების გაყოლებით შავ ზღვამდე გამავალი. ამიერკავკასიის საზღვრის ასეთი განსაზღვრება მეტ-ნაკლებად ემთხვევა საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთის ისტორიულ საზღვარს (ერზურუმის მხარის გამოკლებით).

ამიერკავკასიის ასეთი ტერიტორიული დეფინიცია, ზრდის მის არეალს მდინარეების არეზის, ევფრატის (კარა-სუ) და ჭოროხის ზემო წელის სანახებით, სადაც მდებარეობდა ასურულ-ურარტული წყაროების დაიაენი/დიაუხის ქვეყანა.

საქართველო ისტორიულად სამი ძირითადი – აღმოსავლეთი, დასავლეთი და სამხრეთ-დასავლეთი – ნაწილისაგან შედგება. სამივე ეს მხარე ჩამოყალიბებული იყო მათივე წიაღში არსებულ უმთავრეს მდინარეთა აუზების გარშემო: აღმოსავლეთი საქართველოსათვის განმსაზღვრელი იყო მტკვრის აუზი, დასავლეთი საქართველოსათვის – რიონისა, ხოლო სამხრეთ-დასავლეთისათვის – ჭოროხის. აღმოსავლეთ საქართველოში სხვადასხვა ეპოქებში აღმოცენდა წარმართული იბერია, ქრისტიანული ქართლი (ივერია) და ქართლ-კახეთის სამეფო, დასავლეთ საქართველოში – კოლხეთი, ეგრისი/ლაზიკა, აფხაზეთისა და იმერეთის სამეფოები, ხოლო სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე – დაიაენი/დიაუხი, ხორძენე-მოსხიკე, ტაო-კლარჯეთი და სამცხე-საათაბაგო. [გვ. 5]

ადრეულ სახელმწიფოთა წარმოქმნა-ჩამოყალიბების

თავისებურებანი

სახელმწიფოთა წარმოქმნისა და მათი შემდგომი განვითარების კვლევა, მსოფლიო ისტორიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი საკითხია. განსაკუთრებული აქტუალურობა მან დღეს შეიძინა - მთელი რიგი ძველი ქვეყნების დაკარგული სახელმწიფოებრიობის აღდგენისა და ახალი სახელმწიფოების აღმოცენების ეპოქაში. საქართველოშიც სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნა-ჩამოყალიბების საკითხები ისტორიკოსთა ფართო ინტერესის საგანია. საქართველო მიჩნეულია ერთადერთ ქვეყნად ქრისტიანულ სამყაროში, რომლის სოციალურ-პოლიტიკური და კულტურული განვითარება უწყვეტად შეიძლება ჩაითვალოს კლასიკური ხანებიდან დაწყებული XIX საუკუნის დასაწყისში რუსეთის მიერ მისი ანექსიის ხანამდე.[1]

სახელმწიფოსა და მისი ინსტიტუციონალური სტრუქტურების ჩამოყალიბების პროცესი დროის ვრცელ მონაკვეთს მოიცავს ადრეული ბრინჯაოს ხანიდან (ძვ.წთ. IV ათასწლეულის მესოპოტამია-ეგვიპტე) თანამედროვეობამდე. შესაბამისად ამისა, გარდაუვალი ხდება სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნის პროცესისათვის დამახასიათებელი ცალკეული ქრონოლოგიური დონეებისათვის განსხვავებული მეთოდოლოგიური მიდგომის არსებობა.

კომუნისტური სისტემის რღვევამ შესაძლებლობა მისცა აღნიშნული სისტემისადმი ადრე მიკუთვნებული ქვეყნების სპეციალისტებს გამოეყენებინათ კვლევისას ისეთი მეთოდოლოგიური საფუძვლები, რომლებიც საგრძნობლად არიან დაშორებული მარქსიზმ-ლენინიზმის დოგმებს და რომელთა გამოყენება მათთვის ადრე წარმოუდგენელი იქნებოდა. ადრეული კავკასიის პოლიტიკურ ისტორიის შესწავლასთან და ამასთანავე ადრეული სახელმწიფოების წარმოქმნა-ჩამოყალიბების საკითხებთან დაკავშირებით განსაკუთრებით ეფექტურად არნოლდ თოინბის ე. წ. "გამოწვევისა და პასუხის", ანუ "სტიმულისა და რეაქციის" (Challenge-and-Response) მოდელის გამოყენება მიგვაჩნია, ვინაიდან, ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის იდეის წარმოქმნა-განვითარება თავის "გამოწვევასა" თუ "სტიმულს" (challenge) სწორედ ადგილობრივი ბუნებრივი და საზოგადოებრივი გარემოს "პასუხში" ანუ "რეაქციაში" (response) პოულობდა.[2]

შენიშნულია, რომ საზოგადოთ ყველა ადგილისათვის და ხანისათვის დამახასიათებელი ადრეული სახელმწიფოების სტრუქტურა, ფუნქციონირება და ევოლუცია ერთმანეთთან შესამჩნევ მსგავსებას ავლენს. ეს გარე[გვ. 6]მოება თითქოს იმედს იძლევა, რათა მოხდეს ცნების “ადრეული სახელმწიფო” საყოველთაოდ მისაღები განსაზღვრა და მისი ზოგიერთი ძირეული მახასიათებლების შემუშავება.[3]

სპეციალურ ლიტერატურაში ჩვეულებრივ გამოყოფენ რიგ ფაქტორებს, რომლებიც თავს იჩენენ სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნისას: 1. მოსახლეობის ზრდა და ზეწოლა; 2. ომი, ომის ან დაპყრობის საფრთხე, ლაშქრობები; 3. დაპყრობა; 4. პროგრესი წარმოებაში და ნამატისათვის ხელშეწყობა, ხარკი, დოვლათი; 5. იდეოლოგია და ლეგიტიმაცია; 6. უკვე არსებული სახელმწიფოების ზეგავლენა. ზოგიერთი მეცნიერის აზრით, სოციალურ-პოლიტიკური ცვლილებები თავს იჩენენ მოსახლეობის ზრდის დაწყებამდე. ომს ან ომის საფრთხესა და ლაშქრობებს, ანდა ლაშქრობების ჩატარებისა და ხარკის აღების საჭიროებას – მიუხედავად მათი დანიშნულებისა თუ მიზეზისა - ყველაფერს ამას ჰქონდა ერთი და იგივე შედეგი, სახელდობრ, უფრო ძლიერი წინამძღოლის გაჩენა და უკეთესი ან უფრო ძლიერი ორგანიზაცის აღმოცენება, იმისდა მიუხედავად თუ რისთვის იყო იგი განკუთვნილი თავდაცვისათვის თუ თავდასხმისათვის. ორგანიზაციის ასეთი ფორმების წარმოქმნა ქმნიდა სამხედრო ძალების რჩენისათვის საკვებითა და სხვა საგნებით რეგულარული მომარაგების მუდმივ საჭიროებას, მეომართათვის კომპენსაციას და კომუნიკაციების დამყარებას გზების, ნავების, ჯაშუშებისა და შიკრიკების საშუალებით და ა.შ. შესაბამისად, სახელმწიფოს წარმოქმნა გამოწვეული ჩანს, არა იმდენად საკუთრივ ომის ფენომენით, რამდენადაც მას მნიშვნელოვანწილად ხელი ეწყობოდა, როგორც ომის წარმოებით, ასევე არანაკლებ ომის საფრთხის არსებობით და ორივე ამ მოვლენის - ომისა და მოსალოდნელი ომის საფრთხის - შედეგად აღმოცენებული სოციალური სტრესით.[4]

ეს მომენტი განსაკუთრებით საყურადღებო ჩანს, ჩვენი საკვლევი თემის თვალთახედვიდან, ვინაიდან თუნდაც მხოლოდ ცენტრალური ამიერკავკასიის ადგილმდებარეობის ფაქტორი თავად იყო განმაპირობებელი პერმანენტული საფრთხისა და შესაბამისად აქაურ საზოგადოებებში მუდმივად არსებული სტრესული მდგომარეობის აღმოცენებისათვის.

ამ მხრივ განსაკუთრებით საყურადღებოდ მიგვაჩნია დ. ვებსთერის მიერ რ. კარნეიროს თეორიის მოდიფიკაცია, რომლის თანახმადაც, მოსა[გვ. 7]ლოდნელი ომის მხოლოდ საფრთხის არსებობაც კი იძლევა ევოლუციური ცვლილებისათვის მეტად ხელსაყრელ გარემოს და არაეფექტურად აქცევდა სოციალურ-პოლიტიკური ევოლუციისათვის დამახასიათებელ მრავალ შინაგანი ზემოქმედების საშუალებას, სხვა შემთხვევებში უხვად წარმოდგენილს განსხვავებული რანგების მქონე საზოგადოებებში. მისი აზრით, ასეთი საფრთხე ქმნიდა უფრო სტაბილურ მმართველობას, ხოლო ბელადი (ლიდერი, chief) უფრო ძლიერი ხდებოდა.[5]

ჯერ კიდევ 19 საუკუნის დამლევს, ჰ. სპენსერი ვარაუდობდა, რომ ომისათვის საჭირო ორგანიზაციული შესაძლებლობები, იერარქიული სისტემა და ცენტრალიზებული სარდლობა საზოგადოებაში სამხედროებისაგან ვრცელდებოდა – მეომრები მეფეები ხდებოდნენ და მმართველობაში სამხედრო დისციპლინა შეჰქონდათ.[6] რონალდ კოენიც ფიქრობს, რომ ომიანობა კავშირშია სახელმწიფოს წარმოქმნასთან; მისი სიტყვებით, "ომი ხელს უწყობს ცენტრალიზებული სახელმწიფოს აღმოცენებას". მიუხედავად სახელმწიფოს წარმოქმნასთან ომიანობის მიზეზობრივი კავშირის უშუალო დაკავშირების სირთულისა, მას მიაჩნია, რომ სწორედ იგია ძირითადი გამომწვევი ფაქტორი, ხოლო სირთულე იმაშია, რომ ომი ზოგჯერ იწვევს სახელმწიფოს აღმოცენებას, ზოგჯერ არა, ხოლო ზოგჯერაც იგი სახელმწიფოს ჩამოყალიბების წინაპირობად ანდა შედეგად გვევლინება.[7]

ზოგიერთი ავტორის (მაგ. ფრანც ოპენჰაიმერი) დაკვირვებით, დაპყრობებია საძიებელი სახელმწიფოთა საფუძველში. სამხედრო ძალის, ომისა და დაპყრობების ზეგავლენა მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა სახელმწიფოებრიობის წარმოქნაში. სახელმწიფო წარმოადგენდა ჩაგვრის იარაღს, განსაზღვრულს სოციალური უთანასწორობის ლეგიტიმირებისათვის. ჰენრი კლაესენისა და პეტერ სკალნიკის სამუშაო დეფინიციით, ადრეული სახელმწიფო წარმოადგენს ორგანიზაციას იმ საზოგადოებაში სოციალური ურთიერთობების რეგულაციისათვის, რომელიც იყოფა ორ წარმოქმნილ სოციალურ კლასად: მმართველებისა და მათგან მართულებისაგან.[8]

რობერტ კარნეიროს შეხედულებით, ჭარბი მოსახლეობის წნეხი, ომიანობასთან და დაპყრობასთან ერთად იყო სახელმწიფოებრიობისაკენ [გვ. 8] მიმართულებით ევოლუციის ძირითადი მამოძრავებელი ძალა ანუ მოსახლეობის ზრდას მოსდევდა ზეწოლა არსებულ რესურსებზე. მისი აზრით, ეს ფაქტორები წარმოადგენდნენ სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნის მექანიზმებს, ოღონდ მხოლოდ განსაკუთრებულ განსაზღვრულ გარემო და საზოგადოებრივ პირობებში. პირველ შემთხვევაში მზარდი მოსახლეობის საცხოვრებელი არეალი იზოლირებული იყო მთებით, ჯუნგლებით, უდაბნოებითა და ზღვებით; მეორე შემთხვევაში მოსახლეობის გარკვეული ჯგუფი შემოსაზღვრული იყო სხვა ასეთივე ჯგუფებით და ამდენად მზარდი მოსახლეობისათვის საცხოვრებელი ტერიტორიის გაფართოება შეუძლებელი ხდებოდა და იქმნებოდა ჭარბი მოსახლეობის წნეხი. გარკვეული ხანის გავლის შემდეგ გარდაუვლად დგებოდა დრო, როდესაც ტომის მიწა-წყლის ზრდა შესაძლებელი ხდებოდა მხოლოდ მეზობლად მდებარე ფართობების დაპყრობის საშუალებით, რაც ცხადია ნიშნავდა ომს მეზობელ ტომებთან. ეს პროცესი მთავრდებოდა მთელი ამ შემოსაზღვრული და სხვათაგან გამოცალკევებული ტერიტორიის მოქცევით რომელიმე ერთი დომინირებული ეთნიკური ჯგუფის ხელქვეით, ხოლო დამარცხებულები უნდა შეგუებოდნენ გამარჯვებულებისათვის ხარკის გადახდასა და მათ მორჩილებას.[9]

ყოველ ცალკეულ რეგიონში ერთი საზოგადოებრივი ჯგუფის მიმართება მეორესთან წარმოადგენს ადრეული სახელმწიფოს წარმომქმნისათვის დამხმარე პოტენციურ ძალას. ომიანობა, დაპყრობები, ვაჭრობა, კონკურენცია ეთნიკური და ეკოლოგიური თვალთახედვით გაბატონებული მდგომარეობის მიღწევისათვის, უპირატესობა სამხედრო ტექნოლოგიაში, შემოსევების მიმართ თავდაცვითი რეაქცია, ხარკის გადამხდელთა მიერ მისი შეწყვეტისაკენ მისწრაფება, ყოველივე ამას მაღალი ხარისხის წვლილი შექონდა ცენტრალიზებული ხელისუფლების ჩამოყალიბებასა და იერარქიული, ადრეული სახელმწიფოების ზრდაში.[10]

რიგი მეცნიერებისა თვლის, რომ პირველადი საზოგადოებრივი ევოლუცია და სახელმწიფოს აღმოცენება თავის მხრივ შემდეგ აყალიბებს საფუძველს ომიანობის მზარდი მასშტაბების, სიხშირისა და წარმატებებისათვის. ელმან სერვისის შეხედულებით ომი და დაპყრობები შედეგია სახელმწიფოს ფორმირებისა,[11] თუმცა ამის საპირისპირო აზრიც აგრეთვე [გვ. 9] მართებულია; ამდენად, მაინცდამაინც ცხადი არ არის ადრეული სახელმწიფოები დაპყრობის შედეგად ყალიბდებიან თუ პირიქით ადრეული სახელმწიფოების ჩამოყალიბებას თან სდევს დაპყრობები. თუმცა ზოგიერთი სახელმწიფოს წარმოქმნა უეჭველად ავლენს დაპყრობის გადამწყვეტ გავლენას. არის შემთხვევები, როდესაც მესაქონლეთა გაბატონებამ მიწათმოქმედებზე გამოიწვია სახელმწიფოს აღმოცენება.[12] მზარდი კონფლიქტი, ომიანობა და ლაშქრობები სათავეს უდებდა ცენტრალიზებული მმართველობის გამომწვევ ტენდენციებს.[13] ე. სერვისი შენიშნავს, რომ შემოსეულ ნომადთა წინააღმდეგ მიღებულმა თავდაცვითმა ზომებმა განაპირობეს ჩრდილო-დასავლეთ ჩინეთსა და მესოპოტამიაში გალავნიანი ქალაქების რიცხვისა და ინტენსიური მიწათმოქმედების ზრდა და ძლევამოსილი ცენტრალიზებული მმართველობითი სისტემის აღმოცენება.[14] ამრიგად მარბიელი მომთაბარეები არა მხოლოდ ძარცვავდნენ ბინადარ მიწათმოქმედებს, არამედ ახდენდნენ პოლიტიკური განვითარების პროცესების სტიმულაციას.[15]

ჰ. კლაესენისა და პ. სკალნიკის მონაცემებით, ადრეულ სახელმწიფოებსა და მათ მეზობლებს შორის კონტაქტი უპირატესად ომების, ლაშქრობების და დაპყრობის მცდელობის საშუალებით ხორციელდებოდა. ომი და მისი თანხმლები მოვლენები ყველა შემთხვევაში დადებით ზეგავლენას ახდენდნენ მმართველობითი და სამთავრობო ინსტიტუტების განვითარებაზე.[16]

ა. ხაზანოვის შენიშვნით, დაპყრობებს შეუძლიათ გამოიწვიონ ადრეული სახელმწიფოების აღმოცენება, ხელი შეუწყონ ამის სტიმულირებას და ბოლოს და ბოლოს სპეციფიური ადგილობრივი თავისებურებების ჩამოყალიბებას, მაგრამ ამისათვის საჭიროა არსებობდეს შესაბამისი შინაგანი პირობები, მაგალითად, როგორც დამპყრობლების, ასევე დაპყრობილების, განვითარების საკმარისი დონე.[17] თუ მეცნიერთა ერთ ნაწილს (ენგელსი, გოლდბერგი) მიაჩნდა, რომ სახელმწიფო იქმნებოდა უპირატე[გვ. 10]სად შინაგანი განვითარების შედეგად, მეორე ნაწილი (ოპენჰაიმერი, თურნვალდი, კარნეირო) სახელმწიფოს წარმოქნას უკავშირებს გარეგან ფაქტორებს. ისინი თვლიან რომ დაპყრობა და ომი იწვევს რა ერთი ხალხის მიერ მეორეს დამორჩილებასა და ექპლუატაციას, აუცილებელს ხდის სახელმწიფო ორგანიზაციის წარმოქმას საზოგადოებაში არსებული უთანასწორობის შესანარჩუნებლად.[18]

იდეოლოგიის არსებობა და აგრეთვე ნამატი პროდუქტის გაჩენა, უნდა ყოფილიყო სახელმწიფოს ჩამოყალიბებისათვის აუცილებელი წინაპირობა. ასეთი ფორმირებისათვის სოციალური უთანაბრობის წარმოქმნა-განვითარება, როგორც ჩანს, უფრო შედეგი იყო, ვიდრე მიზეზი. აღნიშნული გარემოება გვიტოვებს მხოლოდ იმ ფაქტორების წყებას, რომელთაც უნდა მოეხდინათ უმთავრესი ზემოქმედება სახელმწიფოს წარმოქმნაზე; ესენია: მოსახლეობის ზრდა ანდა ზეწოლა, ომი ან ომის საფრთხე, ლაშქრობები, ხარკი, დაპყრობები და იდეების სესხება. თუ როგორ მოქმედებდნენ ეს ფაქტორები, რა სახით ახდენდნენ ერთმანეთზე ზემოქმედებას ანდა როგორ იყვნენ ისინი დაკავშირებული იდეოლოგიის, ზედმეტი ნაწარმის, ვაჭრობისა და სოციალური უთანაბრობის არსებობასთან, ყოველ ცალკე აღებულ შემთხვევაში მარტივი განზოგადოების გარეშე შეუძლებელია ამის გამოხატვა. როგორიც არ უნდა ყოფილიყო ამ ფაქტორების გამოვლენის თანმიმდევრობა, შედეგი ყოველთვის ერთი იყო: ადრეული სახელმწიფოს აღმოცენება.[19]

ადრეული სახელმწიფო ცენტრალიზირებული სოციალურ-პოლიტიკური ორგანიზაციაა, წარმოქმნილი სოციალური ურთიერთობების რეგულაციისათვის რთულ, სტრატიფიცირებულ საზოგადოებაში, რომელიც დაყოფილი იყო არანაკლებ ორ ძირითად ფენად, ან წარმონაქმნ სოციალურ კლასად – სახელდობრ, მმართველებისა და მათგან მართულების – , რომელთა ურთიერთმიმართება ხასიათდება პირველთა პოლიტიკურად დომინირებული მდგომარეობითა და მეორეთა დაქვემდებარებული მოვალეობით, რაც ლეგიტიმიზირებული იყო საერთო იდეოლოგიით, რომლისთვისაც ერთმანეთის სამსახურის გაწევა, თანაზიარობა, იყო ძირითადი პრინციპი.[20]

ე. სერვისის აზრით, არსებობს ომის არა ნაკლებ სამი მკაფიოდ განსხვავებული სახეობა, რომელთაც, როგორც ჩანს, ერთმანეთისაგან [გვ. 11] მეტად განსხვავებული პოლიტიკური შედეგებამდე მივყავართ; ესენია: "სამოქალაქო" ომები, რომლებიც ჩვეულებრივ მემკვიდრეობის უფლების მიღების საკითხებსა და ძალაუფლების განაწილებას შეეხება; ომები დაახლობით თანაბარ საზოგადოებებს შორის, რომლებიც ერთმანეთს ერთსადაიმავე რეგიონში ეპაექრებიან და ომები ბინადარ მიწათმოქმედთა და მეომარ ნომადებს შორის. ე. სერვისის განმარტებით, არც არქაულ კულტურებში და არც პრიმიტიული ქვეყნების კვლევის მონაცემებში არ მოიპოვება არავითარი მინიშნება მუშებისა და გლეხების ანდა ღარიბთა და დაჩაგრულთა აჯანყებების თაობაზე.[21]

ჰ. კლაესენისა და პ. სკალნიკის მიხედვით, შესაძლებელი ჩანს, გამოყოფილი იყოს რიგი ფაქტორებისა, რომელთაც გააჩნიათ შედარებით უშუალო სახელმწიფოებრიობის წარმომქმნელი ზემოქმედება: (ა) მოსახლეობის ზრდა და/ან მოსახლეობის ზეწოლა; (ბ) ომი, ომის ან დაპყრობის საფრთხე და ლაშქრობა; (გ) დაპყრობა; (დ) ადრე არსებული სახელმწიფოების ზეგავლენა. ამ ფაქტორების მოქმედების ისტორიული თანმიმდევრობა შედარებით უმნიშვნელოა. უფრო მეტიც, როგორც ჩანს, უმეტეს შემთხვევებში, ყველა ეს ზემოქმედება ერთობლივად იყო ხოლმე წარმოდგენილი. იმისდა მიუხედავად, თუ რომელმა ამ ფაქტორთაგან გამოიწვია ფაქტიური სოციალური განვითარება, საბოლოო შედეგი ყოველთვის ერთი და იგივე თუ არა, მეტად მსგავსი მაინც იყო _ "ადრეული სახელმწიფო". როგორც ირკვევა, სოციალური უთანაბრობა არ წარმოადგენდა სახელმწიფო ორგანიზაციის წარმოქმნისათვის აუცილებელ წინაპირობას. ადრეული სახელმწიფოები მაშინ აღმოცენდებოდნენ, როდესაც სხვა პირობებიც იყო ხოლმე წარმოდგენილი ანუ სახელმწიფო ორგანიზაცია მხოლოდ მაშინ აღმოცენდებოდა, როდესაც მოხდებოდა ამ პირობებიდან ზოგიერთის თანადამთხვევა.[22] ამასთანავე, როგორც ჩანს, ყოველი ცალკეული სახელმწიფო რიგი თავისებური პირობების არსებობისას აღმოცენდა, ამის გამო სხვადასხვა ადრეული სახელმწიფოები მნიშვნელოვნად განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან. მიუხედავად ამისა, შესაძლებელია ადრეული სახელმწიფო ცალკე გამოიყოს როგორც განსხვავებული ძირითადი კატეგორია კაცობრიობის სოციალურ ევოლუციაში.[23] ფრანც ოპენჰაიმერის ხატოვანი თქმით, ყველა სახელმწი[გვ. 12]ფოს აქვს ფორმა და შინაარსი: მისი ფორმაა ბატონობა და შინაარსია ადამიანთა სამუშაო ძალის სამეურნეო განაწილება.[24]

ადრე არსებული სახელმწიფოს ზეგავლენის ხარისხი განსხვავებულია ყოველ ცალკეულ შემთხვევაში. მიუხედავად ამისა, იგი მაინც იძლევა ხოლმე გარკვეულ ჩარჩოებს მეორადი ქვეყნების განვითარებისათვის, რომელთა უმეტეს ნაწილში ძირითადად მსგავსი მდგომარეობა უნდა ყოფილიყო. მაგალითად, საფრანგეთში, სადაც ირგვლივ არა მხოლოდ განსხვავებული სახელმწიფოებრივი სისტემები არსებობდნენ, არამედ ადგილზევე მოიპოვებოდა ფართო გამოცდილება სახელმწიფოს ჩამოყალიბების ადრეული სტადიების შესახებ. როგორც ფიქრობენ, იგივე შეიძლება ითქვას იბერიისა და ალბათ სკვითების შემთხვევაშიც.[25] ჰ. კლაესენისა და პ. სკალნიკის აზრით, იბერიული (ანუ ქართული) სახელმწიფოები განვითარდნენ გარე დამპყრობელთა წინააღმდეგ მათი დაცვის საჭიროების შედეგად, როდესაც ყალიბდებოდა კავშირები და წინამძღოლებიც სულ უფრო მეტ ძალაუფლებას იძენდნენ; უფრო მეტიც, მოსახლეობის ზრდა მოითხოვდა უფრო რთული ორგანიზაციის ჩამოყალიბებას.[26] კლაესენი და სკალნიკი ადრეულ სახელმწიფოს სამ სახეობად ჰყოფენ: inchoate (პრიმიტიული), typical (ტიპური) და transitional (განვითარებული). იბერიას ისინი ტიპურად მიიჩნევენ.[27]

გ. ყორანაშვილის დაკვირვებით, ძველი იბერიისა და კოლხეთისათვის დამახასიათებელი იყო გარდამავალი ფაზის სახეობის ანუ "ადრეულ კლასობრივ" სტადიაზე მყოფი საზოგადოებები.[28] მისივე განმარტებით, ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, იბერიაში სახელმწიფოს წარმოქმნა აქ სოციალური კლასების განვითარების წინაპირობას წარმოადგენდა. მას მერე რაც იბერიაში პოლიტიკური ორგანიზაცია ჩამოყალიბდა, ლეგალური და ქონებრივი განსხვავებები აღმოცენდა იბერიელთა შორის.[29] იბერიული სახელმწიფოს წარმოქმნა, რომელიც ქართული ისტორიული ტრადიციით, ძვ. წ. IV საუკუნის 30-იან [გვ. 13] წლებში უნდა მომხდარიყო, გ. ყორანაშვილის აზრით, დაჩქარებული იყო გარეგანი აგრესიის შედეგად, რისი მაგალითებიც ბევრია ისტორიაში.[30]

მართალია, ქართული სახელმწიფოებრიობა ელინისტურ ხანაში იბერიის (ქართლის) სამეფოს აღმოცენებიდან იღებს სათავეს, მაგრამ ქართველური წარმომავლობის ტომებს არ არის გამორიცხული რომ სხვა სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნების ჩამოყალიბებაშიც მიეღოთ მონაწილეობა. მათ შორის უპირველეს ყოვლისა უნდა ვიგულისხმოთ ძველი ბერძნული წყაროების კოლხიდა (ურარტული ლურსმული წარწერების კოლხა) და ასურულ-ურარტული წყაროების დაიაენი/დიაუხი. ბუნებრივია, რომ განსხვავებული მეთოდოლოგიური საფუძვლებია გამოსაყენებელი, ერთის მხრივ, ადრეულკოლხური და დიაოხური, ხოლო, მეორეს მხრივ, იბერიული სახელმწიფოებრიობის კვლევისას; ვინაიდან ეს სახელმწიფოები არა მხოლოდ განსხვავებულ ეპოქალურ სტადიებს განეკუთვნებიან, არამედ განსხვავებული სოციალურ-ეკონომიკური, კულტურული და პოლიტიკური მოდელების წარმომადგენლები არიან. [გვ. 14]

დაიაენი/დიაუხის ქვეყანა – ქართული სახელმწიფოებრიობის საწყისები?

საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში ანუ სამხრეთ-დასავლეთ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრივი ინსტიტუტების აღმოცენების ადრეულობას სხვა მხარეებთან შედარებით უნდა მიგვანიშნებდეს ისტორიული საქართველოს ტერიტორიისათვის დამახასიათებელი საზოგადოებრივი განვითარების პროცესის თავისებურებანი და ძველი ქართული საისტორიო ტრადიცია.

სამხრეთდასავლეთ ამიერკავკასიის ტერიტორიული სიახლოვე ახლო აღმოსავლეთის მაღალგანვითარებულ სამყაროსთან და ამ უკანასკნელიდან მომდინარე ზეგავლენა არ უნდა ყოფილიყო ადგილობრივი საზოგადოების სოციალური განვითარების ძირითადი განმაპირობებელი გარემოება. უფრო ისე ჩანს, რომ ადრეული და შუა ბრინჯაოს ხანაში ახლო აღმოსავლეთის ჩრდილოეთი პერიფერიის ცენტრალური ნაწილის დაბალი განვითარების მობილური, მესაქონლე ტომები, რომლებიც ფლობდნენ ბუნებრივი სიმდიდრეების მნიშვნელოვან მარაგს, პოლიტიკურად და ეკონომიკურადაც ხშირ შემთხვევაში იქვემდებარებდნენ სამხრეთის დაწინაურებულ საქალაქო ცივილიზაციებს. ანალოგიური ვითარებაა ახლო აღმოსავლეთის დასავლურეგეოსურ და ჩრდილოაღმოსავლურ ანუ ცენტრალურაზიურ ფლანგებზეც.[31] გვიანი ბრინჯაოს ხანიდან სამხედრო ლიდერის აქტიური ფუნქციის არსებობის მქონე საზოგადოების განვითარების არაურბანულ (პირობითადად – ჩრდილოურ) ტიპს, თანდათანობით ენაცვლება უპირატესად საორგანიზაციო მართველობითი ხასიათის ურბანისტული (პირობითად – სამხრეთული) ტიპი, გამორჩეული მიწათმოქმედების მზარდი მნიშვნელობით, რომელსაც სახელმწიფოებრიობის აღმოცენებისაკენ უნდა მიეყვანა ადგილობრივი საზოგადოება. რამდენადმე უფრო გვიან, ამიერკავკასიის ტერიტორიის ცალკეული რეგიონების მოქცევამ ურარტუს სახელმწიფოს შემადგენლობაში, დააჩქარა ამ პროცესის განვითარება.[32] მდგომარეობა მთლიანად იცვლება ირანის აქემენიანთა იმპერიის აღმოცენების ხანიდან, როდესაც ცივილიზებული სამხრეთის გაბატონებული მდგომარეობა ბარბაროსული ჩრდილოეთის მიმართ უკვე ეჭვს აღარ იწვევს.[33] წინაელინისტურ ხანაში სწორედ ირანის ზეგავლენა განაპირობებდა ადგილობრივი საზოგადოების განვითარების პროცესს ამიერკავკასიაში. [გვ. 15]

აღსანიშნავია, რომ ძვ. წ. I ათასწლეულის პირველ ნახევარში, იმიერკავკასიიდან კიმერიული და სკვითური ტომებისა და სამხრეთიდან ახალი მოსახლეობის ნაკადების შემოჭრა-შემოდინებამ სახე უცვალა ამიერკავკასიაში ადგილობრივად მიმდინარე სოციალურ-კულტურული განვითარების მსვლელობას და აქ რთული, სინთეტური საზოგადოების ჩამოყალიბებისათვის აუცილებელი წინაპირობები შექმნა. შემთხვევითი არ არის ლეონტი მროველის "მეფეთა ცხოვრების" ცნობა, რომ ალექსანდრე მაკედონელის ქართლში ლეგენდარულ შემოსვლამდე: "...იყვნეს ქართლს ესრეთ აღრეულ ესე ყოველნი ნათესავნი, და იზრახებოდა ქართლსა შინა ექუსი ენა: სომხური, ქართული, ხაზარული, ასურული, ებრაული და ბერძნული. ესე ენანი იცოდეს ყუველთა მეფეთა ქართლისათა, მამათა და დედათა" (I, 16, 21-23).[34] ცნობილია, რომ ე. წ. melting pot-ის ეფექტი სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნისათვის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ხელშემწყობ გარემოებას წარმოადგენს.

უფრო ადრე, ძვ. წ. II ათასწლეულის მეორე ნახევრის შუა ხანებში, რამდენადმე მსგავს სიტუაციას ადგილი უნდა ჰქონოდა სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე, სადაც, დღევ. ქალაქ ერზურუმის ჩრდილოეთით, დაახლ. მდ. ევფრატის სათავეების მხარიდან შავ ზღვამდე, მდებარეობდა დაიაენი,[35] სადღეისოდ არსებული მონაცემებით,[36] საქართველოსა[37] და, როგორც ჩანს, ამიერკავკასიაში მიკვლეული უძველესი სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი, რომლის არსებობას უკვე ძვ. წ. XII ს-ში ადასტურებს ასურული წერილობითი წყაროს ცნობა.[38] ამ რეგიონში ადგილი უნდა ჰქონოდა ქართველური, ხურიტული და შესაძლოა ხეთური წარმომავლობის მქონე ტომთა თანაცხოვრებას.

მომდევნო ხანების წერილობითი წყაროებისა და არქეოლოგიური კვლევის მონაცემების მიხედვით, დაიაენი/დიაუხის ქვეყანა მდებარეობდა ვრცელი რეგიონის შიგნით, რომლის ფარგლებიც შემოისაზღვრებოდა [გვ. 16] დასავლეთიდან ლაზისტანის ქედით, ჩრდილოეთიდან შავშეთის ქედითა და მისი განშტოებებით, აღმოსავლეთიდან ალაჰუექბერისა და ჩაქირბაბას ქედებით, ხოლო სამხრეთიდან დაახლოებით თანამედროვე თურქული ქალაქების პასინლერისა და ბაიბურთის შემაერთებელი ხაზით.[39] დაიაენი/დიაუხის ქვეყნის სამხრეთითა და აღმოსავლეთით განლაგებული ურარტუს სამეფო, ადრეულ ეტაპზე მაინც, "ურუათრის" ტომთა გაერთიანების მსგავსად, ძირითადად ამიერკავკასიის ფარგლებს გარეთ, მის დასავლეთითა და სამხრეთით ანუ მდ. არეზის სამხრეთითა და დასავლეთით მდებარეობდა.

ურარტუს სახელმწიფოს აღმოცენებისას მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ასურეთის აგრესიამ. არ შეიძლება არ დავეთანხმოთ პ. ციმანსკის, რომ ურარტული სახელმწიფო ძალის გამოყენების შედეგად შეიქმნა – ომი იყო მისი აღმოცენების გამომწვევი მიზეზიცა და პასუხიც. მთელი მისი პოლიტიკური და ეკონომიკური სტრუქტურა ასახავს უდიდეს ზრუნვას თავდასხმითი და თავდაცვითი სამხედრო საქმიანობისადმი. როდესაც მზარდმა ახალასურულმა სახელმწიფომ ძვ. წ. IX საუკუნის მანძილზე გაფართოება დაიწყო, მისმა ლაშქრობებმა ჩრდილოეთის მიმართულებით სულ უფრო მზარდი ხასიათი მიიღო, ამას შედეგად მოყვა არა ასურელთა კონტროლის დამყარება რეგიონზე, არამედ მათ მიმართ მძაფრი წინააღმდეგობა; მანამდე დანაწევრებული "ნაირის ქვეყნები" გაერთიანდა ვანის ტბის მხარის დინასტიის ხელქვეით, რომელმაც დაცვა აღუთქვა დამორჩილებულებს და ძალით დაიქვემდებარა ურჩები.[40] ურარტული ხელისუფლების გავრცელებას აღმოსავლეთ ანატოლიის, ჩრდილო-დასავლეთ ირანისა და სამხრეთ ამიერკავკასიის დიდ ფართობებზე ხელი უნდა შეეწყო ასურელთა ლაშქრობების შედეგად ამ მხარეებისათვის ამ უკანასკნელთა მიერ მიყენებულ ზარალს.[41] დაიაენის ადგილმდებარეობა განსხვავებული იყო, ურარტელთა ზურგს უკან იგი შედარებით ნაკლებად ექვემდებარებოდა ასურულ აგრესიას. [გვ. 17]

ასურელთა სამხედრო დაწოლას უნდა განეპირობებინა ურარტუს ტერიტორიაზე ადრეარსებულ, ადგილობრივ სოციალურ და პოლიტიკურ ტრადიციებთან რადიკალური განხეთქილება. თუმცა, ამასთანავე, აუცილებული იყო საკუთრივ ადგილობრივი საზოგადოების მზადყოფნა ასეთი მნიშვნელოვანი ცვლილებისათვის – პირველი, ნამდვილი სახელმწიფოს ჩამოყალიბებისათვის რკინის ხანაში. უკანასკნელ დროს გამოითქვა აზრი, ურარტუს სახელმწიფოებრივი ტრადიციის საწყისების არსებობის თაობაზე სამხრეთ ამიერკავკასიაში, სადაც უკვე ძვ. წ. II ათასწლეულში არსებობდა ციკლოპურკედლიანი ციხე-სიმაგრეები და მათთან დაკავშირებული საირიგაციო არხების ქსელები. იგულისხმება არა უშუალოდ ურარტუს სახელმწიფო აპარატის სამხრეთამიერკავკასიური წარმომავლობა, არამედ სამხრეთ ამიერკავკასიაში არსებული გვიანი ბრინჯაოს ხანის სახელმწიფოებრივი ტიპის წარმონაქმნებში აღმოცენებული პოლიტიკური ტრადიციის – ინსტიტუციონალური ფორმებისა და მმართველობითი სტრატეგიის ერთობლიობის – არეკვლა ურარტუს პოლიტიკურ ცხოვრებაში; სხვა სიტყვებით, ურარტუს სამეფო წარმოადგენდა ნახევარი ათასწლეულით უფრო ადრე, გვიანი ბრინჯაოს ხანის სამხრეთ კავკასიაში ჩასახული გარკვეული პოლიტიკური ტრადიციის აპოგეას.[42] ა. სმითისა და თ. თომპსონის აზრით, მიუხედავად იმისა, რომ ურარტუს წარმატება, ე. წ. სომხეთის მთიანეთის ერთიან პოლიტიკურ ერთეულში გაერთიანებისა, წარმოადგენდა სამხრეთკავკასიური პოლიტიკური ტრადიციის უმაღლეს რეალიზაციას, იგი იყო, ამავე დროს, აღნიშნული ხანგრძლივი ტრადიციის ზედა ზღვარი. ურარტუს დაცემის შემდეგ აქ აქემენიდური და გვიანელინისტური ტრადიციების ძლიერი ზეგავლენის ქვეშ მოქცეული პოლიტიკური ძალაუფლების ახალი მოდელები სჭარბობენ.[43]

ასურელებთან პირისპირ კონფრონტაციაში ურარტული ჯარი ნაკლებად ეფექტური იქნებოდა; მაგრამ ეფექტურ თავდაცვით სისტემას ციხე-სიმაგრეები ქმნიდნენ, რომლებიც აგებული იყო ცენტრალური ხელისუფლების მიერ მაშინაც კი, თუ მათი თავდაცვა დამოუკიდებლად, რეგიონალური ძალების საშუალებით ხდებოდა. ურარტული სახელმწიფოს ჩამოყალიბებისთანავე შექმნილი იყო ხელოვნური თავდაცვითი სისტემა, რათა ბუნების მიერ ბოძებული სადამცველო პოტენციალი კიდევ უფრო [გვ. 18] გაზრდილიყო.[44] მკვლევართა დაკვირვებით, მასიური ურარტული ციხე-ციტადელების კომპლექსები წარმოადგენდნენ, ძველი ახლო აღმოსავლეთის ანალოგიურ ძეგლთა კონტექსტში, საერო არქიტექტურის უაღრესად განსხვავებულ სახეობას; ისინი ფუნქციონირებდნენ როგორც ადმინისტრაციული, ეკონომიკური, სამხედრო და საკულტო ინსტიტუტების ერთმანეთთან დამაკავშირებელი პოლიტიკური ძალაუფლების სივრცობრივად გადაბმული ცენტრები და ამდენად სინთეზირებას ახდენდნენ იმ ძირეული შემადგენელი ნაწილებისა, რომელთა მეშვეობითაც ხდებოდა ურარტული სახელმწიფოს პოლიტიკური ორგანიზება ერთ, მკვეთრად გამოხატულ და ხელოვნურად ჩამოყალიბებულ სივრცედ.[45]

პ. ციმანსკის ვარაუდით, ურარტუ შეიძლებოდა აღმოცენებულიყო მხოლოდ რკინის ხანაში, ვინაიდან გამძლე და ძლიერი რკინის წერაქვის გარეშე შეუძლებელი იქნებოდა კლდეთა ძირითადი ქანის დამუშავება ციხე-სიმაგრეებისათვის პლატფორმის მოსაწყობად.[46] იგივე შეიძლება ალბათ ითქვას ციხე-სიმაგრეების სიმრავლით გამორჩეული დაიაენი/დიაუხის ქვეყნის აღმოცენების ხანის შესახებ; ქსენოფონტის ხანაშიც ხომ ტაოხები სიმაგრეებში სახლობდნენ მთელი თავისი ავლა-დიდებითურთ (Xen., Anab., VI, VII, 1).

მთაგრეხილებით სეგმენტირებული ურარტუს ტერიტორია ძირითადად წარმოადგენდა თვითუზრუნველყოფილი პოლიტიკური და ეკონომიკური ერთეულების მოზაიკას, ხოლო მის განაპირას მდებარე დაიაენი/დიაუხის ქვეყანა ერთ-ერთი ასეთი ერთეული იყო, რომლის თავის ორბიტაში მოქცევა წარმოადგენდა ამ დიდი სახელმწიფოს ერთ-ერთ ძირითად პოლიტიკურ ამოცანას. ურარტუმ შედარებით უმტკივნეულოდ მოახერხა სხვა მსგავსი პოლიტიკური ერთეულების დაუფლება. ეს მომენტი შესაძლოა ურარტუსა და დიაუხის მოსახლეობის მკვეთრ ეთნიკურ განსხვავებაზე მიგვანიშნებდეს.

ასურული და ურარტული წერილობითი წყაროები და დანატოვარი კულტურული ნაშთები მოწმობენ დაიაენი/დიაუხის ქვეყნის სიდიდესა და განვითარების მაღალ დონეს, გამოვლენილს მრავალრიცხოვანი "ქალაქებით", ციხე-სიმაგრეებით, ციკლოპური ნაგებობებით, მეურნეობის დაწინაურებული სახეობებითა და მეტალურგიით. რეგიონის რესურსების თავდაცვის საჭიროებას ჯერ ასურელთა, ხოლო შემდეგ ურარტელთა ძალმომრეობისაგან და ეკონომიკურ უპირატესობათა საკუთარი მიზნებისათვის [გვ. 19] გამოყენებისათვის მისწრაფებას უნდა განეპირობებინა რკინით განსაკუთრებით მდიდარი დაიაენი/დიაუხის ქვეყნის წარმოქმნა და ძვ. წ. XII-VIII საუკუნეების მანძილზე ხუთსაუკუნოვანი არსებობა.

როგორც ჩანს, ეს ქვეყანა ხასიათდებოდა "საბელადო" (chiefdom) ტიპის საკმაოდ დაწინაურებული პოლიტიკური სტრუქტურით და წარმოადგენდა წინა-სახელმწიფოებრივი საფეხურიდან სახელმწიფოზე გარდამავალ წარმონაქმნს ანუ სახელმწიფოებრიობისაკენ მიმავალ ევოლუციურ ტრაექტორიაში ეკავა ეგალიტარულ სეგმენტურ საზოგადოებებსა და სინთეტურ სახელმწიფოებს შორის არსებული საშუალედო ეტაპისათვის განკუთვნილი ადგილი.[47] დაწინაურებულ, იერარქიული ტიპის სახელმწიფოებრივ სტრუქტურაზე უნდა მიუთითებდეს მისი სოციალური სისტემის თავისებურებანი: მეფე-სიუზერენი, ცალკეულ პროვინციათა მმართველი "მეფეები", ერთიანი მმართველის ხელქვეით სხვადასხვა ტომთა გაერთიანება.[48] როგორც ჩანს, ურარტუს სამეფოს მსგავსად დიაუხის ქვეყანაც პროვინციებად იყო დაყოფილი და თითოეულ მათგანს განაგებდა ადგილობრივი მმართველი. როგორც ასურული წყაროები მოწმობენ, ურარტუში ასეთ მმართველთა რიცხვი საკმაოდ დიდი იყო და ინდივიდუალურად ისინი საფრთხეს ვერ შეუქმნიდნენ ცენტრალურ ხელისუფლებას.[49]

დაიაენის ქვეყანა ასურულ ეპიგრაფიკულ წყაროებში წარმოდგენილია Daiaeni ან Daiani-ს ფორმით, რაც შეესატყვისება ურარტულში Diaui ან Diauei ფორმას.[50] ასურული დაიაენი/დაიანისა და ურარტული დიაუხი/დიაუეხის შესატყვისია ქსენოფონტის "ანაბასისში" მოხსენიებული ტაოხთა ქვეყანა. დაიაენისა და დიაუხის იდენტურობა პოსტულირებული იყო ჯერ კიდევ ა. სეისის, მ. შტრეკის, ა. ბილერბეკისა და ფ. დელიჩის მიერ, [გვ. 20] ხოლო ტაო/ტაიქთან პირველ მათგანს უკვე კ. ლემან-ჰაუპტი და ე. ფორერი აკავშირებდნენ.[51] გ. მელიქიშვილის აზრით, ეს სატომო სახელი ხურიტული უნდა იყოს, ვინაიდან ხურიტულ ონომასტიკონში ფართოდ გავრცელებული ჩანს ტაი-ელემენტი.[52]

ანლაუტში d- > t- პროცესი დამახასიათებელია ხურიტული და ქართველური ენებისათვის. თუმცა უკანასკნელ ხანებში გამოთქმული მოსაზრებით, ვინაიდან ქართველურ ენებში ხშულ თანხმოვანთა სამეულებრივი სისტემაა, სოლისებრი დამწერლობით ჩაწერილი მისი ლექსიკაც აბრუპტივებს ასახავდა არა ყრუებით, არამედ მჟღერებით და შესაბამისად ქართველური ტ-ა-ო ურარტულად დაიწერებოდა di-a-u-ḫi და წაიკითხებოდა: ṭaoḫi (ტაოხი), რასაც ადასტურებენ სომხური Տայք (ტაჲქ, Ṭayk და ერთგვარად ბერძნული ფორმები: Τάοχοι, Τάοι).[53] თუ კი მოვახდენთ ამ ვარაუდის ექსტრაპოლირებას ასურულ ლურსმულ წარწერებში დადასტურებულ და იმავე ქვეყნის აღმნიშვნელ ტერმინზე – "დაიაენი", ალბათ შეიძლებოდა გვეფიქრა, რომ მისი საწყისი ფორმა უნდა ყოფილიყო "ტაიაენი", საკმაოდ ახლო მდგომი მრავლობითი რიცხვით ნაწარმოებ ძველ ქართულ ტერმინთან "ტაონი".[54] ვითვალისწინებთ, ქართულში ხმოვანთკომპლექსის მიდრეკილებას ერთმარცვლოვნობისაკენ[55] და იმ გარემოებას, რომ ამავე რეგიონის ტოპონიმიკის ამსახველ ურარტულ წყაროებში დადასტურებულია სავარაუდოდ "ნ"-არიანი მრავლობითით გაფორმებული დიაუხის შემადგენელი ქვეყნების აღმნიშვნელი ფორმები: "ბიანი" და "ხუშანი".[56]

მკვლევართა დიდი ნაწილის აზრით, დაიაენი/დიაუხის ქვეყანა მდებარეობდა მდ. ევფრატის (კარა-სუ) სათავის ჩრდილოეთით[57] ანუ ისტორიული ქართული მხარის ტაოს (სომხური წყაროების – ტაჲქი) რაიონში.[58] დაიაენის შემდეგდროინდელი ტაოს ადგილას ლოკალიზაციის შესაძლებლობას იძლევა ასურ მეფეთა წარწერები: შუაასურული ხანის მეფის, ტიგლათფილესერ I-ის (ძვ. წ. 1114-1076 წწ.) მეფობის მესამე წლის, ძვ. წ. 1112 წ. წარწერიდან ირკვევა, რომ ნაირის ქვეყნების კოალიციის მონაწილე [გვ. 21] დაიაენი, ამ ქვეყანათაგან ყველაზე უფრო ჩრდილოეთით მდებარეობდა და "ზედა" ანუ შავი ზღვის მახლობლად უნდა ყოფილიყო განლაგებული.[59] დაიაენის ჩრდილოურ მდებარეობაზე მიგვანიშნებს სალმანასარ III-ის (ძვ. წ. 858-824 წწ.) ძვ. წ. 856 ლაშქრობის აღწერილობაც, როდესაც იგი მდ. არაცანის (მურათ-სუს, იგივე აღმოსავლეთ ევფრატის) დინების ჩრდილოეთით მდებარე სუხმის ქვეყნიდან გადავიდა დაიაენიში;[60] "სოხმე//სუხმი" დაიაენის ქვეყანას სამხრეთ-დასავლეთიდან ესაზღვრებოდა .[61]

კიდევ უფრო მეტად არის დაკონკრეტებული დაიაენის ადგილმდებარეობა ახალასურული ხანის მეფის, სალმანასარ III-ის მიერ ნიმრუდის სასახლის "ფრთოსან ხარებზე" დატოვებულ წარწერაში. სალმანასარი გვამცნობს: "ჩემი მმართველობის მეთხუთმეტე წელს წავედი ნაირის ქვეყანაზე, ტიგროსის სათავესთან კლდოვან მთებზე, იქ საიდანაც წყალი გამოდის, გამოვკვეთე ჩემი მეფურობის გამოსახულება, დავწერე მასზე ჩემი ძლევამოსილების გამარჯვება და შემართების გზები. თუნიბუნის ზეკარით გადავიარე არამე ურარტელის ქალაქებზე ევფრატის სათავემდე და დავანგრიე, აღვგავე და ცეცხლით გადავწვი. მივედი ევფრატის სათავესთან, მსხვერპლი შევწირე ჩემს ღვთაებებს და აშურის იარაღი განვბანე მასში. ასია, დაიაენის ქვეყნის მეფე, ფეხთჩამივარდა, ხარკი და ძღვენი, ცხენები, მივიღე მე მისგან, ჩემი სამეფო გამოსახულება გავაკეთებინე და დავდგი მისი ქალაქის შუაგულში".[62] ეს ამბავი ხდება ძვ. წ. 844 წელს, თანამედროვე ქ. ერზურუმის ჩრდილოეთით დაახლ. 40 კმ-ით მდებარე ევფრატის სათავესთან, სადაც მისულ სალმანასარს ეახლა ასია, დაიაენის მეფე, რომლის სატახტო ქალაქიც, სადაც ასურ მეფეს აღუმართავს თავისი გამოსახულება, იქვე, მდინარის სათავის მახლობლად უნდა ყოფილიყო.[63] მართებულად შენიშნავს მ. სალვინი, რომ სალმანასარ III-ის მიერ ევფრატის სათავესთან დაიაენის მეფის ყმად მიღების ადგილმდებარეობის განსაზღვრა, უნდა მიუთითებდეს ამ გეოგრაფიულ-პოლიტიკური სახელწოდების – დაიაენი – იდენტიფიცირებაზე ურარტული წყაროების დიაუ(ე)ხთან და ამ უკანასკნელის მეშვეობით ქსენოფონტის მიერ მოხსენიებულ ტაოხებთან.[64] ასურელები და ურარტელები ხშირად განსხვავებულ ტოპონიმებს იყენებდნენ ერთიდაიმავე ადგილის აღსანიშნავად.[65] [გვ. 22]

სალმანასარის ცნობის სიზუსტეს ცხადყოფს გასული საუკუნის დასაწყისში, მდ. ტიგროსის სათავესთან, ბირკლინში (ე. წ. ტიგროსის გვირაბთან), კლდეზე მიკვლეული მეფის გამოსახულება და ოთხი წარწერა, რომელთა სალმანასარისადმი კუთვნილება ს. ფ. ლემან-ჰაუპტმა დაადგინა.[66]

ძველი შუამდინარეთული წარმოდგენით, წყალი განწმენდისა და აღორძინების სიმბოლოა, ამქვეყნიური და იმქვეყნიური სამყაროს ზღვარი და დამაკავშირებელი – "ციური ოკეანის წურწელია", ხოლო მდინარეები ტიგროსი და ევფრატი მნიშვნელოვან მითოლოგიურ სიმბოლოს, საკრალური ტოპოგრაფიის ელემენტებს წარმოადგენდნენ, ისინი, ისევე როგორც ყოველივე, ციური სუბსტანციების მიწიერი გამოსახულებებია: ცის ერთ თანავარსკვლავედში ტიგროსია, ხოლო მეორეში ევფრატი. ესაიას ბიბლიურ წინასწარმეტყველებაში ასურეთის მეფის სიძლიერე შედარებულია ევფრატის ძალასთან: "...აჰა აღმოიყვანებს უფალი, თქჁნ ზედა წყალსა მდინარისასა ძლიერსა და ფრიადსა, ასსურასტანელთა მეფისა, და დიდებასა მისსა და აღმოვიდეს ყოველსა ზედა ჴევნებსა თქჁნსა, და ვლოს ყოველსა ზედა ზღუდესა თქჁნსა..." (წინასწარმეტყველება ესაიასი, თავი Ⴡ).[67]

ზემომოყვანილ სალმანასარის წარწერაში ყურადღებას იპყრობს ის გარემოება, რომ მდ. ევფრატის სათავესთან მისული ასური მეფე, მსხვერპლშეწირვისა და აშურის იარაღის მდინარის წყალში განბანის შემდეგ, არაფერს ამბობს აქვე თავისი გამოსახულების დატოვების თაობაზე და იუწყება მხოლოდ თავისი "მეფური გამოსახულების" დადგმაზე დაიაენის მეფის ასიას სატახტო ქალაქში. როგორც ჩანს, ეს იმით უნდა ყოფილიყო გამოწვეული, რომ "ტიგროსის გვირაბის" ადგილმდებარეობისაგან განსხვავებით, სადაც მდინარე მძლავრად გამოედინება კლდოვანი მთის ძირიდან, მდ. ევფრატის სათავის მხარე არ წარმოადგენდა ეფექტურ ადგილს ასურეთის მეფის სახელის უკვდავსაყოფად აგებული ძეგლისათვის, განსხვავებით ასია დაიაენელის დედაქალაქისა.

როგორც ირკვევა, მდინარე ევფრატი (უფრო ზუსტად, დასავლეთ ევფრატი ანუ კარა-სუ) მრავალრიცხოვან წყაროთა შეერთების შედეგად არის წარმოქმნილი, რომელთა რიცხვიც, ზოგიერთი ცნობით, ასზე მეტია. ევფრატის სათავის დასადგენად საგანგებო ძიება XIX საუკუნის შუა ხანებში ჩაატარა გერმანელმა მეცნიერმა და მოგზაურმა მორიც ვაგნერმა. მისი ცნობით, ევფრატის სათავე წყაროს წარმოადგენს დუმლუ-სუ, რომელიც გიაურ დაღის განშტოების შემადგენელ დუმლუ დაღის ფერდობიდან გამოედინება.[68] დიმ. ბაქრაძის რუკაზეც კარა-სუს სათავე წყაროდ – დუმლუ [გვ. 23] ბუკარია აღნიშნული.[69] ერზურუმის მხარეში ნამყოფი რობერტ ქერზონი 1843 წელს წერდა, რომ ერზურუმიდან თორთომისაკენ მიმავალ გზასთან მდებარე კლდოვანი მწვერვალიდან ჩანს სამი მდინარის სათავე, რომელთაგანაც ერთი შავ ზღვაში ჩაედინება, მეორე – სპარსეთის ყურეში, ხოლო მესამე – კასპიის ზღვაში;[70] უკანასკნელში მდ. არეზის (არაქსის) შენაკადი უნდა იგულისხმებოდეს. ეს ადგილი დუმლუ სუს სათავე წყაროების მახლობლობაშია, ზღვის დონიდან 2090 მ სიმაღლეზე მდებარე გიოქლიას უღელტეხილთან.

შავ ზღვასა და სპარსეთის ყურეში ჩამდინარე მდინარეების წყალგამყოფია გიაურ დაღი, კლასიკური ხანის მწერლების ე. წ. მოსხური მთების სამხრეთული სექტორი – მისგან ჩრდილოეთით მდ. ჭოროხის შენაკადები თორთომის-წყალი (თორთუმ-ჩაი) და ოლთისის-წყალი (ოლთუ-ჩაი) მიედინებიან, ხოლო სამხრეთით მდ. ევფრატის შენაკადები[71] – კარა-სუს სათავე მდინარე დუმლუ-სუ და სერჩამ სუ.

ძირითადად სწორედ კარა-სუსა და სერჩამ-სუს შეერთების შემდეგ იყო ცნობილი მდინარე როგორც "ფრატი" ანუ ევფრატი.[72] აღსანიშნავია, რომ სერჩამ-სუს წყლის ნაკადის მასა მეტი თუ არა ნაკლები არ არის კარა-სუს ნაკადზე და უფრო ჩქარი დინებაც აქვს; მაგრამ ამ ორი მდინარის შეერთების ადგილიდან მათ სათავეებამდე მანძილი სერჩამ-სუს შემთხვევაში კარა-სუს მანძილის ნახევარსაც კი არ შეადგენს.[73]

პლინიუსის მიხედვით, მდ. ევფრატი გამოედინება დიდი სომხეთის პროვინცია კარანიტისიდან, მთა აბას ფერდობიდან და მას სათავის მახლობლად Pyxurates-ი ეწოდება (n. h., V, 83). ამ მთას სტრაბონი აბოსის (Mt. Abus) სახელით იცნობს (XI, XIV, 2). პლინიუსს ეს ცნობა ნერონის დროს სირიის რეგენტად მყოფი დომიციუს კორბულოსაგან აუღია (კორბულო პართელებთან ბრძოლის მიზნით ახ. წ. 63 წ. ევფრატის ზემო წელისაკენ იყო გადაადგილებული); ექვსი წლის შემდეგ ლიცინიუს მუციანოსი (ვესპასიანის დროს სირიის რეგენტად დანიშნული), მდ. ევფრატის სათავედ, ძიმარადან 12 მილით აღმა მდებარე, მთა კაპოტესს მიიჩნევს (n. h., V, 83).[74] კაპოეტის ციხეს ვახუშტი ბაგრატიონიც იცნობს.[75] როგორც ჩანს, აბა, აბოსი, კაპოტე ერთიდაიგივე მთის სახელწოდებებია – თავკიდურა [გვ. 24] ველარული ფონემების მონაცვლეობას ნულთან არცთუ იშვიათად აქვს ადგილი აღმოსავლეთანატოლიურ-კავკასიურ ტოპონიმებში. ყურადღებას იპყრობს აგრეთვე სერჩამ-სუს სათავის მქონე სერჩამ-დაღის მახლობლად მდებარე კოპ-დაღის სახელწოდება, რომელიც მდინარეების ევფრატისა და ჭოროხის წყალგამყოფად ითვლება. ჩემი აზრით, შესაძლოა პლინიუსისა და სტრაბონის ცნობები ევფრატის სათავის შესახებ, არა კარა-სუს, არამედ სერჩამ-სუს სათავეს უნდა გულისხმობდეს.[76]

თუმცა, მიუხედავად იმისა, სერჩამ-სუს სათავე თუ კარა-სუს შემადგენელი რომელი წყაროც არ უნდა ყოფილიყო მიჩნეული სალმანასარ III-ის მიერ ევფრატის სათავედ, აშკარაა, რომ დაიაენის მეფის ასიას სატახტო ქალაქი, სადღაც ამ მდინარეთა სათავეების მახლობლად (სავარაუდოდ, სერჩამ-სუს აღმოსავლეთითა ან დუმლუ-სუს დასავლეთით) უნდა მდებარებულიყო ანუ იმ მთათა სისტემაში, რომელიც ჭოროხის, სერჩამ-სუს, თორთომის-წყლის, კარა-სუსა და ოლთისის-წყლის წყალგამყოფს წარმოადგენს. მკვლევართა მიერ სავსებით გამორიცხულია, რომ ევფრატში (Purattu) აღმოსავლეთ ევფრატი (იგივე მურათ-სუ, ძველი არაცანი) ყოფილიყო ნაგულისხმევი, ვინაიდან იგი ძველად არ მოიხსენებოდა ხოლმე ამ სახელით.[77]

მესოპოტამია-აღმოსავლეთ ანატოლიასა და შავ ზღვას შორის დიაუხის სტრატეგიული მდებარეობა დიდად განაპირობებდა ამ ქვეყნის ბედ-იღბალს ურარტელთა ექსპანსიის ხანაში. მკვლევართა აზრით, ბერძნულ კოლონიებსა და ურარტელებს შორის ვერ ხერხდებოდა ფართო სავაჭრო ურთიერთობა ვინაიდან მათ შორის დიაუხი და კოლხეთი იყო განლაგებული. თვით პონტოს მთების ლითონებით სიმდიდრეც ბერძნებს ურარტელებისაგან ჩრდილოეთ სირიის საშუალებით უნდა გაეგოთ და ეს უნდა გამხდარიყო ამ მხარით მათი დაინტერესების მიზეზი.[78] [გვ. 25]

სავარაუდოა, რომ ევფრატის სათავესთან სალმანასარ III-სა და ასია დაიაენელს შორის გარკვეული გარიგება მომხდარიყო არამე ურარტელის საწინააღმდეგოდ. სალმანასართან იქ მისულ ასიას იმედი ექნებოდა ასურ მეფესთან საერთო ენის გამონახვისა. გ. მელიქიშვილის ვარაუდით, ასია ცდილობდა მოეპოვებინა ასურეთის მხარდაჭეტა ახლადწარმოქმნილი და საშიში მეზობლის – ურარტუს სამეფოს – წინააღმდეგ ბრძოლაში.[79] მისი ამ მისწრაფების ძირითადი მიზეზი დაიაენსა და ასურეთს შორის ურარტუს მზარდი სამეფოს აღმოცენება იქნებოდა, რომელიც ჩრდილოეთიდან მესოპოტამიისაკენ მიმავალ სატრანზიტო გზებს ფლობდა და ამასთანავე შეეცდებოდა ხელში ჩაეგდო კიდევ უფრო ჩრდილოეთით მდებარე მდიდარი მხარეების რესურსები. სავაჭრო გზების დაუფლებისათვის ბრძოლა სალმანასარ III-ის მოღვაწეობის ძირითადი განმსაზღვრელი მომენტი იყო და შემთხვევითი არ არის, რომ თითქმის მთელი მისი ყურადღება ასურეთის დასავლეთითა და ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე ქვეყნებისაკენ იყო მიმართული.[80] ბუნებრივია, არა მხოლოდ დაიაენელთა, არამედ ასურელთა ინტერესებშიც შედიოდა, რომ დამყარებულიყო მათ შორის პირდაპირი ურთიერთობა. ამიტომ გასაკვირი არ უნდა იყოს ასიასა და სალმანასარის შეხვედრის შემდეგ, ასურეთის მეფის ახალი ყმადნაფიცის, დაიაენის მეფის სატახტო ქალაქში ასურეთის ძლევამოსილი მეფის ქანდაკების დადგმა; ეს გარემოება ამავე დროს გარანტია იქნებოდა გარე ძალთაგან ამ ქვეყნის პოლიტიკური ხელშეუხლებლობისა.

სალმანასარის აღნიშნული ქანდაკება დღემდე არ არის ნაპოვნი, მაგრამ უ. ე. დ. ალენი, გასული საუკუნის ოცდაათიანი წლების დასაწყისში იუწყებოდა, ჭოროხისა და თორთომის-წყლის ლოდებს შორის მიკვლეულ, თუმცა იმ დროისათვის ჯერ ისევ შეუსწავლელ, ქვაში ამოკვეთილი ლომების არსებობას, რომელთა აქ პოვნა თითქოს ეხმიანებოდა ამავე რეგიონში დადასტურებულ ურარტულ ტოპონიმებს.[81] არც ამ ლომების შესახებ არის ჩემთვის რაიმე ცნობილი, მხოლოდ მახსენდება ერზურუმის მუზეუმის ფონდებში დაცული ქვის, დაახლ. 1,5 x 0,7 მ ზომის, ვითომდა ლომის ქანდაკება, რომლის ლომის ფაფარიც ანისის მეფის გაგიკ I-ის ხალათის დრაპირებული [გვ. 26] სახელო გამოდგა, ხოლო თვით "ლომის ქანდაკება" ამ მეფის ტორსის ძირითადი ნაწილი.[82]

სპეციალურ ლიტერატურაში ნავარაუდევია, დაიაენის ქვეყნის სამხრეთი საზღვრის პალანდიოქენის ქედამდე გავრცელება და შესაბამისად, ერზურუმის მხარის მის ფარგლებში მოქცევა,[83] თუმცა ამ საკითხთან დაკავშირებით მხედველობაშია მისაღები სალმანასარ III-ის ზემოხსენებული წარწერის ტექსტი, საიდანაც ირკვევა, რომ ტერიტორია მდ. ევფრატის სათავემდე ურარტუს მეფეს – არამეს ეკუთვნოდა და არა დაიაენის მეფეს – ასიას. ამავე დროს ცხადია, რომ ასიას ქვეყანა ევფრატის სათავეებთან მდებარეობდა[84] და რომ ეს სათავეც და მის მახლობლად მდებარე მაღლობებიც მისივე კონტროლის ქვეშ უნდა ყოფილიყო. არ არის გამორიცხული, რომ თანამედროვე ერზურუმ-ჰორასანს შორის მდებარე მხარე, ანუ შუა საუკუნეების საქართველოში შემავალი პროვინცია ბასიანი, რომლის აღმოსავლეთ ნაწილშიც მიკვლეულია დიაუხის ქვეყანაში ურარტელთა ლაშქრობების ამსახველი წარწერები, ასიასათვის სამფლობელოდ სალმანასარს გადაეცა.

ურარტუს მეფის, მენუას (ძვ. წ. 810 – დაახლ. 785/80 წწ.) კლდეზე ამოკვეთილი წარწერები იაზილითაშიდან და ზივინიდან გვამცნობენ, ძვ. წ. IX საუკუნის დამლევისა და VIII საუკუნის დასაწყისის დიაუხის (უფრო ადრეული ხანების ასურული წყაროების დაიაენის) ქვეყნის მთავარი ქალაქის სახელწოდებას – შაშილუ (^URUŠašilu(ni)). როგორც უკვე ვიცით, სალმანასარ III-ის წარწერაში არაფერია ნათქვამი დაიაენის დედაქალაქის სახელწოდების თაობაზე, გარდა იმისა, რომ ეს ქალაქი სადღაც მდ. ევფრატის სათავესთან ახლო მდებარეობდა და რომ იგი სალმანასარს დანგრევის ნაცვლად თავისი ძეგლით “დაუმშვენებია”. ვინაიდან მენუას ეს წარწერები მხოლოდ ნახევარი საუკუნით თუ არიან დაშორებული სალმანასარის ლაშქრობის ხანიდან, არ არის გამორიცხული სალმანასარის წარწერაში მოხსენიებული ასიას ქალაქი, სწორედ "შაშილუ" ყოფილიყო. მით უმეტეს რომ, სალმანასარის მემკვიდრეების – შამში-ადად V-ის (ძვ. წ. 823-811 წწ.) და ადადნირარ III-ის (ძვ. წ. 810-782 წწ.) დროინდელი, დასუსტებული ასურეთის მიერ დაიაენის დალაშქვრის შესახებ არაფერია ცნობილი. არც ურარტუს სამეფო იყო ძვ. წ. IX საუკუნის მეორე ნახევარში, მენუას გამეფემამდე, იმდენად ძლიერი, რომ დაიაენი, ანუ ურარტული წარწერების დიაუხი, დაელაშქრა. მხოლოდ ძვ. წ. IX საუკუნის დამლევიდან ხდება დიაუხი ურარტელთა აგრესიისა და ექსპანსიის ობიექტი. რაც შეეხება იაზილითა[გვ. 27]შის წარწერაში მენუას ფრაზას: "ის ტყვეები (?), (რომლებიც) დაბრუნდნენ, (მან) დააბრუნა მთლიანად (?)",[85] ეს წარწერა არ იძლევა იმის შესაძლებლობას, რომ აღნიშნულ "ტყვეებში", აუცილებლად დიაუხური წარმომავლობის იმ ურარტელთა მონების დაბრუნება ვივარაუდოთ, რომლებიც ურარტუდან იყვნენ თავის ქვეყანაში გაქცეულნი.[86] შესაძლოა საქმე ეხებოდეს, დიაუხელთა მიერ ადრე დატყვევებულ ურარტუს ქვეშევრდომებს, რომლებიც დიაუხის მეფემ უკან დაუბრუნა მენუას, მითუმეტეს, რომ იმავე წარწერის დასაწყისში მენუა დიაუხს მოიხსენიებს, როგორც "ძლევამოსილ" ქვეყანას. შენიშნულია, რომ მოწინააღმდეგე ქვეყნის ასეთი განმადიდებელი ეპიტეტით მოხსენიება, გამონაკლისი შემთხვევაა ურარტუს მეფეთა ტექსტებში.[87]

მენუას იაზილითაშის (თანამედროვე ეშექ ილიასი, დელიბაბას სამხრეთით, ქ. ჰორასანიდან დაახლ. 40 კმ სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით) წარწერა იუწყება: "დავიპყარი მე დიაუეხის ქვეყანა, იერიშით დავიპყარი ქალაქი შაშილუ, სამეფო ქალაქი, ქვეყანა გადავწვი, ციხე-სიმაგრეები (დავაქციე). მივედი (?) შეშეთის ქვეყნამდე, ქალაქ ზუამდე. ქალაქი უტუხაი... უტუპურშინი დიაუეხის მეფე მეახლა, ფეხებში ჩამივარდა, თავქვე დაემხო".[88] სოფელ ზივინში (ჰასანკალე-პასინლერსა და სარიკამიშს შორის, ქ. ჰორასანიდან დაახლ. 20 კმ ჩრდილო-აღმოსავლეთის მიმართულებით) ნაპოვნ ქვის ფილაზე, რომლის მხოლოდ ორი ფრაგმენტია შემორჩენილი და საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმშია დაცული, სწერია: "მენუა ამბობს: დავიპყარი მე ქალაქი შაშილუ: დაუდგი მე ეს წარწერა ღვთაება ხალდის, ჩემს მეუფეს".[89]

ამ პერიოდში დიაუხთან გართულებულ ურთიერთობაზე უნდა მიგვანიშნებდეს უმუდუმ თეფეზე (კალორ თეფე), 18 კმ-ით ერზურუმის ჩრდილოეთით, ს. უმუდუმ ქოიდან (იგივე იმიდიმ ბაბა) 2 კმ-ით დასავლეთით, გალავანშემორტყმული 50 x 75 მ ფართის ე. წ. ციკლოპური წყობის ნაგებობის აღმოჩენა, რომელიც ძეგლის შემსწავლელის ა. ჩილინგიროღლუს აზრით, საიმედოდ უნდა დათარიღდეს ძვ. წ. გვიანი IX და ადრეული VIII საუკუნეებით ანუ ურარტუს მეფის იშპუინისა (ძვ. წ. დაახლ. 825 – დაახლ. 810 წწ.) და მისი ძის მენუას ზეობის წლებით, თუმცა ავტორი უფრო მენუას ხანით მისი დათარიღებისაკენ იხრება, ადრეულ VIII საუკუნის ურარტულ ციხე-სიმაგრეებში "ციკლოპური ტექნიკის" [გვ. 28] გამოყენების შემთხვევების გამო.[90] მიჩნეულია, რომ უმუდუმ თეფე მისგან სამხრეთით მდებარე ერზურუმის ველს იცავდა ჩრდილოეთის მხრიდან მოსალოდნელი საფრთხისაგან.[91]

ვინაიდან ურარტუს მეფე მენუას წარწერები, დიაუხის "სამეფო ქალაქის" შაშილუს დაპყრობის შესახებ, ერთმანეთის მახლობლად მდებარე იაზილითაშსა და ზივინშია მიკვლეული, გ. მელიქიშვილი ვარაუდობდა, რომ იმხანად ეს მხარე დიაუხის შემადგენლობაში უნდა ყოფილიყო მოქცეული და არც ამავე მხარეში, კერძოდ ზივინის რაიონში, გამორიცხავდა დიაუხის "სამეფო ქალაქ" შაშილუს ლოკალიზების შესაძლებლობას,[92] როგორც ჩანს, იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ ზივინში ნაპოვნ ზემომოყვანილ წარწერაში, მენუას მიერ ქალაქ შაშილუს დაპყრობაა ნაუწყები. ზივინთან შაშილუს ი. დიაკონოვიც აიგივებდა.[93] 1961 წელს გამოცემული სომხეთის ისტორიული ატლასის მიხედვით, ზუაინი (იხ. ქვემოთ), მდ. არაზის ჩრდილოეთით, ზივინის ადგილას, ხოლო შაშილუ, ამავე მდინარის სამხრეთით, იაზილითაშის ადგილას არიან განლაგებულნი. ორივე შემთხვევაში, დიაუხის ფარგლებს გარეთ, მის სამხრეთ-აღმოსავლეთით.[94]

ა. ჩილინგიროღლუ დიაუხის ტერიტორიას ძირითადად დღევანდ. ქ. აშკალესა და ქ. თერჯანს შორის მდებარე ერზურუმის ველით განსაზღვრავს, თუმცა აღმოსავლეთის მიჯნას ჰასან-კალესთან ატარებს და თვლის, რომ ეს ქვეყანა აფერხებდა ტუშპა-აღრი-ელეშქირთიდან მომდინარე და ზივინ-ჰორასან-სარიკამიშ-ყარსი-გიუმრიუსაკენ მიმართულ ურარტელთა სწრაფვას, რის გამოც საჭირო გამხდარა მენუას მიერ დიაუხის აღმოსავლეთი რეგიონების დაპყრობა (სადაც, მისი თქმით, უმუდუმ თეფე მდებარეობს).[95]

ურარტული ხანის ზუაინა/ზუა(ნი)-ს (^URUZuaina-Zua(ni)), თანამედროვე ზივინთან (დღევ. Süngütaşı, დაახლ. 35 კმ ქ. სარიკამიშიდან სამხრეთ-დასავლეთით) გაიგივებისა და იაზილითაშის წარწერაში შაშილუს მოხსენიების გამო, რომელიც ზუაინა/ზუა(ნ)თან ერთად არის არგიშთი I-ის (ძვ. წ. 785/80-დაახლ. 760 წწ.) ხორხორულ მატიანეში ნახსენები, ნ. არუთიუნიანის აზრით, შაშილუ სადღაც დიაუხის ვრცელი ტერიტორიის სამხრეთ ნაწილში, ზუაინა/ზუა(ნი)ს ანუ ზივინის [გვ. 29] მახლობლად უნდა ყოფილიყო განთავსებული და ამასთანავე არ გამორიცხავს შესაძლებლობას, რომ მენუას ხანაში დიაუხის ტერიტორია სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით, მდ. არეზის სამხრეთით იაზილითაშამდე ყოფილიყო გადაჭიმული ანუ ჰასანკალეპასინლერსა და დელიბაბა-ველიბაბას რაიონამდე. თუმცა იგი იქვე შენიშნავს, რომ წინააღმდეგ შემთხვევაში საფიქრებელი ხდება, ურარტელებს ეს წარწერა დიაუხის სამფლობელოთა ფარგლების გარეთ, ურარტუსაკენ მიმავალი გზის პირას დაეტოვებინათ.[96] იაზილითაშის მახლობლად ურარტუსაკენ მიმავალ გზაზე (ჰორასანსა და ელეშქირთ/ალაშქირთს შორის) მდებარე თაჰირის (საჩის) უღელტეხილს, ურარტული ციხე-სიმაგრე აკონტროლებდა.[97]

როგორიც არ უნდა ყოფილიყო დიაუხის სამეფო ქალაქის, შაშილუს ადგილმდებარეობა, ერთი რამ უდავოა, დაახლ. ნახევარი საუკუნით უფრო ადრე, სალმანასარ III-ის ძვ. წ. 844 წლის წარწერაში მოხსენიებული დაიაენის მეფის, ასიას ქალაქი ვერ იქნებოდა იაზილითაშისა და ზივინის მახლობლად მდებარე, თუნდაც იმიტომ, რომ მანძილი ევფრატის სათავესა (ერზურუმიდან დაახლ. 40 კმ ჩრდილოეთის მიმართულებით) და ამ ადგილებს შორის დაახლ. 160-170 კმ-ს შეადგენს. იაზილითაში და ზივინი ერზურუმიდან 90 კმ-ით აღმოსავლეთით მდებარე დღევ. ქ. ჰორასანიდან, სამხრეთ-აღმოსავლეთითა და ჩრდილო-აღმოსავლეთით (შესაბამისად, დაახლ. 40-20 კმ) არიან განლაგებულნი. ამასთანავე, ნაკლებად მოსალოდნელია, დაიაენი/დიაუხის ქვეყნის დედაქალაქს სალმანასარისა და მენუას ლაშქრობებს შორის გასულ ნახევარი საუკუნის განმავლობაში ასე კარდინალურად შეეცვალა ადგილმდებარეობა და შორს აღმოსავლეთისაკენ გადაენაცვლა.

გ. მელიქიშვილი საყურადღებოდ მიიჩნევს, რომ მენუას დროს დიაუხის "სამეფო ქალაქის" (რაც უნდა ნიშნავდეს სამეფო რეზიდენციასა თუ დედაქალაქს) ეპითეტით მოხსენიებული ქალაქი შაშილუ, არგიშთი I-ის დროს ურარტუს დაქვემდებარებაში გადადის, ხოლო დიაუხის "სამეფო ქალაქად" იხსენიება უფრო ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქი ზუაინა/ზუა(ნი).[98]

არც ურარტული წყაროების ზუა/ზუანის თანამედროვე ზივინთან გაიგივების ვარაუდი[99] ჩანს დამაჯერებელი. მართალია არგიშთი I-ის სურბ საჰაკის (ვანის) წარწერა იუწყება, მის მიერ ზუაინა/ზუა(ნი)ში წარწერის [გვ. 30] დატოვებას,[100] მაგრამ ზივინში შაშილუს დაპყრობის მაუწყებელი მხოლოდ მენუას, და არა მისი ძის არგიშთის, წარწერაა მიკვლეული, ეს გარემოება, რა თქმა უნდა, არ გვაძლევს ზუაინა/ზუა(ნ)სა და ზივინის გაიგივების საშუალებას. რაც შეეხება ამ ორი, ძველი (ზუაინა/ზუა(ნი)) და ახალი (ზივინი) ტოპონიმის ფონეტიკურ მსგავსებას, ანალოგიური ჟღერადობის სახელწოდებები სხვაც არაერთი მოიძებნება იმ ტერიტორიაზე რომელიც დიაუხის ქვეყანას ჰქონდა ადრე დაკავებული.[101]

დიაუხის ტერიტორიის ჩრდილოეთ ნაწილში ზუაინა/ზუა(ნი)ს ლოკალიზების სასარგებლოდ მოწმობს მენუას იაზილითაშის წარწერაში ამ ქალაქის დიაუხში შემავალ შეშეთის ქვეყანასთან (თუ შეშეს მთასთან) ერთ კონტექსტში მოხსენიება;[102] "შეშეთი"-სა თუ "შეშე"-ს დამთხვევას შავშეთ-იმერხევთან ცხადყოფენ ასურულ-ურარტულ წყაროებში მოცემული მათი აღწერილობა (იხ. ქვემოთ). არგიშთი I-ის სურბ-საჰაკის წარწერების მიხედვით, შაშილუს ქვეყნის უშუალოდ ურარტუს შემადგენლობაში მოქცევის შემდეგ დიაუხის სამეფო ქალაქი უკვე ზუაინა/ზუა(ნი) ხდება და აღინიშნება მისი მდებარეობა ამჯერად უკვე "ულდინი"-ს (გ. მელიქიშვილის მიხედვით, "დიდი"-ს) ქვეყანაში.[103] აღნიშნული გარემოება შეშეთისა და "ულდინი"-ს (თუ "დიდი"-ს) ქვეყნების იდენტურობაზე თუ არა, მათ ნაწილობრივ ტერიტორიალურ დამთხვევაზე მაინც უნდა მიგვანიშნებდეს, მითუმეტეს რომ ორივე ეს ქვეყანა, როგორც მენუას, ასევე არგიშთი I-ის [გვ. 31] წარწერაში, დიაუხის ქვეყანაში შემადგენლობაში იგულისხმება და სპეციალისტები მათ დიაუხის ქვეყნის გადაღმა ანუ მის ჩრდილოეთ პერიფერიაზე მდებარედ მოიაზრებენ.[104]

ურარტუს მიერ შაშილუს აღების შემდეგ დიაუხის სამეფო ქალაქად შაშილუს ნაცვლად ზუაინა/ზუა(ნი)ს გახდომა, თავისთავად უნდა მოწმობდეს შაშილუსთან მიმართებაში ზუაინა/ზუა(ნი)ს უფრო დიდი მანძილით დაშორებაზე ურარტუს საზღვრებიდან[105], რასაც ადგილი ვერ ექნებოდა ჰორასან-სარიკამიშის გზის დასავლეთ სექტორში მდებარე ზივინსა თუ იაზილითაშის შემთხვევაში, რომლებიც ევფრატის სათავის მხარესთან შედარებით ურარტუს საზღვრებთან უფრო ახლოს მდებარეობდნენ, ძველი ბასიანის აღმოსავლეთ ნაწილში, მდ. არეზის ხეობაში. აქ ზუაინა/ზუა(ნი)ს ლოკალიზაცია თითქოს არ შეესაბამება იმ ხანად ამ რეგიონში შექმნილ გეოპოლიტიკურ სიტუაციას.

მენუას ზემომოყვანილ იაზილითაშის წარწერაში ერთიდაიმავე კონტექსტში "შეშეთის ქვეყნის, ქალაქ ზუასა და ქალაქი უტუხაის" მოხსენიებაც, თითქოს უფრო მდ. ჭოროხის შუა წელის მარჯვენა შენაკადების ზონაზე უნდა მიგვანიშნებდეს, ვიდრე მდ. არეზის ზემო წელსა და მის მახლობლად მდებარე მხარეებზე. ნ. არუთიუნიანის მიხედვით, ქალაქ [გვ. 32] უტუხაის მხარის სახელწოდება (^URUUṭuai asuni) მეტათეზის დაშვების შედეგად შესაძლოა უკავშირდებოდეს თორთუმ-ჩაის მარჯვენა შენაკადთან მდებარე "უხტა/ოხდა"-ს, ხოლო ი. დიაკონოვი და ს. ქაშქაი ამ ტოპონიმს "Uhta"-ს სახით წარმოადგენენ.[106]

აღსანიშნავია, რომ დიმ. ბაქრაძის რუკაზე "ოხტა"-ს სამხრეთ-დასავლეთით "აზორდ/აზორთ"-ია აღნიშნული.[107] ეს სახელი იმავე სამოსახლოსა და ზოგადად თორთომის ხეობის აღმნიშვნელად – "აზორდაცფორი" – ცნობილია ჯერ კიდევ "VII საუკუნის სომხური გეოგრაფიიდან".[108] ამ დასახლებული პუნქტის თანამედროვე თურქული სახელია უზუნდერე და მას სამხრეთიდან უშუალოდ ესაზღვრება შუა თორთომის ხეობის უმძლავრესი ციხე-სიმაგრე – აღჯა-ყალა (იხ. ქვემოთ). ხომ არ წარმოადგენდა თორთომის-წყლის შუა დინებაზე განლაგებული აღჯა-ყალა ზუაინა/ზუა(ნი)ს?

თუ ზუაინა/ზუა(ნი)ს ვერ გავაიგივებთ ზივინთან, მაშ რა უნდა ყოფილიყო იაზილითაშსა და ზივინში ურარტული წარწერების არსებობის გამომწვევი მიზეზი? მ. სალვინი ყურადღებას ამახვილებს, იმ გარემოებაზე, რომ როგორც იაზილითაში, ასევე ზივინი, ერზურუმ-ყარსის შარაგზაზთან მდებარეობენ, რომელიც უკვე ურარტელთა ხელში იქნებოდა იქ ნაპოვნი წარწერების შედგენის ხანაში,[109] ხოლო კ. საგონა იაზილითაშსა და ზივინს ათავსებს ძველ ურარტულ გზაზე, რომელიც თაჰირის უღელტეხილის გავლითა და მდ. არეზის ზემო დინების გადაკვეთის შედეგად სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ მიემართებოდა; იგი თვლის, რომ, იაზილითაშისა და ზივინის წარწერების ადგილმდებარეობა უკვე თავითავად უნდა მიგვანიშნებდეს აქ ურარტული გზის არსებობაზე.[110] როგორც ჩანს, არცთუ იშვიათად ურარტელები წარწერებს დალაშქრული მხარეებისაკენ მიმავალ გზებთან ათავსებდნენ ხოლმე.[111] [გვ. 33]

ის გარემოება, რომ მენუა შაშილუს აღების შემდეგ მიემართება შეშეთის ქვეყნისა და ქალაქ ზუაინა/ზუა(ნი)საკენ უნდა მიუთითებდეს ერთიდაიმავე ვექტორზე მათი განლაგების სასარგებლოდ, რომლის დასაწყისში ქალაქი შაშილუ, ხოლო მის გადაღმა, სავარაუდოა ჩრდილოეთით, შეშეთის ქვეყანა და ქალაქი ზუაინა/ზუა(ნი) მდებარეობდნენ. თუ შეშეთის ქვეყანა შავშეთია, მაშინ გამოდის, რომ შაშილუ ურარტუდან შავშეთისაკენ მიმავალ გზაზე მდებარეობდა და მისგან უფრო სამხრეთით უნდა ყოფილიყო განლაგებული. ამდენად დასაშვები ხდება თორთომისწყლის ხეობაში მისი ადგილმდებარეობის განსაზღვრა. ერზურუმის ზეგნის ჩრდილოეთ ნაწილზე გაბატონებულ, ევფრატის სათავის მხარეში ქვეყნის მთავარი ქალაქის მდებარეობა, ამ უკანასკნელს დიდ სტრატეგიულ უპირატესობას მიანიჭებდა და შესაბამისად ასიას ქალაქის აქ არსებობა, სალმანასარის წარწერაში ევფრატის სათავის მხარეში მისი ლოკალიზების შესახებ ცნობის გარეშეც, თავისთავად უფრო მოსალოდნელი იქნებოდა ვიდრე იაზილითაშზივინის სექტორში.

"შაშილუს" ლოკალიზაციისათვის გასათვალისწინებელია, რომ მდ. ევფრატის (კარა-სუს) სათავე მდინარის, დუმლუ-სუს სათავეებიდან (როგორც ითქვა, აქ რამდენიმე ათეული ნაკადული იყრის თავს) დაახლ. 20-30 კმ-ით ჩრდილო-დასავლეთის მიმართულებით, იმიერ-ტაოში, თორთომის-წყლის (თურქ. Tortum-çay) ზედა წელთან მდებარე თორთომის ციხე (თურქ. Tortum-kale) და მისი შემოგარენი.

ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით: "ამ (თორთომის – გ. ქ.) ხევს ზეით, თორთომის მდინარეზედ, არს ციხე თორთომისა, მაგარი, კლდესა ზედა დიდშენებული. მის მიერ იწოდა ხეობა ესე თორთომის ხეობად". მანვე თორთომის მხარის შემდეგნაირი აღწერილობა დაგვიტოვა: "...თორთომის მდინარის კიდე, ხახულს ზეითამდე ანუ ციხემდე, ვენახოვანი, ხილიანი, მოსავლიანი, ხოლო მთის კერძონი ყოველგნით, ვითარცა ჯავახეთი აღვსწერეთ, გარნა არს მოსავლიანი, პირუტყÂანი, ფრინველიან-ნადირიან-თევზიანი, შემკობილი მთით და ბარით, კაცნი ვითარცა მესხნი, და აწ სრულიად მოჰმადიანნი, ენითა ქართულითავე, არამედ უბნობენ თურქულსა".[112]

აღსანიშნავია, რომ თორთომის ციხისა და თორთომის ხეობის მეორე ციხის – აღჯა-ყალას მონაცემები, ერთმანეთშია აღრეული სამხრეთ საქართველოს 1917 წ. არქეოლოგიური ექსპედიციის მასალებში.[113] ეს [გვ. 34] აღრევა შეიძლება ვახუშტიდან მომდინარეობდეს; მისეული აღწერილობა: "...თორთომის მდინარეზედ, არს ციხე თორთომისა, მაგარი, კლდესა ზედა დიდშენებული. მის მიერ იწოდა ხეობა ესე თორთომის ხეობად",[114] უფრო აღჯა-ყალას მონაცემებისას წააგავს, რომელიც მაღალ კლდეზეა აგებული და თანაც ხეობის შუაგულშია; თორთუმ-კალე კი ხეობის განაპირას, თორთუმ-ჩაის ზემო წელზე მდებარეობს. თორთომის ციხისა და აღჯა-ყალას მონაცემების აღრევასთან დაკავშირებით, გასათვალისწინებელია აგრეთვე ის გარემოებაც, რომ 1923 წლის საქართველოს ისტორიულ რუკაზე აღჯა-ყალას ადგილზე "თორთომის ციხეა" აღნიშნული, ხოლო თორთომის ციხის ნაცვლად "თორთომი" იკითხება.[115]

საგულისხმოა, რომ ურარტული ციხე-სიმაგრეები ძირითადად განლაგებული იყო ხეობებისა და ველების განაპირა მხარეებში და არა ცენტრში, განსხვავებით წინაურარტული ხანის ნაგებობებისა,[116] ეს კი შესაძლოა თორთომის ციხის აგების თარიღის განსაზღვრის შესაძლებლობას იძლეოდეს, ვინაიდან რამდენადაც არ უნდა ყოფილიყო დიაუხი ურარტუსთან დაპირისპირებული, ამ სახელმწიფოებრივი ერთეულისათვის დამახასიათებელი პოლიტიკური ხელისუფლების მოდელი და ინსტიტუციონალური სტრუქტურა, გარკვეულად გამოხატული არქეოლოგიური და მიწისზედა ნაშთებით (ციხე-სიმაგრეები, მეგალითური გალავნები), არ უნდა ყოფილიყო დიდად განსხვავებული ურარტულისაგან. როგორც ჩანს, თორთომის ციხესთან ერთ დროს დიდი ქალაქი უნდა არსებულიყო.[117]

როგორც უკვე ითქვა, სალმანასარ III-ისა და მენუას ლაშქრობათა შორის განვლილ ხანაში, დაიაენი/დიაუხის მიწაზე დიდ კატაკლიზმებს ადგილი არ უნდა ჰქონოდა, ამიტომ საფიქრებელია, რომ ასიას სატახტო ქალაქი სწორედ შემდეგდროინდელი დიაუხის დედაქალაქი შაშილუ უნდა ყოფილიყო. ვინაიდან ბგერები: s და š, r და l, o და u ურარტულ დამწერლობაში ერთმანეთისაგან არ განირჩევა,[118] ხოლო ისტორიულ-გეოგრაფიული ხასიათის კვლევისას რეკომენდირებულია š-ს s-დ და u-ს o-დ [გვ. 35] წაკითხვა,[119] ტოპონიმი "შაშილუ" უნდა წავიკითხოთ, როგორც "სასირო" ან "სასილო". გ. მელიქიშვილი ამ ტოპონიმს "სასილო"-ს ფორმით აღადგენდა.[120]

აღსანიშნავია, რომ თორთომის ციხეს დასავლეთის მხრიდან უშუალოდ ეკვრის თურქული სოფელი საირი (თურქ. Sağır ანუ "ყრუ", ამჟამად ს. Esen-durak-ი ანუ "ჯანსაღი ბანაკი", ვახუშტის თქმითაც თორთომი ადგილია "მოსავლიანი, პირუტყჳანი, ფრინველიან-ნადირიან-თევზიანი"), რომლის ძველი ქართული სახელწოდებაა "სასირე",[121] საკმაოდ ახლო მდგომი ურარტული სამეფო ანალებში დადასტურებულ ტოპონიმ "სასილო"-სთან. შესაბამისად, თუკი ტოპონიმი "სასირე" ურარტული წყაროების "შაშილუ"-სთან არის დაკავშირებული, ამ უკანასკნელის წაკითხვისას ფორმა "სასილო"-სთან" შედარებით უპირატესობა უნდა მიენიჭოს – "სასიროს". სა-სირ-ო-ს პარალელური ყალიბია სა-სირ-ე[122] (თუმცა შავშეთში, სოფ. კუწენში, ტყის აღმნიშვნელად დასტურდება ფორმა "სა-სილ-ე"-ც, რომელსაც "სა-სირ-ე"-დ აღადგენენ).[123] ენათმეცნიერთა შეხედულებით, "სა- -ო" სიტყვათსაწარმოებელი ცირკუმფიქსის მოდელის შემთხვევაში, უცნობი ფუძის კვლევა რამდენადმე კომპრომისული გზით უნდა წარიმართოს: უწინარეს ყოვლისა, სავარაუდებელი ხდება "ვინ" ჯგუფის სახელი, მაგრამ პრინციპულად არ გამოირიცხება "რა" ჯგუფის სახელიც, კერძოდ, ქართულ მიკროტოპონიმიკაში დასტურდება ტერმინები: "საცხენო", "სააქლემო ღელე", "საბამბო გზა", "საჯერნო" და სხვ.[124]

რაც შეეხება სატომო სახელს – ^mŠaškiei, მასთან ქალაქის სახელწოდება – Šašilu არ უნდა იყოს უშუალო კავშირში, როგორც ამას ზოგჯერ ვარაუდობენ ხოლმე;[125] არგიშთი I-ის ხორხორული მატიანის ერთსადაიმავე წარწერაში (B1), ისინი განსხვავებულ კონტექსტში გვხვდება, ქალაქ შაშილუს ქვეყანა კადასა (^KURQada) და აშკალაშის (^KURAšqalaši) ქვეყნებთან ერთად, ხოლო შაშკიეხის ტომი – არდარაქიხის (^mArdarakii), ბალთულხისა (^mBaltuli) და კაბილუხის (^mQabilui) ტომებთან.[126]

თორთომის ციხესთან გადიოდა შავი ზღვის სანაპიროდან (დღევ. ქ. რიზეს მახლობლად) ისპირისა და ხახულის გავლით რიზედან ერზურუმისაკენ მიმავალი გზა, რომელიც შემდეგ ევფრატის სათავე მდინარის, დუმლუსუს [გვ. 36] გაყოლებითა და ქართლის ყელის ("გურჯი ბოღაზის") გავლით სამხრეთით, ქ. ერზურუმისკენ მიემართებოდა. თორთომში ისპირ-ერზურუმის გზა ნარიმან-ოლთისის გზით იკვეთება, ხოლო მესამე, ჩრდილოეთის გზა, მდ. თორთომის-წყალს მიყვება და შემდეგ მდ. ჭოროხის გაყოლებით, ამ უკანასკნელის შესართავთან შავი ზღვის სანაპირომდე აღწევს.

შემთხვევითი არ ჩანს ის გარემოება, რომ სწორედ თორთომის ციხე წარმოადგენდა XV საუკუნის დასაწყისში თემურ-ლენგის ერთ-ერთ ძირითად ბანაკს ანატოლიასა და ამიერკავკასიაში მისი ლაშქრობების დროს;[127] ხოლო 1549 წ. დეკემბერში ფერდინანდ I-სადმი გაგზავნილ წერილში სულეიმან კანუნი იუწყება ოსმალთა მიერ თორთომის ციხისა და აღჯა-ყალას აღებას და თორთომს "გურჯისტანის ქვეყნების" დედაქალაქად მოიხსენიებს.[128] ბევრად უფრო ადრე, XIII ს. მეორე ნახევარში, თორთომის ციხის კედლებთან თურქი ურდოების წინააღმდეგ გმირული ბრძოლა გადაუხდია თაყა ფანასკერტელს, რომელმაც "...მცირე წყობა ყო ციხისა თორთომის ძირსა და (თურქთა) დიდად ავნო..." (II, 310, 17-19, 311, 9-11).[129] ისტორიულად თორთომის ციხე საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ მიჯნას დარაჯობდა. ივ. ჯავახიშვილის მიხედვით, თორთომის სამხრეთ-დასავლეთის საზღვარი იყო ჯუანშერთან მიხსენიებული "გზა ქართლისა", ანუ ვახუშტის "საქართველოს ყელი", რომელსაც თურქებმა "გურჯი ბოღაზი" უწოდეს.[130]

ვინაიდან დიდი სტრატეგიული მნიშვნელობის მქონე თორთომის ციხე, ერზურუმის ზეგნისა და შავი ზღვის დამაკავშირებელ გზაზე მდებარეობდა და გაბატონებული მდგომარეობა ეკავა მდ. ევფრატის სათავეებსა და საზოგადოდ ერზურუმის მხარეზე, სავარაუდოა, რომ აქვე ყოფილიყო დაიაენის მეფის, ასიას სატახტო ქალაქი და ამასთანავე დიაუხის ქვეყნის ადრეული ხანის დედაქალაქი შაშილუ, რაზედაც აქ ტოპონიმ "სასირეს" არსებობა უნდა მიგვანიშნებდეს (იხ., ზემოთ). გასათვალისწინებელია ისიც, რომ ურარტუს ისტორიის ცნობილი სპეციალისტი, ბ. პიოტროვსკი, ქალაქ შაშილუს ათავსებდა X საუკუნის ქართული მონასტრის, ხახულის ადგილას, რომელიც თორთომიდან მხოლოდ ოციოდე კილომეტრით თუ არის დაშორებული.[131] ხოლო რ. ჰ. ჰევზენი ამ ქალაქს ბევრად უფრო ჩრდილოეთით, ჭოროხის შუა დინებასთან ერთერთი მცირე შენაკადის შეერთების ადგილთან მდებარე არსის/ერსისთან ეძებს.[132] [გვ. 37]

აღსანიშნავია, რომ მკვლევართა ერთი ნაწილი დაიაენი/დიაუხის ქვეყანას ხურიტული, ხოლო მეორე ნაწილი ქართველური წარმომავლობის მოსახლეობით დასახლებულად მიიჩნევს.[133] გ. მელიქიშვილი ქალაქის სახელწოდებაში – Šašiluni და აგრეთვე მამრობითი სქესის პირთა სახელების დეტერმინატივით განსაზღვრულ სახელში – Šaški, გამოყოფს "šaš" ელემენტს, მრავალგზის დამოწმებულს ხურიტულ, კერძოდ ქ. ნუზის ონომასტიკონში.[134] ურის III დინასტიის ხანის მცირე ზაბის ხეობაში განლაგებულ დასახლებულ პუნქტთა სახელთა შორის დასტურდება მსგავსი სახელი – Ši-ši-ilki-ის, ხოლო ჰარმალის ძველ ბაბილონურ სახელთა შორის Ši-il-ši-ilki-ის სახით. თუქულთი-ნინურტა I-ის (ძვ. წ. 1243-1207 წწ.) წარწერაში და ახალასურულ გეოგრაფიულ ტექსტში ერთი და იგივე ქალაქი იკითხება, URUŠá-ši-la-sa-სა და URUŠi-iš-lu-ს ფორმით.[135] შაშილუსთან განსაკუთრებით ახლო მდგომი ფორმა, Ša-ši-il-la-ni, გვხვდება ისინ-ლარსის პერიოდის ლარსის მეფის სინ-იდდინამის ერთ-ერთ თიხის ტაბულაზე.[136] ზემოხსენებული სახელწოდებები განიხილება ტოპონიმიკური ინტერრეგიონალური დუპლიკაციის გამოვლინებად, თუმცა გასათვალისწინებელია, რომ მათი ეტიმოლოგია გაურკვეველად არის მიჩნეული[137] და ეს მნიშვნელოვან გარემოებად უნდა იყოს მიჩნეული წინამდებარე კვლევის თვალსაწიერიდან. ამ მხრივ გარკვეული დატვირთვა იქნებ ტოპონიმ "სასირო"-ს მიეცეს, რომელიც შესაძლოა დიაუხის მოსახლეობის ქართველურობაზე მიგვანიშნებდეს;[138] "სასირე" ხომ ძველქართულად "ჩიტების ადგილს" ნიშნავს. ტოპონიმი "სასირეთი" დასტურდება თეძმის ხეობაში და ცხინვალ-სამაჩაბლოს ხეობებში.[139] სოფელ აჭყვისთავთან (აჭარაში, ქ. ქობულეთის ჩრდილო-დასავლეთით) სამ ადგილას დასტურება ტოპონიმი – "სასირე".[140] [გვ. 38] გ. კლიმოვმა ჩიტის აღმნიშვნელი *სირ-არქეტიპი აღადგინა ქართულ-ზანური ერთიანობის ხანისათვის.[141] თანამედროვე ქართულშიც სიტყვა "სირ-ი" "ჩიტის" მნიშვნელობით ასახულია სიტყვებში: სირ-აქლემი; სარ-ა-სირ-ი – "ღობემძვრალა".[142] იმის შესაძლებლობას, რომ ტოპონიმი "სასირე/სასირო" საკუთრივ ქართული ენის წიაღში იყოს აღმოცენებული და არა სხვა წარმომავლობის სიტყვის ქართული გააზრების შედეგად მიღებული (რასაც, კვლევის მოცემულ ეტაპზე, ვერ გამოვრიცხავთ), იქნებ მოწმობდეს უკანასკნელ ხანებში გამოთქმული დაკვირვება, ქართულ ენაში ფრინველების სახელებიანი ტოპონიმების კავშირის შესახებ საკულტო მნიშვნელობის ადგილებთან.[143] საკულტო და საერო ცენტრების დამთხვევა, დამახასიათებელი მოვლენაა ძველი ახლოაღმოსავლური სამყაროსათვის.

აღსანიშნავია, რომ მდ. ევფრატის სათავეების მხარეში, მოგზაურები იუწყებიან ხოლმე ფრინველთა გამორჩეულ სიჭარბეს. თორთუმ-ჩაისა (თორთომის-წყლის) და ოლთუ-ჩაის (ოლთისის-წყლის) წყალგამყოფ ქედს დღესაც თურქულად ეწოდება – Kargapazarlı dağları ანუ "ყვავთა ბაზრის მთები", ხოლო ევფრატის სათავე მდინარის, დუმლუ-სუს შემადგენელი წყაროების სათავეების მქონე და ამავე დროს მტაცებელი ფრინველების ბუდეებით გამორჩეულ მთას – Kuş-kuşların baş-ი ანუ "ჩიტთა თავების მთას".[144]

ვფიქრობ, გასაზიარებულია უკანასკნელ ხანებში გამოთქმული შეხედულება, რომ დიაუხის ტერიტორიაზე დადასტურებული ხურიტული წარმომავლობის სამიოდე ტოპონიმის საფუძველზე გაუმართლებელია ამ ქვეყნის ძირითადი მოსახლეობის ხურიტული წარმომავლობის მტკიცება; მითუმეტეს რომ, როგორც აღინიშნება, მოიპოვება ამ ქვეყნის ტოპონიმიკაში არაერთი ქართული თუ ქართველური ჟღერადობის სახელი. არც სახელწოდებაში "დაია-ენი/დიაუ-ხი" გამოვლენილი ხურიტულურარტული სუფიქსები მიაჩნიათ ამ ტერმინებით სახელდებული მოსახლეობის ხურიტულობის დამამტკიცებლად, ვინაიდან ეს ეთნონიმები ხურიტებისაგან უნდა იყოს შეთვისებული.[145] [გვ. 39]

მართლაც, ძნელი წარმოსადგენია, -a- დაბოლოებით ნაწარმოები ქორონიმი და ეთნონიმი "კულხა/კოლხი" ოდესმე ხურიტულენოვანი და არა ქართველურენოვანი მოსახლეობის აღმნიშვნელი ყოფილიყო.[146] არც ის არის მოსალოდნელი, რომ ამიერკავკასიის ქართველური მოსახლეობა სხვაენოვანი ხალხით ყოფილიყო მოწყვეტილი ჩრდილოეთ ანატოლიაში, ტრაპეზუნტ-კერასუნტის სექტორში ძველთაგანვე, კერძოდ ქსენოფონტის მიერ დადასტურებული და იქ ავტოქტონებად მიჩნეული კოლხური მოსახლეობისაგან (Xen., Anab., IV, VIII, 22; V, II, 1; V, III, 2; შდრ., Diod., XIV, 30, 3), რისი წარმოდგენაც მოგვიწევდა დაიაენი/დიაუხის მოსახლეობის ხურიტულენოვნების ვარაუდის დაშვებისას.

არ არის გამორიცხული, რომ დაიაენი ხეთური წყაროების ხაიასას (შდრ. ხალიბი/ხალდი/ხალიტუს[147] – ანატოლიური სამყაროსათვის დამახასიათებელი l და i ბგერების მონაცვლეობის გათვალისწინებით) ქვეყნის მემკვიდრე იყოს.[148] გარდა ორივე ქვეყნის ჭოროხისა და ევფრატის ზემო წელის მხარეებში მდებარეობის ნაწილობრივი დამთხვევისა (უფრო დღევანდ. ქ. ერზინჯანის მიდამოებში), შესაძლოა ამაზე მიუთითებდეს ამ ორი ქორონიმის (ხაია-სა, დაია-ენი) ფუძეებისა და ტერმინ "აია"‑ს საერთო წარმომავლობის დაშვება,[149] თუკი აიხსნება ანლაუტში დენტალური[150] და ველარული ფონემების მონაცვლეობა ნულთან. ეს სრულიად ახალ პერსპექტივებს დასახავდა რეგიონის უძველესი ისტორიის საკითხთა კვლევისას. ეთნო-ტოპონიმების მსგავსი პარალელური ვარიანტები დასტურდება ძველ წერილობით წყაროებში (შდრ. ხალიბი/ალიბე, ხარიმატი/არიმატი, ხაბარენი/ობარენი, ტოსარენე/ოსარენე, ქაღზევანი/აღზევანი, ტაპირი/აპირი, თო[გვ. 40]რეტი/ორეტი, თუნი/უნი და ა. შ., ეგებ თორთუმი/ოლთისი, არდ–ი/ქ–ართ–ი[151] და უფლისი/ტიფილისიც[152]).

ურარტულ წარწერებში ზოგიერთ შემთხვევაში გამოვლენილ დიაუხის და ზოგიერთი სხვა ქვეყნის ონომასტიკონის ხურიტულ-ურარტული ელფერის ასახსნელად, ალბათ გასათვალისწინებელი უნდა იყოს აქადურ-ახალასურული ტიპის ურარტული დამწერლობის უშუალო წარმომავლობის ვარაუდი ერთ-ერთი ხურიტული (სავარაუდოდ ალზის მხარის) ლურსმული სახეობიდან,[153] რასაც, შესაძლოა, განეპირობებინა უცხოენოვანი სახელების გაჟღერება წარწერათა შემდგენელთათვის შედარებით უფრო უკეთესად ცნობილ ხურიტულ თუ ურარტულ სახელებთან მიმსგავსებით. საყურადღებოა, ისიც, რომ დაიაენი/დიაუხის ონომასტიკაში ხურიტულად მიჩნეულ სახელთა ერთი ნაწილი გავრცელებული ჩანს ძველ ახლო აღმო[გვ. 41]სავლეთში, კერძოდ დასტურდება ე. წ. კაპადოკიური ფირფიტების ტექსტებში და საზოგადოდ ხეთურ-მცირეაზიულ სამყაროში.[154]

დაიაენი/დიაუხი ქვეყნის მოსახლეობის ქართული წარმომავლობის სამტკიცებლად მნიშვნელოვან გარემოებას წარმოადგენს სომეხთა ქართული დასახელება "სომეხი", რომელიც მიღებულია დაიაენის უშუალოდ სამხრეთით მდებარე ქვეყნის სახელისაგან "სუხმი||სოხმე" მეტათეზისის "სოხმე" → "სომეხი" გზით.[155]

დიაუხის ქვეყნის მოსახლეობის წარმომავლობის საკითხთან დაკავშირებით, ითვალისწინებენ ხოლმე, აგრეთვე, დიაუხის შემადგენელი ქვეყნების – შეშეთის, დიდის და სხვ. – სახელწოდებათა ქართულ ჟღერადობას. პირველ ტერმინში გამოყოფენ გეოგრაფიულ სახელთა მაწარმოებელ ქართულ -et სუფიქსს და მას აიგივებენ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში მდებარე მხარის – "შავშეთის" სახელთან,[156] თუმცა, ვინაიდან რეკომენდირებულია ურარტული š-ს s-დ გახმოვანება, ეს ტერმინი უნდა იკითხებოდეს, როგორც "სესეთი".[157] მენუას იაზილითაშისა და არგიშთი I-ის სურბ საჰაკის წარწერათა შეპირისპირება, როგორც უკვე ითქვა, ცხადყოფს, რომ შეშეთი დიაუხის ქვეყნის შემადგენელი ნაწილს წარმოადგენდა, ვინაიდან არგიშთის მიერ ნახსენები დიაუხის სამეფო ქალაქი ზუაინა/ზუა(ნი), მენუას წარწერის მიხედვით შეშეთის ქვეყანაშია. მეორეს მხრივ, დაიაენის ტერიტორიისა და შეშეთის თანხვდენაზე შესაძლოა მიუთითებდეს ტიგლათფილესერ I-ის წარწერა, რომლის მიხედვითაც დაიაენი ნაირის ქვეყანათა ჩამოთვლისას, ხოლო "შეშეს მთა" ნაირის მთებს შორის ყველაზე ბოლოს მოიხსენიებიან,[158] რაც მათ ყველაზე უფრო ჩრდილოურ მდებარეობაზე უნდა მიგვანიშნებდეს, მათთან ერთად ერთ კონტექსტში ჩამოთვლილ სხვა ქვეყნებთან და მთებთან შედარებით; შესაბამისად ამისა, მათ ადგილმდებარეობას მდ. ჭოროხის შუა დინების ჩრდილოეთით განსაზღვრავენ ხოლმე.[159] აქვე, შავშეთსა და ჭოროხს შორის, მდებარეობდა ვახუშტის ცნობით, მთა [გვ. 42] შავშეთისა.[160] დაახლოებით ამავე ტერიტორიაზე ეძებენ "სერაპიონ ზარზმელის ცხოვრებაში" მოხსენიებულ შეშის მთასაც: "მთაჲ ესე მაღალი არს. თავი ყოველთა ამათ ქედთაჲ, რომელსა ჰრქვიან თავი შეშეთაჲ…".[161] გამოთქმულია ვარაუდი, ტყიანი მხარის "შავშეთის" აღმნიშვნელი და ტერმინ "შეშეთის" ახლო მდგომი სახელწოდების მიღების შესახებ სიტყვა "შავი"-სა და ძველ ქართულში "ხე" სიტყვის მნიშვნელობით ხმარებული სიტყვა "შეშა"-საგან, -et სუფიქსის დართვის შედეგად.[162]

თუ კი დასაშვები იქნებოდა შავშეთში დიაუხის სამეფო ქალაქ ზუაინა/ზუა(ნი)ს ლოკალიზება, ტოპონიმ "ზუა"-სთან მიმართებაში გასათვალისწინებელი გახდებოდა ქართული ფუძე ზუ-, აქედან მ-ზუ-არ-ე, რაც ნიშნავს "მზიან ადგილს".[163] სულხან-საბას მიხედვით: "მზუარე, ადგილი მზის მდეგი (მზე-მდეგი)".[164] ყურადღებას იპყრობს აგრეთვე მეორე ქართული სიტყვა – "ზუავ-ი", ანუ გოროზი, ამაყი: "ზუავი იგი ნაბუქოდონოსორ" (მამათა ცხოვრება, 15ვ,).[165]

ქართული თუ ქართველური კუთვნილების სახელებად მიჩნეულია, არგიშთი I-ის ძის, სარდური II-ის წარწერაში მოხსენიებული ცუდალა (^URUṢudala), რომელშიც გ. მელიქიშვილი გამოჰყოფს ქართულ სიტყვას – "ცუდ-ი"-ს და ქართულივე სუფიქსს – "(a)la"-ს და აგრეთვე იმავე წარწერიდან ცნობილი ტოპონიმები ფუზუნია და ალქანია.[166]

ზემოაღნიშნული გარემოებანი და დაიაენი/დიაუხის ქვეყნის უძველესი დედაქალაქის დღევანდელი თორთუმკალესა და ს. ესენდურაქის ადგილას, ზემოთ ნავარაუდევი, ლოკალიზაცია, შესაძლოა, ძვ. წ. IX ს-ში არსებული უძველესი ქართული დედაქალაქის ადგილმდებარეობის განსაზღვრის საშუალებასაც იძლეოდეს. ამ საკითხის გარკვევა მხოლოდ ამ მხარის არქეოლოგიურ შესწავლას შეუძლია.[167]

საგულისხმოა, რომ ძველი ქართული საისტორიო ტრადიცია საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში ეძებს ქართული სახელმწი[გვ. 43]ფოებრიობის სათავეებს.[168] კერძოდ, მხედველობაში გვაქვს "მოქცევაჲ ქართლისაჲს" აზოს, "მცხეთას შინა პირველი მეფის" წარმომავლობა არიან-ქართლიდან და "მეფეთა ცხოვრების" მიხედვით, აზონის დამარცხების შემდეგ ფარნავაზის გალაშქრება სამხრეთ-დასავლეთის მიმართულებით, აგრეთვე არსენ იყალთოელის ცნობილი განმარტება, ქართველთა არიან-ქართლიდან წარმომავლობის თაობაზე.[169]

გასათვალისწინებელია, რომ მტკვრის ზემო დინების რეგიონის დიაუხის ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაწილისადმი კუთვნილებას საკუთრივ ურარტული ეპიგრაფიკული მონაცემები მოწმობენ. კერძოდ, არტაანის ჩრდილოეთით (არტაან-ახალციხის გზაზე) მდებარე ხანაკის მახლობლად პატარა მდინარის პირზე მდებარე კლდეზე ორი ათეული წლის წინ აღმოჩნდა არგიშთი I-ის წარწერა. ურარტული ტექსტი გვამცნობს მისი ლაშქრობის შესახებ თარიუნის ქვეყნის (^KURTariuni) წინააღმდეგ რაც საქართველოს ტერიტორიაზე დიაუხის ქვეყნის ჩრდილოეთი საზღვრის გავრცელების მოწმობად მიიჩნევა.[170] თუ ადრე ამ ქვეყნის ლოკალიზებას ჩილდირის ტბის სამხრეთ-დასავლეთით ახდენდნენ, ხანაკის წარწერამ მეტი დამაჯერებლობა შესძინა ვარაუდს "თორის" მხარესთან მისი კავშირის შესახებ.[171] როგორც ჩანს, მტკვრის დინება წარმოადგენდა სამხრეთ-დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს შორის ეთნიკური სიახლოვის განმაპირობებელ ფაქტორს, ხელს უწყობდა რა მდინარის გაყოლებაზე მოსახლეობის გავრცელებას. აღსანიშნავია, რომ ყარსისა და არტაანის სანახებში მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა გვიანბრინჯაო-ადრეული რკინის ხანის მცხეთა-სამთავროს კერამიკის ანალოგიური ჩანს.[172]

დიაუხის ქვეყნის საპირისპირო, ჩრდილო-დასავლეთ პერიფერიაზე, ჭოროხის ხეობაში ყალიბდებოდა დიაუხის მეტოქე და მემკვიდრე ქვეყანა, ურარტული ლურსმული წარწერების "კულხა" (^KURQulḫa) – კოლხეთის ადრეული სახელმწიფო, ურარტუს სამეფოს ახალი მეტოქე ჩრდილოეთის სატრანზიტო გზებისათვის ბრძოლაში. დროის მსვლელობასთან ერთად ჭოროხის აუზში მდებარე კულხა შეცვლა შავიზღვისპირეთში მდებარე ძველბერძნული წერილობითი წყაროების "კოლხიდამ".[173] სწორედ ჭოროხის დი[გვ. 44]ნებას უნდა უკავშირდებოდეს კოლხეთის პოლიტიკური და კულტურული ცენტრის თანდათანობითი გადანაცვლება სამხრეთიდან ჩრდილო-დასავლეთისაკენ. ნავარაუდევია, რომ ძვ. წ. VII საუკუნიდან, როდესაც ადგილი აქვს ბერძნული ახალშენების მოწყობას შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ და აღმოსავლეთ სანაპიროებზე, აქ ამ დროს არსებული დიდი პოლიტიკური წარმონაქმნის – კოლხას სახელი გადაიქცა ამ მხარეების ვრცელი ტერიტორიის ზოგად აღმნიშვნელად, კრებითი სახელწოდება "კოლხიდის" სახით.[174]

შეიძლება ითქვას, რომ საქართველოს სამივე უმთავრესი მდინარე – მტკვარი, ჭოროხი და აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს დამაკავშირებელი რიონი – ქვეყნის ერთიანობისათვის ძველთაგანავე სასიცოცხლო არტერიების ფუნქციას ასრულებდნენ, აკავშირებდნენ რა ერთმანეთთან ქვეყნის უმთავრეს აღმოსავლეთ, დასავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილებს. საქართველოს ძლიერების ხანაში ხდებოდა ამ სამი, ერთი შეხედვით განსხვავებული, თუმცა ერთი ძირიდან წარმომდგარი სახელმწიფოებრივი ტრადიციის მქონე, მხარის გაერთიანება, ხოლო დაუძლურებისას – ერთმანეთისაგან დაშორება.

ამრიგად, მდინარე ევფრატის გაყოლებაზე მდებარე ძველი მსოფლიოს ერთ-ერთი უმთავრესი კულტურული და პოლიტიკური განვითარების განმაპირობებელი შუამდინარეთის რეგიონის უმთავრესი მდინარის სათავის მხარეში განლაგებული დაიაენი/დიაუხი ქვეყანა უნდა ყოფილიყო ამიერკავკასიის ცენტრალურ, დასავლეთ და სამხრეთდასავლეთ მხარეებში არსებული ქართული სახელმწიფოების წინაპარი ქვეყანა და შესაბამისად, ამ სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნის რაობის გარკვევას სათანადო მნიშვნელობა უნდა მიენიჭოს საზოგადოდ ადრეული ამიერკავკასიური სახელმწიფოების აღმოცენება-განვითარების საკითხთა შესწავლის თვალთახედვით და კერძოდ ქართული სახელმწიფოებრივი ტრადიციის ფესვების ძიებისას. [გვ. 45]

იბერიის სამეფო და მისი "არსებობის არსი"

აღმოსავლეთ საქართველოში ანუ ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის ადგილობრივ საფუძველზე აღმოცენება დაკავშირებული ჩანს ალექსანდრე მაკედონელის მიერ აქემენიანთა იმპერიის დაპყრობასთან და Pax Achaemenia-ს Pax Macedonica-თი შეცვლასთან. ამ პერიოდიდან ყალიბდება ქართლის სამეფოს ისტორიული ფუნქცია გადაჯაჭვული სხვა ელინისტურ პოლიტიკურ წარმონაქმნთა ინტერესებთან და სათავეს იღებს დღევანდელი საქართველოს მრავალსაუკუნოვანი საზოგადოებრივი, პოლიტიკური და კულტურული განვითარების პროცესი.[175]

კლასიკური ეპოქის ახალი სახელმწიფოების - იბერიის, ალბანეთისა და კოლხეთ-ეგრისის (ლაზიკის) - პოლიტიკური ისტორია განპირობებული იყო ამიერკავკასიის გეოგრაფიული მდებარეობით დიდი კავკასიონის მთაგრეხილის სამხრეთით და შესაბამისად მათი როლით ამ მთაგრეხილის სტრატეგიული ფუნქციის მქონე ზეკარების კონტროლის საქმეში. ამ სახელმწიფოთა "არსებობის არსი" (raison d'être) იყო οίκουμένη-ს, ანუ საერთო ინტერესების მქონე ხმელთაშუაზღვისპირეთულ-ახლოაღმოსავლური ცივილიზირებული სამყაროს, დაცვა ჩრდილოეთის მომთაბარე ტომებისაგან. თუმცა არსებობდა აშკარა სხვაობა იბერიის, და რამდენადმე ლაზიკის, დასავლურ (საბერძნეთი, რომისა და ბიზანტიის იმპერიები), და ალბანეთის აღმოსავლურ (ირანი, პართია), პოლიტიკურ ორიენტაციებს შორის.

კაცობრიობისთვის კავკასიონის მდებარეობის უაღრესად დიდი მნიშვნელობა ხატოვნად გამოთქვა, ჯერ კიდევ ორი ათასი წლის წინ, პლინიუს უფროსმა (Plinius Magnus), რომ კავკასიის კარი (ანუ დარიალის კარიბჭე) სამყაროს ორ ნაწილად განყოფს (n. h., VI, 30). XIII საუკუნის ინგლისელი ფილოსოფოსის როჯერ ბეკონის მიხედვითაც, სამყარო ორ ნაწილად იყოფა: ბარბაროსთა საუფლოდ და მოაზროვნე ადამიანის სამკვიდროდ (Opus majus, 1, 301).

სამყაროს კონცეფცია ყოველთვის საჭიროებდა და დღესაც საჭიროებს მის დაყოფას სხვადასხვა რაოდენობის შემადგენელ ნაწილებად. ყოველთვის იყო საჭირო ზღვარი, აგებული მოაზროვნე ადამიანის მიერ ბარბაროსთა საწინააღმდეგოდ, ასეთი იყო, მაგალითად, ჩინეთის დიდი კედელი ან ადრიანეს კედელი (Roman Limes). კავკასიის კარიბჭეს ანალოგიური დაცვითი კედლის ფუნქცია ჰქონდა. უხსოვარი დროიდან იგი მძლავრი წინაღობა იყო საზიარო ინტერესების მქონე ახლოაღმოსავლურ-ხმელთაშუაზღვისპირეთულ ცივილიზირებულ სამყაროში, ანუ ოიკუმენეში, ევრაზიელი ნომადების შეღწევის საწინააღმდეგოდ. [გვ. 46]

ვ. ე. დ. ალენისა და პ. მურატოვის განცხადებით, დიდი კავკასიონის მთაგრეხილი, მსოფლიოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წყალგამყოფი სისტემა, მძლავრი წინაღობა იყო ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნებში ევრაზიელი ნომადების შეღწევისათვის.[176] საკმარისია ითქვას, რომ თვით უძლეველი პომპეუსი მიზანშეუწონლად მიიჩნევდა სახმელეთო გზით – კავკასიონის მთაგრეხილის გადაკვეთითა და იმიერკავკასიის მტრულად განწყობილი მოსახლეობის გავლით – პონტოს მეფის, მითრიდატე ევპატორის დადევნებას, ამ უკანასკნელის დამარცხებისა და თავისი წარმატებული კავკასიური კამპანიის შემდეგ ხანებში.[177]

წინარე-ელინისტური, ელინისტური და პოსტ-ელინისტური ამიერკავკასიის ისტორიაში ჩრდილოეთის მომთაბარე მოსახლეობის – კიმერიელების, სკვითების, სარმატების, ალანების, ჰუნების, ბოლღარების, ხაზარების, ოსების და სხვ. – შემოსევების სისტემატურმა ხასიათმა და ამასთანავე, ანატოლიურ-მედიტერანული და ირანულ-მესოპოტამური ძალების მუდმივმა ურთიერთწინააღმდეგობამ, ჩანს არნოლდ თოინბისეული სტიმულის მეორე მოდელის – უწყვეტი, გარეგანი ზეწოლის სტიმულის – ფორმა მიიღო.[178] ხალხები, ქვეყნები და ქალაქები, რომლებიც განიცდიან ასეთ ზეწოლას, პოლიტიკური გეოგრაფიის ტერმინოლოგიით განეკუთვნებიან სხვადასხვა "ცივილიზაციებს" შორის მდებარე სასაზღვრო ზონებს.

ჯერ კიდევ ძვ.წ. VI-V საუკუნეების ბერძენი დრამატურგი ესქილე იუწყებოდა სკვითების გზის არსებობის შესახებ, რომელიც ეტყობა კავკასიონზე გადმოდიოდა. შავი ზღვის სანაპირო ზოლი იმდენად ციცაბოა და კლდოვანი, რომ პრაქტიკულად გაუვალი იყო. კ. ფ. ლემან-ჰაუპტი, ისევე როგორც მისი თანამედროვე სპეციალისტების დიდი ნაწილი, დარწმუნებული იყო, რომ სკვითებმა აზიაში შეწრისას დარუბანდის კარიბჭე (დღევანდელი დერბენდი, არაბული ბაბ-ალ-აბვაბი ანუ "კართა კარი", საქვეყნოდ სახელგანთქმული ორმაგკედლიანი გალავანით) ანუ ჰეროდოტესთან მოხსენიებული კასპიის კარი გამოიყენეს (I, 103; IV, 1),[179] თუმცა ამ საკითხთან დაკავშირებით უკვე პლინიუსი შენიშნავდა, რომ "კასპიის კარში" იბერიასთან მდებარე "კავკასიის კარი" უნდა იგულისხმებოდეს ანუ დარიალი. მისი განმარტებით, ამ კარიბჭის ნამდვილი სახელწოდება კავკასიის კარია, შეცდომით მრა[გვ. 47]ვალთაგან კასპიურად მოხსენიებული (n. h., VI, 30: Ab his sunt Portae Caucasiae, magno errore multis Caspiae dictae) საინტერესოა, რომ აქ პლინიუსი, როდესაც სტრაბონის მსგავსად იძლევა დარიალის გადმოსასვლელისა და გზის აღწერილობას, ისევე როგორც სტრაბონი, არაფერს ამბობს დარუბანდის კარზე, რაც შეიძლება იმის დამადასტურებელ გარემოებად მივიჩნიოთ, რომ ეს უკანასკნელი ამ დროისათვის რამდენადმე ინტენსიურად არ უნდა ყოფილიყო გამოყენებული.

თუ უძველეს ხანებში კასპიის ზღვის დონის უფრო მაღალი დონის შესახებ ს. მურავიოვის თეზისი სწორია,[180] გამოდის, რომ ძვ. წ. I საუკუნემდე მაინც კასპიის დაბლობი (დერბენდის ჩრდილოეთიდან დაახლოებით თანამედროვე რეშტამდე და ქვეყნის შიგნით ევლახამდე აზერბაიჯანში) ჯერ კიდევ წყლის ქვეშ იყო, ასე რომ ალბანეთს შეეძლო ზღვამდე მიეღწია აღმოსავლეთის მიმართულებით თანამედროვე სანაპირო ზოლამდე გავრცელების გარეშეც.[181] საყურადღებოა, რომ დარუბანდის მაღალი დონის გალავანი და სხვა საფორტიფიკაციო ნაგებობები, გამიზნულნი ჩრდილოეთის სტეპების მომთაბარე ბრბოების ახლო აღმოსავლეთის ცივილიზებულ ქვეყნებში შეწრისაგან შესაკავებლად, არ ჩანს რომ ყოფილიყვნენ აგებული ახ. წ. VI საუკუნემდე, არც არავითარი საჭიროება არ ჩანს წყაროებში სანაპირო გასასვლელის გამაგრებისათვის ახ. წ. V საუკუნემდე. ეს ყველაფერი თავის ახსნას პოულობს თუ კასპიის ზღვის წყლები ერთ დროს მაღალი, არ დატოვებდა გასასვლელს სანაპირო ზოლთან გვიან რომაულ ხანებამდე, როდესაც სანაპირო ფორტიფიკაციები გახდა საჭირო. ტაციტუსთან გვხვდება მინიშნება უფრო ადრეული ხანის მდგომარეობაზე; ახ. წთ. 32-37 წწ. დაკავშირებული მოვლენების აღწერისას, იგი თავის 109 წელს დაწერილ ანალებში შენიშნავს, რომ ვიწრობები კასპიის ზღვის დასავლეთ სანაპიროზე, ალბანეთის საზღვართან, ზღვასა და მთებს შუა, მაინცდამაინც გამოსადეგარი არ იყო, ვინაიდან იგი მხოლოდ ზამთრობით იყო ღია, როდესაც ქარი ნაპირიდან ერეკებოდა ტალღებს და აშიშვლებდა მეჩეჩებს ნაპირის გასწვრივ (VI, 33).

როგორც ჩანს, დერბენდის სიმაგრე პირველად სპარსეთის დიდი მეფის ხოსრო ანუშირვანის (531-579 წწ.) მიერ იყო აგებული. დღევანდლამდე შემორჩენილი კედლები, კოშკები და დედა-ციხე მართლაც სასანიდური ხასიათი აქვთ. თუმცა კარიბჭის გამაგრების შესახებ პირველი ცნობა ბიზანტიის იმპერატორის თეოდოსიუს II-ის (408-450 წწ.) ხანით თარიღდება. დერბენდი მდებარეობს კასპიის ზღვაზე იმ [გვ. 48] ადგილას სადაც კავკასიონის ქედი სანაპიროსკენ ვრცელდება და ტოვებს სამი კილომეტრის სიფართის გასასვლელს, რომლის გავლის შემდეგაც ჩრდილოეთის სტეპების მომთაბარე ტომებს შეეძლოთ დაერბიათ და გაეჩანაგებინათ სამხრეთის ცივილიზებული ქვეყნები.[182]

თუმცა კასპიის კართან დაკავშირებული ძველი ქართულ-სომხური წყაროების მონაცემები, საგანგებოდ შესწავლილი მ. ინაძის მიერ, თითქოს უფრო უნდა მოწმობდნენ "დარუბანდის კარის" გამოყენებას პართიის დასალაშქრავად ჩრდილოელი ნომადების მიერ უკვე ახ. წ. IV–V საუკუნეებიდან, ხოლო IV საუკუნის მეორე ნახევრიდან აქ ირანელები ატარებენ გამაგრებით სამუშაოებს.[183] მ. ინაძის დაკვირვებით, დარიალი სპარსელთა ხელში გადადის მათ მიერ იბერიის სრული დამორჩილების შემდეგ ანუ VI საუკუნის პირველ ნახევარში და სწორედ ამ ხანიდან კისრულობენ ისინი ამ კარის დაცვაზე ზრუნვას. თანაც, სწორედ VI საუკუნის პირველ ნახევარშია სავარაუდებელი მათ მიერ მხოლოდ საკუთარი ხარჯების გაღებით ამ კარის გამაგრება. 563 წლის საზავო-ხელშეკრულების თანახმად ბიზანტიელებს უკისრიათ დარიალისა და დარუბანდის კართა დაცვისათვის ხარჯების გაღება, სამაგიეროდ, სპარსელები პირდებოდნენ, ამ კართა გადალახვის გზით მათ სამფლობელოებში არ შემოეშვათ არც ჰუნები, არც ალანები და არც სხვა ბარბაროსები.[184]

ძველი და ახალი ავტორების საერთო აზრით, შავ და კასპიის ზღვებს შორის ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით გადაჭიმული კავკასიონი წარმოადგენდა ბუნებრივ ზღუდეს ევროპასა და აზიას შორის; ჩრდილოეთის სტეპების ბარბაროსებსა და სამხრეთის ცივილიზებულ ქვეყნებს შორის. ძირითადი ისტორიული ინტერესი ამ ქედის მიმართ მდგომარეობს ჩრდილოელი ტომების (განსაკუთრებით ალანების, ხაზარების) პერიოდულ ლაშქრობებში ახლო აღმოსავლეთის მიმართულებით და იმ ღონისძიებებში, რომლებიც იყო განხორციელებული ამ მოლაშქრეთაგან თავის დასაღწევად.[185] ჩრდილოეთ კავკასიას ირანელი სკვითები ფლობდნენ დაახლ. ძვ. წ. 750-250 წწ., ხოლო ძვ. წ. 250 - ახ. წ. 250 წწ. მათი მონათესავე სარმატები. ამის შემდეგ და ახ. წ. IV საუკუნის ხალხთა დიდ გადასახლებებამდე აქ დომინირებდნენ სარმატელი ალანები. VII საუკუნით ეს მხარე ექცევა ხაზართა ხელში, რომელთაც ცენტრი თანამედროვე ქალაქ ასტრახანთან ჰქონდათ.[186] [გვ. 49]

ის გარემოება, რომ დარიალს პტოლემაიოსი სარმატულ კარებს (V.9.11.15) უწოდებს, ხოლო სტრაბონი იბერიის მთიულებს სარმატებთან აახლოებს (XI, III, 3), უნდა გვაფიქრებინებდეს, რომ სტრაბონისა და პტოლემაიოსის ცხოვრების წინა ხანებში იბერიას ჩრდილოეთიდან სარმატები გამეზობლებოდნენ და თუ ამასთანავე ამ უკანასკნელთა მომთაბარე ყოფასაც გავითვალისწინებთ, უნდა ვივარაუდოთ ამიერკავკასიაში დარიალის გზით განხორციელებული მათი ლაშქრობები, რაც აუცილებელს გახდიდა იბერიაში კავკასიის კარიბჭის მაკონტროლებელი ძალის მქონე სახელმწიფო ხელისუფლების აღმოცენების საჭიროებას.

არცთუ იშვითად სარმატელთა ჯგუფები ლაშქრობდნენ სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით და კავკასიის გადალახვით არბევდნენ მცირე აზიისა და ჩრდილო-დასავლეთ ირანის ვრცელ რეგიონებს, თუმცა უმეტესად ისინი დასავლეთის მიმართულებით ინაცვლებდნენ ხოლმე.[187] რჩებოდნენ რა ნამდვილ ნომადებად, ისინი არ ცდილობდნენ ტერიტორიების დაპყრობა-ათვისებას და ძირითადად ლაშქრობებით იფარგლებოდნენ.[188]

ახ. წ. I საუკუნეში უკვე ალანები სახლობდნენ სამხრეთ რუსულ სტეპებში, დასავლეთისაკენ აზოვის ზღვასა და აღმოსავლეთისაკენ კასპიის ზღვებს შორის და ვრცელდებოდნენ აღმოსავლეთით კიდევ უფრო შორს, არალის ზღვამდე. ამავე დროს კავკასიონის ქედის სამხრეთით მდებარე მიწებიც არ იყო მათთვის უცნობი. ახ. წ. 35 წელს ისინი იყვნენ მიწვეული ტიბერიუსის მიერ, რომ მათ გაელაშქრათ იბერებთან ერთად სომხეთისაკენ და გადმოეგდოთ სომხეთის ტახტიდან იქ გამეფებული პართელი უფლისწული; ამ მიზნისათვის იბერებს ალანებისათვის გაუღიათ დარიალის გადასასვლელი, Portae Caucasiae, ტაციტუსის მიერ შეცდომით, კასპიის კარად მოხსენიებული (Tac. hist., 1, 6,2).[189] ახ. წ. 290 წელს სომხეთის მეფემ ტირიდატმა თავის ჯარში გამოიყენა ალანი მექირავნეები. უფრო გვიან 317 წ. ამავე ქვეყნის სხვა მეფემ, ხოსრო II-მ ცოლად მოიყვანა ალანთა მეფის ქალიშვილი სათენიკი.

IV საუკუნის ბოლო მეოთხედში ჰუნები აღარ ჩანდნენ რომის იმპერიის ევროპულ ნაწილში, სამაგიეროდ, როგორც ზემოთ აღვნიშნავდით, ამ ხანებში მათ სამხრეთ რუსეთში დაიკავეს ადრე ალანებისა და აღმოსავლეთ გოთების მიერ დასახლებული მხარეები. აქედან მათ დაიწყეს შეტევა რომის იმპერიის აღმოსავლეთ, აზიურ ნაწილზე. ამისათვის მათ გამოიყენეს ალანთა ნაკვალევი და კავკასიონის გადალახვით შეესიენ ახლო აღმოსავლეთის სხვადასხვა მომიჯნავე მხარეებს.[190] [გვ. 50]

პლინიუსის ზემოყვანილი ცნობით, სამყაროს ორად გამყოფი კავკასიის კარი და მის მახლობლად აგებული ციხე-სიმაგრე კუმანია (დაკავშირებულია ქართულ კომლის-ციხესთან) გზას უღობავენ კავკასიონის გადაღმა მხარეს მყოფ უთვალავ ტომებს. პლინიუსი იქვე დასძენს, რომ ამ კარის პირდაპირ (ქვეყნის შიგნით) მდებარეობს იბერიის ქალაქი ჰარმასტუსი (გაიგივებულია არმაზთან). ეს უკანასკნელი გარემოება ააშკარავებს იბერიის ერთ-ერთი უძველესი დედაქალაქის, არმაზის, ისევე როგორც მცხეთის დანიშნულებას, არაგვის ხეობით ჩამომავალი გზის უკიდურეს სამხრეთ ნაწილში ჩაეკეტა ჩრდილოეთიდან კავკასიის კარით (ანუ დარიალით) გარდმომავალი გზა ჩრდილოეთის უთვალავი ტომებისათვის. გეოპოლიტიკის მამამთავრის ფრიდრიხ რაცელის განმარტებით, მთების კიდეებთან ქალაქები მდებარეობენ, რაც შეიძლება უფრო საპირისპიროდ გადასასვლელებთან, შედარებით მცირე ზომის დასახლებები უშუალოდ მთისძირთან, ხოლო მოზრდილები რამდენადმე უფრო ქვეყნის შიგნით, თითოეულ გადასასვლელთან მიბმით, რათა მომხდარიყო ადამიანთა და ტვირთის რამდენიმე ნაკადის გაკონტროლება.[191] დარიალის გადასავლელზე კონტროლი, მხოლოდ საკუთრივ ამ კარიბჭით არ შემოიფარგლებოდა, თვით თბილისიც კი, მცხეთა-არმაზზე, რომ არაფერი ვთქვათ, ამ გადასასვლელის ჩამკეტი იყო. ე. ი. ფაქტიურად აღნიშნული გადასასვლელი მოიცავდა ტერიტორიას დარიალიდან თბილისამდე. თბილისის ციხე კიდევ უფრო სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ მიმავალ გზას აკონტროლებდა, კეტავდა რა მტკვრის დინების ვიწრობებს და განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო სამხრეთ-აღმოსავლეთ ამიერკავკასიისა და ირანის ხელისუფალთათვის.

არმაზციხე გაშენებულია ძნელად მისადგომ ადგილას, არმაზის ქედის უმაღლეს წერტილთან, საიდანაც შესანიშნავად მოჩანს ჩრდილოეთიდან - არაგვის ხეობით, ხოლო სამხრეთიდან და დასავლეთიდან მტკვრის ხეობით მომავალი გზები. ამავე ადგილიდან კარგად ჩანს მცხეთა, წიწამური, საპიტიახშო, ავწალის კარი, მუხათგვერდის ზეგანი, ქართლი, ზადენ-ზედაზნის სანახები და თვით სარკინე – შიო მღვიმის მიდამო. ჩრდილოეთის მიმართულება მიუდგომელი ზღუდე-გალავნით იყო ჩაკეტილი, რომელიც ამასთანავე ამ მხარის სიმაგრეთა სისტემის შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენდა.[192] სპეციალისტთა დაკვირვებით, არმაზციხის მშენებელ ქართლის სამეფოს მესვეურებსა და ხუროთმოძღვრებს წინააზიური (ურარტულ-აქემენიდური) ტრადიციები მოსდგამდათ.[193] [გვ. 51]

ძველი ქართული მატიანეების ავთენტურობის საკითხი. ქართული წერილობითი წყაროების ძველი კორპუსის ისტორიული ფასეულობა, რომელიც წარმოადგენდა საქართველოს ოფიციალურ corpus historicum-ს ანუ ქართულ სამეფო ანალებს და ცნობილი იყო ქართლის ცხოვრების სახელით,[194] ინტენსიურად შეისწავლებოდა მეცნიერთა მიერ მეცხრამეტე საუკუნის შუა ხანებიდან და შეხედულებათა დიდი დაპირისპირება გამოიწვია.[195]

ეს კორპუსი შედგება ცამეტი განსხვავებული ტექსტისაგან, რომლებიც დაწერილია მეცხრე და მეთოთხმეტე საუკუნეებს შორის.[196] ქართლის ცხოვრების კანონიზირებული ტექსტი დადგენილი იყო მეთვრამეტე საუკუნის დამდეგს ქართლის მეფის, ვახტანგ VI-გან დანიშნული კომისიის მიერ.[197]

მეცნიერთა შორის ფართოდ გავრცელებული შეხედულების მიხედვით, ადრეული შუასაუკუნეების ქართული და სომხური მატიანეების შინაარსის განხილვისას რამდენადმე რთულია იმის გარჩევა თუ სად არის მემატიანეების ფანტაზიის ნაყოფი და სად ისტორიული რეალობის ანარეკლი. საკმაო სიზუსტით ასახული ისტორიული ფაქტები მათში ხშირად გადახლართულია მითიურ წარმოდგენებთან, თუმცა, ისიც უნდა ითქვას, რომ მკვლევრებმა გამოავლინეს მთელი რიგი დამთხვევები ისტორიულ წყაროებთან, მათ შორის კლასიკური ხანის ავტორების თხზულებებში. უახლესმა არქეოლოგიურმა ძიებებმა აგრეთვე დაადასტურეს მათი სანდოობა. ამიტომ ქართლის ცხოვრებას ჩვეულებრივ მიიჩნევენ მატიანედ, რომელიც თუმცა აღძრავს ისტორიკოსისათვის მრავალ, იდუმალებით მოცულ კითხვას, მაგრამ ამავე დროს წარმოადგენს მათვისვე უმნიშვნელოვანეს, მრავლისმეტყველ წყაროს.[198]

ქართლის ცხოვრების ყველაზე ადრეული მანუსკრიპტები, რომლებმაც კი მოაღწია ჩვენს ხანამდე, ანა და მარიამ დედოფლების ხელნაწერებია და განეკუთვნებიან, შესაბამისად, ანასეული - მეთხუთმეტე (1479 და 1495 შორის), ხოლო მარიამისეული - მეჩვიდმეტე (1638 და 1645 [გვ. 52] შორის) საუკუნეებს.[199] ე. წ. ჭალაშვილისეული ნუსხის ძველი ნაწილი მეთექვსმეტე საუკუნის მეორე ნახევრით თარიღდება. აღსანიშნავია, რომ ქართლის ცხოვრების სომხური თარგმანი (ორიგინალის შემოკლებული ვარიანტი),[200] კლასიკურ სომხურ ენაზე უცნობი სასულიერო პირის მიერ უკვე მეთორმეტე საუკუნეებში ნათარგმნი, რომელშიც ზოგიერთი ახალი, სპეციფიკურად სომხური, მასალა იყო ჩართული, ცნობილია მეცამეტე საუკუნის მანუსკრიპტით.[201] სომხური ვერსია უეჭველად უნდა დათარიღდეს 1125 წლიდან 1270 წლამდე – ანუ უკანასკნელ მოვლენამდე, რომელიც მოხსენიებულია მის ტექსტში (გასათვალისწინებელია ისიც, რომ სომხური ადაპტაციის ავტორი იჩემებს პირად ნაცნობობას საქართველოს დიდ მეფესთან დავით IV, აღმაშენებელთან, რომელიც გარდაიცვალა 1125 წელს) და მისი ტექსტიდან ვარდან არეველცის მიერ პირდაპირ ციტირებამდე. ამავე დროს, შინაგანი მონაცემები მიგვანიშნებენ, რომ სავარაუდოდ იგი ნათარგმნი უნდა იყოს მეთორმეტე საუკუნის პირველ ნახევარში. ყველაზე ადრეული სომეხი ისტორიკოსი, რომელიც იცნობს ქართლის ცხოვრებას არის მხითარ ანელი, რომლის ისტორიაც 1187 წლამდე გრძელდება.[202]

ქართლის ცხოვრების ზემოაღნიშნული, ყველაზე ადრეული სომხური მანუსკრიპტი თარიღდება 1279 და 1311 წწ. შორის.[203] ვინაიდან არცერთი ქართული ხელნაწერი ქართლის ცხოვრებისა არ თარიღდება მეთხუთმეტე საუკუნეზე ადრეული ხანით, სომხურ ვერსიას საგანგებო მნიშვნელობა ენიწება მისი პირველადი შინაარსისა და ადრეული წარმომავლობის სამტკიცებლად.[204] ს. რეპის დაკვირვებით, სომხური თარგმანი, რომელიც ქართული ისტორიული ტრადიციის საკმაოდ თანმიმდევრულ გადმოცემას წარმოადგენს, ქართლის ცხოვრების საწყისი ნაწილის სტრუქტურის შუასაუკუნებრივ წარმომავლობას ნათელს ჰფენს.[205]

ს. რეპისავე შენიშვნით, ქართლის ცხოვრების სომხური ადაპტაციის შექმნა, რასაც ადგილი მეთორმეტე საუკუნის პირველ ნახევარში უნდა ჰქონოდა, გამოწვეული უნდა ყოფილიყო მეთერთმეტე-მეთორმეტე საუკუნეების ეპოქალური პოლიტიკური სიტუაციით, როდესაც საქართველო აღმოცენდა უზარმაზარი იმპერიის სახით, რომელმაც მოიცვა სომხეთის [გვ. 53] უმეტესი ნაწილი, ჩრდილოეთ კავკასია, ჩრდილოეთ ირანისა და აღმოსავლეთ ანატოლიის ოლქები.[206]

ქართლის ცხოვრების პირველ ნაწილს: ცხოვრება ქართველთა მეფეთა და პირველთაგანთა მამათა და ნათესავთას, ანუ შემოკლებით: მეფეთა ცხოვრებას, მიაკუთვნებენ მეთერთმეტე საუკუნის სასულიერო პირს, ლეონტი მროველს, რუისის მთავარეპისკოპოსს; თუმცა არსებობს იმის ნიშნები, რომ სინამდვილეში ლეონტი მროველმა მხოლოდ შეკრიბა და გადააწერინა ძველი ტექსტები.[207] ს. რეპის მიხედვით, ნაწარმოების შინაგანი კრიტერიუმები – რომლებიც დაბეჯითებით მიგვანიშნებენ ცხოვრება მეფეთას შექმნის მიახლოებულ თარიღზე, 800 წელზე – და, ამავე დროს, ლეონტი მროველის მოღვაწეობის ხანის მეთერთმეტე საუკუნით განსაზღვრა – გვაიძულებს უარვყოთ მისი თავდაპირველი ავტორობის ვარაუდი. იგი, როგორც რუისის მთავარეპისკოპოსი, შესაძლოა თავმჯდომარეობდა ტექსტის ხელახალ გამოცემას, მონაწილეობდა მის ქარგაში ცალკეული ბიბლიური ელემენტების შეტანისას ანდა იძლეოდა ტექსტის გამოცემის უფლებას.[208] ზოგიერთი მკვლევრის აზრით, ლეონტი მროველი მართლაც არის ქართლის ცხოვრების საწყისი ნაწილის ავტორი და სინამდვილეში იგი ცხოვრობდა არა მეთერთმეტე საუკუნეში, არამედ მერვეში, ხოლო 1066 წლის წარწერა, რომელიც მიეწერება ამავე სახელის სხვა პიროვნებას, უნდა აიხსნას რამდენიმე ეპისკოპოსის სახელთა ჰომონომიით, რომელთაც სხვადასხვა დროს ეკავათ ერთიდაიგივე ეპარქია.[209]

ქართლის ცხოვრების მეოთხე წიგნი, წამება წმიდისა და დიდებულისა არჩილისი, თავის დასკვნით ნაწილში მოგვითხრობს: "წიგნი ესე ქართველთა ცხოვრებისა ვიდრე ვახტანგისამდე აღიწერებოდა ჟამითი-ჟამად. ხოლო ვახტანგ მეფისა ვიდრე აქამომდე აღწერა ჯუანშერ ჯუანშერიანმან, ძმისწულის ქმარმან წმიდისა არჩილისმან (I, 248)".[210] ეს კი მოწმობს, რომ ტექსტი მიკუთვნებული ლეონტი მროველისადმი არ განეკუთვნება ერთიდაიმავე ავტორს. წამება არჩილისის იმავე ნაწილში მინიშნება გვაქვს იმაზეც, რომ დამატებები კეთდებოდა ხოლმე უფრო ადრე არსებულ ტექსტებზე: "მიერითგან შემდგომი მომავალთა ნათესავთა აღწერონ ვითარცა იხილონ... (I, 248)". ქართლის ცხოვრების სომხური თარგმანი საზოგადოდ არ [გვ. 54] იცნობს ლეონტი მროველს. ქართლის ცხოვრება ცნობილი იყო სომხურ ენაზე, როგორც მხოლოდ ქართველთა ისტორია (Patmut'iwn Vrac'), თუმცა ა. ტიროიანმა 1884 წლის ე.წ. "ვენეციური გამოცემის" რედაქტორმა და გამომცემელმა მთელი ტექსტი მიაწერა ჯუანშერ ჯუანშერიანს, არჩილ I-ის თანამედროვეს, ანუ მერვე საუკუნის მეორე ნახევრის მემატიანეს, რომელიც სინამდვილეში მხოლოდ ქართლის ცხოვრების ერთ-ერთი ნაწილის ავტორი იყო.[211] სომხური თარგმნის ცნობით, ქართველმა ისტორიკოსმა ჯუანშერმა იპოვა ქართული მატიანე, რომელიც მხოლოდ ქართლის მეფის, ვახტანგ გორგასლის ხანამდე (მეხუთე საუკუნე) იყო დაწერილი, ხოლო მომდევნო ხანის მოვლენების შესახებ ცნობები თვით ჯუანშერის მიერ იყო დამატებული (104).[212] ნინოს ცხოვრების მეტაფრასული რედაქციის ავტორი, დავით აღმაშენებლის სულიერი მოძღვარი, არსენ ბერი (იყალთოელი), ქართლის ცხოვრებას იცნობს მხოლოდ ჰამბავი მეფეთას სახელით, ანუ სახელწოდებით, რომლითაც შემდგომში ცნობილი იყო მხოლოდ მისი პირველი ნაწილი – მეფეთა ცხოვრება. ეს ფაქტი, ს. რეპის მიხედვით, ცხადყოფს, რომ არსენ ბერის წყაროს ფაქტიურად ქართლის ცხოვრების წინარე-ბაგრატიდული ტექსტი წარმოადგენდა.[213]

მეფეთა ცხოვრება შედგება სამი მთავარი ნაწილისაგან: 1. ქართლის ისტორიის უძველესი პერიოდის აღწერა ალექსანდრე მაკედონელის ხანამდე, ამ ნაწილზე შეიმჩნევა საღმრთო წერილის ზეგავლენა, განსაკუთრებით, დაბადების Tabula Popularum-თან ადგილობრივი ეპონიმური გენეალოგიის დაკავშირების მცდელობისას;[214] 2. ალექსანდრე დიდის კავკასიაში ლეგენდარული ლაშქრობის ამბავი და საკუთრივ მეფეთა მატიანე; 3. წმიდა ნინოს მიერ ქართლის მოქცევა. მეორე და მესამე ნაწილი ეჭვს გარეშე უკავშირდება მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ტექსტს. წმიდა ნინოს მიერ ქართლის მოქცევას მეშვიდე საუკუნის მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს მოკლე ტექსტის ჰაგიოგრაფიულ შელამაზებად მიიჩნევენ, რომელიც მხოლოდ მეთერთმეტე საუკუნეში იყო დართული მეფეთა ცხოვრებაზე.[215] [გვ. 55]

ქართლის ცხოვრების შუასაუკუნეების ხანის ტექსტები, ს. რეპის მიხედვით, შეიძლება დაიყოს ორ ჯგუფად, წინაბაგრატიდულად და ბაგრატიდულად, რომლებიც ქართული ისტორიოგრაფიის განვითარების განსხვავებულ ეპოქებს წარმოადგენენ.[216] მისი აზრით, შინაგანი მონაცემები მეფეთა ცხოვრებისა (რომელიც სინამდვილეში აღწევს მირიან მეფის მიერ ქრისტიანობის აღიარების ხანამდე) და ცხოვრება და მოქალაქობა ვახტანგ გორგასლისა საშუალებას იძლევიან მათი შეთხზვის დათარიღებას მიახლოებით 795 და 813 წწ. შორის მდებარე ინტერვალით, ხოლო უხეშად 800 წ. შეიძლება იყოს განსაზღვრული.[217] საქართველოში ადგილობრივი ისტორიოგრაფიის აღმოცენებას, ს. რეპი უკავშირებს უმეფობის, ანუ, უკეთ, სამეფოთა შორის არსებულ ხანას (interregnum-ს), რომელიც დაახლ. 580-888 წწ. მოიცავდა. იგი ამ მოვლენას განიხილავს მეზობელი ქვეყნების ისტორიოგრაფიულ შემოქმედებაში მიმდინარე თანადროული და ანალოგიური ტენდენციების ფონზე და მიიჩნევს მას სამეფო ძალაუფლების აღორძინების მოთხოვნის მანიფესტაციად – ადგილობრივი მემატიანეები ხოტბას ასხამდნენ სამეფო გვირგვინს და იღწვოდნენ მისი დაუყონებლივი აღდგენისათვის.[218]

მეფეთა ცხოვრების მიერ გამოვლენილი, ადვილად შესამჩნევი არმენოფილური ტენდენციები, მეტად ძნელი წარმოსადგენი იქნებოდა რომ გამოხატულიყო მერვე საუკუნის პირველი მეოთხედის ანუ სომხურ-ქართული რელიგიური ურთიერთობების არნახული გამწვავების მომდევნო ხანაში. ეს ურთიერთობები უკვე რამდენადმე დაძაბული იყო ადრეული მეშვიდე საუკუნიდან, როდესაც ქართველებმა საბოლოოდ მიიღეს მართლმადიდებლობა; როგორც ჩანს, სომხურ მონოფიზიტურ ეკლესიაზე მზარდი სპარსული ზეგავლენის საწინააღმდეგოდ.[219] არმენოფილური ტენდენციების არსებობა კიდევ უფრო წარმოუდგენელი იქნებოდა ქართული პოლიტიკური წარმონაქმნების უცილობელი პოლიტიკური ჰეგემონიის ხანაში – მეათე-მეთერთმეტე საუკუნეებში.[220] მეფეთა ცხოვრების ტექსტში ჯერ კიდევ ტერმინ ეგრისის გამოყენების ფაქტი, ნაცვლად ტერმინ აფხაზეთისა, რომელიც [გვ. 56] მერვე საუკუნის დასაწყისიდან უკვე გამოიყენებოდა დასავლეთ საქართველოს აღსანიშნავად, უნდა მიუთითებდეს ადრეულ მერვე საუკუნეზე, როგორც ამ ტექსტის ყველაზე ადრეული ნაწილების უგვიანეს შესაძლო თარიღზე.[221] ისიც უნდა იყოს მიღებული მხედველობაში, რომ მეფეთა ცხოვრებაში არაფერი ჩანს უშუალოდ ნასესხები ადრეული მერვე საუკუნით სავარაუდოდ დათარიღებული მოვსეს ხორენაცის სომეხთა ისტორიის ტექსტიდან, თუმცა ამ ორ თხზულებას შორის მრავალრიცხოვანი დამთხვევების არსებობა ყოველგვარ ეჭვს გარეშეა. ეს ფაქტი აიხსნება ხოლმე ორივე შემთხვევაში ერთიდაიგივე ზეპირი თუ წერილობითი სომხური წყაროების შესაძლო გამოყენებით.[222]

სკეპტიციზმი ქართლის ცხოვრების მიმართ მნიშვნელოვნად შეიცვალა მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ორი პალიმფსესტის, შატბერდისა და წელიშის ხელნაწერების, 1888 წ. და 1903 წ., პოვნის შემდეგ, რომლებიც, შესაბამისად, გვიან მეათე (973 წ.) და მეთოთხმეტე-მეთხუთმეტე საუკუნეებს განეკუთვნებიან.

როგორც ცნობილია, მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ტექსტი ჩართულია ქართლის ცხოვრებაში, მაგრამ, ამავე დროს, ამ უკანასკნელში შემონახული ვერსია განსხვავდება, როგორც შატბერდის, ასევე წელიშის რედაქციებისაგან, რაც უნდა მოწმობდეს კიდევ უფრო არქაული რედაქციის არსებობაზე. ქართლის ცხოვრების მეფეთა სია თითქმის იდენტურია მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ში გამოყენებული სიისა და ბუნებრივია ღებულობს უცხოურ წერილობით წყაროებში ასახულ თანადროულ მოვლენათა შესახებ არსებულ მონაცემებში ასეთსავე დადასტურებას (იხ. ქვემოთ). გარდა ამისა, ზოგიერთ დეტალს, წარმოდგენილს მხოლოდ ქართლის ცხოვრებაში, პარალელები ეძებნება ტაციტუსის, კასიუს დიოს და სხვათა ტექსტებში.[223]

ორი ახალი ნუსხა მოქცევაჲ ქართლისაჲ-სა აღმოჩნდა უკანასკნელ ხანებში სინას მთაზე მდებარე წმ. კატერინას მონასტერში, მეცხრე-მეათე საუკუნეებით დათარიღებულ ასზე მეტ სხვა ქართულ ხელნაწერთან ერთად. პირველი მათგანი დაუთარიღებელია, თუმცა პალეოგრაფიული მონაცემებით უეჭველია, რომ იგი შატბერდულ კრებულზე უფრო ადრეული უნდა იყოს. მეორე ხელნაწერის ტექსტი თითქმის იწყება იქ სადაც წყდება პირველი; ვინაიდან ამ ეკზემპლიარის მონასტრისათვის შემწირველი არის ვინმე იოანე, რომელმაც მეცხრე საუკუნის მიწურულს შესწირა სრულიად სხვა ხელნაწერი წმიდა საბას მონასტერს, აღნიშნული ეკზემპლიარი უნდა დათარიღდეს [გვ. 57] არაუგვიანეს მეათე საუკუნის საწყისი ხანისა. ორივე ეს ხელნაწერი წაკითხვის ბევრად უფრო კარგ შესაძლებლობას იძლევა, ვიდრე შატბერდისა და წელიშის ნუსხები. აღნიშნული გარემოებანი, სინას მთაზე მოპოვებული ტექსტების მკვლევარს ზ. ალექსიძეს აფიქრებინებს, რომ მათი სახით საქმე გვაქვს მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს იმ პროტორედაქციასთან, რომელიც უნდა გამოეყენებინა ლეონტი მროველს ქართლის ცხოვრებაში და რომლისგანაც უნდა მომდინარეობდეს, როგორც შატბერდული, ისე წელიშური რედაქცია.[224]

მართალია სწავლულნი მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს შექმნას ათარიღებენ განსხვავებულად, მეოთხედან მეცხრე საუკუნემდე, მაგრამ მათი უმეტესობა უპირატესობას მაინც მეშვიდე[225] ან მეცხრე საუკუნეებს ანიჭებს. მოქცევაჲ ქართლისაჲ შედგება ორი ნაწილისაგან: ქრონიკისაგან, რომელშიც აღწერილია ქართლის ისტორია დასაბამიდან მეშვიდე საუკუნის შუა ხანებამდე (663 წ.), სტეფანოზ II ერისმთავრის მმართველობის, ანუ ბიზანტიის იმპერატორის ირაკლის კავკასიაში ლაშქრობის, ხანამდე და წმ. ნინოს ცხოვრებისაგან. დამატება შეიცავს მმართველთა და კათალიკოსთა სიას მეშვიდე საუკუნის მეორე ნახევრიდან მეცხრე-მეათე საუკუნეების მიჯნამდე და დაწერილია ძალზე სქემატურად და მშრალი ენით. ქრონიკის პირველი ნაწილი - მირიან მეფის გარდაცვალებამდე ხანის მომცველი - ერთიანი და თანმიმდევრულია, მისი ენა მდიდარია მოკლე გამონათქვამებითა და ლაკონური სხარტი წინადადებებით; იგი ამჟღავნებს კავშირს სამხედრო სფეროსთან. ისტორიული მოვლენები, ერისმთავართა და კათალიკოსთა ცხოვრება და ქმედებანი დაწერილია ერთი ამოსუნთქვით, ნათლად და ცოცხლად. სტილის ეს სისხარტე და სიმარტივე ზოგჯერ განიხილება აღწერილ მოვლენებთან ამ ნაწილის ქრონოლოგიური სიახლოვის ნიშნად და შესაბამისად მეხუთე საუკუნით მისი დათარიღების მოწმობად.[226]

ის გარემოება, რომ მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ძირითად ტექსტს ქვეყნის ისტორიის თხრობა მხოლოდ მეშვიდე საუკუნის პირველი ნახევრის დასასრულამდე მიჰყავს, ხოლო იმ პიროვნებათა სია (ერისმთავართა და კათალიკოსთა), რომლებიც ცხოვრობდნენ აღნიშნული ხანიდან მეცხრე საუკუნემდე მხოლოდ დამატებაშია მოცემული, ქრონიკის დაწერას მეშვიდე საუკუნის შუა ხანებით უნდა განსაზღვრავდეს, ხოლო რედაქტირების თარიღს – მეცხრე-ადრეული მეათე საუკუნით.[227] მეათე საუკუნის დასაწყისისათვის მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ოთხი, ერთმანეთისაგან განსხვავებული, რედაქციის არსებობა არა მხოლოდ საქართველოს ფარგლებში, არამედ მისგან საკმაოდ [გვ. 58] დაშორებულ მხარეებში (სინას მთაზე), საშუალებას აძლევს ზ. ალექსიძეს მხარი დაუწიროს შეხედულებას, რომლის მიხედვითაც ამ თხზულების არქეტიპის შექმნა მეცხრე საუკუნესთან შედარებით ბევრად უფრო სიღრმეში უნდა მიდიოდეს; ამასთანავე ქრონიკასა და წმ. ნინოს ცხოვრებას იგი განიხილავს ორი სხვადასხვა ავტორის დამოუკიდებელ ნაწარმოებად, რომლებიც შატბერდული კრებულის შედგენამდელ ხანებში, შესაძლოა მეცხრე საუკუნეში, თემატურად დაუკავშირდნენ ერთმანეთს.[228] მიუხედავად იმ გარემოებისა, რომ მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს შედგენის თარიღად ძირითადად მეცხრე საუკუნეა მიჩნეული, მისი წყაროების ასაკი ადრეულ მეშვიდე საუკუნემდე უნდა ჩადიოდეს, ამაზე კერძოდ მიგვითითებს ტექსტის ხანმეტობა, პრეფიქსთა და ზმნათა შორის კავშირების ინტერპოლაციის ფაქტი და წინაარაბული ხანის ლექსიკის გამოყენება.[229]

ჯერ კიდევ მეათე საუკუნის მეორე ნახევრის შატბერდული ნუსხის დამატებაში გვხვდება მითითება მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ძველ ასაკზე, კერძოდ, რომ თითქოს ეს წიგნი ნაპოვნი იყო მისი შექმნიდან მრავალი წლის გასვლის შემდეგ.[230] რა თქმა უნდა დიდი სიფრთხილე გვმართებს ამ ინფორმაციის სანდოობის მიმართ. პ. ინგოროყვას მიხედვით, მეოთხე საუკუნეს განეკუთვნება გაქრისტიანებული ებრაელი სასულიერო ავტორის, აბიათარ მცხეთელის თხზულება: ცხორება და მოქცევა ქართლისა და მოთხრობა ნათესავობისა, და თუ რომელნი რომელთა ტომთანი ვართ, ანუ თუ ვითარ მოვიქეცით და მივიღეთ სჯული ქრისტეანობისა, რომელიც დაკარგულად ითვლება.[231] თუმცა, ჩვენთვის ცნობილია, რომ ჯერჯერობით რამდენადმე სარწმუნო მოწმობები ქართული სამწერლობო ენის არსებობის შესახებ მხოლოდ მეხუთე საუკუნემდე აღწევს. იაკობ ცურტაველის წმ. შუშანიკის მარტვილობა და სახარების თარგმანები, ისევე როგორც ეპიგრაფიკული მონაცემები, განეკუთვნებიან ამ საუკუნეს.[232] შენიშნულია, რომ ქართველებმა [გვ. 59] ისტორიოგრაფიული ტრადიცია სომხებისაგან განსხვავებული გზით განავითარეს - ჰაგიოგრაფია გახდა მათთვის ყველაზე პოპულარული ჟანრი.[233] უფრო მეტიც, ხშირად ქართული ისტორიოგრაფია ადგილობრივი ჰაგიოგრაფიიდან წარმოქმილად განიხილება.[234]

მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ქრონიკის მეფეთა სია მეტად მოკლეა და ქრონოლოგიურად არასრულყოფილი, თუმცა იგი მხარდაჭეტას პოულობს უცხოური წყაროების მონაცემებში. მკვლევართა დაკვირვებით, იქ წარმოდგენილი ოცდაჩვიდმეტი მეფიდან თექვსმეტი, რომელთა ზეობის წლები ექცევა ძვ. წთ. მეოთხედან ახ. წთ. მეექვსე საუკუნემდე, ცნობილნი არიან ტაციტუსის, აპიანეს, კასიუს დიოს, ამიანუს მარცელინუსის, ელიუს სპარტანიუსის, პროკოპი კესარიელის (დაახლ. 500-562 წწ.) თხზულებებიდან, წმ. პეტრე იბერიელის ცხოვრების სირიული ტექსტიდან, აგრეთვე ახ. წთ. მეხუთე საუკუნის ეპიგრაფიკული მონაცემებიდან. როგორც ჩანს, ამ მეფეთა სახელები, მათთან დაკავშირებულ ზოგიერთ მოვლენებთან ერთად, საოცარი სიზუსტით თაობიდან თაობაში გადაეცემებოდა. ამასთანავე, ქართველთა გადმოსახლების ამბავი მათი პირველსაცხოვრისიდან და მათივე სამეფოს აღმოცენების ამბავი, ისევე როგორც საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის შესახებ შემონახული თანადროული ცნობები მიჩნეულია უძველესი ადგილობრივი ისტორიული წყაროებიდან და ტრადიციებიდან ნასესხებად.[235] ს. რეპი არ გამორიცხავს თვით საქართველოს ადრეული ისტორიის ამჟამად დაკარგული ადგილობრივი წერილობითი წყაროების თავის დროზე არსებობის შესაძლებლობას.[236] სავსებით სწორედ იყო ამას წინათ მის მიერ შენიშნული, რომ უძველესი ქართული ისტორიული მემკვიდრეობის გამოყენების მცდელობისა და კლასიკური ხანის მონაცემებთან მათი შეპირისპირების გარეშე, საქართველოს ისტორიოგრაფიაში მოღვაწე ზოგიერთი მეცნიერის არგუმენტაცია საგრძნობლად უფასურდება.[237]

ქართლის ცხოვრებაში მოთავსებული მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს საწყისი ნაწილი, რომელიც შეიცავს ამბავს ალექსანდრე დიდის ქართლში ლაშქრობისა და პირველი აღმოსავლურქართული სახელმწიფოს ჩასახვის შესახებ, განსხვავდება მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ტექსტიდან იქვე მოთავსებულ ყველა სხვა ნაწილისაგან დიდი სახეცვლილებით. ამის გამო ქართლის ცხოვრების აღნიშნული სიუჟეტი, ძალზე განსხვავებული მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ოთხივე არსებული ნუსხისაგან, შეიძლება მიჩნეული იქნას ამ თხზულების სრულიად განსხვავებულ ვერსიად ან საკუთრივ ლეონტი [გვ. 60] მროველის კომპილაციად, რომელმაც მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ტექსტთან ერთად, სავარაუდოდ გამოიყენა სხვა ჩვენთვის ჯერ კიდევ უცნობი მონაცემები. თუმცა, ყოველ შემთხვევაში, ქართლის ცხოვრების პირველი ნაწილის, მეფეთა ცხოვრების, და მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ქრონიკის შესაბამისი სიუჟეტების მსგავსება იმდენად მნიშვნელოვანია, რომ ორივე ამ თხზულების პარალელური შესწავლის შედეგად მეფეთა ცხოვრების ტექსტის ავთენტურობის საკითხი, აღარ უნდა იყოს მიჩნეული თანამედროვე კვლევის საგნად. ორივე ეს ნაწარმოები ავლენს არა მხოლოდ ხალხური შემოქმედების კვალს, არამედ, აგრეთვე, განმეორებითი ლიტერატურული რედაქტირების ანაბეჭდს.[238]

ამ ორ მატიანეს შორის არსებულ თანხვდენების მრავალ მომენტთა შორის, განსაკუთრებული მნიშვნელობა უნდა მიენიჭოს ინფორმაციას ალექსანდრე მაკედონელის შესახებ, რომლის სახელსაც ამავე მატიანეთა ცნობით მიეწერება აღმოსავლეთქართული (ქართლის) სამეფოს წარმოქმნა.

აპოკრიფული ალექსანდრე დიდი და ქართლის სამეფოს წარმოქმნა. მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს მიხედვით, ალექსანდრე დიდმა ქართლში მობრძანებისას მასთან ხლებული აზო მცხეთაში მეფედ დაადგინა. შატბერდული კრებულით: "...ესე აზოჲ წარვიდა არიან-ქართლად, მამისა თჳსისა და წარმოიყვანა რვაჲ სახლი [პ. ინგოროყვას კონიუქტურით: "ათასი სახლი მდაბიოჲ უფლისაჲ"][239] და ათნი სახლნი მამამძუძეთანი, და დაჯდა ძუელ მცხეთას და თანა-ყვანდეს კერპნი ღმრთად - გაცი და გა, და ესე იყო პირველი მეფჁ მცხეთას შინა აზოჲ, ძჁ არიან-ქართველთა მეფისაჲ..." (320)[240] მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს მეორე ნაწილის - წმ. ნინოს ცხოვრების - თანახმად, კერპები გაცი და გა ქართველთა ღვთაებები იყვნენ არიან-ქართლში. არსენი ბერი ამ მოვლენას შემდეგნაირად განმარტავს: "ჩუენ ქართველნი შვილნი ვართ მათ არიან-ქართლით გამოსრულთანი, და ენაჲ მათი უწყით, და ყოველნი მეფენი ქართლისანი ამათ მეფეთა შვილის-შვილნი არიან."[241]

არავინ იცის დაბეჯითებით, თუ რა იგულისხმებოდა მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს არიან-ქართლში და სად მდებარეობდა იგი,[242] ვინაიდან ეს [გვ. 61] მატიანე არ იძლევა არავითარ ახსნას ამ საკითხთან დაკავშირებით. თუმცა, იმის გამო, რომ მეფეთა ცხოვრების მიხედვით, ქართლის ახალმა მმართველმა, მეფე ფარნავაზმა, აზონის (შდრ. მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს აზო) დამარცხების შემდეგ გაილაშქრა ბერძნების მომიჯნავე მხარეებზე, პონტოს მოსაზღვრე რეგიონებისა და კლარჯეთის დასაპყრობად (I, 23)[243], მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს არიან-ქართლი, ფართოდ გავრცელებული აზრის თანახმად, უნდა მდებარეობდეს თანამედროვე საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთით, თანამედროვე თურქეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში.[244] ამ ვარაუდს თითქოს მეტი საფუძველი ეძლევა ქართლის სამეფო კარის ღვთაებათა ანატოლიური ხასიათის გათვალისწინებით.[245] აღსანიშნავია, რომ რაიმე სხვა ინფორმაცია, დასავლურ თუ სამხრეთ-დასავლურ ქართველური პოლიტიკური ორგანიზაციების მიერ ახ. წთ. მეექვსე საუკუნემდე ქართლის დაქვემდებარების თაობაზე, წერილობითი წყაროების მონაცემების მიხედვით არ მოიპოვება, გარდა ქართული მატიანეების აზო/აზონის ამბის საკმაოდ ბუნდოვანი მინიშნებებისა.

გ. მელიქიშვილის განმარტებით, ქართული მატიანეების ეს ცნობა ნათელს ხდის იმ აქტიურ როლს, რომელსაც ლეონტი მროველის თანახმად ფარნავაზის სამეფო (ქართლი) ასრულებდა საბერძნეთსა და ასურეთს (ანუ პონტოსა და სელევკიდების სამეფოებს) შორის არსებულ ურთიერთობებში; ამ გარემოებას იგი მიიჩნევს ძვ.წ. III ს. სამხრეთ-დასავლეთის მიმართულებით ქართველთა ტერიტორიებს შორს განფენის მოწმობად.[246] კლასიკური ხანის ავტორების ინფორმაციები, სელევკოს I-ის პროექტის, შავი და კასპიის ზღვების შემაერთებელი არხის გაყვანისა (Plin., n. h., VI, 12, 31) და პატროკლეს ძვ. წთ. 283/282 წწ. კასპიური ექსპედიციის შესახებ (Strabo II, I, 2-7; Plin., n. h., II, 67, 167-168; VI, 21, 58), კ. თუმანოვის აზრით, ასაბუთებენ ქართულ ტრადიციას, ადრეულ იბერიულ სახელმწიფოზე სელევკიდების სიუზერენობის თაობაზე.[247] ს. რეპიც ხაზს უსვამს კავშირს ქართული სამწერლობო ტრადიციის მონაცემებსა და ალექსანდრე მაკედონელის [გვ. 62] მემკვიდრეების, სელევკიდების, მისწრაფებას შორის, ხელში ჩაეგდოთ სტრატეგიული სავაჭრო გზა, რომელიც კავკასიაზე იყო გადაჭიმული და შავ ზღვასთან მთავრდებოდა.[248]

მეფეთა ცხოვრების მიხედვით, ალექსანდრე დიდთან ხლებული პირისა და მისი თანამებრძოლის სახელია აზონი და მოქცევაჲ ქართლისაჲ-საგან განსხვავებით, იგი ალექსანდრეს მიერ დადგენილი იყო პატრიკად,[249] და არა მეფედ: "დაიპყრა ალექსანდრე ყოველი ქართლი... და დაუტევა მათ ზედა პატრიკად სახელით აზონ, ძე იარედოსისი, ნათესავი მისი ქუეყანით მაკედონით, და მისცა ასი ათასი კაცი ქუეყანით ჰრომით, რომელსა ჰქჳან ფროტათოს. ესე ფროტათოსელნი იყვნეს კაცნი ძლიერნი და მჴნენი, და ეკირთებოდეს ქუეყანასა ჰრომისასა. და მოიყვანნა ქართლად, მისცა აზონს პატრიკსა. და დაუტევა ქართლს ერისთავად აზონ, და მის თანა სპანი იგი, მპყრობელად ქართლისა" (I, 18). ამ ტექსტის მეთორმეტე საუკუნის სომხური თარგმანის მიხედვით, "ალექსანდრემ ქვეყანაში (ქართლში) პატრიცად, რაც ნიშნავს 'უფროსს', დააყენა ვინმე მაკედონელი სახელად აზონ და ჩააბარა მას ასი ათასი ჯარისკაცი, რომლებიც წარმოადგენდნენ დამცველ რაზმს (p'rotitosik), ძალზე მხნე და მამაც მებრძოლებს. ისინი მანამდე ძალზე ჩაგრავდნენ ბერძნებს მათსავე ქვეყანაში და ამიტომ ალექსანდრემ იქაურობას გაარიდა ეს მეომრები და აზონს ჩააბარა. აზონმა მათგან მეთაურები დანიშნა ქართველთა ქვეყნის მთელს გაყოლებაზე" (20).[250]

მეფეთა ცხოვრების ეს ინფორმაცია ეჭვს გარეშე აღებულია მოქცევაჲ ქართლისაჲ-დან, სადაც, პირველისაგან განსხვავებით, ალექსანდრეს თანამებრძოლის სახელი აზოა და არა აზონი და მას თან ახლავს არა რომაელი ჯარისკაცები, არამედ თანამემამულეები, რომლებიც მას წინარესაცხოვრისიდან, არიან-ქართლიდან მოჰყვებიან და თან მოაქვთ მცხეთაში თავიანთი ძველი კერპები, გაცი და გა (320).[251]

სომეხთა ისტორიის ავტორის, მოვსეს ხორენაცის სიტყვებით: სომეხთა მეფემ, ვალარშაკმა, "...კავკასიის მთის მოპირდაპირე მხარეს, ჩრდილოეთის განმგებლად დაადგინა დიდი და ძლევამოსილი გვარი, რომლის უფალთ გუგარელთა პიტიახშები დაერქვათ. ისინი იყვნენ შთამომავალნი დარეჰის ნახარარის მიჰრდატისა, რომელიც წამოიყვანა ალექსანდრემ და [გვ. 63] მთავრად დაუსვა ნაბუქოდონოსორის მიერ ტყვედ მოყვანილ [ი]ვერიელთა მოდგმას. ამის შესახებ აბიდენოსი ამბობს: “ძლევამოსილმა ნაბუქოდონოსორმა, რომელიც ჰერაკლეზე უფრო ღონიერი იყო, შეჰყარა ჯარი და მიაღწია ლიბიელთა, აგრეთვე [ი]ვერიელთა ქვეყნებს, შემუსრა და დაიმორჩილა ისინი, მათი ერთი ნაწილი წამოასხა იქედან და პონტოს ზღვის მარჯვენა მხარეს დაასახლა”. [ი]ვერია ქვეყნიერების დასავლეთ საზღვარზე მდებარეობს" (II, 8).[252] ინფორმაცია ბაბილონის მეფის, ნაბუქოდონოსრო II-ის მიერ, ძვ. წთ. VI ს. დასაწყისში, ლიბიიდან (აფრიკა) და იბერიიდან (იბერიის ნახევარკუნძული) მოსახლეობის გადმოსახლების შესახებ, ჯერ კიდევ კლასიკურ ხანაში მიეწერებოდა მეგასთენეს (ძვ. წწ. 304-297/293 წწ., ისტორიკოსს, სელევკოს I-ის მუდმივ წარმომადგენელს ინდოეთში)[253] (Euseb., Praep. Evang., IX, 41, I; Chron., I; შდრ. Josephus, Con. Apion., I; Strabo XV, I, 6).[254] ამრიგად, შეიძლება ითქვას, რომ მინიშნება იბერიის (ქართლის) სამეფოს არსებობის ადრეულ ეტაპზე მის სავარაუდო კავშირის შესახებ ჩრდილოაღმოსავლეთანატოლიურ, პონტოს მხარესთან თავისი ასახვა ჰპოვა აგრეთვე მოვსეს ხორენაცის სომეხთა ისტორიაში.

ამავე თხზულების სხვა ფრაგმენტში მოვსეს ხორენაცი გვამცნობს, რომ მეფე არტაშესმა, არშაკის ძემ და ვალარშაკის შვილიშვილმა თავისი და არტაშამა "მიათხოვა ვინმე მიჰრდატს, ქართველთა დიდ პიტიახშს; იგი ნაშიერი იყო დარეჰის ნახარარის მიჰრდატისა, რომელიც, როგორც ზემოთ ითქვა, ალექსანდრემ [ი]ვერიელთა ქვეყნიდან [მოყვანილი] ტყვეების ხელისუფლად დაადგინა. [სომეხთა მეფემ] მიჰრდატს მიანდო ჩრდილოეთის მთებისა და პონტოს ზღვის განმგებლობა" (II, 11).[255] სავსებით ცხადია, რომ არტაშესი (ბერძნული წყაროების არტაქსიასი) არტაშეს I-ია (ძვ. წთ. 189-161 წწ.), ხოლო მიჰრდატი - მითრიდატე VI, ევპატორი (ძვ. წთ. 111-63 წწ.), სომეხთა დიდი მეფის ტიგრან II-ის (ძვ. წთ. 95-55 წწ.) სიმამრი. გ. მელიქიშვილი ამ მიჰრდატს პონტოს სამეფოს მითრიდატიდთა დინასტიის წარმომადგენლად მიიჩნევს, რომელიც ამასთანავე შესაძლებელი ჩანს ქართული წყაროების აზო/აზონთან იყოს იდენტიფიცირებული.[256] გასათვალისწინებელია, რომ მითრიდატე VI, ევპატორი, ხელს უწყობდა [გვ. 64] ხოლმე ალექსანდრე დიდთან მისი პიროვნების შედარებას.[257] ამავე დროს მითრიდატე VI, პონტოს სხვა მითრიდატიდების დარად, იჩემებდა დარიოსის, აქემენიდთა ირანის დიდი მეფის, ერთ-ერთი სატრაპის ჩამომავლობას.[258]

ქართული და სომხური მატიანეების ზემოაღნიშნული მონაცემების შუქზე, ქართულ ისტორიოგრაფიაში მკვიდრად აქვს ფესვები გადგმული აზრს, რომ იბერიის (ქართლის) სამეფოს წარმოქმნა დაკავშირებული უნდა იყოს მცირე აზიის ელინისტური ხანის სახელმწიფოების ან სამხრეთქართული სატომო კავშირების ექსპანსიასთან.[259]

მიუხედავად იმისა, რომ სომეხთა ისტორია, ქართული მატიანეების მსგავსად, იბერიის სამეფოს წარმოქმნას ალექსანდრე დიდის სახელს მიაწერს, სავსებით ცხადია, რომ ალექსანდრეს არასოდეს გაულაშქრებია კავკასიისაკენ. ქართული და სომხური მატიანეების ეს ცნობები ეტყობა ნასესხებია ფსევდო-კალისთენეს პოპულარული თხზულებიდან, ალექსანდრეს რომანიდან (Historia Alexandri Magni), რომელიც ადრეულ შუასაუკუნეებს (სავარაუდოდ ახ. წთ. IV ს.) განეკუთვნება და დაკავშირებული ჩანს ფართოდ გავრცელებულ შეხედულებასთან, რომელიც კავკასიონის, იგივე კასპიური, კარიბჭის (იხ. ქვემოთ)[260] გამაგრებას ალექსანდრეს მიაწერს.[261] კავკასიონის მთავარი ქედის ცენტრალური უღელტეხილი ხშირად მოიხსენება კლასიკური ხანის მწერლობაში, როგორც ალექსანდრეს სვეტები თუ ალექსანდრეს ბურჯი (Cl. Ptol., V,III,16; Euseb. Hier., Epist., 77,8).

ამავე დროს, რაღაც მოვლენას ეტყობა მართლა უნდა ჰქონოდა ადგილი ძვ. წთ. გვიან IV-ადრე III სს. იბერიაში. ჯერჯერობით შეუძლებელია იმის გარკვევა თუ ვის ან რას უნდა გამოეწვია იგი, თუმცა პლინიუსი და იულიუს სოლინუსი იუწყებიან მაკედონელთა გაბატონებას იბერიაში.[262] მოიპოვება აგრეთვე სრულიად სხვა სახის მონაცემებიც, არქეოლოგიური გათხრების შედეგად, კლასიკური ხანის შიდა ქართლში განლაგებულ [გვ. 65] ძეგლებზე – სამადლო I, ხოვლე გორა III (ძვ. წთ. IV ს. ფენა), უფლისციხე, ურბნისი – აღმოჩნდა კატაპულტისათვის გამოსაყენებელი ქვის ბირთვები.[263] ვინაიდან, მხოლოდ მაკედონური არმია იყო აღწურვილი ანალოგიური მექანიზმებით, გ. ლორთქიფანიძის აზრით, ალექსანდრე მაკედონელის ან მისი უახლოესი მემკვიდრეების ლაშქრობას უნდა ჰქონოდა ადგილი აღმოსავლეთ საქართველოს ცენტრალურ ნაწილში.[264]

მაგრამ სტრაბონის (დაახლ. ძვ. წთ. 63 - ახ. წთ. 19 წწ.) იმ ცნობის შეპირისპირებით, რომ ალექსანდრე დიდმა მენონი გაგზავნა ჯარისკაცებითურთ სისპირიტისში, კაბალის მახლობლად, სადაც ოქროს საბადოებია (XI, XIV, 9), მისავე მეორე ცნობასთან, რომლის თანახმადაც, აღმოსავლეთის იბერები ცნობილი არიან იმავე სახელით, რომლითაც დასავლეთის იბერები, ორივე ამ მხარეში ოქროს მაღაროების არსებობის გამო (XI, II, 19), ცხადი ხდება, რომ საქმე უნდა ეხებოდეს არა იბერთა ცენტრალურამიერკავკასიულ ნაწილს, არამედ მათივე ქვეყნის უკიდურეს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილს, სპერს (თანამედროვე თურქული ისპირი). საყურადღებოა, რომ სპერის უშუალოდ აღმოსავლეთით, თორთომის მახლობლად მდებარე მეათე საუკუნის ხახულის ტაძრის გარე კედელზე, მეთოთხმეტე საუკუნით დათარიღებული, ცად ამაღლებული წარმართი მეფის (ალექსანდრე მაკედონელის) გამოსახულებაა ამოკვეთილი. ალექსანდრესადმი თაყვანისცემა იმდენად ძლიერი იყო საქართველოში, რომ ყველაზე უფრო სახელგანთქმულ ქართველ მეფეს, დავით IV, აღმაშენებელს, ქართული მატიანეები მეორე ანდა ახალ ალექსანდრეს უწოდებენ.

ადგილობრივ მმართველთა სურვილი, დაეკავშირებინათ საკუთარი მიზნები ალექსანდრე დიდის ინტერესებთან და გამოეყენებინათ მისი ძალაუფლება მათი რეალიზაციისათვის ასახულია, ახ. წთ. მეორე საუკუნის რომაელი მწერლისა და პოლიტიკოსის, ფლავიუს არიანეს, თხზულებაში, ალექსანდრეს ლაშქრობა. მისი ინფორმაციით, ძვ. წთ. 329-328 წწ. შუააზიელი "ხორაზმიელების" მეფე ფარასმანესი ეახლა ალექსანდრეს შუა აზიაშივე მდებარე მდინარე ოქსის (თანამედროვე ამუ დარია) სანაპიროსთან და მოახსენა, რომ იგი ცხოვრობდა კოლხებისა და ამაძონელების მეზობლად და მზად იყო მას დახმარებოდა თუ კი ალექსანდრე გადაწყვეტდა იმ ტომების დამორჩილებას, რომლებიც სახლობდნენ პონტოს ევქსინოსამდე (ანუ შავ ზღვამდე) გადაჭიმულ მხარეში (XV, IV, 14, 15).

როგორც მე სხვა ადგილას შევეცადე მეჩვენებინა, ეს ინფორმაცია დაკავშირებული უნდა იყოს ქართული და სომხური მატიანეების იმ ცნობებთან, [გვ. 66] რომლებიც იბერიის მმართველის ალექსანდრე დიდზე დამოკიდებულებას ეხებიან.[265] თუ ერთის მხრივ, არიანეს მიერ მოხსენიებული ხორაზმიელთა მეფე ფარასმანესი, ალექსანდრეს დახმარებას ელოდებოდა თავისი მეზობლების – კოლხებისა და ამაძონელების – წინააღმდეგ, მეორეს მხრივ, ქართული და სომხური მატიანეების ცნობით, ალექსანდრე დიდმა ქართლში მოსვლის შემდეგ თავისი თანამებრძოლი დაადგინა ამ ქვეყნის მმართველად. ვინაიდან, მეფეთა ცხოვრების ტექსტის ფარნავაზმა აზონის (მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს აზო) დამარცხების შემდეგ გაილაშქრა სამხრეთ-დასავლეთის მიმართულებით, აღმოსავლეთ ანატოლიის სიღრმეში, ხოლო სომეხთა ისტორიის მიჰრდატ/მითრიდატეში, როგორც ჩანს, პონტოს სამეფოს მითრიდატიდების დინასტიის წარმომადგენელია ნაგულისხმევი, მე ვფიქრობდი, რომ სწორედ ამ რეგიონში – ანატოლიის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში – უნდა ყოფილიყო საძებარი, არა მხოლოდ ქართული მატიანეების არიან-ქართლი, არამედ აგრეთვე ფარასმანესის – კოლხთა და ამაძონელთა მოწინააღმდეგის – ქვეყანა, რომლის სახელწოდებაც სავარაუდოდ აღრეული იყო შუააზიური ქვეყნის – ხორეზმის – სახელწოდებასთან.

განსახილველ საკითხთან დაკავშირებით, ყურადღება მივაქციე სტრაბონის ცნობას, რომ სომხებმა თავისი ქვეყანა განადიდეს იბერიელთაგან გოგარენეს გარდა პარიადრის მთიანეთისა და ხორძენეს ჩამოჭრით (XI, XIV, 5).[266] შესაბამისად, მე შესაძლებლად მივიჩნიე, მეფიქრა, რომ ფლავიუს არიანეს ალექსანდრეს ლაშქრობის ტექსტში ხორაზმიელთა მეფის, ფარასმანესის, სახელის ქვეშ იბერიელთა მხარის, ხორძენეს, მმართველი უნდა ყოფილიყო ნავარაუდევი; ასეთ შემთხვევაში, არიანეს ინფორმაცია და მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ცნობა არიან-ქართლის მეფის ძის აზოს შესახებ, რომელიც ალექსანდრე დიდის დახმარებით გამეფდა მცხეთაში, ერთიდაიმავე მოვლენის გამოძახილი უნდა ყოფილიყო.

ჩვენ შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ, რომ ძვ. წთ. გვიან IV – ადრე III სს. მოვლენები გარკვეულად უკავშირდებოდა იმ პროცესებს, რომლებმაც გამოიწვიეს იბერიის სამეფოს წარმოქმნა. ეს ცხადი ხდება საქართველოს ადრეული ისტორიის მთელი კონტექსტიდან; ქართული და სომხური [გვ. 67] მატიანეების მონაცემები ამ გარემოების ანარეკლია. კ. თუმანოვის განმარტებით, შეუძლებელია შეუმჩნეველი დაგვრჩეს მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ცნობათა არსებითი ავთენტურობა და შესაბამისად მისი წყაროების სარწმუნოობა და სიძველე; განსაკუთრებით თუ გავითვალისწინებთ, ალექსანდრე დიდის მიერ აქემენიდთა იმპერიის დაპყრობასა და Pax Achaemenia-ს Pax Macedonica-თი შეცვლის ფაქტიურ კავშირს ქართველების შემდგომ დამოუკიდებლობასა და მათი მონარქიის დაფუძნებასთან, რამაც სათავე დაუდო მათ ისტორიულ მახსოვრობასა და ერის უწყვეტ ორგანულ სოციალურ-პოლიტიკურ და კულტურულ განვითარებას.[267]

მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს აზოს პიროვნების მორგების საჭიროებამ მეფეთა ცხოვრების კონცეპციასთან – ქართველთა ავტოქტონობისა და მათი პირველი, ადგილობრივი, მეფის ფარნავაზის შესახებ – აიძულა ამ უკანასკნელის ავტორი (თუ რედაქტორი) შეეცვალა აზო, "მაკედონელი" აზონით, ხოლო აზოს თანამემამულეები არიან-ქართლიდან, აზონის თანმხლები "რომაელი ჯარისკაცებით" – ფროტათოსელებით (შდრ. I, 18). გ. მელიქიშვილის აზრით, ციკლები აზოსა (=მიჰრდატს, მოვსეს ხორენაცის სომეხთა ისტორიიდან) და ფარნავაზის შესახებ, შესაძლოა ადრე ერთმანეთის დამოუკიდებლად არსებობდნენ ანდა იქნებ სულაც, იბერიის სამეფოს წარმოქმნის შესახებ არსებული, ერთიდაიმავე ამბის ვარიანტებს წარმოადგენდნენ, რომლებიც მეფეთა ცხოვრების ავტორმა გვიანდელ ლიტერატურულ ვერსიაში გააერთიანა.[268] მაგრამ თუ ამბავი, აზონის მიერ წამოყვანილი ასი ათასი (?! - გ.ქ.) რომაელი ჯარისკაცის შესახებ, რომელთა ნაწილიც შემდგომში ადგილობრივ მოსახლეობაში იყო ასიმილირებული (I, 25), მთლიანად გამოგონილი იყო მემატიანის მიერ და დამატებული მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს სიუჟეტზე ქართველთა პირველი მეფის, აზოს შესახებ, როგორც ეს უკვე ადრე იყო ნავარაუდევი,[269] რა მიზეზის გამო იყვნენ ისინი წოდებულნი ქართლის ცხოვრებაში "ფროტათოსელებად"? (I, 18), რაც შესაძლოა ფროტათოს ხალხს ნიშნავდეს. დანამდვილებით ხომ არავინ იცის ეს ტერმინი, "ფროტათოსელნი", რას ნიშნავს, ან სად იყო "ფროტათოს ხალხის" სამშობლო? (იხ., აგრეთვე, ქვემოთ).

ი. გაგოშიძის შეხედულებით, ტერმინი "ფროტათოსელნი" შესაძლოა მომდინარეობდეს ბერძნული πρότακτος-იდან, რაც ნიშნავდა დაწინაურებულს, [გვ. 68] წინა ხაზზე მდგომს, მაგრამ ქართლის ცხოვრების ავტორმა იგი მნიშვნელობის გაგების გარეშე გამოიყენა.[270] უკანასკნელ ხანებში, ნავარაუდევი იყო ისიც, რომ ტერმინი "ფროტათოსელნი" შესაძლოა მომდინარეობდეს მოწინავე რაზმის აღმნიშვნელი ბერძნული სიტყვიდან: πρό-τασις, πρό-τασσω, რომელიც გამოყენებული იყო ალექსანდრე დიდის დროინდელი სამხედრო კორპუსის აღმნიშვნელად.[271]

ვფიქრობთ, ტერმინ "ფროტათოსელნის" ახსნა ბერძნული სიტყვის πρότασις, πρότασσω-ის მეშვეობით, უფრო სარწმუნო გახდებოდა, თუ მხედველობაში მივიღებთ ამავე ბერძნული სიტყვის ატიკურ ფორმას: πρόταττω, უფრო ახლო მდგომს ქართულ ტერმინთან – "ფროტათოს". როგორც ცნობილია, ატიკური დიალექტი გამოყენებული იყო მაკედონელთა მიერ, ჯერ კიდევ ალექსანდრეს მამის ფილიპე II-ის ხანაში და ფართოდ გავრცელდა მთელს ელინისტურ სამყაროში ალექსანდრეს არმიის ექსპანსიასთან ერთად. ვინაიდან, ეს სიტყვა, ატიკურ დიალექტზე ნიშნავს "ადგილს ან სადარაჯოს წინა ხაზზე", "დგომას ვინმეს წინ მისი დაცვის მიზნით, წინ აფარებას",[272] იგი თვით იბერიის სამეფოსა და საზოგადოდ მთელი ამიერკავკასიური არეალის ისტორიულ დანიშნულებას გამოხატავს. კავკასიის წიშკრისა ანუ ალექსანდრეს სვეტების უშუალოდ სამხრეთით მდებარეობა და, ამასთანავე, ერთიანი ელინისტური სამყაროსადმი კუთვნილება, განაპირობებდა იბერიის სამეფოს მიერ, მის გადაღმა მდებარე ხმელთაშუაზღვისპირეთულ-წინააზიურ οίκουμένη-ს, საზიარო ინტერესების მქონე ცივილიზებული სამყაროს, ჩრდილოეთის მხრიდან მოსალოდნელი საფრთხის, მომთაბარე ტომების შემოსევებისაგან დამცველის ფუნქციის აღებას.

მიუხედავად იმისა, რომ ქართლის ცხოვრებისეულ ტერმინს "ფროტათოსელები", ამჟამად მიაკუთვნებენ მაკედონელთა არმიის ნავარაუდევ ექსპანსიას (იხ. ზემოთ), კარგად არის ცნობილი, რომ თავად ალექსანდრეს არასოდეს ულაშქრია კავკასიისაკენ. ამიტომ, საფიქრებელია, რომ ალექსანდრე დიდის სახელის კავშირი ქართულ სახელმწიფოებრიობასთან უნდა მიუნიშნებდეს მხოლოდ და მხოლოდ ამ სახელმწიფოს raison d'être (არსებობის არსზე), კერძოდ, მის დანიშნულებაზე, ყოფილიყო ცივილიზებული სამყაროს ფორპოსტი, ამ უკანასკნელის ბრძოლაში გოგისა და მაგოგის საუფლოსთან, რომელსაც კავკასიონის მთავარი ქედის გადაღმა, ჰიპერბორეელთა უდაბნოში ედო ბინა.[273]

აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, ყურადღება უნდა შევაჩეროთ მეფეთა ცხოვრების განცხადებაზე (I, 17), რომ ალექსანდრე დიდმა ქართლში [გვ. 69] შემოსვლისას: "...მოსრნა ყოველნი იგი ნათესავნი აღრეულნი ქართლს მყოფნი, და უცხონი იგი ნათესავნი მოსრნა და დაატყუევნა... და დაუტევნა ნათესავნი ქართლოსიანნი". მანვე უბოძა ქართველებს მმართველი და მისცა იდეოლოგიური საფუძველი – ყველა სახელმწიფოსათვის აუცილებელი კომპონენტი, – მზის, მთვარისა და ხუთი ვარსკვლავის თაყვანისცემა და სამყაროს შემოქმედი უხილავი ღმერთის სამსახური (I, 18).[274] საინტერესოა, რომ საქართველოს ყოფილ სახელმწიფო გერბზე გვხვება დიდი მეფის ლეგენდარული ხატების მიერ ბოძებული მზის, მთვარისა და ხუთი ვარსკვლავის გამოსახულება, ხოლო თეთრი გიორგის ცხენის ფლოქვებთან, წმ. გიორგის ხატის ურჩხულის ნაცვლად, ძევს კავკასიონის მთები – ქვეყნის წინაშე მდგარი ბუნებრივი გამოწვევის სიმბოლო (არნოლდ თოინბისეული – Challenge-ი), სიმბოლო მისი ბედის კავშირისა დედამიწის გეოგრაფიული, ეთნო-კულტურული და პოლიტიკური დაყოფის ერთ-ერთ უმთავრეს ნიშანსვეტთან.

კავკასიონის უღელტეხილების მნიშვნელობა ძველი წერილობითი წყაროების მონაცემებით. ქართულ მატიანეეში ხატოვნად არის აღწერილი ალექსანდრე დიდის ქართლში შემოჭრის ამბავი; მას აქ უნახავს საზარელი ბარბაროსები, მდ. მტკვრისა და მისი ჩრდილოეთი შენაკადების (კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთი კალთებიდან ჩამავალი) გაყოლებით მოსახლე, ხალხი, რომელთაც ქართველები "ბუნ-თურქებსა" და "ყივჩაღებს" უწოდებდა. ალექსანდრე გაოცებული დარჩენილა, ვინაიდან არცერთი სხვა ხალხი არ იქცეოდა მათსავით უგვანად. მემატიანეების განცხადებით, მათ არ ყოფნით სიტყვები მათი ქმედებების აღსაწერად. თუმცა მათ ჰქონიათ კარგად გამაგრებული ქალაქები და ყოფილან უშიშარი მეომრები.

ბუნ-თურქებში, რომელთა სახელი ჩვეულებრივ ახსნილია ხოლმე, როგორც, "თავდაპირველი, ფუნდამენტური თურქები", ანდა, როგორც "ჰუნ-თურქები" და რომელთაც ვითომდა ალექსანდრე შეეჩეხა კავკასიაში ლაშქრობისას, უნდა იგულისხმებოდნენ კავკასიის გადმოლახვის შედეგად იმიერკავკასიიდან შემოჭრილი ჩრდილოური წარმომავლობის ტომები. ეს გარემოება რამდენადმე დასტურდება მეფეთა ცხოვრების ცნობითაც, კერძოდ, რომ ალექსანდრეს ჯარის მიერ სარკინეს ციხე-სიმაგრეში გარშემორტყმულნი, ისინი კლდეში არსებული ხვრელით დაუსხლტნენ მას და თავშესაფარი კავკასიონის მთებში ჰპოვეს (I, 18).[275] არსენი ბერის განმარტებით, ის რეგიონი [გვ. 70] სადაც ბუნ-თურქები ქართლის მიტოვების შემდეგ გადასახლდნენ, მდებარეობდა ოვსეთს (ოსთა ანუ ალანთა ქვეყანა)[276] იქით და წარმოადგენდა წყლით მდიდარ ვრცელ მხარეს, სადაც უფრო გვიან ყივჩაღთა ძლიერი მოდგმა ბინადრობდა. უეჭველია, რომ არსენ იყალთოელს სამხრეთ რუსეთის სტეპები ჰქონდა მხედველობაში.

ვინაიდან, მხოლოდ მეფეთა ცხოვრების იმ ნაწილში, სადაც საუბარია კავკასიაში ალექსანდრეს ლაშქრობაზე, არიან ბუნ-თურქები მოხსენიებულნი, ხოლო ამავე ტექსტში უფრო ადრეულ და გვიანდელ ჩრდილოელ მომთაბარეებზე საუბრისას ძირითადად ხაზართა სახელი იჩენს თავს (I, 11-13, 27, 63, 65-66), ეს გარემოება დამატებით საბუთს უნდა წარმოადგენდეს მეფეთა ცხოვრების სწორედ ამ ნაწილის მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ტექსტიდან თუ არა, რომელიღაც ჩვენთვის ჯერაც უცნობი მესამე წყაროდან ორივე ამ მატიანეში სესხების სავარაუდებლად.

მეფეთა ცხოვრებაში ალექსანდრეს წინადროინდელი მოვლენების აღწერისას ხაზარების მოხსენიება, ცხადია მოწმობს, რომ ეს ეთნონიმი აქ პირობითი მნიშვნელობით არის ნახმარი, იმიერკავკასიაში მოსახლე მომთაბარე ტომების აღსანიშნავად. მაგალითად, მეფეთა ცხოვრების ცნობით, ნაბუქოდონოსორის მიერ იერუსალიმის აღებამდე, ხაზარებს თურმე ჩრდილოეთ კავკასიაზე ულაშქრიათ: "მას ჟამსა შინა განძლიერდეს ხაზარნი და დაუწყეს ბრძოლად ნათესავთა ლეკისათა და კავკასიოსთა... და ითხოვეს შუელა ხაზართა ზედა. ხოლო შეკრბეს ყოველნი ნათესავნი თარგამოსიანნი, და გარდავლეს მთა კავკასია. და მოტყუენეს ყოველნი საზღვარნი ხაზარეთისანი, და აღაშენნეს ქალაქნი პირსა ხაზარეთისასა, და წარმოვიდეს. ამისსა შემდგომად ხაზართა იჩინეს მეფე, და დაემორჩილნეს ყოველნი ხაზარნი მეფესა მას ჩინებულსა მათსა. და წარმოიძღუანეს იგი და გამოვლეს ზღჳს-კარები, რომელსა აწ ჰქჳან დარუბანდი. ვერ წინააღუდგეს თარგამოსიანნი, რამეთუ იყო სიმრავლე ურიცხჳ ხაზართა, წარტყუენეს ქუეყანა თარგამოსიანთა, და შემუსრნეს ყოველნი ქალაქნი არარატისანი და მასისისანი და ჩრდილოსანი..." (I, 11-12).

იმიერკავკასიაში, ხაზარეთის შესასვლელთან სიმაგრეთა აგების შესახებ არსებული ცნობები, ეტყობა ამიერკავკასიის მოსახლეობის პერმანენტული სურვილის გამოხატულებაა, თავის ხელში მოექცია კავკასიონის უღელტეხილები გადაღმა (ჩრდილოეთის) მხრიდანაც. ქართული მატიანეების ინფორმაციით, ქართველი მეფეები ჩრდილოთ კავკასიაში ლაშქრობისას დარიალის (სპარსული დარ-ი-ალანი, ალანთა კარი) ხეობას [გვ. 71] იყენებდნენ. ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა იუწყება, რომ: "წარვიდა ვახტანგ და დადგა თიანეთს. და მუნ მიერთნეს ყოველნი მეფენი კავკასიანნი ორმოცდაათი ათასი მჴედარი. და წარემართა სახელსა ზედა ღმრთისასა, განვლო კარები დარიალანისა. შესლვასა მისსა ოვსეთად იყო ვახტანგ წლისა თექუსმეტისა. მაშინ მეფეთა ოვსეთისათა შეკრიბნეს სპანი მათნი და მოირთეს ძალი ხაზარეთით, და მოეგებნეს მდინარესა ზედა, რომელი განვლის დარიალანსა და ჩავლის ველსა ოვსეთისასა" (I, 151). დავით აღმაშენებლის ხანასთან დაკავშირებით, ცხოვრება მეფეთ მეფისა დავითისი გვამცნობს, დავით მეფის მიერ კავკასიონზე გამავალი ყველა უღელტეხილის მისი კონტროლისადმი დაქვემდებარების თაობაზე; ეს განსაკუთრებით საშური ხდებოდა დავითის ლაშქრისათვის ჩრდილოეთიდან მეომართა გადმოყვანის უზრუნველსაყოფად. მატიანის ტექსტის მიხედვით, ისინი (მეფე დავითი და გიორგი ჭყონდიდელი): "შევიდეს ოვსეთს და მოეგებნეს მეფენი ოვსეთისანი და ყოველნი მთავარნი მათნი, და ვითარცა მონანი დადგეს წინაშე მისსა. და აღიხუნეს მძევლნი ორთაგანვე, ოვსთა და ყივჩაყთა, და ესრეთ ადვილად შეაერთნა ორნივე ნათესავნი. და ყო შორის მათსა სიყუარული და მშჳდობა ვითარცა ძმათა. და აღიხუნა ციხენი დარიალასა და ყოველთა კართა ოვსეთისათა და კავკასიისა მთისათანი. და შექმნა გზა მშჳდობისა ყივჩაღთათჳს, და გამოიყვანა სიმრავლე ფრიად დიდი" (I, 336).

მეფეთა ცხოვრების ტექსტი, შემოსეულ ხაზართა მიმართ წინააღმდეგობის გაწევას სპარსელთა სარდალს, არდამს, მიაწერს: "მოვიდა ქართლად და შემუსრნა ყოველნი ქალაქნი და ციხენი ქართლისანი. და მოსრა ყოველი რაოდენი ხაზარი პოვა ქართლსა შინა" (I, 13). ეს მოვლენა ეხება ალექსანდრე დიდის ბუნ-თურქებთან ბრძოლის ხანაზე ადრეულ ეპოქას და, როგორც უკვე ითქვა, მიჩნეული უნდა იყოს შედარებით უფრო გვიანდელ დანამატად.

მეფეთა ცხოვრება, ჩრდილოეთიდან ამიერკავკასიაში შემოსაჭრელ ორ გზაზე ამახვილებს ყურადღებას და, ამასთანავე, მიგვანიშნებს ამ ტექსტის შექმნის მოახლოებულ ხანაზე, ჩრდილოელი მოლაშქრეების ხაზარებად მოხსენიებით: "და ისწავეს ხაზართა ორნივე ესე გზანი, რომელ არს ზღჳს-კარები დარუბანდი და არაგჳს-კარები, რომელ არს დარიალა" (I, 14).[277]

სომეხთა ისტორიის ავტორი მოვსეს ხორენაციც, მოიხსენიებს ჩრდილოელ ტომებს მისი ეპოქის რეალობიდან გამომდინარე ხაზარებად და ბასილიკებად, რომელთაც დარუბანდის კარის (წორას კარი, დერბენდი) გავლით გადმოსულებმა დალაშქრეს მტკვრის მარჯვენა სანაპირო: "...ვალარშის დროს შეიკრიბნენ ჩრდილოელთა ბრბოები, ვგულისხმობ ხაზარებსა და ბასილებს და გადმოლახეს წორას კარები. მათი წინამძღვარი და [გვ. 72] მეფე იყო ვინმე ვნასეპ სურჰაპი; მათ გადმოლახეს მდინარე მტკვარი". თავდაპირველად ვალარშმა, სომეხთა მეფემ, გაიმარჯვა, "მერმე დიდხანს სდია მტერს და განვლო წორას ხეობა. იქ მტრებმა კვლავ ერთად მოიყარეს თავი" და ვალარშიც მომდევნო ბრძოლაში იქნა მოკლული. მისმა შვილმა, ხოსროვმა, "შეჰყარა სომეხთა ჯარი და გადააირა დიდი მთა, რათა შური ეძია მამის მკვლელებზე. [ხოსროვმა] მახვილითა და შუბით შემუსრა იქაური ძლიერი ტომები და ყოველი ასი გამოსადეგი [ადამიანიდან] ერთი მძევლად წამოიყვანა. თავისი ხელისუფლების [დამყარების] ნიშნად მან [იმ მხარეში] სვეტი აღმართა ბერძნული წარწერით. ამით ისიც აჩვენა, რომ იგი რომაელებს ემორჩილებოდა" (II, 65).[278]

ეს ინფორმაცია დაკავშირებული ჩანს, აგათანგელოსის, სავარაუდოდ გვიანი მეხუთე საუკუნის ავტორის, სომეხთა ისტორიის მონაცემებთან (§ 19), ჩრდილოური წარმომავლობის მოსახლეობის ამიერკავკასიაში შემოსვლის შესახებ, ორთავე, დარიალისა და დერბენდის კარის (ჭორას ციხე-სიმაგრე) გამოყენებით, თუმცაღა, ამჯერად, სომეხთა მეფის მიპატიჟების შედეგად: "სომეხთა მეფემ ხოსრომ დაიწყო ძალების მოგროვება და ჯარის შეკრება. მან მოიხმო ალბანელთა და ქართველთა ჯარები, გააღო ალანთა და წორთა კარიბჭეები და გადმოიყვანა ჰუნთა ძალები, რათა შეეტია სპარსელთა სამფლობელოებისათვის და შეწრილიყო ასორესტანში, ქტესიფონის კარამდე". ჩრდილოელთა ასეთი ძალის შეტევის შესაძლო მნიშვნელობა, ცხადი ხდება შემდეგი სიტყვებიდან: "მან [ხოსრომ] უდაბნოდა და ნანგრევებად აქცია მთელი ქვეყანა, მჭიდროდ დასახლებული ქალაქები და აყვავებული დაბები. გააჩანაგა და გაძარცვა ყოველივე. იგი შეეცადა ამოეძირკვა, დაენგრია, გაენადგურებინა და დაენარცხებინა ერთხელ და სამუდამოდ სპარსთა სამეფო; მისი მიზანი იყო მოესპო სპარსელთა ყოველი ნამოქმედარი".[279]

ეს ამბავი აირეკლა ქართლის ცხოვრებაშიც: "ხოლო სომხითს მეფე იქმნა კოსარო. და ამან კოსარო მეფემან უწყო ბრძოლად ქასრე მეფესა სპარსთასა, და შეწეოდა მას ასფაგურ, მეფე ქართველთა, და ამან ასფაგურ განუხუნის კარნი კავკასიანთანი და გამოიყვანნის ოვსნი, ლეკნი და ხაზარნი, და მივიდის კოსარო მეფისა თანა სომეხთასა ბრძოლად სპარსთა. და პირველსავე შესვლასა სპარსეთად ეწყო ქასრე, მეფე სპარსთა და აოტეს იგი და მოსრეს სპა მისი. და მიერითგან ვერღარა წინააღუდგა ამათ მეფე იგი სპარსთა, და განამრავლეს შესვლა სპარსეთად და ტყუენვა სპარსეთისა... ვითარ იოტეს სომეხთა და ქართველთა და ჩრდილოსა ნათესავთა მეფე სპარსთა, და განამრავლეს შესვლა სპარსეთს და ოჴრება სპარსეთის; და ვერღარა ოდეს წინააღუდგა მეფე სპარსთა" (I, 59-60). [გვ. 73]

სომეხთა, ისევე როგორც ქართველთა, მიმართება ჩრდილოელებისადმი ამბივალენტური იყო. თუ, ერთის მხრივ, აუცილებელი იყო კავკასიონის უღელტეხილების დაცვა მათი შემოსევებისაგან, მეორეს მხრივ, დიდი იყო ცდუნება მათი ძალის გამოყენებისა უფრო სამხრეთით მდებარე ძლიერი მტრის წინააღმდეგ. მოვსეს ხორენაცის მიხედვით: "თრდატ მეფე სომხეთის მთელი ლაშქრით დაეშვა გარგარელთა ველზე; იქ იგი შეეჩეხა და ბრძოლა გაუმართა ჩრდილოელებს... თრდატი გამოუდგა მათ და ჰუნთა ქვეყნამდე მისდია... ჩვეულებისამებრ, თრდატმა მძევლები წამოიყვანა მტრის ქვეყნიდან და უკან გამობრუნდა. ამის შემდეგ მან მიიმხრო ყოველი ჩრდილოელი, გადმოიყვანა იქედან დიდძალი ჯარი, შეჰყარა მთელი თავისი ლაშქარიც და გაეშურა სპარსთა ქვეყნისაკენ შაპუჰ არტაშირის ძის წინააღმდეგ..." (II, 85).[280] მეფეთა ცხოვრებაში შემავალი წმ. ნინოს მიერ ქართლის მოქცევის დასკვნითი ნაწილის თანახმად, ქართლის მეფის, ვარაზ-ბაქარის დროს: "...გამოგზავნა სპარსთა მეფემან ერისთავი სპითა დიდითა სომეხთა და ქართველთა ხარკისა დადებად. მაშინ სომეხთა მოგზავნეს ვარაზ-ბაქარისსა მოციქული და რქუეს, რათა შეკრბენ და მოირთონ ძალი ბერძენთაგან, და განახუნენ კარნი კავკასიანთანი, და გამოიყვანნეს ოვსნი და ლეკნი, და წინააღუდგენ სპარსთა. და წარჩინებულნი თჳსნიცა ეტყოდეს წინააღდგომასა სპარსთასა" (I, 136). ანტისპარსული სომხურ-ქართული გაერთიანებული წინააღმდეგობის იდეის არსებობა, ასე ხშირად გამოვლენილი ძველ სომხურ და ქართულ მატიანეებში, ადვილად გასაგები ხდება იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ ამიერკავკასიის ორივე ეს ქვეყანა მრავალი მიმართებით ერთ სოციალურ ორგანიზმს წარმოადგენდა.[281]

თუმცა, ჩვეულებრივ, ქართველ, სომეხ და სპარსელ მონარქთა ინტერესები თანხვდებოდა დერბენდის კარიბჭის დაცვის საკითხში - ჩრდილოეთიდან მომდგარი მტრის შემოღწევის საწინააღმდეგო ზომების მიღებისას. მეფეთა ცხოვრება გვამცნობს, რომ მეფე მირიანი, მომავალში პირველი ქართველი ქრისტიანი მეფე, იყო ყველაზე უფრო თანმიმდევრული გამტარებელი ასეთი პოლიტიკისა. მან "...იწყო ბრძოლად ხაზართა, და მარადის ჰბრძოდის: ოდესმე გააგდიან მირიანს ლეკნი და მათ გამოიყვანიან რა ხაზარნი თანაშემწედ მათდა, მიეგების მათ წინა მირიან ჰერეთს ანუ მოვაკანს და მუნ ეწეჳს მათ; და ოდესმე დურძუკთა და დიდოთა მოირთნიან და გამოიყვანიან ხაზარნი, მაშინ ეწყჳს და ვეროდეს სძლეს ხაზართა, და ყოვლადვე მირიან სძლის. და ესრეთ მრავალგზის გადაიჴადა წყობა ხაზართა. და უფროსი ლაშქრობა მისი იყვის დარუბანდს. რამეთუ მოვიდიან ხაზარნი და მოადგიან დარუბანდს, რათამცა წარიღეს და განაღეს კარები ფართო, და მუნით იწყეს გასლვად სპარსთა ზედა. ხოლო ოდეს მოვიდიან ხაზარნი დარუბანდს, [გვ. 74] მაშინ წარვიდის მირიან შუელად დარუბანდისა: ოდესმე უომრად მიჰრიდიან ხაზართა მათ მირიანს, და ოდესმე ბრძოლითა აოტნის" (I, 66). მირიან მეფის მიერ წარმოებული ბრძოლის არსი განსაკუთრებული სიცხადით არის გადმოცემული მემატიანის მიერ მისადმი მიწერილ სიტყვებში, რომ: "მუნ ყოველნი დღენი ჩემნი დამიყოფიან ბრძოლასა შინა ხაზართასა, და მრავალგზის სისხლითა ჩემითა დამიცავს სპარსეთი ხაზართაგან" (I, 67).

ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა ნათელჰყოფს, დარიალის გარდა, აგრეთვე დერბენდის კარიბჭის დიდ მნიშვნელობაზე ჩრდილოეთის მხრიდან ქართლის თავდაცვის საჭიროებისას: "მაშინ ვითარ იქმნა ვახტანგ წლისა ათისა, გარდამოვიდეს ოვსნი სპანი ურიცხუნი და მოტყუენეს ქართლი თავითგან მტკურისათ ვიდრე ხუნანამდე, და მოაოჴრნეს ველნი არამედ ციხე-ქალაქნი დაურჩეს, თჳნიერ კასპისა... და განვლეს კარები დარუბანდისა, რამეთუ თჳთ გზა სცეს დარუბანდელთა, და შევიდეს ოვსეთს გამარჯუებულნი" (I, 145-146). მოვსეს ხორენაცი ასევე იუწყება, რომ შაჰმა: "შაპუჰმა, ორმიზდის ძემ, ჩვენი მეფის, ტირანის მიმართ დიდი სიყვარული გამოამჟღავნა, დაეხმარა მას, დაიფარა ჩრდილოელ ტომთა შემოტევისაგან, რომლებიც გაერთიანდნენ, გადმოლახეს წორას ვიწრობი და ოთხი წლის მანძილზე ალვანეთში დაიბანაკეს" (III, 12).[282]

ხორენაცისავე ინფორმაციით, რომელიც ბევრად უფრო ადრეულ ხანებს ეძღვნება, ვალარშაკის ძის "არშაკის დროს საშინელი არეულობა მოხდა დიდი მთის, კავკასიის მიდამოებში, ბულღართა მხარეში. ბევრი მათგანი აიყარა და ჩვენს ქვეყანას მოაშურა. ისინი დიდხანს მკვიდრობდნენ კოლის [სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს მხარე, კოლა, თანამედროვე თურქულ ქალაქ გიოლესთან, ქ. ყარსის დასავლეთით - გ. ქ.] ქვემოთ, ნოყიერ მიწებზე, პურით მდიდარ ადგილებში" (II, 9).[283] როგორც ჩანს, ქართული მატიანეების ბუნ-თურქები და სომხურის - ბულღარები, ჩრდილოური წარმომავლობის ერთი და იგივე ტომი უნდა ყოფილიყო. მათი ერთმანეთთან გაიგივება კიდევ უფრო სავარაუდო გახდებოდა, თუ მხედველობაში მივიღებდით ხორენაცის ტექსტის მონათხრობს "ველურ, მოსულ ტომზე", რომელიც წინ უსწრებს სიუჟეტს ბულღარების შესახებ, და რომელთა დახასიათებაც მოგვაგონებს ბუნ-თურქთა ზოგიერთ თვისებას და ამ უკანასკნელთა განსახლების არეალს - ცენტრალურ ამიერკავკასიას. ამ ცნობის მიხედვით, ვალარშაკმა, ზემოხსენებული არშაკის მამამ: "...მოუხმო ველურ, მოსულ ტომს; იგი ბინადრობდა ჩრდილოეთის ველზე და კავკასიის დიდი მთის ფერდობზე, წალებსა და გრძელ, ღრმა ხევებში, რომელნიც მთის სამხრეთ კალთებიდან დიდი ველის თავამდე ჩადიოდნენ. [გვ. 75] [ვალარშაკმა] უბრძანა მათ, მოეშალათ ავაზაკობა და კაცთა ღალატი, დამორჩილებოდნენ ხელმწიფის ბრძანებებს, გადაეხადათ ხარკი..." (II, 6).[284]

უეჭველია, რომ მოვსეს ხორენაცს ამ შემთხვევაშიც ისევ ის ბულღარები ჰყავს მხედველობაში. იგი ამ პარაგრაფში (II, 6) ზემო ბასიანს (ტერიტორია არეზისა და მტკვრის ზემო დინებებს შორის) ლტოლვილი ბულღარის, ვღენდურ ვუნდაის ახალშენად მიიჩნევს; სახელწოდება ვანანდი (ყარსის სანახები) მას ამ უკანასკნელის სახელის მიხედვით უნდა დარქმეოდა.

როგორც ვხედავთ, მოვსეს ხორენაცი რამდენჯერმე მოიხსენიებს კავკასიის ჩრდილოეთით მდებარე მხარეების ბარბაროსულ მოსახლეობასა და მათ შემოსევებს ქედის სამხრეთითა და კერძოთ სომხეთის მიმართულებით. ამდენად, ვფიქრობთ, რომ მისივე ნაწარმოების სხვა, ზემოთ უკვე ციტირებულ ფრაგმენტში (II, 8, 11), რომელიც ეხებოდა სომხეთის მეფის მიერ ჩრდილოეთის მთების გამგებლობის ჩაბარებას ქართლის მმართველის, მითრიდატესადმი, ასახულია იბერიის სამეფოს ერთ-ერთი ძირითადი ფუნქცია, დაეცვა "ჩრდილოეთის მთებზე" (ანუ კავკასიონზე) არსებული გადასასვლელები ჩრდილოეთის მხრიდან ბარბაროსი ტომების შემოღწევისაგან.

ორი სამყაროს, ცენტრალური ევრაზიისა (ანუ შიდა აზიის) და მისი პერიფერიის, შორის არსებულ საკონტაქტო ზონაში განლაგებული საქართველო და მთლიანად კავკასია ღია იყო ზეგავლენისათვის, რომელსაც ქმნიდა ჰუმანური გარემო, მუდმივი გარეგანი ზეწოლის სახით. აქ მდებარე კავკასიის კარიბჭე (Porta Caucasi, დარიალი, იგივე კასპიის კარიბჭე), პლინიუს უფროსის სიტყვებით, სამყაროს ორ ნაწილად ჰყოფდა (იხ. ზემოთ). იგი კუმანიის ციხესთან (გაიგივებულია ჯვრის უღელტეხილის სამხრეთ კალთაზე მდებარე ქუმლისციხესთან) ერთად, გზას უკეტავდა კავკასიონის გადაღმა მყოფ უთვალავ ტომებს (n. h., VI, 30).

ზემოთ უკვე ითქვა, რომ რომის იმპერიის რღვევის ხანაში ალექსანდრე მაკედონელის სახელმა იტვირთა ჩრდილოეთის მომთაბარე ტომებთან ბრძოლის წინამძღოლის ფუნქცია - როგორც კი ცივილიზებული სამყარო ბარბაროსთა შემოსევის პირისპირ აღმოჩნდა, კვლავ გაცოცხლდა ძველი ლეგენდა ალექსანდრე დიდის მიერ, ბარბაროსთა წინააღმდეგ მოწყობილი რკინის კარის შესახებ. ამდენად, სავსებით დასაშვებია, რომ ქართული მატიანეების ბუნ-თურქებში, რომელთაც წააწყდა ქართლში ალექსანდრე, ნაგულისხმევი ყოფილიყო ჩრდილოეთის მომთაბარე, მეჯოგე მოსახლეობა, აქ კავკასიის კარიბჭის გადმოლახვით შემოღწეული ანუ იმ ადგილიდან, სადაც, მათი განდევნის შემდეგ, რკინის კარი აუგია თითქოს დიდ [გვ. 76] მეფეს. თუმცა ისიც სათქმელია, რომ პლინიუსის ცნობით, კავკასიის კარის ხის მორებზე რკინის ფურცლები ყოფილა გადაკრული (n. h., VI, 30).

აღსანიშნავია, რომ რკინის კარის ცნება, როგორც წესი, უკავშირდება ტოპონიმს – კასპიის კარი, რომელიც სხვადასხვა ისტორიულ ეპოქებში კასპიის ზღვის მახლობლად მდებარე სხვადასხვა გადასასვლელს უკავშირებოდა. თუ ეს ტერმინი – კასპიის კარი, და მასთან ერთად რკინის კარის ცნება, – თავდაპირველად დასავლეთ ირანში, სიდარის ხეობაში (ფირუზ-კუხი) მდებარე უღელტეხილს უკავშირდებოდა,[285] სადაც ალექსანდრეს ლაშქარსაც გაუვლია, ახ. წთ. პირველ საუკუნეში იგი უკვე დარიალს (კავკასიის კარს) აღნიშნავდა, ხოლო უფრო გვიან ეს სახელწოდება დაუმკვიდრდა კასპიის ზღვის დასავლეთ ნაპირზე მდებარე დარუბანდის კარს (დერბენდს).[286]

ამასთანავე, გასათვალისწინებელია, ის ზემოაღნიშნული გარემოებაც, რომ დერბენდის კარის გამოყენების შესაძლებლობა ვერ იქნებოდა მაინცადამაინც ეფექტური ახ. წთ. მეხუთე საუკუნემდე, უფრო ადრეულ ხანებში კასპიის ზღვის ბევრად უფრო მაღალი ზღვის დონის გამო (მაგ. ძვ. წთ. I ს.)[287] – მიზეზი, რომელმაც ალბათ განაპირობა ტერმინ კასპიის კარის გამოყენება დარიალის უღელტეხილის მნიშვნელობით. მეფეთა ცხოვრება დერბენდის კარის გამაგრებას მიაწერს ალექსანდრეს წინა ხანის ლეგენდარულ სპარსელ სარდალს – არდამს: "ამან არდამ ერისთავმან აღაშენა ქალაქი ზღჳს-კარს, და უწოდა სახელი დარუბანდი, რომელი ითარგმანების "დაჴშა კარები" (I, 13). დერბენდის კარიბჭის (არაბული ბაბ-ალ-აბვაბი, "კართა კარი") დანიშნულება, ჩაეკეტა კასპიის ზღვის სანაპირო გასასვლელი ჩრდილოელი მომთაბარე დამპყრობლებისათვის, არ უნდა ყოფილიყო რამდენადმე აქტუალური ახ. წთ. VI საუკუნემდე, როდესაც იგი გამაგრებული იქნა სპარსელების მიერ. როგორც ჩანს, ამ დროისათვის კასპიის ზღვის დონე, ერთ დროს მაღალი, დაეცა და გზა მისცა სანაპირო გასასვლელს და შესაბამისად საჭირო გახდა სანაპირო საფორტიფიკაციო ნაგებობების არსებობა.[288]

რაც შეეხება დარიალის უღელტეხილსა და მის მიმართებას იბერიის სამეფოსთან, ქართველებმა არა მხოლოდ მოახერხეს კავკასიის კარიბჭის დაცვა მომხდურთაგან, არამედ მეტად ხელსაყრელად გამოიყენეს იგი თავისი სტრატეგიული მიზნებისათვის - საჭიროების შემთხვევაში ჩრდილოეთიდან [გვ. 77] დამატებითი სამხედრო ძალები მოეზიდათ საკუთარი სამხრეთელი მოწინააღმდეგების მოსათოკად. ჯერ კიდევ ლეგენდარული არდამის მიერ ხაზართა წინააღმდეგ სპარსული კონტრშეტევის აღწერისას მეფეთა ცხოვრება მოგვითხრობს, ჩრდილოკავკასიელებთან ქართველთა თანამშრომლის შესახებ სპარსელების საზიანოდ: "ისინი [ქართველები - გ. ქ.] ეზრახნეს ოვსთა, გარდამოიყვანეს ოვსნი და პოვეს ერისთავი სპარსთა ველსა გარე, და კნისობდა, და მოკლეს იგი. და რომელ პოვეს სპარსი, ყოველი მოსწყჳდეს ოვსთა და ქართველთა, და განთავისუფლდეს ქართველნი, ხოლო რანი და ჰერეთი დარჩა სპარსთა” (I, 13-14).

პლინიუსი აკეთებს მეტად მნიშვნელოვან შენიშვნას, რომ იბერიული ქალაქი ჰარმასტუსი (იგივე ქართლის ძველი დედაქალაქი - არმაზი) კავკასიის კარის პირდაპირ მდებარეობდა (n. h., VI, 29). ეს გარემოება მიუთითებს ჰარმასტუსის ფუნქციაზე - გადაეკეტა გზა ჩრდილოეთიდან, კავკასიის კარიდან (ანუ დარიალიდან), შემოსული და თერგისა და არაგვის ხეობების გავლით წამოსული მოთარეშეებისათვის; რისი მსურველთა რიცხვი ქედს გაღმა ურიცხვი იყო. ვ. ე. დ. ალენის შენიშვნით, მცხეთა არმაზის ნაცვლად გადედაქალაქდა, ალანებთან ბრძოლის პირობებში მისი შედარებით აღმატებული სტრატეგიული დანიშნულების გამო.[289] ერეკლე II-ის კარზე მყოფი გერმანელი "ექიმის", იაკობ რაინეგსის[290] აზრით, მცხეთის უაღრესად ხელსაყრელი სტრატეგიული მდებარეობა სომხეთ-ალბანეთის (იბერიის გარდა) გაკონტროლებისათვის უნდა გამხდარიყო მიზეზი აქ რომაელთა თუ ბერძენთა მიერ ციხე-სიმაგრის დაარსებისა. მას არც არაგვის გზით მცხეთის კავშირი ავიწყდება ჩრდილოეთის მომთაბარე ხალხებთან.[291] ი. რაინეგსის მოსაზრებით, მცხეთის სახელწოდება "ციხის" ქართული სახელწოდების გადასხვაფერების შედეგად უნდა წარმოქნილიყო; ამის დამადასტურებელ საბუთს იგი მცხეთის ადგილმდებარეობის გარდა, აქ ციხე-სიმაგრეთა ნანგრევთა სიუხვეს მიიჩნევს.[292]

თუმცა მცხეთის უაღრესად მნიშვნელოვანი მდებარეობა რომაელთა აქ გამოჩენამდე იქნებოდა უკვე შენიშნული. ქართველი არქეოლოგების აზრით, არმაზის ციტადელის ნანგრევებში შესამჩნევია წინააზიური (ურარტულ-აქემენიდური) არქიტექტურული ტრადიციები.[293] [გვ. 78]

მიუხედავად იმისა, რომ არ გაგვაჩნია რამდენადმე მაინც სანდო საბუთი, მაკედონელთა მიერ ცენტრალური ამიერკავკასიის დალაშქვრის სამტკიცებლად, მაგრამ წინა აზიის ელინისტური სახელმწიფოების დიდი ინტერესი იბერიის მიმართ ყოველგვარ ეჭვს გარეშეა. აღმოსავლეთხმელთაშუაზღვისპირეთულ-წინააზიური არეალის სახელმწიფოთა ყველა დროის გამგებლებისათვის, მომთაბარეთათვის გზის გადამკეტი კავკასიის კარიბჭის ეფექტური კონტროლის დიდი საჭიროების გამო სასურველი იყო ცენტრალურ ამიერკავკასიაში, იბერიაში, მსგავსი ფუნქციის შესრულებისათვის საკმაო ძალის მქონე პოლიტიკური ორგანიზაციის არსებობა, რომელიც მოახერხებდა ამ ფუნქციის შესრულებას. ალექსანდრესეული რკინის კარიბჭის კონცეპციაშიც არეკლილი უნდა იყოს ქართული სახელმწიფოებრიობის კონკრეტული პოლიტიკური ფუნქცია, ყოფილიყო დამცველი მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი სტრატეგიული პუნქტის – კავკასიის კარიბჭისა.

იბერიის სამეფო და Orbis Terarrum-ი. თუმცა ქართული და სომხური მატიანეები იბერიის სახელმწიფოს წარმოქმნას კავკასიაში ალექსანდრე მაკედონელის აპოკრიფულ ლაშქრობას მიაწერენ, ორი გარემოება, მეფეთა ცხოვრების ტექსტში ალექსანდრეს ხანის ბერძნულ სამხედრო კორპუსთან ფროთატოსელთა გაიგივების თვალსაზრისით, არ არის ჩვენთვის სავსებით გასაგები.[294]

უპირველეს ყოვლისა, გაუგებარია, რატომ არის მოხსენიებული მაკედონელი აზონისადმი დაქვემდებარებული სამხედრო ნაწილები - რომაელ ჯარისკაცებად. მეფეთა ცხოვრების ავტორისათვის, ისევე როგორც ადრეული შუასაუკუნეების ქართული ლიტერატურისათვის, ხომ კარგად არის ცნობილი განსხვავება რომაელსა (ჰრომი) და ბერძენს შორის. ამ საკითხთან გარკვეულ ინტერესს იწვევს ქართლის ცხოვრების სომხური ადაპტაციის ტექსტი (იხ. ზემოთ). საფიქრებელია, რომ სომეხმა მთარგმნელმა, იგრძნო რა ქართული ტექსტის ლოგიკური შეუსაბამობა, რომლის მიხედვითაც, ალექსანდრეს ბერძენ და მაკედონელ მოლაშქრეთა შორის დასახელებული იყო ძნელად წარმოსადგენი რაოდენობის (ასი ათასი ჯარისკაცი) რომაელი, ისინი, როგორც ჩანს, ბერძნებად მიიჩნია; თარგმანში არცერთი სიტყვა არ გვხვდება რომაელებისადმი მათი კუთვნილების შესახებ, თუმცა იგივე ტექსტი იცნობს ცნებას "რომაელი". ამასთანავე სიტყვა "ფროთატოსელნი", სომხურად ნათარგმნია, როგორც „p'rotitosik“ (փրոտիտոսիկ) = "დამცველი რაზმი". რ. ვ. თომსონის აზრით, ეს სიტყვა არ შეიძლება ყოფილიყო წარმომდგარი ბერძნული πρότακτος-იდან, როგორც ამას სომხური თარგმნის ტექსტის 1884 [გვ. 79] წლის ვენეციის გამოცემის რედაქტორი ა. ტიროიანი ვარაუდობდა, ვინაიდან სომხური p' შეესაბამება ბერძნულ φ-ს, და არა π-ს (როგორც ეს patrik-შია, იხ. ზემოთ).[295] ჰ. აჭარიანი ამ სიტყვას უკავშირებს ბერძნულ φρούρα-ს - მნიშვნელობით, "გვარდია, დამცველი რაზმი" – ანდა სიტყვას, რომელიც მისგან არის ნაწარმოები: φρούρητός და რომელსაც სომხურში უნდა მოეცა փրուրիտոսիկ, სომხური ასოების ւ, ր-ს, ერთის მხრივ, და տ-ს, მეორეს მხრივ, მსგავსების გამო ერთმანეთთან და გვთავაზობს კონიექტურას სიტყვისას „p'rotitosik“ (փրոտիտոսիկ) სიტყვა „p'roiritosik“-ად (փրուրիտոսիկ), მაგრამ ეს გარემოება ვერ გვიხსნის ტექსტის ქართულ ორიგინალში გამოყენებული სიტყვის – "ფროტათოსელნის" მნიშვნელობას.[296]

მეორეც ერთი, ტერმინი πρότασσω თუ πρόταττω, თავისი მნიშვნელობებით, მიუთითებს მის თავდაცვით ხასიათზე (იხ. ზემოთ), რაც ნაკლებად შეესაბამება, როგორც ალექსანდრე დიდის, ისე მისი მემკვიდრების ხანის პოლიტიკურ სიტუციას და უფრო რომის იმპერიის არსებობის გვიანდელ ხანას შეესატყვისება. როგორც ცნობილია, ამიერკავკასიას ცენტრალური ადგილი ეკავა რომის თავდაცვით გეგმებში აღმოსავლურ პროვინციებთან დაკავშირებით.

პონტოს მეფის, მითრიდატე VI ევპატორის სიკვდილისა და სომხეთის მეფის, ტიგრან II-ის კაპიტულაციის შემდეგ – ორივე ამ მოვლენას ადგილი ჰქონდა ძვ. წთ. 66 წ. –, რომაელებმა განსაკუთრებული მცდელობა გამოავლინეს ამიერკავკასიაში თავისი გავლენის გაფართოებისათვის. ისევე როგორც სხვა, აქ მათ წინამორბედ, ძალებს, მათთვისაც ამ რეგიონს განსაკუთრებული სტრატეგიული მნიშვნელობა ჰქონდა, როგორც ჩრდილოეთის ბარბაროსი ტომების შემოსევის საწინააღმდეგო თავდაცვით ჯებირს. კავკასიონის მდებარეობის საკვანძო მნიშვნელობა, გარდა ზემოთ მოყვანილი პლინიუსის სიტყვებისა (კავკასიის კარიბჭის მიერ სამყაროს ორ ნაწილად გაყოფის შესახებ), მისთვის ჩვეული გამჭრიახობით აქვს შენიშნული სტრაბონს, რომ იბერია მდებარეობს ჩრდილოეთიდან მომავალ გზაზე და ბუნებრივად კეტავს მას; კერძოდ: "ჩრდილოეთიდან, მომთაბარეთა ქვეყნიდან იბერიაში გადასვლას სწირდება სამი დღე, შემდეგ ოთხი დღის სავალი საცალფეხო გზა ჩაუყვება მდინარე არაგუსის [არაგვი – გ.ქ.] ვიწრო ხეობას, რომლის ბოლოსაც დარაჯობდა ძნელად ასაღები ციხე-სიმაგრე [ალბათ, ბებრის ციხე – გ.ქ.]... ორი მდინარის [მტკვრისა და არაგვის - გ.ქ.] შეერთების ადგილამდე, მათი სანაპიროების გასწვრივ კლდეებზეა განლაგებული ქალაქები. ისინი დაახლოებით თექვსმეტი სტადიით არიან ერთმანეთს დაშორებულნი – მხედველობაში მაქვს ჰარმოზიკე კიროსზე [არმაზციხე მტკვარზე – გ.ქ.] და სევსამორა მეორე მდინარეზე... [წიწამური არაგვზე - გ.ქ.]" [გვ. 80] (XI, III, 5).[297] მოცემული სურათი მკაფიო მინიშნებას იძლევა იბერიის სამეფოს სიძლიერესა და დანიშნულებაზე უკვე წინა-რომაულ ხანაში. კასიუს დიოს (ახ. წთ. 155-235 წწ.) სიტყვებითაც, დედა-ციხე (‘Ακρόπολις) [არმაზციხე – გ.ქ.] აგებული იყო იმ მიზნით, რომ დაეცვა უვიწროესი ადგილი, სადაც ერთ მხარეს მტკვარი (Cyrus) მოედინება, ხოლო მეორე მხარეს კავკასიონია აღმართული (Dio XXXVII, 1, 4).[298]

ამიერკავკასია, ამასთანავე, აკავშირებდა სავაჭრო გზებით, შავი ზღვის არეალს, ერთის მხრივ, და ცენტრალურ აზიას, ინდოეთსა და ჩინეთს, მეორეს მხრივ. პლინიუსიდან მომდინარე ინფორმაციით, ჯერ კიდევ პომპეუს დიდის (გნეუს პომპეუს მაგნუსი, ძვ. წთ. 106-48 წწ.) პირველი კავკასიული ექსპედიციის (ძვ. წთ. 65 წ.) წევრი, მარკუს ვარო (ძვ. წთ. 116-27 წწ.) იუწყებოდა, რომ მათი ექსპედიციის ხანაში არსებული ინდოეთის სავაჭრო გზა, მდინარეების ბაქტრუსისა და ოქსის გაყოლებით ბაქტრიაზე გამავალი, კასპიის ზღვას კვეთავდა, ხოლო შემდეგ მტკვრის აყოლებით ფასისამდე აღწევდა და იქიდან შავ ზღვამდე (n. h., VI, 51f.). პომპეუსის ექსპედიცია იყენებდა შავი ზღვის სანაპიროდან კასპიის ზღვამდე მიმავალ ძველ სატრანზიტო გზას – გარემოება, რომელიც ამ გზის მიმართ რომაელთა დიდ ინტერესზე მიგვანიშნებს.[299] როგორც პლუტარქე გვამცნობს, პომპეუსს დიდი სურვილი ჰქონდა წინ, კასპიის ზღვისაკენ წაეწია თავისი სამხედრო ძალები, მაგრამ იქ არსებული მრავალრიცხოვანი შხამიანი გველების გამო იძულებული გახდა უკან დაეხია (Plut., Pomp. 36). რომაელთა მიერ, აღმოსავლეთისაკენ მიმავალი სავაჭრო გზების ძიების აუცილებლობა უნდა აიხსნას იმ ხანად პართული სახელმწიფოს არნახული გაძლიერებით, რომელმაც მოახერხა გადაეკეტა მათთვის ინდოეთთან და შორეულ აღმოსავლეთთან ხმელთაშუაზღვისპირეთის დამაკავშირებელი ადრე არსებული გზები.[300]

ამიერკავკასიის ცენტრალურ ნაწილში მდებარე იბერიის სტრატეგიული მნიშვნელობა უნდა ჩანდეს თუნდაც იმ გარემოებაში, რომ სომხეთიდან წამოსულმა პომპეუსმა ჯერ იბერიაზე ილაშქრა, შემდეგ უფრო დასავლეთით მდებარე კოლხეთი დაიპყრო და მხოლოდ ამის შემდეგ გაეშურა, იბერიის აღმოსავლეთით მდებარე, ალბანეთის წინააღმდეგ, თუმცა ამჯერად იბერიის გაუვლელად სომხეთიდან გადასულმა (Dio XXXVII, 3). როგორც ჩანს, კავკასიის კარიბჭის მაკონტროლებელი ცენტრალური ამიერკავკასიის (იგივე იბერიის) დაქვემდებარების გარეშე, ლაშქრობის წამოწყება ამიერკავკასიის დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნაწილებში არ იყო სავსებით უხიფათო საქმე. კასიუს დიო შენიშნავს, რომ პომპეუსი, წინააღმდეგ მისი [გვ. 81] ადრინდელი გადაწყვეტილებისა, იძულებული შეიქმნა უპირველეს ყოვლისა იბერებს შებრძოლებოდა (XXXVII, 1).

მას შემდეგ რაც იბერიის მეფე არტაგი და ალბანელთა ტომობრივი გაერთიანების ბელადი ოროისი (ოროსესი) დამარცხდნენ პომპეუსთან ბრძოლაში, რომაელებმა ისინი "მეგობრებად და მოკავშირეებად გამოაცხადეს" (Plut. Pomp. 34; Dio XXXVIIff.; Strabo XI, III, 5). მაგრამ ეს "მეგობრობა" დიდხანს არ გაგრძელებულა - უკვე ძვ. წთ. 36 წ., მარკუს ანტონიუსის (ძვ. წთ. 83-30 წწ.) პართული ექსპედიციის დროს, რომაელთა ჯარი კანიდიუსის (პუბლიუს კანიდიუს კრასუსი) ხელმძღვანელობით გაგზავნილი იყო იბერთა[301] და ალბანელთა[302] წინააღმდეგ. დიოს ცნობით, იბერთა მეფის ფარნაბაზზე (ფარნავაზ II-გ.ქ.) და ალბანეთის მეფე ზობერზე მიღწეულმა გამარჯვებებმა და რომაელებთან მათი ერთიანობისა და მეგობრობისაკენ ხელახალმა იძულებამ გაამხნევა ანტონიუსი (Dio XLIX, 24f.). ამ სიმხნევის მიზეზი ალბათ ისევ კავკასიონზე გადასასვლელების დიდი მნიშვნელობა იყო, რომლებსაც ორივე ეს ქვეყანა (იბერია, ალბანეთი) აკონტროლებდა და რის გამოც პერსპექტიული ჩანდა კავკასიონის გადაღმა მყოფი მომთაბარე ტომების გამოყენება რომაელთა ინტერესების შესაბამისად და პართელთა საწინააღმდეგოდ.[303] ტაციტუსი მართებულად აცხადებს, რომ მრავალ უღელტეხილზე გაბატონობებულ იბერებს შესაძლებლობა ჰქონდათ კასპიის გზით კავკასიონზე გადმოეყვანათ ჩრდილოელი მებრძოლები და წარმატებით გამოეყენებინათ ისინი საკუთარი პოლიტიკური მიზნების შესაბამისად (იხ. ზემოთ).

მომდევნო ასეული წელი იბერიის სამეფოს სიძლიერის ხანა იყო. იბერებმა არა მარტო წარმატებით განდევნეს სომხეთიდან პართელები, არამედ შეცვალეს კიდეც ისინი იქ რომაელთა ხელშეწყობითა და დარიალის უღელტეხილით გადმოყვანილი მომთაბარე მეომართა სამხედრო ძალის დახმარებით. კერძოდ, ტიბერიუსის ხანაში (ახ. წთ. 14-37 წწ.) რომაელებმა ეფექტური დიპლომატიის გამოყენებით, წააქეზეს იბერიელები და ალბანელები, რათა ისინი, იმიერკავკასიელი სარმატების დახმარებითა და რომაელთა არმიის აქტიური მონაწილეობის გარეშე, თავს დასხმოდნენ პართიას. იბერიის მეფემ ფარასმანეს I-მა (ფარსმან I - გ.ქ.) აიღო არტაქსატა, სომხეთის დედაქალაქი, და თავისი ძმა მითრიდატე (ახ. წთ. 35-52 წწ.) აიყვანა სომხეთის ტახტზე, [გვ. 82] საიდანაც იგი შემდეგ თავისივე ძმისწულისა და ფარასმანესის ძის, რადამისტის მიერ იყო ჩამოგდებული (Tac., Ann. VI, 31-6; XI, 8-9; XII, 44-51; XIII, 5-6, 37; XIV, 26; Plin., n. h., XV, 83; Dio LVIII, 26, 3; LX, 8; Jos., Ant., 18, 97).[304]

ნერონმა (ახ. წთ. 54-68 წწ) თავისი ზეობის წლების მიწურულს (66-67 წწ.) წამოიწყო ახალი კავკასიური ექსპედიციის გრანდიოზული გეგმა (Plin., n. h., VI, 15, 40). არ არის გამორიცხული, რომ იმ ხანად იგი აპირებდა დარიალის უღელტეხილის გადალახვით იმიერკავკასიის დალაშქვრას.[305] ტაციტუსის ინფორმაციით, ნერონმა მრავალ სამხედრო ნაწილს - გერმანიიდან, ბრიტანეთიდან, ილირიიდან - მოუყარა თავი კასპიის გადასასვლელებისაკენ გასაგზავნად, იმ ექსპედიციისათვის, რომელიც ალბანელთა წინააღმდეგ მზადდებოდა („quos idem Nero electos praemissosque ad claustra Caspiarum et bellum quod in Albanos parabat“) (Hist. 1,6,2)[306]. ჩვენ ვერ გამოვრიცხავთ, რომ იმ ხანად ალბანეთი ალანთა ხელქვეით ყოფილიყო მოქცეული; იბერიისაგან განსხვავებით, ალბანეთი მხარს აღარ უწერდა რომაელთა ლაშქრობებს.[307] ასეთ შემთხვევაში, ტაციტუსის ზემომოყვანილი ფრაგმენტის ალბანელების, თ. მომზენის მიერ, ალანებად შესწორება, რეალურად არსებულ მდგომარეობაზე მხოლოდ ფაქტიური მინიშნება იქნებოდა.[308] ტაციტუსის ინფორმაციით, რომელიც იბერთა მეფის ფარასმანეს I-ის გამონათქვამს გვამცნობს, ახ. წთ. I საუკუნის შუახანებში ომი მიმდინარეობდა იბერიასა და ალბანეთს შორის (Ann. 12, 45). ფარასმანესმა, რომელმაც თავი დაოსტატებულ დიპლომატად გამოიჩინა, ეტყობა მიაღწია რომაულ-ალბანურ ურთიერთობათა მკვეთრ და საბოლოო გაუარესებას და აიძულა ალბანელები რომაული ორიენტაცია მათ მიმართ წინააღმდეგობის გაწევის პოლიტიკით შეეცვალათ. [გვ. 83]

თუ ჩვენ იმასაც გავითვალისწინებთ, რომ რომის ურთიერთობა პართიასთან ამასთანავე გაუმჯობესდა ისე, როგორც არასდროს, ასეთ შემთხვევაში, რომის იმპერიის აღმოსავლეთ რეგიონებისათვის უახლოეს მომავალში ჩრდილოეთიდან მომდინარე საფრთხის მოლოდინი და, შესაბამისად, ნერონის მიერ დაგეგმილი პრევენტული ზომების მიღების საჭიროება მეტად სავარაუდო ხდება. რა სახისაც არ უნდა ყოფილიყო იმ წამოწყების ხასიათი, რომელიც ნერონმა ჯერ დაგეგმა, ხოლო შემდეგ მიატოვა, იგი საფიქრებელია, რომ უფრო ითვალისწინებდა რომის პართიასთან ერთად მოქმედებას, ვიდრე მის საწინააღმდეგოდ - ამ ორ სახელმწიფოს შორის მშვიდობის შენარჩუნების საერთო ინტერესები იმჟამად შედუღაბებული იყო კავკასიონის გადაღმა მხრიდან მომდინარე საერთო საფრთხით.[309] ჯერ კიდევ ლუკანი (მარკუს ანეუს ლუკანუსი, ახ. წთ. 39-65 წწ.) მოიხსენიებდა პართელებსა და ალანებს კასპიის კარიბჭესთან კავშირში (Parsalia, VIII, 222-225)[310]:

"და თქვენ, ჰე პართელებო, თუ მე ოდესმე დავინახე

კასპიის კარიბჭე და მასთან ალა(უ)ნური ტომები

მძვინვარე, მუდამ მებრძოლი, მძლე, მე დაგრთეთ ნება,

რათა სპარსეთის მიწაზე გებორიალათ, არ გაიძულებდით

თავშესაფრად გეძებნათ ბაბილონის კედლები".

ალანები, კავკასიონის სამხრეთით მდებარე ქვეყნებისაკენ მუდმივად მსწრაფნი, მნიშვნელოვან საფრთხეს წარმოადგენდნენ ამიერკავკასიის სტაბილურობისათვის და რომაული სტრატეგია საკუთარ მონაწილეობას მოითხოვდა ამ მხარის დაცვაში.[311] ჩრდილოელ მომთაბარეთა შემოსევის საშიშროება, ეტყობა, საკმაოდ აქტუალური იყო; იოსებ ფლავიუსი (ახ. წთ. 37 წ. – 93 წ. შემდეგ), ნერონის უშუალოდ მომდევნო ხანის მოვლენებთან შეხებისას, წერს, რომ: "ალან ხალხს – რომლებიც სკვითები არიან და მეოტის ტბასთან [აზოვის ზღვა – გ.ქ.] ცხოვრობენ – აზრად ჰქონდათ მიდიაზე და მის იქით მდებარე მხარეებზე ალაფის აღების მიზნით თავდასხმა. ასეთი ჩანფიქრის მქონეებმა ხელშეკრულება დაუდეს ჰირკანიის მეფეს; ვინაიდან იგი იყო გაბატონებული უღელტეხილზე, რომელიც მეფე ალექსანდრემ რკინის კარებით ჩაკეტა. მან [ჰირკანიის მეფეს – გ.ქ.] მისცა მათ [ალანებს – გ.ქ.] უფლება მის ქვეყანაზე გაეარათ; ისინი დიდი რაოდენობით მივიდნენ და მოულოდნელად დაეცნენ მიდიას, გაძარცვეს ეს ქვეყანა... და ვერვინ ვერ გაბედა [გვ. 84] მათთვის წინააღმდეგობის გაწევა... ამიტომ ამ ალანებმა ეს ქვეყანა წინაღმდეგობის გარეშე და ძალზე იოლად დაარბიეს და გადავიდნენ სომხეთში, რომელიც დაუცველად იყო გადაშლილი მათ წინაშე. ამ ქვეყნის მეფე, ტირიდატი შეეგება და შეებრძოლა მათ, მაგრამ ბრძოლაში კინაღამ ცოცხლად იყო შეპყრობილი; ვიღაცამ მას შორიდან ბადე ესროლა და თავისაკენ მოქაჩავდა და დაატყვევებდა მას იმწამსვე, თოკი ხმლით რომ არ გადაეწრა და არ გაქცეულიყო ამის თავიდან ასაცილებლად. ამით შეგულიანებულმა ალანებმა მთლად გააცამტვერეს ეს ქვეყანა და წაასხეს დიდი რაოდენობა ადამიანებისა და თან წაიღეს დიდი ალაფი, ორივე ამ სამეფოში აღებული და უკან თავის ქვეყანაში დაბრუნდნენ" (ებრაელთა ომი, 7, 7, 4).[312]

იოსებ ფლავიუსისეული ეს გადმოცემა დაკავშირებული ჩანს კასიუს დიოს ინფორმაციასთან, კერძოდ, რომ პართიის მეფე, ვოლოგესი, ინტენსიურად ცდილობდა ნერონის შემცველ ვესპასიანთან (ახ. წთ. 69-79 წწ.) თანამშრომლობას მიეღწია ალანთა საწინააღმდეგოდ, თუმცა წარუმატებლად.[313] ვესპასიანეს ხანაში, კაპადოკიის პროვინციის ორი ლეგიონითა და კონსულის რანგის მმართველით გაძლიერებას, ბარბაროსთა გამუდმებული თავდასხმების გამო,[314] ჩვეულებრივ ამ მოვლენებს მიაწერენ ხოლმე.

თუმცა მოიპოვება რიგი ფაქტებისა, რომლებიც ამ ეპოქის რამდენადმე უფრო რთულ სურათს გვიხატავენ: სამხედრო კონფრონტაციას რომაელთა და პართელთა შორის.[315] საფიქრებელია, რომ ურთიერთობა რომსა და პართიას შორის მკვეთრად შეიცვალა ვესპასიანეს ეპოქაში, რომელიც ნერონისაგან განსხვავებით, სულაც არ იყო ანთებული სურვილით, ჰქონოდა პართელებთან საერთო თავდაცვითი პროექტები.[316] მას ერჩია, რომ მისი გეგმები არა მარტო [გვ. 85] დამოუკიდებელი ყოფილიყო პართელებისაგან, არამედ გარკვეულად განპირობებულიც კი ყოფილიყო საჭიროებით, დაეძლია მათი ტრადიციული, თუმცა არა ყოველთვის ადვილად შესამჩნევი ოპოზიცია აღმოსავლურ საკითხებში. რომაელთა მიერ ყველაფერი კეთდებოდა, რათა ჩამოყალიბებულიყო გადაულახავი ჯებირი მათი აღმოსავლელი მოწინააღმდეგებისათვის და ყოველნაირად ხელი შეწყობოდა იბერიისა და ალბანეთის რომაულ ორიენტაციას.[317]

რომაული სამხედრო ძალების კონცენტრაცია აღმოსავლეთ საზღვარზე და თვით მისი კონტურების გარეთაც, ამასთანავე, უნდა აიხსნას არა მხოლოდ საკუთარი აღმოსავლური პროვინციების დაცვის საჭიროებით, არამედ მათი ძირითადი პოლიტიკური ამოცანის კონტექსტში: უპირატესობისათვის მიეღწიათ ისეთი უდიდესი საკვანძო მნიშვნელობის არეალზე პოლიტიკური დაწოლის ინტენსიურობის მხრივ, როგორიც იყო კავკასია; ქედს გადაღმა, ჩრდილოეთით, უზარმაზარი სამხედრო რესურსები პერმანენტულ მზადყოფნაში იყო სამხრეთით მიმდინარე პროცესებში პოტენციური ჩარევისათვის. ამ ძალებს ნებისმიერ დროს შეეძლოთ დაერღვიათ წინააზიურ-ახლოაღმოსავლურ არეალში არსებული გეოპოლიტიკური status quo. კავკასიონის უღელტეხილების კონტროლის საშუალებით იქმნებოდა მეტად ხელსაყრელი შესაძლებლობა წინა აზიაში Pax Romana-ს ჩამოყალიბებისათვის. ნ. დებევუაზის შეხედულებით, ის გარემოება, რომ მესოპოტამიაში ჩატარებული თითქმის ყველა რომაული კამპანია სომხეთში ლაშქრობით იწყებოდა, უარსაყოფელს ხდის წარმოდგენას, თითქოს რომაული ინტერესები კავკასიაში მხოლოდ კომერციული და არა სამხედრო ხასიათისა ყოფილიყოს.[318] ამიერკავკასიაში რომაელთა ძირითადი ამოცანა, ვფიქრობთ, იყო არა იმდენად კავკასიაში ჩრდილოეთიდან გადმოსული ბარბაროსებისათვის გზის გადაკეტვა, რამდენადაც მათი საკუთარი სტრატეგიული ინტერესებისათვის დაქვემდებარება. მხოლოდ ასეთი საშიშროების არსებობის შესაძლებლობაც კი უკვე მნიშვნელოვან იარაღს წარმოადგენდა რომაელთა ხელში, მიმართულს მათი აღმოსავლელი ოპონენტების საწინააღმდეგოდ.

ისეთი ძნელად სამართავი ძალებით მანიპულირება, როგორიც ჩრდილოელი მომთაბარეები იყვნენ, უკიდურეს მძიმე და სახიფათო ამოცანას წარმოადგენდა და მოითხოვდა რეგიონში რომის სამხედრო ნაწილების ყოფნას. რომაელთა გეგმების განსახორციელებლად აუცილებელი ხდებოდა კაპადოკიაში არმიის ერთეულების, ხოლო ამირკავკასიაში გარნიზონების დგომა. მოკავშირე რეგიონალური ძალაუფლების არსებობა რომაელებს [გვ. 86] გარკვეულ უპირატესობას მიანიჭებდა მეტოქეებზე. ამ თვალთახედვით იბერთა მიმხრობა უდიდესი სტრატეგიული მნიშვნელობის მქონე ფაქტი იყო. კავკასიის კარიბჭეზე გაბატონებულ იბერებს, ამავე დროს, გააჩნდათ ტრადიციულად მჭიდრო კავშირები ალანურ-სარმატულ, ნომადურ ტომებთან – რაც მეტად ხელსაყრელ გარემოებას წარმოადგენდა ორივე მხარისათვის და რაც მთელი შუასაუკუნეების ეპოქის განმავლობაში შენარჩუნებული იყო ცვალებადი წარმატებით.

ახ. წთ. 77 წ., რომაული ლეგიონის, Legio XVI Flavia Firma-ს, სირიიდან სატალაში, მცირე სომხეთში,[319] გადანაცვლების თარიღი და მისი გაერთიანება Legio XII Fulminata-სთან, მ. ჰირიუს ფრონტოს საექსპედიციო კორპუსად, მიჩნეულია ალანთა შემოსევისა და ამავე დროს რომაელთა კონტრშეტევის მაუწყებლად. ეს თარიღი დადასტურებას ჰპოვებს და კიდევ უფრო დიდი სიზუსტითაც კი შეიძლება იყოს დაფიქსირებული რომაელთა მიერ იბერებისათვის ჰარმოზიკეს (ანუ არმაზციხეს),[320] გამაგრებაში გაწეული დახმარების ხანის განსაზღვრით, რასაც ადგილი ჰქონდა ახ. წთ. 75 წ. საკვლევი თემიდან გამომდინარე დიდი მნიშვნელობა არ უნდა ჰქონდეს იმის განსაზღვრას ეს მოვლენა მომხდარა, როგორც გამაფრთხილებელი ზომა მტრის თავდასხმის მოლოდინში, თუ მხოლოდ ამ თავდასხმის შედეგი იყო.[321] ეს გარემოება ნებისმიერ შემთხვევაში, მოწმობს, რომ ახ. წთ. 75 წ. რომაელთა საჯარისო ნაწილები და მშენებლები უკვე იბერიაში არიან და ამდენად მათი სამხედრო ექსპედიცია ამ თარიღზე უფრო ადრე უნდა დაწყებულიყო.[322] ინფორმაცია იბერიაში რომაელთა აქტიურობის შესახებ მიღებულია ბერძნულ ენაზე შესრულებული წარწერიდან, რომელიც მცხეთის, იბერიის დედაქალაქის, მახლობლად იყო ნაპოვნი: "თვითმპყრობელმა კეისარმა ვესპასიანე სებასტოსმა, დიდმა ქურუმთმთავარმა, შვიდჯერ ტრიბუნის ხელისუფლებით აღწურვილმა, თოთხმეტჯერ თვითმპყრობელად (არჩეულმა), ექვსჯერ ჳპატოსმა, მეშვიდჯერ გამოცხადებულმა, სამშობლოს მამამ, ცენზორმა და თვითმპყრობელმა ტიტე კეისარმა, სებასტოსის ძემ ხუთჯერ ტრიბუნის ხელისუფლებით აღწურვილმა, ოთხჯერ ჳპატოსმა, [გვ. 87] მეხუთედ გამოცხადებულმა, ცენზორმა და დომიციანე კეისარმა, სებასტოსის ძემ, სამჯერ ჳპატოსმა, მეოთხედ გამოცხადებულმა, იბერთა მეფეს, მითრიდატეს მეფე ფარსმანისა და (ი) ამაზასპუჰის ძეს, კეისრის მეგობარსა და რომაელთა მოყვარულს, და ხალხს ეს კედლები გაუმაგრეს"[323]. საინტერესოა, რომ ქართლის ცხოვრება იცნობს ვესპასიანეს, თუმცა იერუსალიმში მის ლაშქრობასთან დაკავშირებით: "და მეფობდეს შემდგომად მისსა ძენი მისნი. ხოლო ამათსა მეფობასა [ქართლის მეფეების – ბარტომისა და ქართამის – გ.ქ.] უესპასიანოს ჰრომთა კეისარმან წარმოტყუენა იერუსალემი, და მუნით ოტებულნი ურიანი მოვიდეს მცხეთას და დასხდეს ძუელთავე ურიათა თანა, რომელთა თანა ერთნეს შვილნი ბარაბასნი, რომელი ჯვარცმასა უფლისასა განუტევეს ურიათა უფლისა ჩუენისა იესოს წილ" (I, 44). ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისაში, ისევე როგორც ცხოვრება მეფეთ მეფისა დავითისაში, ვესპასიანე მის ძესთან, ტიტუსთან, ერთად არის მოხსენიებული: "ვითარცა იტყჳს ესაია: აღიღე და წარწყმიდე ყოველი წული მათი, ტიტოს და სპასიანოსის მიერ" (I, 164).

ის გარემოება, რომ ზემომოყვანილი ბერძნული წარწერა ნაპოვნი იყო მცხეთიდან 7 კმ სამხრეთით და არა დარიალის უღელტეხილის მახლობლად, რა თქმა უნდა, არ გამორიცხავს იმის შესაძლებლობას, რომ ეს თავდაცვითი ნაგებობები ალანთა წინააღმდეგ იყო აგებული, როგორც ამაში ეჭვი ეპარება მ. ჰაილს.[324] ამ მხრივ რამდენადმე გასათვალისწინებელია ი. რაინეგსის ცნობა, რომ სწორედ მცხეთის ჩრდილოეთით, საქართველოში მის ჩასვლამდე (ანუ 1779 წ.), არცთუ მრავალი წლით უფრო ადრე, ერთ-ერთ მაღლობზე მკვიდრად ნაგებ ნახევრადმიტოვებულ ციხე-სიმაგრეში (ალბათ ბებრის ციხეს გულისხმობს – გ.ქ.) ნაპოვნი ყოფილა ბერძნულ ენაზე შესრულებული წარწერა, თუმცაღა დაუთარიღებელი, რომელზედაც ადგილობრივი, ერუდირებული ქართველების მიერ ამოკითხული ყოფილა სიტყვა აკროფთოპოლისი (Acroftopolis). ი. რაინეგსი ვარაუდობს, რომ ეს უნდა ყოფილიყო მცხეთის ძველი სახელწოდება.[325] მაგრამ, როგორც უკვე ვიცით კასიუს დიო აკროპოლისს (‘Ακρόπολις), არმაზციხეს უწოდებდა და არა მცხეთას.

ა. ბოსვორსის მიხედვით, ვესპასიანეს წარწერის დიპლომატიურმა ენამ არ უნდა გააბუნდოვნოს ის ფაქტი, რომ რომის საჯარისო ნაწილები განლაგებულნი იყვნენ იბერიაში და რომ ნერონის გეგმა იმპერიის დასავლეთში მომხდარი აჯანყების გამო ჩაშლილი, ატაცებული და ძირითადად აღსრულებული იყო ფლავიუსი იმპერატორების მიერ. მისი აზრით, იბერიაში მდგომი რომაული ნაწილები, წარმოდგენილი XII Fulminata-ს ან XVI Flavia-ს [გვ. 88] ლეგიონერებით, კაპადოკიის ლეგატის ზედამხედველობის ქვეშ იმყოფებოდნენ.[326]

ამავე დროს, მარკუს ჰირიუს ფრონტო ნერატიუს პანსას წარწერა სეპინუმიდან (თანამედროვე სეპინო, ტერავეკიაში, იტალია) შემდეგნაირად გვამცნობს მის თანამდებობას: „leg(atus) pr(o) pr(aetore) [imp(eratoris) Caesaris Vespasiani Aug(usti) exercit]us qui in A[---]“. ვინაიდან ამ წარწერაში გვხვდება გამოთქმა: "exercitus qui in... est" და არა ჩვეულებრივ ასეთ შემთხვევაში გამოყენებული ფორმულა: "exercitus qui est in...", მ. თორელი დაასკვნის, რომ ამ შემთხვევაში აღნიშნულ თანამდებობას კავშირი არა აქვს საზღვარზე მყოფ exercitus-ის ჩვეულებრივ სარდალთან. მისი აზრით, ჰირიუს ფრონტოს თანამდებობა, წარწერის მიახლოებული თარიღის, ახ. წთ. 75 წ. (პართიაში ალანთა შეწრისა და იბერთა მეფისათვის თავდაცვითი გალავნის აგების ხანა), ისევე როგორც ფრონტოს განსაკუთრებული გამოცდილების გათვალისწინებით აღმოსავლეთის პოლიტიკურ და სამხედრო საქმეებში, ინტერპრეტირებული უნდა იყოს აღმოსავლური ექსპედიციის მთავარსარდლისა შესატყვისად და ამისდა შესაბამისად წარწერის ტექსტი დასრულებული უნდა იყოს შემდეგი სახით: „leg(atus) pr(o) pr(aetore) [imp(eratoris) Caesaris Vespasiani Aug(usti) exercit]us qui in A[rmeniam Maiorem an in A[lanos anda in A[lbanos missus est---]“.[327]

ქართული მატიანეების მიხედვით, მცხეთის ბერძნული წარწერის იბერიის მეფის მითრიდატეს დაახლოებით თანამედროვენი გამოდიან ქართლის ორი მეფე, აზორკი არმაზში და არმაზელი მცხეთაში, რომელნიც ერთდროულად მართავდნენ ქვეყანას. ამიტომ სპეციალისტები ფიქრობენ, რომ სწორედ მითრიდატე II, იბერიის მეფე, უნდა იგულისხმებოდეს ორივე ამ სახელის, აზორკისა და არმაზელის, ქვეშ. გ. მელიქიშვილის მიხედვით, არ არის გამორიცხული, რომ ზოგიერთ იბერ მეფეს ორი სახელი ჰქონდა ერთი ადგილობრივად გამოყენებული და მეორე, მითრიდატე, რომელიც შესაძლოა წარმოადგენდა გარე სამყაროში გამოყენებულ იბერიის მეფეთა დინასტიურ სახელს და ცნობილი იყო თუნდაც მოვსეს ხორენაცის სომეხთა ისტორიიდან.[328]

სახელწოდება არმაზელი ქართული სადაურობის -ელი სუფიქსით არის გაფორმებული და საფიქრებელია, რომ იგი იყო არა მეფის სახელი, არამედ აზორკის სახელისადმი დართული ტერიტორიული ეპითეტი, რომელიც ქართლის ცხოვრების ტექსტის თანახმად არმაზში მეფობდა. თვით სახელწოდება აზორკი, თავის მხრივ, უეჭველად დაკავშირებულია ქართლის პირველი მეფის (მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ცნობის), აზოს სახელთან, რომელიც [გვ. 89] (აზორკის მსგავსად?) აგრეთვე ცნობილია სომეხთა ისტორიიდან მიჰრდატ/მითრიდატეს ფორმით (II, 8, 11). კ. თუმანოვის აზრით, მსგავს პოლინომიას უნდა აეძულებინა ლეონტი მროველის წყაროს ანონიმური ავტორი, ერთი მეფე ორად "გაეხლიჩა", რაც უკავშირდებოდა, ერთის მხრივ, ორ მეფეს შორის ქვეყნის ხანმოკლე დაყოფას ახ. წთ. 370-378 წწ., რომელთაგანაც ერთი რომაელთა, ხოლო მეორე – ირანის ვასალი იყო და, მეორეს მხრივ, ახ. წთ. პირველი საუკუნის შუა ხანებიდან მეორე საუკუნის შუა ხანებამდე იბერიაში პიტიახშთა ინსტიტუტის არსებობას.[329]

მეფეთა ცხოვრება ამ დაყოფას ათარიღებს ახ. წთ. პირველი საუკუნით: "ხოლო პირველსავე წელსა მეფობისა მისისა [ადერკის, ქართლის მეფისა - გ.ქ.] იშვა უფალი ჩუენი იესო ქრისტე, ბეთლემს ურიასტანისასა" (I, 35) და თვით კონკრეტულ მითითებას იძლევა ორივე ამ იბერიული სამეფოს ტერიტორიული განფენის შესახებ: "ხოლო ამას ადერკის ესხნეს ორნი ძენი, რომელთა ერქუა სახელად ერთსა ბარტომ და მეორესა ქართამ. და ამათ განუყო ყოველი ქუეყანა თჳსი: მისცა ქალაქი მცხეთა და ქუეყანა მტკუარსა შიდა ქართლი, მუხნარით კერძი ქალაქი და ყოველი ქართლი მტკუარსა ჩრდილოეთი, ჰერეთითგან ვიდრე თავადმდე ქართლისა და ეგრისისა - ესე ყოველი მისცა ბარტომს ძესა თჳსსა, ხოლო არმაზით კერძი ქალაქი, მტკუარსა სამხრით ქართლი, ხუნანითგან ვიდრე თავადმდე მტკურისა, და კლარჯეთი ყოველი მისცა ქართამს ძესა თჳსსა. და მოკუდა ადერკი" (I, 43).[330] [გვ. 90] მეფეთა ცხოვრების თანახმად, ბარტომი და ქართამი იყვნენ შესაბამისად არმაზელისა და აზორკის პაპები (მამის მამები).

სომხეთში ალანთა ლაშქრობის თაობაზე იოსებ ფლავიუსის გადმოცემას, ამავე დროს ქართლის ცხოვრებისეულ აზორკისა და არმაზელის ამბავთან ეძებნება პარალელი: "ესე მეფენი არმაზელ და აზორკ იყვნეს კაცნი მჴნენი და შემმართებელნი. და შეითქუნეს ესენი და განიზრახეს ძიება საზღვართა ქართლისათა... ამათ მეფეთა ქართლისათა აზორკ და არმაზელ მოუწოდეს ოვსთა და ლეკთა, და გარდამოიყვანნეს ოვსთა მეფენი, ძმანი ორნი გოლიათნი, სახელით ბაზუკ და აბაზუკ, სპითა ოვსეთისათა. და მათ გარდამოიტანნეს თანა პაწანიკნი და ჯიქნი. და გარდამოვიდა მეფე ლეკთა და გარდამოიტანნა დურძუკნი და დიდონი. და ამათ მეფეთა ქართლისათა შემოკრიბნეს სპანი თჳსნი და შეკრბა ესე ყოველი სიმრავლე ურიცხჳ. და სიმარჯჳთ ფარულად შეკრბეს, ვიდრე შეკრბებოდეს სპანი სომეხთანი. და შევიდეს ესენი სომხითს და უგრძნეულად წარმოსტყუენეს შირაკუანი და ვანანდი ბაგრევანამდე და ბასიანამდე, და შეიქცეს და ჩატყუენეს დაშტი ვიდრე ნახჭევანამდე, და აღიღეს ტყუე და ნატყუენავი ურიცხჳ, და აღივსნეს ყოვლითავე ხუასტაგითა, და გამოვლეს გზა ფარისოსისა... ესე ყოველნი ჩრდილონი განსრულ იყვნეს მტკუარსა და მისრულ იყვნეს კამბეჩოანს, და დაებანაკათ იორსა ზედა, და განიყოფდეს ტყუესა და ნატყუენავსა" (I, 45-46).[331]

რაც შეეხება მდინარე იორზე დაბანაკებულ ადგილს, შდრ. პრისკე პანიონელის (Hist., Fr. 47) და იოანე ლიდეს (De Mag., 3, 52) ცნობები, კასპიის კარებთან მიმართებაში მოხსენიებულ იუროიპაახ-ის ან ვირაპარახ-ის შესახებ,[332] რომელიც შესაძლოა უდაბნოში, იორის ქვემო წელზე იყოს ლოკალიზებული, სადაც უკანასკნელ წლებში დიდი საფორტიფიკაციო კომპლექსი აღმოჩნდა, დათარიღებული გვიანი ბრინჯაოს ხანიდან ადრეულ შუასაუკუნეებამდე. ზემონახსენები ქართლის ცხოვრების აბაზუკი (სომხურ თარგმანში – [გვ. 91] ანბაზუკი), ოსეთის ორ მეფე-ძმათაგან ერთ-ერთი, როგორც ჩანს, იგივე პროკოპი კესარიელის ომთა ისტორიის ამბაზუკია, რომელიც რომაელთა და მათი იმპერატორის, ანასტასი I-ის (დაახლ. 430-518 წწ.) მეგობრად ითვლებოდა, თუმცა ჰუნი იყო წარმომავლობით. ამბაზუკს სურდა, მისი კუთვნილი და კასპიის კართან მდებარე ციხე-სიმაგრე ამ კართან ერთად რომაელებისათვის გადაეცა ჯერ კიდევ 502 წ. სპარსელებთან ომის დაწყების წინ (1, 10, 9ff.). ქართლის ცხოვრებაში მისი სახელის ორ ნაწილად ბაზუკად და აბაზუკად "გაყოფა" ალბათ ბიბლიურ გოგსა და მაგოგთან ასოცირებით იყო გამოწვეული.

ქართლის ცხოვრების ზემომოყვანილი სიუჟეტი გაერთიანებული ქართულ-ჩრდილოკავკასიური ლაშქრობის შესახებ, რომელსაც, სავარაუდოდ ადგილი უნდა ჰქონოდა ახ. წთ. პირველი საუკუნის მეორე ნახევარში, დიდი ექსპრესიით არის აღწერილი მოვსეს ხორენაცის სომეხთა ისტორიაში, თუმცა ავტორი მხოლოდ ქართლის ნახევარს (შდრ., ზემოთ, იბერიის სამეფოს ორ ნაწილად დაყოფის შესახებ) მიიჩნევს ალანთა მოკავშირედ: "იმ ხანებში ალანები შეუთანხმდნენ ყველა მთიელებს, მიიმხრეს ქართველთა ნახევარი ქვეყანაც და დიდძალი ლაშქრით მოეფინნენ ჩვენს მიწა-წყალს. არტაშესმაც შეჰყარა თავისი მრავალრიცხოვანი ჯარი და ატყდა ომი ორ მამაც, მშვილდოსან ნათესავს შორის. ალანებმა ცოტა უკან დაიწიეს, გადალახეს დიდი მდინარე მტკვარი და დაიბანაკეს მის ჩრდილო ნაპირზე. არტაშესი მიჰყვა მათ და დაისადგურა [მტკვრის] სამხრეთით; [მეტოქეებს] მდინარე ჰყოფდა ერთმანეთისაგან" (II, 50).[333] ამავე ამბის მომდევნო ნაწილი უეჭველად ატარებს ფოლკლორული შემოქმედების ნიშნებს.

კავკასიის ისტორიის სპეციალისტთა შეხედულებით, ქართული და სომხური მატიანეების ეს მონაცემები შესათანაპირებელია იოსებ ფლავიუსის ზემომოყვანილ ინფორმაციასთან და ამის გათვალისწინებით იყენებენ მათ მიდიაში ალანთა შესევის კავკასიური გზის (დარიალის უღელტეხილის გავლით) სამტკიცებლად.[334]

აღსანიშნავია, რომ იოსებ ფლავიუსის სახელი გვხვდება ქართლის ცხოვრებაში შემავალი თხზულების, მეთორმეტე საუკუნის პირველი ნახევრით დათარიღებული, ცხოვრება მეფეთ მეფისა დავითისის ტექსტში [გვ. 92] ებრაელი იოსების სახით: "ხოლო ამად რა თხრობად მოვიწიე, ვაებისა ღირსად შევრაცხენ დიდნი იგი და სახელოვანნი გამომეტყუელნი, ვიტყჳ უკუე უმიროსსა და არისტოვლის ელინთა, ხოლო იოსიპოს ებრაელსა, რომელთაგანმან ერთმან ტროადელთა და აქეველთანი შეამკვნა თხრობანი, თუ ვითარ აღამემნონ და პრიამოს, ანუ აქილევი და ეკტორი, მერმეცა ოდისეოს და ორესტესი ეკუეთნეს, და ვინ ვის მძლე ექმნა; და მეორემან ალექსანდრესნი წარმოთქუნა მძლეობანი, სიმჴნენი და ძლევა-შემოსილობანი; ხოლო მესამემან ვესპასიანე ტიტოჲს-მიერნი მეტომეთა თჳსთა-ზედანი წირნი მისცნა აღწერასა" (I, 342).

მოვსეს ხორენაცმა შემოინახა ვარიანტი – სომეხთა მეფის, ტირიდატეს ალანთა მიერ მოსალოდნელი დატყვევებიდან დახსნის თაობაზე – იოსებ ფლავიუსის ტექსტის ზემომოყვანილი (ებრაელთა ომი, 7, 7, 4) და აქვე ისევ განმეორებული ფრაგმენტისა: "ამ ქვეყნის მეფე, ტირიდატი [სომხეთის მეფე თრდატი – გ.ქ.], შეეგება და შეებრძოლა მათ, მაგრამ ბრძოლაში კინაღამ ცოცხლად იყო შეპყრობილი; ვიღაცამ მას შორიდან ბადე ესროლა და თავისაკენ მოქაჩავდა და დაატყვევებდა, მას იმწამსვე თოკი ხმლით რომ არ გადაეწრა და არ გაქცეულიყო ამის თავიდან ასაცილებლად. ამით შეგულიანებულმა ალანებმა მთლად გააცამტვერეს ეს ქვეყანა და წაასხეს დიდი რაოდენობა ადამიანებისა და თან წაიღეს დიდი ალაფი, ორივე ამ სამეფოში აღებული და უკან თავის ქვეყანაში დაბრუნდნენ". თუმცა სომეხთა ისტორიაში ეს ამბავი უკავშირდება სხვა სახელწოდების მქონე ჩრდილოელ ხალხს - ბასილებს - და ამასთანავე ბრძოლის საბოლოო შედეგი სრულიად განსხვავებულად არის აღწერილი, თითქოს ავტორს წინ ედო იოსებ ფლავიუსის ტექსტი და წინასწარი განზრახვით შეეცადა მის ჩანაცვლებას: "თრდატ მეფე სომხეთის მთელი ლაშქრით დაეშვა გარგარელთა ველზე; იქ იგი შეეჩეხა და ბრძოლა გაუმართა ჩრდილოელებს. როცა მოწინააღმდეგები ერთმანეთს მიეტევნენ, [თრდატმა] გმირულად შეუტია მტერს და ორად გააპო მათი ჯარი... ეს რომ ბასილთა მეფემ დაინახა, მიუახლოვდა თრდატს, ცხენის აღკაზმულობიდან ამოაძრო გამოქნილი ტყავით დაფარული, მყესისგან დაწნული საბელი და უკნიდან ძლიერად სტყორცნა მას, ოსტატურად მოსდო მარცხენა მხარეზე და მარჯვენა იღლიაზე მაშინ როცა [თრდატს] შემართული ჰქონდა ხელი, რათა დაეკრა ვინმესთვის ხმალი. მას ეცვა იმგვარი ჯაჭვკურტაკი, რომელსაც ისრები ვერც კი კაწრავდნენ. რახან [მტრის მეფემ] ვერ შეძლო ხელით დაეძრა გოლიათი, მან თავისი ცხენის მკერდზე [გამოაბა იგი], მაგრამ ვიდრე ცხენს მათრახს გადაუწერდა, თრდატმა დაასწრო, მარცხენა ხელით სწვდა საბელს და საშინელი ძალით მოჰქაჩა თავისკენ, მარჯვედ დაჰკრა ორლესული, შუაზე გააპო მხედარიცა და ცხენის თავ-კისერიც. როცა [მტრის] მთელმა ჯარმა თავისი მეფე და სარდალი ეგზომ [გვ. 93] საშიში მკლავით გაჩეხილი იხილა, პირი იბრუნა და გაიქცა. თრდატი გამოუდგა მათ და ჰუნთა ქვეყნამდე მისდია..." (II, 85).[335]

ქართლის ცხოვრებაც იუწყება, აზორკისა და არმაზელის ხანაში ციხე-სიმაგრეთა გამაგრების თაობაზე, მაგრამ მხოლოდ სომეხთა მიერ ჩრდილოური კოალიციის დამარცხების მომდევნო პერიოდში: "...შემოიხუეწნეს ორნივე მეფენი ქართლისანი მცხეთას, მოწყლულნი. მაშინ სუმბატ [სომეხი სარდალი - გ.ქ.] გამარჯუებული შემოვიდა ქართლად, და მოაოხრა ქართლი, რომელი პოვა ციხეთა და ქალაქთა გარე; ხოლო ციხე-ქალაქთა არა ჰბრძოდა, რამეთუ არა მზა იყო მსწრაფლ გამოსვლისაგან... ხოლო მეფენი ესე ქართლისანი, არზოკ და არმაზელ, სიფიცხლითა გულისა მათისათა არა შეუშინდეს, არამედ განამაგრნეს ციხენი და ქალაქნი თჳისნი..." (I, 47).

ასე, რომ ქართულ-სომხური წყაროების მონაცემები მთლიანობაში ემთხვევიან ახ. წთ. I საუკუნის მეორე ნახევრის შუა ხანებისათვის ისტორიული წყაროების მიერ აღდგენილ სურათს.

ამავე დროს, ჩვენ არა ვართ სავსებით დარწმუნებული, რომ ვესპასიანეს მიერ არმაზციხის გალავნის გამაგრება მხოლოდ და მხოლოდ ალანთა წინააღმდეგ იყო მიმართული. როგორც ცნობილია, ქვა ვესპასიანესა და მისი შვილების წარწერით ნაპოვნი იყო მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ავწალის ჰიდროელექტროსადგურის მახლობლად მდებარე რკინიგზის ხიდთან,[336] სამხრეთ-სამხრეთ-აღმოსავლეთის მხრიდან არმაზციხეში შესასვლელის ჩამკეტ საუკეთესო ადგილას.[337] ისიც გასათვალისწინებელია, რომ ვესპასიანეს მოკავშირის, მითრიდატე II-ის ხანის არმაზციხის ნეკროპოლის ერთ-ერთ არამეულ წარწერაში იბერიის პიტიახშის, შარაგასის, სომხეთში მიღწეული გამარჯვებებია მოხსენიებული;[338] კ. თუმანოვის განცხადებით, მითრიდატე ყოველ შემთხვევაში ცდილობდა მაინც განეგრძო თავისი მამის, ბიძის და ძმის სომხური პოლიტიკა.[339] ნ. დებევუაზი ხაზგასმით შენიშნავს, რომ მაშინ როდესაც ისეთი გამაფრთხილებელი ღონისძიებები, როგორიცაა რომაელთა მიერ იბერიაში ციხე-სიმაგრეების გამაგრება, ეტყობა ძირითადად ალანთა მოსათოკად ტარდებოდა, არ არის გამორიცხული, რომ [გვ. 94] იმავე დროს პართელთა წინააღმდეგაც ყოფილიყო მიმართული. როგორც ცნობილია, ახ. წთ. 76 წ. მ. ულფიუს ტრაიანემ, მომავალი იმპერატორის მამამ, მიიღო ტრიუმფალური ინსიგნიები პართიის მეფის, ვოლოგეს I-ზე მიღწეული რომელიღაც დიპლომატიური გამარჯვების გამო.[340]

რომაული სამხედრო ნაწილების ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ამიერკავკასიაში ყოფნა, როგორც ირკვევა არ იყო ხანმოკლე მოვლენა, რომ არაფერი ვთქვათ ამიერკავკასიის დასავლეთ ნაწილზე, რომელიც თითქმის მუდმივად მათი ძალაუფლების ქვეშ რჩებოდა. ახ. წთ. 95 წ. დაწერილ სტატიუსის (ახ. წთ. 45-96 წწ.) პოემაში "სილვა" კასპიის კარიბჭე წარმოდგენილია კაპადოკიის არმიის მოქმედების ბუნებრივ რეგიონად (Silv., 4, 4, 63f.).[341] ამიერკავკასიაში ფლავიუსთა გვიანდელი ხანის რომაელთა ყოფნის დამატებით მოწმობას წარმოადგენს კავკასიონის ქედსა და კასპიის ზღვას შორის მდებარე გობუსტანში, ქ. ბაქოს სამხრეთ-დასავლეთით, ნაპოვნი წარწერა: "Imp(eratore) Domitiano Caesare Aug(usto) Germanic(o) L(ucius) Iulius Maximus (centurio) leg(ionis) XII Ful(minatae)". იგი ამოკვეთილი იყო ბეიუქ დაშის ("დიდი ქვა") კლდეზე და ახ. წთ. 84 წ. მომდევნო ხანით უნდა დათარიღდეს, როგორც ამაზე იმპერატორის წოდება Germanicus-ი მიუნიშნებს.[342] ჯერ კიდევ ნახევარი საუკუნის წინ ლ. ელნიცკიმ ივარაუდა, რომ ლ. იულიუს მაქსიმუსი, XII ლეგიონის ნაწილიდან, განეკუთვნებოდა აბსაროსის, ფაზისის ან ჰარმოზიკეს რომაულ გარნიზონს.[343] თუმცა იბერიაში, კოლხეთისაგან განსხვავებით, რომელიც რომის იმპერიის ნაწილს წარმოადგენდა, რომაულ სამხედრო ერთეულებს მხოლოდ იბერიის ხელისუფლების ნება-სურვილით შეეძლოთ დგომა. ის გარემოება, რომ იბერიის მეფეები დიდი მეფის ტიტულს ატარებდნენ, უნდა მოწმობდეს იბერიის სამეფოს მნიშვნელოვან პოტენციალზე. არმაზციხის ნეკროპოლის სამარხებში გამოვლენილ, ბერძნულ და არმაზული ტიპის არამეულ წარწერებში სხვა იბერ მეფეთა შორის, მეფე მითრიდატეც (რომელსაც ფლავიუსები გალავნის გამაგრებაში დაეხმარენ) არის მოხსენიებული: მეფე მითრიდატე, დიდი მეფე, ძე მეფე ფარასმანესი [ფარსმან I-ი - გ.ქ.], დიდი მეფისა.[344]

ლეგიონი XII Fulminata მოხსენიებული იყო აგრეთვე მდ. არეზის მარცხენა ნაპირზე, კარიაგინოსთან (აზერბაიჯანის რესპუბლიკა) ნაპოვნ და ამჟამად დაკარგულ ქვაზე.[345] აზერბაიჯანშივე, ბუიუქ დეღნესთან ნაპოვნი [გვ. 95] ბერძნული ეპიტაფია განეკუთვნებოდა ახ. წთ. მეორე საუკუნეს.[346] საგარეჯოსთან მდებარე მეექვსე საუკუნის ნინოწმინდის ტაძრის გარეთა კედელში ჩასმულ და ვარდულის ბარელიეფებით შემკულ დიდი ზომის ოთხკუთხა ქვიშაქვაზე ამოტვიფრულია უცნაური სახის წარწერა. გამოყენებული ქვიშაქვა ადგილობრივი წარმომავლობის უნდა იყოს და საფიქრებელია, რომ ეკლესიის აგების დროს მეორადად ყოფილიყო გამოყენებული. მიუხედავად იმისა, რომ ეს წარწერა შეიცავს ცალკეულ ლათინურის მიმსგავსებულ ასოებს, იგი ნამდვილად არ არის ლათინური და არ არის გამორიცხული, რომ რომაელი ჯარისკაცების მიერ გამოყენებულ საიდუმლო დამწერლობით შესრულებულ წარწერას წარმოადგენდეს.

ლათინური და ბერძნული წარწერების გამოვლენის ფაქტი იბერიასა და კასპიის ზღვას შორის მდებარე მხარეში, სავარაუდოდ დაკავშირებული უნდა იყოს რომაელთა და იბერთა ზემოაღნიშნულ საერთო სტრატეგიულ ინტერესებთან, კონტროლის ქვეშ ჰყოლოდათ ამ არეალში განლაგებული უღელტეხილები. იბერიელთა სამფლობელოების აღმოსავლეთის მიმართულებით გავრცელება, რაც ამავე დროს აღმოსავლელი მეტოქეების ხარჯზე მათი პოლიტიკური ძალაუფლების ექსპანსიის გარანტიას იძლეოდა, რა თქმა უნდა, რომის იმპერიის ინტერესებშიც შედიოდა. ამის გამო, Legio XII Fulminata-ს მონაწილეობა რომაელი იმპერატორის კლიენტის, იბერიის მეფის ლაშქრობაში პართელთა მოკავშირე, ალბანელების წინააღმდეგ, მოსალოდნელი იქნებოდა.[347]

არმაზისხევში ნაპოვნი, ახ. წთ. II საუკუნის ორენოვანი – ბერძნულ-არამეული - ეპიტაფია დამატებით საბუთს იძლევა, იბერიაში რომაელთა, თუ მათ შთამომავალთა ყოფნის მტკიცების სასარგებლოდ. არამეული წარწერა (ბერძნულისაგან ოდნავ განსხვავებული) გვამცნობს: "მე სერაფიტი, ასული ზევახისა, მცირისა პიტიახშისა ფარსმან მეფისა, მეუღლე იოდმანგანისა - ძლევამოსილისა და მრავალი გამარჯვების მომპოვებელი ეზოსმოძღვრისა ხსეფარნუგ მეფისა ძისა აგრიფა ეზოჲსმოძღვრისა ფარსმან მეფისა, ვაება ვაებისა. ის რაც იყო... არადასრულებული და იმდენად კეთილი და მშვენიერი იყო, რომ არავინ იყო მსგავსი სილამაზით, და გარდაიცვალა 21 წლისა",[348] ხოლო ბერძნული ტექსტი იძლევა სერაფიტის მამამთილის სრულ სახელს - პუბლიკიუს აგრიპა და მას პიტიახშად მოიხსენიებს: "სერაპიტი, მცირისა პიტიახშის ზევახის ასული, პიტიახშ პუბლიკიოს აგრიპას ძის, იბერთა დიდი მეფის ქსეფარნუგის მრავალი გამარჯვების მომპოვებელი ეზოსმოძღვრის, იოდმანგანის მეუღლე გარდაიცვალა ახალგაზრდა, 21 წლისა, რომელსაც [გვ. 96] ჰქონდა უბადლო სილამაზე".[349] ეს პიროვნება, ა. ბოსვორსის შენიშვნით, ვერ იქნებოდა იბერიელი დიდებული, რომელმაც რომაული მოქალაქეობა მიიღო. მოქალაქეობის მინიწება კლიენტი-სახელმწიფოს გამორჩეული წევრებისათვის ხდებოდა იმპერატორის მიერ ბოძებით და მსგავს შემთხვევაში მოსალოდნელი იყო, რომ რომაული მოქალაქეობის მიმღებს ეტარებინა იმპერიული ნომენი, თუმცა აგრიპას ძე, იოდმანგანი უკვე სავსებით "გაიბერიელებული" უნდა ყოფილიყო.[350]

იბერიის სამეფო სახლში დასტურდება რომაული სახელის მატარებელი პიროვნება - ფლავიუს დადესი. მისი სახელი ამოტვიფრულია არმაზციხის ნეკროპოლის ერთ-ერთ სამარხში ნაპოვნ ვერცხლის ლანგარზე: "მე მეფე ფლავიუს დადესმა ვაჩუქე ბერსუმა პიტიახშს". "ბერსუმა პიტიახშის" ქვემოთ ამოკაწრულია სხვა ხელით, დაუდევრად და მკრთალად Makedoni – "მაკედონს".[351] ფლავიუს დადესის სახელის მატარებელი ეტყობა ადგილობრივი პირი იყო, რომლის წინაპრებმა რომაული მოქალაქეობა პრივილეგიის სახით მიიღეს ფლავიუსი იმპერატორისაგან. ამ თასის შემცველი სამარხის კონტექსტი მოწმობს, რომ იგი არ უნდა ყოფილიყო მოწყობილი ახ. წთ. 251 წ. უფრო ადრე, ხოლო თვით თასი, თავისი მოყვანილობითა და შემკულობით მეტად ახლოა ახ. წთ. მესამე საუკუნის შუახანების ვერცხლის თასებთან.[352]

მონაცემები ტრაიანეს (ახ. წთ. 98-117 წწ.) დროს იბერიისა და რომის ურთიერთობის შესახებ წარმოდგენილია რომში ნაპოვნი ეპიტაფიით, რომელშიც მოხსენიებულია ახ. წთ. 115 წ. ნიზიბისში პართელთა მიერ მოკლული იბერიის მეფის, მითრიდატეს III-ის ძმა, ამაზასპი: "მეფის სახელოვანი ძე ამაზასპი, მითრიდატე მეფის ძმა, რომლის მშობლიური მიწაც არის კასპიის ბწესთან, იბერი იბერის ძე, აქ მარხია წმინდა ქალაქთან, რომელიც ააგო ნიკატორმა მიგდონის ზეთისხილოვან მდინარესთან. გარდაიცვალა თანამგზავრი ავზონთა წინამძღოლი მეუფისა, მოსული პართელებთან საბრძოლველად, (გარდაიცვალა) უწინ ვიდრე გაისვრიდა ხელს (ვაი რომ ძლიერ ხელს) მტრის სისხლში შუბსა, მშვილდსა და მახვილის პირზე, (იყო) ქვეითიცა და მხედარიც, თვით - მორცხვი ქალწულების მსგავსი".[353] ნავარაუდევია, რომ ამაზასპი იყო ტრაიანეს დასახმარებლად ნიზიბისში მისული იბერიელთა ლაშქრის წინამძღოლი.[354] [გვ. 97]

მეგობრული ურთიერთობა რომსა და იბერიას შორის შენარჩუნებული იყო მომდევნო საუკუნეებშიც. ერთ-ერთი ასეთი ეპიზოდი, ანტონიუს პიუსის ზეობის (ახ. წთ 138-161 წწ.) ადრეული წლებით დათარიღებული, უკვდავყო კასიუს დიომ: "როდესაც ფარასმანესი [ფარსმან II ქველი - გ.ქ.], იბერიელი, რომს ეწვია თავის მეუღლესთან ერთად, ანტონიუსმა განავრცო მისი სამფლობელოები, დართო ნება მას, რათა კაპიტოლიუმში მსხვერპლი შეეწირა და მისი ცხენზე ამხედრებული გამოსახულება დადგა ქანდაკებად ბელონის ტაძარში. ანტონიუსი დაესწრო შეიარაღებულ ვარჯიშს, რომელშიც გარდა ფარასმანესი, მისი ძე და სხვა გამოჩენილი იბერიელი დიდებულები მონაწილეობდნენ" (LXIX, 15, 3).[355]

არმაზციხეზე (ბაგინეთში) უკანასკნელ ხანებში ჩატარებული გათხრების შედეგად აღმოჩენილმა ეპიგრაფიკულმა მასალამ დამატებით გაგვაცნო მეფე ამაზასპის ეზოსმოძღვრის ანაგრენესის, აგრეთვე დედოფალ დრაკონტისისა და მსახურთუხუცესის ანიონის სახელები (ქართული პრესის ცნობა). სავარაუდოა, ეს მეფე ამაზასპ I (ახ. წთ. II ს. პირველი ნახევარი) ყოფილიყო, ამაზასპ II (ახ. წთ. III ს. შუახანები) გამოირჩეოდა მკვეთრი პრო-ირანული ორიენტაციით.

როგორც რომის იმპერიაში, ასევე იბერიაში, ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად აღიარება, კიდევ უფრო განამტკიცებდა ადრევე არსებულ კავშირურთიერთობებს. IV ს. ერთი ეპიტაფიის თანახმად მცხეთის მხატვართუხუცესი და ხუროთმოძღვარი ყოფილა ვინმე ავრელი აქოლისი.[356]

ზემომოყვანილი ფაქტები მიუთითებენ არა მხოლოდ რომაელებსა და იბერების ახლო თანამშრომლობაზე, დაფუძნებულზე კავკასიაში მათ საერთო სტრატეგიულ ინტერესებზე, არამედ ზოგიერთი რომაელის წეშმარიტ ინტეგრაციაზე იბერიულ საზოგადოებაში. იბერია არ წარმოადგენდა იმდენად ძლევამოსილ სახელმწიფოს, რომ სრულიად დამოუკიდებლად შესძლებოდა თავისი პოლიტიკური მიზნების ხორცშესხმა - მრავალი ქვეყნის განსხვავებული ინტერესი კვეთდა ერთმანეთს კავკასიონზე გადამავალი უმთავრესი უღელტეხილის უშუალოდ სამხრეთით მდებარე ცენტრალურ ამიერკავკასიაში. კ. თუმანოვის აზრით, იბერიის პრეტენზია კავკასიურ οίκουμένη-ზე და მრავალსაუკუნოვან სრულიად კავკასიურ კოსმოკრატიულ ტრადიციაზე, გაძლიერებული იყო მეზობელი სომხეთის კოსმოკრატიაზე მიღწეული გამარჯვებით, როდესაც ახ. წთ. 35 წ., რომის მოკავშირე იბერიის მეფემ ფარსმან I-მა აიღო სომხეთის დედაქალაქი არტაქსატა.[357] როგორც ჩანს, სწორედ რომაული ხანებიდან მომდინარეობს ქართული სახელმწიფოს ხანგრძლივი სწრაფვა, გაერთიანებინა თავის ხელქვეით შავი ზღვიდან კასპიის [გვ. 98] ზღვამდე არსებული კავკასიონის ყველა გადასასვლელი, რაც ამავე დროს გამოიხატა ამ ქვეყნის ტერიტორიალური მთლიანობის ფორმულაში "ნიკოფსიიდან დარუბანდამდე". როგორც ვხედავთ, აღნიშნული ფორმულა განსაკუთრებულ მახვილს ჩრდილოეთის საზღვრის გაყოლებაზე სვამდა, რომელიც გადაჭიმული იყო დაახლოებით თანამედროვე ტუაფსედან, შავ ზღვაზე, თანამედროვე დერბენდამდე, კასპიის ზღვაზე, და რომლის დაცვა და კონტროლი ამ შუასაუკუნებრივი სამეფოს ერთ-ერთ ძირითად ფუნქციას წარმოადგენდა.

ცენტრალურ ამიერკავკასიურ მოვლენებში რომაელთა მონაწილეობის კვალი არქეოლოგიურ მონაცემებშიც გამოვლინდა. უკანასკნელ ხანებში, მცხეთის არქეოლოგიური გათხრების წარმოებისას, არმაზციხის ტერიტორიაზე, ახ.წთ. პირველი საუკუნის ტაძრის ცენტრში ნაპოვნი იყო ოთხკუთხა ფორმის კვარცხლბეკი (70 სმ x 70 სმ, სიმაღლე - 32 სმ). იგი დამზადებულია მონოლითური ქვისაგან და მისი ფრიზი შემკულია ე. წ. იონური კოლონადის გამოსახულებით. კვარცხლბეკის ზედაპირზე შესამჩნევია ადამიანის ტერფის ფორმის ღრმულები, რომლებიც ეჭვს გარეშე ადამიანის ქანდაკებას უნდა განეკუთვნებოდეს. გამოთქმულია აზრი, რომ ეს ქანდაკება რომაელ იმპერატორს (ვესპასიანეს, ტიტუსს ან დომიციანეს) გამოსახავდა და აღმართული უნდა ყოფილიყო მისი თანამედროვე იბერიელი მეფის მიერ, რომელიც რომის მოკავშირე იქნებოდა და ალბათ ფლავიუსის ნომენის გარდა, რომის მოქალაქეობის მატარებელიც იქნებოდა.[358]

აღსანიშნავია, რომ ი. რაინეგსის ცნობის თანახმად, მეთვრამეტე საუკუნის მცხეთელები არმაზციხეს (Hermozika) ჰორომის ციხეს (Horum Zighe) ანუ რომაელთა ციხეს უწოდებდნენ; ხოლო მტკვრის საპირისპირო, მარცხენა ნაპირზე არსებული გალავნის ნაშთებს (როგორც ჩანს, ე.წ. "პომპეუსის ხიდის" მახლობლად – გ.ქ.), რომლებიც საკმაო მანძილზე გასდევდნენ მდინარეს და ადიდებული წყლისაგან იცავდნენ ნაპირს, ი. რაინეგსი რომაულ ან ბერძნულ ნახელავად მიიჩნევს და კატეგორიულად გამორიცხავს მათ ადგილობრივ ან სპარსულ კუთვნილებას.[359] [გვ. 99]

მონაცემთა ერთობლიობა შესაძლებლობას გვაძლევს ვივარაუდოთ, რომ ალექსანდრე დიდის მიერ იბერიაში მმართველად დადგენილი აზონის თანამებრძოლი ფროტათოსელების შესახებ ქართლის ცხოვრებისეული ამბავი (I, 18) რომაულ ხანას უნდა უკავშირდებოდეს. როგორც ზემოთ იყო ხაზგასმული, ქართლის ცხოვრების ტექსტში აზონის მებრძოლნი მოიხსენიებიან არა მაკედონელებად, არამედ რომაელ ჯარისკაცებად. მხოლოდ ახ. წთ. I საუკუნის შუა ხანებში წარმოიქმნა ცენტრალურ ამიერკავკასიაში რომაული სამხედრო ნაწილების დგომის საჭიროება, რათა აღკვეთილი ყოფილიყო ჩრდილოეთიდან მოსალოდნელი შემოსევა, ისევე როგორც სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთის სახელმწიფოების რომაელთათვის არასასურველი მისწრაფებები, გაეფართოვებინათ თავიანთი კონტროლი აღნიშნულ რეგიონზე.

ვინაიდან, ქართლის ცხოვრებაში გამოყენებული სიტყვა "ფროტათოსელნი" (I, 18) არ შეიძლება ყოფილიყო ბერძნული πρότακτος-იდან მომდინარე, ქართული ფ გადმოსცემს ბერძნულ φ-ს, და არა π-ს (იხ. ზემოთ), უფრო შესაძლებელი თითქოს უნდა ჩანდეს სიტყვა "ფროტათოსელნი", რაც ფროტათო-ს ხალხს უნდა ნიშნავდეს, დავუკავშიროთ ვესპასიანეს ხანის აღმოსავლური ექსპედიციის მთავარსარდლის, მ. ჰირიუს ფრონტოს სახელს (იხ. ზემოთ); ამავე დროს, ეს გარემოება გამოდგებოდა ფრონტოს მიერ მსგავსი თანამდებობის მიღების დასტურად. ცნობილია, რომ მაშინაც კი, როდესაც სამხედრო ნაწილებს მუდმივი სახელი ჰქონდათ მინიწებული, ისინი მაინც, სიმარტივისათვის თუ პირფერობისათვის, მათი სარდლის სახელით მოიხსენიებოდნენ.[360] შესაძლოა, რომ ეს ტერმინი – "ფროტათოსელნი" – თავდაპირველად აღნიშნავდა ჰირიუს ფრონტოს ხელქვეით მყოფ სამხედრო ერთეულს და შემდგომში (ჯერ კიდევ ქართლის ცხოვრების შედგენამდე) გაგებული იყო, როგორც ბერძნული სიტყვა, πρόταττω, მნიშვნელობით "ადგილი ან პოსტი რაიმეს წინ" (იხ. ზემოთ).[361] გარდა ამისა, ქართლის ცხოვრების ფროტათოსელთა წინამძღოლის აზონის წოდება – "პატრიკი" (I, 18), ჩვეულებრივ თარგმნილი ხოლმე – "პატრიციად" (patrician),[362] შესაძლოა ჰირიუს ფრონტოს ტიტულის – adlectio inter patricios – [გვ. 100] გამოხატულებას წარმოადგენდეს, რომელიც მან ახ. წთ. 73/74 წწ. მიიღო,[363] ანუ უშუალოდ აღმოსავლური ექსპედიციის დაწყებამდე.

თუ მხედველობაში მივიღებთ ალბანელთა ტრადიციულ წინააღმდეგობას რომაელთა მიმართ და ამავე დროს Legio XII Fulminata-ს სახელის დამაფიქსირებელი ბეიუქ დაშისა და კარიაგინოს წარწერების აღმოჩენის ფაქტს ყოფილი ალბანეთის ტერიტორიაზე, ასეთ შემთხვევაში ჰირიუს ფრონტოს მიერ ექსპედიციის ჩატარება ალბანელთა წინააღმდეგ მოსალოდნელად უნდა ჩაითვალოს და ამისდა შესაბამისად შესაძლებელი გახდებოდა სეპინუმის (Saepinum) წარწერაში მნიშვნელოვანი ლაკუნის ახლებური შევსება,[364] ნაცვლად ფართოდ მიღებული რეკონსტრუქციისა, exercit]us qui in A[rmeniam maiorem, გვექნებოდა: exercit]us qui in A[lbanos.[365]

რომაულ-ქართული ურთიერთობების თვალთახედვიდან გამომდინარე, მხედველობაშია მისაღები, რომ იბერიის უზენაესი ღვთაება, არმაზი, რომელიც თუმცაღა ანატოლიური წარმომავლობისა უნდა იყოს, ავლენს ზოგიერთ ნიშან-თვისებას, ტიპურს რომის იმპერიის ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი ღვთაებისათვის – Juppiter Optimus Maximus Dolichenus-ისათვის. ამავე დროს მეფეთა ცხოვრება განიხილავს სახელწოდება "არმაზს" მეფე ფარნავაზის სახელწოდების სპარსულ სახესხვაობად: "და ამანვე ფარნავაზ შექმნა კერპი დიდი სახელსა ზედა თჳისსა: ესე არს არმაზი, რამეთუ ფარნავაზს სპარსულად არმაზ ერქუა. ამართა კერპი იგი არმაზი თავსა ზედა ქართლისასა, და მიერითგან ეწოდა არმაზი კერპისა მისთჳს. და ქმნა სატფურება დიდი კერპისა მისთჳს აღმართებულისა" (I, 25).[366] კ. თუმანოვის შეხედულებით, ეს ინფორმაცია მოწმობს, რომ ფარნავაზის სახელი წარმოქმნილია ავესტ. xarenahvant, - "ბრწყინვალე", "შესანიშნავი"[367] ანდა იმ [გვ. 101] ეპითეტებიდან, რომელიც განეკუთვნება თეშუბის ხეთური ვერსიის კულტს. მიუხედავად არმაზის ლუნარული ხასიათისა და მისი კავშირისა ხეთურ მთვარის ღვთაებასთან – არმასთან,[368] არ უნდა გამოირიცხოს მისი არსებითი იდენტურობა თეშუბთან, ვინაიდან, ქარიშხალი, წვიმა და ნაყოფიერება – თეშუბის საუფლო – იოლად ასოცირდება მთვარის კულტთან, ხოლო ხარის რქები ასევე წარმოადგენენ მთვარის სიმბოლოს.[369]

მეფეთა ცხოვრების დასკვნითი ნაწილის, წმიდა ნინოს მიერ ქართლის მოქცევის მიხედვით, არმაზის კერპი აღწერილია, როგორც: "...კაცი ერთი სპილენძისა, და ტანსა მისსა ეცუა ჯაჭჳ ოქროსი, და თავსა მისსა ჩაბალახი მყარი, და თუალნი ესხნეს ზურმუხტი და ბივრილი, და ჴელთა მისთა აქუნდა ჴრმალი ბრწყინვალე, ვითარცა ელვა, და იქცეოდა ჴელთა შინა... და კუალად იყო მარჯუენით მისსა კაცი ოქროსი და სახელი მისი გაცი; და მარცხენით მისსა უდგა კაცი ვეცხლისა, და სახელი მისი გაიმ, რომელნი-იგი ღმერთად უჩნდეს ერსა მას ქართლისასა" (I, 89-90). იგივე ტექსტი სომხურ თარგმანში შემდეგნაირად არის წარმოდგენილი: "...კაცი შემოსილი ბრინჯაოს გულსაფარით და ოქროს მუზარადით, თვალები შემკული ჰქონდა ზურმუხტითა და ბივრილით, ხელში ეკავა მახვილი, მსგავსი ელვათა კონისა. ამოძრავებდა მას და შიშში აგდებდა შეკრებილთ... მისგან მარჯვნივ იდგა ოქროს გამოსახულება სახელად გაცი, და მის მარცხენა ხელთან ვერცხლისა - სახელად გაიმი" (47).

"ელვათა კონა", "მახვილი", "ჯავშანი" („ქერცლიანი-ჯავშანი“ ან "გულსაფარი"), ფრიგიულ ჩაჩთან ერთად, რომაელ სამხედროთა (და არა მხოლოდ მათი) ღვთაების, Iuppiter Optimus Maximus Dolichenus-ის დამახასიათებელი ნიშნებია, რომელიც, არმაზის მსგავსად, ხეთური რელიგიული პანთეონის ქარიშხლის ღვთაებიდან იღებდა სათავეს. ვინაიდან Iuppiter Dolichenus-ი, ანუ სირიული ღვთაება Hadad-ი დოლიჩედან (თანამედროვე დიულიუქი, გაზიანთეფეს ჩრდილოეთით, სამხრეთ-აღმოსავლეთ თურქეთში), გაბატონდა რომაელ დამპყრობლებზე, როდესაც მათ, ძვ. წთ. 64 წ., დაიპყრეს და შეიერთეს სირია. მან მიიღო რომაელთა უმაღლესი ღვთაების – Iuppiter Optimus Maximus-ის – სახელი და განასახიერებდა არა მხოლოდ აღმოსავლურ, არამედ აგრეთვე ბერძნულ აზრობრივ წარმოდგენებს. Iuppiter Dolichenus-ი იყო „მთელი სამყაროს დამცველი“, რომაელთა ხელისუფლებისა და მათი იმპერატორის ძირითადი [გვ. 102] მხსნელი და ამავე დროს, რომაული ძალაუფლების ხელშემწყობი, აღმოსავლეთში მისი გავრცელებით.[370]

განსაკუთრებით საინტერესოა არმაზის თავსაბურავის აღწერა, როგორც მყარი ჩაბალახისა (I, 89). ზედსართავი "მყარი" არმაზის თავსაბურავთან მიმართებაში მოსალოდნელი გახდებოდა თუ საქმე გვექნებოდა "ფრიგიული ჩაჩის" მსგავს საგანთან, ვინაიდან საკუთრივ ქართული ტიპის "ჩაბალახი" (ყაბალახი) წარმოადგენს სინამდვილეში მეტად "არამყარ" ქსოვილის ნაწერს სამკუთხად გამოწრილი ზედა ნაწილით, ფრიგიული ჩაჩის მსგავსად, და მკერდსა და ზურგზე შემოკრული გრძელი ტოტებით.

არმაზის მარჯვენა და მარცხენა მხარეს განლაგებულ ოქროსა და ვერცხლის კერპებს, გაცსა და გაიმს (მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს - გაცი და გა), როგორც ჩანს, მზისა და მთვარის გამოსახულებებს, პარალელი ეძებნებათ დოლიქენური პანთეონის ღვთაებების Apollo Citharoedus-ის და Diana Lucifera-ს სახით. ნავარაუდევი იყო, რომ Diana იყო ლუნარული პარტნიორი სოლარული Apollo-სი და რომ მათ ზუსტად განსაზღვრული მუდმივი დოქტრინალური პოზიცია ეკავათ Iuppiter Dolichenus-ის თეოლოგიაში.[371] მზისა და მთვარის ღვთაებების მკაფიოდ გამოხატული დაქვემდებარებული მდგომარეობა Iuppiter Dolichenus-ისადმი გვხვდება საკუთრივ დოლიჩეში ნაპოვნ ბრინჯაოს ფილაზე, რომელზედაც ორივე ეს ასტრალური ღვთაება გამოსახულია ვარსკვლავებით გარემოცული Iuppiter Dolichenus-ის ფერხთ (შდრ., ქართლის ცხოვრება, I, 18). არა მხოლოდ Appolo-სი და Diana-სი, არამედ აგრეთვე სხვა ღვთაებების ხშირი გამოსახულება Iuppiter Dolichenus-თან – Hercules-ის და Minerva-სი, Isis-ს და Serapis-ის, ღვთაებრივი ტყუპების, Dioscur-ების, Castor-ის და Pollux-ის, Juno Dolichena-სი და Asclepius-ის და ა.შ. – მისი კულტის ერთ-ერთი ყველაზე უფრო თავისებური გამოხატულებაა.[372]

მეცნიერთა შეხედულების თანახმად, გაცი და გა (გაიმი) შეესაბამებოდნენ ანატოლიურ ღვთაებებს, Attis-სა და Kibela-ს, მაშინ როდესაც იბერიული თეოლოგიური იერარქიის მეორე ღვთაება, ზადენი, იყო იგივე Šandaš/Šantaš-ი, ვეგეტაციისა და ნაყოფიერების ხეთური ღვთაება.[373] იბერიის რელიგიური პანთეონი ეტყობა ძირითადად შედგებოდა სინკრეტული ხასიათის ღვთაებებისაგან, რომელთა დამახასიათებელი თვისებები შემდგომში გამდიდრებული იყო რომაული ცივილიზაციისათვის დამახასიათებელი [გვ. 103] თავისებურებებით. ცენტრალური ამიერკავკასიის მოვლენებში რომაელთა მონაწილეობის ინტენსიურობას შეეძლო დაემჩნია თავისი კვალი ადგილობრივად არსებულ რელიგიურ წარმოდგენებზე.

ქართულ და სომხურ მატიანეებში მოხსენიებული, პირველი ქართველი მეფის აზოს თუ მითრიდატე/მიჰრდატის შესახებ არსებულ ინფორმაციებში ნაგულისხმევი პრობლემის მნიშვნელობასთან დაკავშირებით, ჩვენ შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ გვიან IV - ადრეულ III საუკუნეების ცენტრალურ ამიერკავკასიაში მართლაც ჰქონდა ადგილი გარკვეულ მოვლენებს, რომლებიც დაკავშირებული იყო აღმოსავლეთ საქართველოს (იბერიის) ისტორიული განვითარების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ნიშანსვეტთან – სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნასთან. მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს და სომეხთა ისტორიის მონაცემები აღადგენენ იმ მოვლენებს, რომელთაც საწყისი სტიმული ალექსანდრე დიდის მიერ აქემენიდთა იმპერიის დაპყრობით მიეცა და რომლებმაც გამოიწვია პოსტ-ალექსანდრულ ხანაში აღმოსავლეთქართული (იბერიული) სახელმწიფოს წარმოქმნა-ჩამოყალიბება.

მეორეს მხრივ, იბერიის პირველი მეფის, აზოს უკვე დამახინჯებული ამბავი, სუბლიმირებული ქართლის ცხოვრების სიუჟეტში იბერიის მაკედონელი დამპყრობელის, აზონის შესახებ, როგორც ჩანს, თავის მხრივ აღრეულია, რომელიღაც ჯერჯერობით უცნობ წყაროსთან, მიძღვნილთან ცენტრალურ ამიერკავკასიაში რომაელთა მიერ (სავარაუდოდ ფლავიუსთა ხანაში - ახ. წთ. 69-96 წწ.) ჩატარებული ღონისძიებებისადმი.

რომაელთა ერთ-ერთი კარდინალური ამოცანის - ახლო აღმოსავლეთში Pax Romana-ს შენარჩუნების - ყველაზე უფრო ხელსაყრელ შესაძლებლობას კავკასიის უღელტეხილებზე განხორციელებული კონტროლი იძლეოდა. ამიერკავკასიაში რომაელთა ძირითადი ამოცანა, არა იმდენად კავკასიაში ჩრდილოეთიდან გადმოსული ბარბაროსებისათვის გზის გადაკეტვა იყო, რამდენადაც მათი საკუთარი სტრატეგიული ინტერესებისათვის დაქვემდებარება. მხოლოდ ასეთი საშიშროების არსებობის შესაძლებლობაც კი უკვე მნიშვნელოვან იარაღს წარმოადგენდა რომაელთა ხელში, მიმართულს მათი აღმოსავლელი ოპონენტების საწინააღმდეგოდ. იბერიელები, რომელთა ძალაუფლება კავკასიის კარიბჭეზე ვრცელდებოდა, ამ ცნების ყველაზე ფართო გაგებით, დარიალის უღელტეხილიდან მცხეთა-არმაზამდე - რეგიონში რომაელთა ყველაზე მნიშვნელოვან მოკავშირეები იყვნენ. მრავალ უღელტეხილზე გაბატონებულ იბერებს შესაძლებლობა ჰქონდათ კავკასიონზე გადმოეყვანათ ჩრდილოელი მებრძოლები და წარმატებით გამოეყენებინათ ისინი საკუთარი და თავიანთი მოკავშირეების პოლიტიკური მიზნების შესაბამისად. იბერიის ხელისუფალნი პერმანენტულად და დიდი წარმატებითაც იყენებდნენ თავიანთი ქვეყნის ხელსაყრელ სტრატეგიულ [გვ. 104] მდებარეობას, რათა გაეწონასწორებინათ გარესამყაროს ყველა მხრიდან მომდინარე ძალთა ზეწოლა.

როგორც იბერიის სამეფოს “არსებობის არსი”, ასევე კლასიკური ეპოქის სხვა ახალი სახელმწიფოების, ალბანეთისა და კოლხეთ-ლაზიკის (ეგრისის), მნიშვნელობა განპირობებული ჩანს, ამიერკავკასიის საერთო გეოგრაფიული მდებარეობით დიდი კავკასიონის მთაგრეხილის სამხრეთით და შესაბამისად, აღნიშნული სახელმწიფოების როლით ამ მთაგრეხილის სტრატეგიული ფუნქციის მქონე ზეკარების კონტროლის საქმეში. ისინი წარმოადგენდნენ ცივილიზებული სამყაროს (ბერძნული – ოიკუმენე, რომაული – orbis terarrum) ძნელად გადასალახავ ბასტიონებს კავკასიის კარიბჭის გადაღმა მდებარე და იქიდან შემოჭრილი მომთაბარე ტომებისათვის. თუმცა, არსებობდა აშკარა სხვაობა იბერიისა და ნაწილობრივ ლაზიკის – დასავლურ (ბერძნული სახელმწიფოები, რომისა და ბიზანტიის იმპერიები), და ალბანეთის, სომხეთთან ერთად, აღმოსავლურ (ირანი, პართია) პოლიტიკურ ორიენტაციას შორის.

რომაელებსა და იბერებს, ერთიდაიმავე orbis terarrum-ის შემადგენელ ნაწილებს შორის არსებული მჭიდრო თანამშრომლობა, დაფუძნებული საერთო სტრატეგიულ ინტერესებზე, მოითხოვდა იბერიულ საზოგადოებაში რომაელთა სამხედრო კონტიგენტის ინტეგრაციას – კაპადოკიასა და ამირკავკასიაში განთავსებული რომაელთა სამხედრო ძალები მათივე გეგმების განხორციელების გარანტებს წარმოადგენდნენ. სავარაუდოა, რომ სწორედ ამ გარემოებით უნდა ყოფილიყო განპირობებული ქართულ საზოგადოებაში ფროტათოსელთა გათქვების შესახებ ქართლის ცხოვრებისეული ცნობის აღმოცენება.

ასეთი შესაძლებლობის არსებობის არაპირდაპირ საბუთს იქნებ წარმოადგენდეს მეფეთა ცხოვრებაში სავსებით ცხადად გამოხატული, ქართველების სპარსელებთან აღრევის საწინააღდეგო ტენდენცია. მატიანემ შემოგვინახა ქართული არისტოკრატიის დამოკიდებულება სპარსეთის მეფის ძის (მომავალი მეფე მირიანი) ქართლის მეფედ მოვლენისა და ქართლის სამეფო ოჯახის ერთადერთი წარმომადგენლის, მეფის ასულის აბეშურას მეუღლედ გახდომის მიმართ: "ვითხოვოთ მისგან [სპარსეთის მეფისგან - გ.ქ.] დამჭირვა სჯულსა ზედა მამათა ჩუენთასა, და ვითხოვოთ ჩუენ თანა არა აღრევა სპარსთა და წარჩინეულად პყრობა ჩუენი. ნუ უკუე შეიწყნაროს ვედრება ესე ჩუენი... მაშინ სიკუდილი უმჯობეს არს თავთა ჩუენთათჳს ვიდრე მონახვასა ესევითარისასა. დავსხნეთ თავნი ჩუენნი ციხეთა და ქალაქთა შინა და მოვსწყდეთ ყოველნი" (I, 63).

მეფეთა ცხოვრების თითქმის მთელი ტექსტის გაყოლებაზე შეიმჩნევა მკვეთრად გამოხატული ნეგატიური დამოკიდებულება სპარსეთის მონარქიისადმი. ასეთი განწყობილების ჩამოყალიბება ძნელად წარმოსადგენი [გვ. 105] იქნებოდა ახ. წთ. VII საუკუნის შუახანების მომდევნო პერიოდში, მას მერე რაც სპარსელებმა არაბებისაგან სრული მარცხი განიცადეს. თვით პერმანენტულ არიულ-თურანულ დაპირისპირებისას ქართველი მემატიანის სიმპატიები თურქების მხარეზეა, რომლებიც ჯერ კიდევ ალექსანდრეს გამოჩენამდე მოსულან მცხეთაში და სპარსელთაგან დამარცხებულები იქ თავშესაფერს ეძებდნენ. მისი სიტყვებით: "და იყვნეს ესე თურქნი და ქართველნი ნებისმყოფელ ერთმანერთისა, მოელოდეს მოსლვასა სპარსთასა, ამაგრებდეს ციხეთა და ქალაქთა. მას ჟამსა შინა სადათაც ვინ მივიდის ძჳრის-მოქმედთაგან საბერძნეთით, გინა ასურით ოტებული, გინა ხაზარეთით, ყოველივე დაიმეგობრიან ქართველთა შემწეობისათჳს სპარსთა ზედა" (I, 15).

აღმოსავლურ პოლიტიკურ ფორმაციებისადმი მკვეთრად გამოვლენილი საწინააღმდეგო განწყობა და პროდასავლური ორიენტაცია გამოვლენილი კლასიკური ხანის ზემომოხსენიებული წერილობითი და ეპიგრაფიკული წყაროებისა და ქართული მატიანეების მიერ, წარმოადგენდა საქართველოს მთელი ისტორიის ლაითმოტივს, ჩასახულს ჯერ კიდევ წინა-კლასიკური ხანებიდან, და შესაძლოა ეს იყო ერთ-ერთი უმთავრესი მიზეზი მეოთხე საუკუნის პირველ ნახევარში იბერიის გაქრისტიანებისა.

ამასთანავე, პოლიტიკური ორიენტაციის საკითხი წინა- და ადრექრისტიანულ იბერია/ქართლში ზასიათდება საკმაოდ მკვეთრი დაპირისპირებებითა და ხშირი მერყეობებით. ამის საილუსტრაციოდ გამოდგებოდა ცნობები კართაგენელთა ამიერკავკასიაში აქტიურობის შესახებ.

კართაგენელთა შესახებ ამიერკავკასიულ მასალებში არსებული ცნობები. ახ. წ. V ს. პირველი ნახევრის სომხეთში მომხდარი ამბების აღწერისას, VII ს. სომეხი ისტორიკოსი სებეოსი თითქოს იუწყება მის ქვეყანაში კართაგენელთა ხანმოკლე გაბატონების შესახებ. კერძოდ, სებეოსის ისტორიის მიხედვით, არშაკიდებისა და ვარამ შაპუჰის ხანის დამთავრების შემდეგ სომხეთში გაბატონებულა ხალხი “კარქედოვმაჲეცის” (Կարքեդովմայեցի)[374] სამთავროდან; დიდ მოგვებთან და სამეფოს უმთავრეს ნახარარებთან ერთად შემუშავებულა სომხეთში ქრისტიანობის ამოძირკვის გეგმა. სებეოსი იქვე განმარტავს, რომ ეს ამბავი შეეხება [გვ. 106] ბოროტი იაზკერტის მეფობის ხანას. „ბოროტი იაზკერტში“ ირანის სასანიანი შაჰი იაზდგერდ II იგულისხმება, რომლის ზეობის წლები (438-457 წწ.) ქრისტიანთა და სხვა არაზოროასტრელთა განსაკუთრებული ჩაგვრით იყო გამორჩეული.

თუ სებეოსის ცნობას დავეყრდნობით, სომხეთში კარქედოვმაჲეცის სამთავროს ხალხის გაბატონების ხანა მოქცეული უნდა იყოს ვარამ შაპუჰის გარდაცვალების ხანიდან იაზდგერდ II-ის მეფობის დამთავრების ხანამდე ანუ უნდა განისაზღვროს დაახლ. 417-457 წწ. შუალედით.[375]

სებეოსის ტექსტის კომენტატორების აზრით, კარქედოვმაჲეცელებში სპარსელები იგულისხმებიან, ვინაიდან უშუალოდ მომდევნო წინადადებაში ნახსენებია დიდ მოგვებთან და სამეფოს უმთავრეს ნახარარებთან ერთად სომხეთში ღვთისმოსაობის მოსპობის გადაწყვეტილების არსებობა. სებეოსის რუსულად მთარგმნელი კ. პატკანიანი შენიშნავს, რომ მან ვერ შეძლო ამ სახელის განსაზღვრა, თუმცა კი იგი სპარსელებს უნდა აღნიშნავდეს.[376] ეს ვერც მეორე მთარგმნელს, ს. მალხასიანცს მოუხერხებია, რომელმაც, V ს. სომეხი ისტორიკოსის ეღიშეს ცნობასთან შეთანაპირებით, სადაც შესაბამის ადგილას სასან სპარსის შთამომავლობის მიერ სომხეთის დაპყრობის შესახებ არის საუბარი,[377] სებეოსის მიერ მოხსენიებული, “კარქედოვმაჲეცის სამთავროს ხალხი” შეცვალა “კარქედოვმაჲეცის დინასტიის გვარით” (род Карк'едомской династии), თუმცა იქვე შენიშნა, რომ მისთვის უცნობია, თუ რატომ უნდა შერქმეოდათ სასანიანებს ეს სახელი.[378]

აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, გასათვალისწინებელია პარიზის ნაციონალური ბიბლიოთეკის მედალიონთა განყოფილებაში მე-19 საუკუნიდან დაცული და გაურკვეველი წარმომავლობის ონიქსის ბეჭედი (მისი ანაბეჭდი საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში ინახება). ბეჭდის თვალი წარმოადგენს გემას, სასანიანთა ყაიდაზე ამოკვეთილი მამაკაცის პროფილს, ხოლო გამოსახულებას ირგვლივ დართული აქვს მისი ძალაუფლების დამამოწმებელი წარწერა ბერძნულ ენაზე – [ΑC]ΟΥCΑC [გვ. 107] ΠΙΤΙΑΞΗC ΙΒΗΡΩΝ ΚΑΡΧΗΔΩΝ – უსას პიტიაკსეს იბერონ კარხედონ.

მართალია, წარწერაში სავსებით ნათლად ისმის კართაგენის სახელი, მაგრამ მკვლევრები ერთთავად გამორიცხავენ მასში ჩრდილოეთ აფრიკაში მდებარე ქალაქის დანახვის შესაძლებლობას და არც იქვე მოხსენიებულ იბერებს უკავშირებენ პირენეს ნახევარკუნძულზე მცხოვრებ იბერებს. ამას თუნდაც ის გარემოება უშლის ხელს, რომ პიტიახშის ინსტიტუტის არსებობა მხოლოდ ირანსა და მის მომიჯნავე ტერიტორიებზეა საგულვებელი და დასტურდება კიდევაც ამიერკავკასიაში. მიუხედავად იმისა, რომ სიტყვა “კარხედის” მნიშვნელობა გაურკვეველი რჩება, თ. ყაუხჩიშვილის აზრით, იგი აშკარად განსაზღვრავს ეთნონიმს “იბერი” და მიანიშნებს ბეჭდის მფლობელი პიტიახშის “კარხედ” იბერობაზე და შესაძლოა ამით “ქართველ იბერთა” განსხვავებაზე “ესპანელი იბერებისაგან”.

“კართაგენელი” იბერებისა და მათი პიტიახშის “უსას” იდენტიფიცირების საკითხთან დაკავშირებით არაერთი აზრი არის გამოთქმული: პ. პეეტერსი შემდეგნაირად თარგმნიდა წარწერას: “აშუშა პიტიახში კოლხელი იბერებისა”,[379] პ. ინგოროყვა: “აშუშა პიტიახში იბერთა-კარქედისა (ანუ კლდეკარის)”,[380] ექ. თაყაიშვილი: “უშა, პიტიახში იბერთა-ქართლელთა”. ბ. კუფტინი: “უშა პიტიახში იბერთა ქართთა”.[381] ფრ. აკინეანის აზრითაც, კართაგენელ იბერებში გუგარქის ხალხი, გოგარენელები უნდა იგულისხმებოდნენ. კ. თუმანოვს ეს მოსაზრება სავსებით დასაშვებად მიაჩნია, თუმცა შენიშნავს, რომ ამას ხელს უშლის ამ ორ სიტყვას შორის არსებული დიდი ფონეტიკური დაშორება.[382] აღსანიშნავია, რომ ჯერ კიდევ ნ. ლ. ვესტერგაარდი აკავშირებდა ქართველებთან სებეოსისეულ “კარქედოვმაჲეცის” ხალხს.[383]

აღნიშნული ბეჭდის “კარხედონთან” სებეოსის ისტორიაში მოხსენიებული კარქედოვმაჲეცის შესაძლო კავშირზე ყურადღება, პირველად კ. კეკელიძემ გაამახვილა.[384] მის მიერ ტერმინ “იბერონ კარხედონში” ე. წ. სასანიანთა იბერების დანახვა, ძირითადად, დამყარებულია სებეოსისეული ტექსტის ს. მალხასიანცის ზემოაღნიშნულ კონიექტურაზე და შესაბამისად მასაც პიტიახშის ბეჭდის წარწერაში სასანიანთა დინასტია აქვს ნაგულისხმევი; ამის შედეგად კი წარწერა შემდეგნაირად იშიფრება: “აშუშა, [გვ. 108] სასანელთა (ანუ სპარსეთის) იბერების პიტიახში” (πιτιάξης τῆς περσικῆς Ίβηρίας).[385] თუმცა კ. კეკელიძესთან, ისევე როგორც ს. მალხასიანცის კომენტარში, გაურკვეველი რჩება ტერმინ კარქედოვმაჲეცის ეტიმოლოგია.

კარქედოვმაჲეცელების უშუალოდ სპარსელებთან გაიგივებას ხელს უნდა უშლიდეს ის გარემოებაც, რომ სებეოსთან ეს “ხალხი” (ազգ – ერი, people, народ) მხოლოდ “სამთავროს” (իշխանութեան – სათავადო/საერისთავო, principality, княжество) მფლობელია (ազգն Կարքեդովմայեցի իշխանութեանն – კ. პატკანიანის მიხედვით, “народ Кархедомского княжества”; რ. ბედროსიანცით: “the people of the Kark'edovmayets'i principality”), სასანიანთა ძლევამოსილი იმპერიისაგან განხვავებით, რომელსაც უფრო შეესაბამება მომდევნო წინადადება, სადაც საუბარი შეეხება, სომხეთში ღვთისმოსაობის განადგურების განზრახვის დაგეგმვას მოგვებთან და “სამეფოს” (թագաւորութեան – kingdom, царство) (და არა “სამთავროს” – გ. ქ.) დიდებულებთან (ნახარარებთან) კავშირში. ვინაიდან თვით სებეოსი აცხადებს, რომ სხვა ავტორების მონაცემების მიხედვით, ეს ამბავი (კარქედოვმაჲეცის სამთავროს ხალხის გაბატონებისა და სომხეთში ღვთისმოსაობის მოსპობის გეგმის) შეეხება ბოროტი იაზკერტის მეფობას, სავარაუდოა, რომ მოხდა ორი განსხვავებული, თუმცა შინაარსობრივად და ქრონოლოგიურად რამდენადმე ახლო მდგომი ამბავის ერთმანეთში აღრევა: 1. კარქედოვმაჲეცის “სამთავროს” ხალხის გაბატონების; 2. ბოროტი იაზკერტის მიერ ძლევამოსილი მოგვებისა და მისი “სამეფოს” უმთავრესი დიდებულების თანადგომით სომხეთში ღვთისმოსაობის აღმოფხვრის. სხვა შემთხვევაში, ძნელი ასახსნელია ერთმანეთის მომდევნო ორ წინადადებაში, ჯერ “სამთავროსა” და შემდეგ “სამეფოს” მოხსენიება.

როგორც ვხედავთ, ძირითადი წინააღმდეგობა საკითხის გარკვევისას მაინც ტერმინოლოგიური ხასიათისაა. არც ის არის გამოსარიცხი, რომ პიტიახშის ბეჭდის წარწერაში მართლაც “კართაგენი” ყოფილიყო მოხსენიებული და აქ შესაძლებელია თავს იჩენდეს ის ტრადიცია, რომელიც კ. კეკელიძის განმარტებით, ამა თუ იმ დაწინაურებული გვარის გენეალოგიას იწყებს ხოლმე რომელიმე გამოჩენილი და ცნობილი ადგილისა ან პირისაგან, როგორც მაგ., ბაგრატიონები “დავითიან-სოლომონიანს” უწოდებდნენ თავიანთ თავს და იერუსალიმიდან გამოჰყავდათ საკუთარი გვარი.[386] ამ მხრივ გასათვალისწინებელია, რომ მოვსეს ხორენაცის გადმოცემით, დარეჰის (სპარსეთის მეფის დარიოს III-ის) [გვ. 109] ნახარარი მიჰრდატი წამოიყვანა ალექსანდრე დიდმა და მთავრად დაუსვა ნაბუქოდონოსორის მიერ ლიბიელთა და ივერთა ქვეყნებიდან ტყვედ მოყვანილ და პონტოს ზღვის მარჯვენა მხარეს დასახლებულ ივერიელთა მოდგმას, ხოლო მის ნაშიერს, ასევე მიჰრდატს, სომეხთა მეფემ არტაშესმა ჩრდილოეთის მთებისა და პონტოს გამგებლობა მიანდო (Մովս. Խոր., II, 8, 11). კ. თუმანოვის ვარაუდით, შესაძლოა სწორედ ინტალიოს წარწერაში იმალებოდეს პიტიახშის მიერ იბერიაზე გაცხადებული უფლებები, ალექსანდრე მაკედონელის მიერ დადგენილი დარიოსის სატრაპის მიჰრდატისაგან (მითრიდატე) თავისი წარმომავლობის მინიშნებით.

თუმცა უფრო მეტი მნიშვნელობა წარწერაში მოხსენიებული ტერმინებთან – “იბერონ” და “კარხედონ” – დაკავშირებით უნდა ჰქონდეს მოვსეს ხორენაცის შენიშვნას, ივერიის (ვერიის) ქვეყნიერების დასავლეთ საზღვარზე მდებარეობის თაობაზე (Մովս. Խոր., II, 8), რომლის მეშვეობით ცხადი ხდება, რომ ივერიაში პირენეს ნახევარკუნძული იგულისხმება. კლასიკური ეპოქის მწერალთა მითითების თანახმად, ამბავი ბაბილონის მეფის ნაბუქოდონოსორ II-ის (ძვ. წთ. 605-562 წწ.) მიერ ლიბიისა და იბერიის დალაშქვრისა და იქაური მოსახლეობის პონტოს მარჯვენა მხარეს დასახლების შესახებ ეკუთვნის ძვ. წთ. IV-III სს. ისტორიკოსსა და პოლიტიკურ მოღვაწეს, “ინდოეთის ისტორიის” ავტორს მეგასთენეს (Euseb., Praep. Evang., IX, 41, 1).[387] ცნობა ნაბუქოდონოსორ II-ის მიერ აფრიკისა (ლიბია) და პირენეს ნახევარკუნძულის (იბერია) დალაშქვრის შესახებ, რა თქმა უნდა ლეგენდარულია.[388] აღსანიშნავია, რომ გ. მელიქიშვილი არ გამორიცხავდა, მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს “არიან-ქართლის” არიანის მიღების შესაძლებლობას “პერენეის” (პირენეს) დამახინჯების შედეგად.[389]

კლასიკურ და მომდევნო ხანებში გადმოცემა პონტოსთან მცხოვრები იბერების დასავლეთის იბერიიდან და ლიბიიდან გადმო[გვ. 110]სახლების თაობაზე ფართოდ იყო გავრცელებული და სავსებით მოსალოდნელია მას თავისებური გამოხატულება იმდროინდელ თხზულებებშიც ეპოვნა და იბერიის გამგებლის ერთ-ერთ ძირითად ინსიგნიაზეც ასახულიყო.

კავკასიის იბერიასთან დაკავშირებით მემატიანეებს ძველთაგანვე ჰქონდათ წარმოდგენა ამ ქვეყნის კავშირის თაობაზე პირენეს იბერიასთან,[390] რაც, ძირითადად, მათი სახელწოდებების იდენტურობით იყო განპირობებული. ეს იდენტურობა ადგილობრივი სახელების ბერძნულ-ლათინურ სამყაროსათვის უფრო ჩვეულ სახელებთან მიმსგავსებისა თუ თარგმნის შედეგად იქმნებოდა ხოლმე. ამგვარად უნდა აღმოცენებულიყო კავკასიაში ჯერ კიდევ ძვ. წთ. IV ს-მდე სახელწოდება “იბერია”, უფრო გვიან კავკასიის “ალბანია” და ა. შ. შესაძლოა ადგილობრივი ტერმინების ბერძნულ-ლათინურად გააზრების იგივე მოდელი ყოფილიყო გამოყენებული ტერმინ “კარხედონის” ჩამოყალიბებისას.

საკითხავია, რომელი იბერიული სახელწოდება შეიძლება მივიჩნიოთ “კარხედონის” პროტოტიპად თუ წინა-ფორმად? თუ გავითვალისწინებთ, რომ კართაგენის ფინიკიურ სახელწოდებაში – Kart Hdašt – შემავალი სიტყვა “kart” აღნიშნავს “ქალაქს”, ხოლო ტოპონიმი “ქართლი”,[391] მკვლევართა ზემომოყვანილი აზრის თანახმად, წარმომდგარი უნდა იყოს ინდოევროპული სუბსტრატის ნიშნად მიჩნეულ სიტყვა “ქართა”-საგან (ქართული დეტერმინანტი-სუფიქსის ლ-ს დართვით), რომელიც თავდაპირველად აღნიშნავდა “შემოღობილ ადგილს” ხოლო შემდეგ – გალავანს, ნაგებობას, ციხე-სიმაგრეს, ასეთად, ალბათ, თვით იბერიის ქართული სახელწოდება “ქართლი” უნდა მივიჩნიოთ. როგორც ვიცით, “მთა ქართლი/ქართი” ერქვა ქართველთა უძველეს ციხე-ქალაქს, შემდეგდროინდელ არმაზციხეს (შდრ. აგრეთვე ტოპონიმი “კარდანახი”). თუმცა არსებობს უფრო “ეკონომიკური” ვარაუდის გამოთქმის შესაძლებლობაც, ვინაიდან “ქალაქის” აღმნიშვნელი არამეული სიტყვაა – “karta”, რომელიც თავის მხრივ, ციხე-ქალაქის აღმნიშვნელ ხურიტულ ტერმინ “ard”-თან უნდა იყოს დაკავშირებული (გარდა ურარტული ქალაქი მუსასირის სახელწოდებისა – “არდინი”, ანალოგიური სახელწოდებების ქალაქები ცნობილია რუსახინილის მახლობლად მდებარე მხარიდან და ეტიუნის ქვეყნიდანაც), სავსებით დასაშვებია, სწორედ სიტყვა “karta” დასდებოდა საფუძვლად ტერმინ “ქართლს” ანდა ქართულში უფრო ადრეული ხანებიდან შემოსულ ხურიტულ ტერმინს “ard”-ს სწორედ არამეული სიტყვის ზეგავლენის შედეგად შეეძინა ანლაუტში ველარული ფონემა. ამ უკანასკნელ შესაძლებლობას უფრო იმიტომ ვანიჭებ უპირატესობას, რომ ქართულ სინამდვილეში, [გვ. 111] როგორც უკვე ითქვა, დასტურდება არაერთი ციხე-სიმაგრის აღმნიშვნელი და “ard”-ძირიანი ტოპონიმი: “ართვინი/ართვანი”, “არტაანი”, “არტანუჯი” და სხვ. ამავე დროს, არამეული ტერმინის ქართლში გამოყენების სასარგებლოდ უნდა მეტყველებდეს ის გარემოებაც, რომ ფინიკიურის ახლომონათასავე არამეული ენა ერთ-ერთი ძირითადი სახელმწიფო ენა იყო არმაზციხის ადრეულ ბინადართა შორის; სავარაუდოა, მცხეთის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სიმაგრის არაგვისპირთან მდებარე `ბელტის ციხის” სახელიც (ამჟამად ცნობილი – ბებრის/ბერის ციხედ), რომელიც მცხეთა-არმაზციხის საერთო საფორტიფიკაციო სისტემის ნაწილს წარმოადგენდა და ჩრდილოეთის შესავლელს კეტავდა, თავისი სახელწოდება მიიღო ციხე-სიმაგრის აღმნიშვნელი არამეული სიტყვიდან – “birtȃ”.[392] საინტერესოა, რომ იმავე შინაარსისა და მსგავსი ჟღერადობის სახელწოდება – “birtha” – გვხვდება კართაგენშიც, ადგილობრივი აკროპოლისის აღმნიშნვნელად.

გარდა “kart”-ძირიანი სახელების არსებობისა, ქართულ სამყაროსთან ტერმინ “კარხედონის” დასაკავშირებლად ანგარიშგასაწევია თვით კართაგენის მოსახლეობის მიმართ ტერმინ “ლიბიელის” გამოყენება; როგორც ცნობილია, კართაგენელების აღსანიშნავად, რომლებიც ფინიკიელთა და ავტოქტონთა ნაჯვარს წარმოადგენდნენ, ფართოდ იხმარებოდა ტერმინი – “ლიბიელი ფინიკიელი” (Λιβυφοἱνϊκες), საპირისპიროდ ლევანტიელი ანუ “სირიელი ფინიკიელისა” (Συροφοίνικες).

ლიბიისა და იბერიის მოსახლეობის პონტოს აღმოსავლეთით გადმოსახლების შესახებ ზემომოყვანილი ცნობის შუქზე, დასაშვები უნდა ჩანდეს “ლიბიის” ჩანაცვლება “კარხედონით”, რასაც ამავე დროს კონკრეტული გეოგრაფიული შინაარსიც ექნებოდა “მთა ქართლის” ანუ არმაზციხის სახით და შესაბამისად ბეჭედზე გამოსახული პიტიახშიც არმაზციხის ანუ იგივე “მთა ქართლის” იბერიის გამგებლად უნდა მივიჩნიოთ, რაც ჩვეულებრივ მტკვრის მარჯვენა ნაპირის ქართლად (იბერიად), ხოლო ზოგიერთ სომხურ და ბერძნულ წყაროში გუგარქისა (Գուգարք) და გოგარენეს (Γωγαρηνή) სახელით არის ცნობილი.[393] [გვ. 112]

კავკასიონი - სასაზღვრო ზონა

კომუნისტური სისტემის ანიჰილაციისა და აღმოსავლეთ ევროპასა და ცენტრალურ აზიაში მომხდარი ძირეული ცვლილებების შემდეგ, მოსალოდნელი ხდება იმ ქვეყნების მნიშვნელობის გადაფასება, რომლებიც მდებარეობდნენ დასავლური და აღმოსავლური სამყაროების სასაზღვრო ზონაში.

ჯერ კიდევ XX საუკუნის დასაწყისში ჰალფორდ მაქქინდერის მიერ შემუშავებული სქემის მიხედვით, მსოფლიოში გამოიყოფა ღერძული არეალი (Pivot Area, იგივე შუაგული ქვეყანა, დ. სინორის განსაზღვრებით - ცენტრალური ევრაზია), რომელიც მოიცავდა რუსეთის იმპერიისა და ჩრდილოეთ ირანის იმ ტერიტორიებს, რომელთა მდინარეთა სისტემა ჩრდილოეთ-ყინულოვან ოკეანეს ან კასპიის ზღვას განეკუთვნებოდა; ხოლო რუსეთის იმპერიის უკიდურესი დასავლეთი, სამხრეთ-დასავლეთი რეგიონები და დასავლეთ კავკასია, აგრეთვე ირანის სამხრეთ სანაპირო ევროპასთან, ახლო აღმოსავლეთთან, ინდოეთთან და ჩინეთთან ერთად შეადგენდა შიდა ანუ განაპირა ნახევარმთვარეს (Inner or Marginal Crescent, დ. სინორის ევრაზიის პერიფერია), განსხვავებით გარეთა ანუ კუნძულოვანი ნახევარმთვარისაგან (Outer or Insular Crescent), რომელიც თავის მხრივ შეიცავდა ამერიკას, აფრიკას, ინდონეზიას, ავსტრალიას, იაპონიას და რუსეთის უკიდურეს შორეულ აღმოსავლეთს (უფრო ვრცლად ჰ. მაქქინდერის სქემის შესახებ, იხ., ქვემოთ).[394]

შუაგულ ქვეყანასა და განაპირა ნახევარმთვარის მხარეებს შორის არსებულ მწვავე კონფლიქტში, პირველს ჩვეულებრივ აგრესორის ფუნქცია ეკისრებოდა. აღსანიშნავია, რომ თუ შუაგული ქვეყნის ეკონომიკა [გვ. 113] ძველთაგანვე ძირითადად მესაქონლეობაზე იყო დაფუძნებული, განაპირა ნახევარმთვარის მომცველ რეგიონებში მიწათმოქმედება იყო წამყვანი, თუმცა ძირითადი მიზეზი დაპირისპირებისა იყო ქონება-უქონლობა, მომთაბარე უქონელები თავს ესხმოდნენ მქონებელ ბინადარ მოსახლეობას.[395]

გარკვეულწილად ანალოგიური კონფლიქტია ასახული ქართულ ხალხურ ლექსში შემომეყარა ყივჩაღი, რომლის სიუჟეტიც მეთორმეტე-მეცამეტე საუკუნეებს უნდა განეკუთვნებოდეს, ანუ იმ ხანას, როდესაც, დავით აღმაშენებლის მიერ თურქ-სელჯუკებთან საბრძოლველად გადმოყვანილი, ყივჩაღები საქართველოში სახლობდნენ:

"შემომეყარა ყივჩაღი

სამზღვარს მუხრანის გზისასა,

პური მთხოვა და ვაჭმიე,

ვურჩევდი თათუხისასა.

ხორცი მთხოვა და ვაჭმიე,

ვურჩევდი ხოხობისასა,

ღვინო მთხოვა და ვასმიე,

ვურჩევდი ბადაგისასა.

ცოლი მთხოვა და ვერ მივეც,

მიმყვანდა სიდედრისასა....

გავჭერი ცხენი და კაცი,

წვერიც მომიხვდა ქვიშასა..."[396]

საკვებით მომარაგებას შეეძლო გაღატაკებული მოსახლეობის შემოსევის თავიდან აცილება და ამას, მართლაც, მრავალგზის ჰქონია ადგილი ზემოაღნიშნულ ორ სამყაროს შორის არსებულ ურთიერთობებში. ეს დაპირისპირება არა მარტო კავკასიის კარიბჭის ანალოგიური ფუნქციის მქონე დაცვითი კედლების არსებობას მოითხოვდნენ, როგორიც, მაგალითად, იყო ჩინეთის დიდი კედელი ან ადრიანეს კედელი (Roman Limes), არამედ საჭიროს ხდიდნენ ამ კედლებზე ბევრად უფრო ძნელად დასანგრევი მორალური ჯებირის აგებას ადამიანთა სულში, ვინაიდან მუდმივი მტრობა უცხოთა მიმართ ზრდიდა საზოგადოებრივი სოლიდარობის ერთიანობას და იგი (საზოგადოება) უფრო იოლად დასაქვემდებარებელი ხდებოდა მმართველი წრეებისათვის. მმართველის უპირვალეს მოვალეობად ბარბაროსებთან ბრძოლა ხდებოდა. ბარბაროსების განდევნა οίκουμένη-ს თუ orbis terarrum-ის საზღვრებს იქით და მათი შემდგომი შემოსევების აღკვეთა იყო ის სულისკვეთება, რომელმაც უბიძგა ალექსანდრე დიდის ლეგენდარულ სახეს რკინის კარიბჭის მიღმა, [გვ. 114] შეუღწევად მთებში ჩაეკეტა გოგისა და მაგოგის უწმინდური ტომები, "კვინტესენციური ბარბაროსის" მითიური განსახიერება.[397]

შუასაუკუნეების ამიერკავკასიის ისტორიაში შუაგული ქვეყნიდან ანუ ცენტრალურევრაზიული მოსახლეობის გარკვეული ნაწილის, თურქ-სელჯუკების, ხორეზმელების, მონღოლების, თემურ-ლენგის ურდოების, აკ-კოინლუსა და კარა-კოინლუს მესაქონლე ტომების შემოსევები, ერთი შეხედვით, შესაძლებელი ჩანს ა. თოინბისეულ სტიმულთა პირველ მოდელს მიეწეროს, რომელიც ადამიანური გარემოს მიერ იყო ინსპირირებული და უეცარი გარეგანი დარტყმის ფორმით იყო გამოხატული, თუმცა ცენტრალურაზიული მოსახლეობის თავდასხმების სისტემატური ხასიათის გამო უფრო მეორე მოდელის – უწყვეტი გარეგანი დაწოლის სტიმულის – ფორმას ღებულობდა.[398] ასეთ შემთხვევაში, ამ უკანასკნელი მოდელის ძირითადი გადამწყვეტი ფაქტორი – სასაზღვრო ზონის (marches) ფუნქცია – არა მარტო ჩრდილოეთსა და სამხრეთს შორის იყო გაზიარებული, არამედ, აგრეთვე, აღმოსავლეთსა და დასავლეთს. სხვა სიტყვებით, ცენტრალურევრაზიული მოსახლეობის შემოსევებს არა მარტო ჩრდილოეთიდან ჰქონდა ადგილი, კიმერიელების, სკვითების, სარმატების, ალანების, ჰუნების, ბოლღარების, ხაზარების, ოსების სახით, არამედ სამხრეთიდან და სამხრეთ-აღმოსავლეთიდანაც.

სასაზღვრო ზონის ფუნქცია, საქართველოსა, და საზოგადოდ მთელი კავკასიისათვის, ნაკარნახევი იყო არა იმდენად ზემოჩამოთვლილი ევრაზიული წარმომავლობის ტომების ზეწოლით, რამდენადაც თვით აღნიშნული რეგიონის მდებარეობის თავისებურებებით. კავკასიის მდებარეობის საშუალედო ხასიათი, როგორც ზემოთ იყო ნაჩვენები, მკაფიოდ არის ასახული ძველ წერილობით წყაროებში.

ახლოაღმოსავლურ - ხმელთაშუაზღვისპირეთული მაღალგანვითარებული საზოგადოებების დაინტერესება ამიერკავკასიით გარდუვალი იყო, ამ უკანასკნელის მდებარეობის გამო ცივილიზებული და ბარბაროსული სამყაროების შეხების ზონაში, ან უფრო ზუსტად, ამ ორი სამყაროს გამყოფ რღვევის ხაზზე. მიუხედავად იმ გარემოებისა, რომ ამიერკავკასიის ასეთი მდებარეობა განაპირობებდა მის სივრცეში ისტორიული განვითარების ორი დიამეტრალურად საწინააღმდეგო მოდელის შეჯახებას, კავკასიონის მთავარი ქედის ფაქტორი, რომლის სამხრეთითაც ეს რეგიონი მდებარეობდა, განსაზღვრავდა მის ბედს – ყოფილიყო მაღალგანვითარებული განაპირა ნახევარმთვარის (ევრაზიული პერიფერიის) ფორპოსტი განვითარების დაბალი ტემპის მქონე შუაგული ქვეყნის (ცენტრალური ევრაზიის) წინააღმდეგ, ანუ, სხვა სიტყვებით, ყოფილიყო ცივილიზებული [გვ. 115] სამხრეთისა და დასავლეთის ბურჯი ბარბაროსული ჩრდილოეთისა და აღმოსავლეთის წინააღმდეგ.

გარდა ამისა ჩრდილოეთის უღელტეხილზე გაბატონებულ იბერებს შესაძლებლობა ჰქონდათ კავკასიონზე გადმოეყვანათ ჩრდილოელი მებრძოლები და წარმატებით გამოეყენებინათ ისინი საკუთარი და თავიანთი მოკავშირეების პოლიტიკური მიზნების შესაბამისად. იბერიის ხელისუფალნი ჯერ კიდევ კლასიკური ხანებიდან[399] დაწყებული პერმანენტულად და დიდი წარმატებითაც იყენებდნენ თავიანთი ქვეყნის ხელსაყრელ სტრატეგიულ მდებარეობას, რათა გაეწონასწორებინათ გარესამყაროს ყველა მხრიდან მომდინარე ძალთა ზეწოლა. სწორედ ამით უნდა აიხსნას ის გარემოება, რომ ქართულ ქვეყნებს არსებითად ასცილებია ის დიდი კატაკლიზმები, რომელიც რომის იმპერიის დამხობას მოჰყვა მრავალ ქვეყანაში ("ხალხთა დიდი გადასახლება", "გოთობა" და ა.შ.) და რომელმაც ძლიერ უცვალა სახე კავკასიონის ჩრდილოეთითა თუ ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე ქვეყნების პოლიტიკურსა და კულტურულ ვითარებასაც. გ. ლომთათიძის დაკვირვებით, ჩვენში თითქმის არა ჩანს (ჩრდილო განაპირა ზღვისპირს გარდა) ახალი, გარეშე, უხეში ძალის შემოჭრისა და დადგინებული ცხოვრების, კულტურული დოვლათის ანგრევა-გატლანქების ნიშნები.[400]

იბერიელები, რომელთა ძალაუფლება კავკასიის კარიბჭეზე ვრცელდებოდა, ამ ცნების ყველაზე ფართო გაგებით – დარიალის უღელტეხილიდან მცხეთა-არმაზამდე –, რეგიონში რომაელთა ყველაზე მნიშვნელოვანი მოკავშირეები იყვნენ. რომაელებსა და იბერებს (ერთიდაიმავე ორბის ტერარრუმ-ის შემადგენელ ნაწილებს) შორის არსებული მჭიდრო თანამშრომლობა, საერთო სტრატეგიულ ინტერესებზე იყო დაფუძნებული.

სწორედ, რომაული ხანებიდან უნდა მომდინარეობდეს ქართული სახელმწიფოს ხანგრძლივი სწრაფვა, გაეერთიანებინა თავის ხელქვეით შავი ზღვიდან კასპიის ზღვამდე არსებული კავკასიონის ყველა გადასასვლელი, რაც ამავე დროს გამოიხატა ამ ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობის ფორმულაში “ნიკოფსიიდან დარუბანდამდე”. როგორც ვხედავთ, აღნიშნული ფორმულა განსაკუთრებულ მახვილს სვამს ჩრდილოეთის საზღვრის გაყოლებაზე, რომელიც გადაჭიმული იყო დაახლოებით თანამედროვე ტუაფსედან, შავ ზღვაზე, [გვ. 116] დერბენდამდე, კასპიის ზღვაზე, და რომლის დაცვა და კონტროლი საშუალო საუკუნეებში არსებული ამ სამეფოს ერთ-ერთ ძირითად ფუნქციას წარმოადგენდა.

ახლოაღმოსავლურ-ხმელთაშუაზღვისპირეთის არეალის სახელმწიფოთა ყველა დროის მესვეურთათვის, მომთაბარეთათვის გზის გადამკეტი კავკასიის კარიბჭის ეფექტური კონტროლის დიდი საჭიროების გამო, სასურველი იყო შუაგულ ამიერკავკასიაში, იბერიაში, მსგავსი ფუნქციის შესრულებისათვის საკმაო ძალის მქონე პოლიტიკური ორგანიზაციის არსებობა. როგორც ვხედავთ, ახლოაღმოსავლურ-ხმელთაშუაზღვისპირეთული საზოგადოებების დაინტერესება ცენტრალური ამიერკავკასიით გარდაუვალი იყო, არა მხოლოდ ამ რეგიონის აბსტრაქტული დაცვითი ფუნქციის გამო, არამედ ძირითადად ამ უკანასკნელის მდებარეობის გამო ცივილიზებული და ბარბაროსული სამყაროების შეხების ზონაში, ან უფრო ზუსტად – ამ ორი სამყაროს გამყოფ რღვევის ხაზზე (fault line). მიუხედავად იმისა, რომ ამიერკავკასიის ასეთი მდებარეობა განაპირობებდა მის სივრცეში ისტორიული განვითარების ამ ორი დიამეტრალურად საწინააღმდეგო მოდელის შეჯახებას, კავკასიონის მთავარი ქედის ფაქტორი, რომლის სამხრეთითაც ეს რეგიონი მდებარეობდა, განსაზღვრავდა მის ბედს – ყოფილიყო მაღალგანვითარებული და წარმატებული ახლოაღმოსავლურ-ხმელთაშუაზღვისპირეთული ოიკუმენეს ფორპოსტი სოციალური, პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული განვითარების დაბალი ტემპის მქონე ევრაზიის ვრცელი სტეპების მრავალრიცხოვან და აგრესიულ მომთაბარეთა წინააღმდეგ, რომელთაც ახლო აღმოსავლეთში ლაშქრობისას პლაცდარმად ესაჭიროებოდათ ამიერკავკასიის ტერიტორია. ზემოთ როგორც ითქვა, ამიერკავკასიის ისტორიული დანიშნულება იყო, ყოფილიყო ცივილიზებული სამხრეთისა და დასავლეთის ბურჯი ბარბაროსული ჩრდილოეთისა და აღმოსავლეთის წინააღმდეგ საბრძოლველად.

კ. თუმანოვის დაკვირვებით, იბერიასა და კავკასიაზე ირანელთა ბატონობის პრეტენზია სათავეს იღებს აქემენიანთა ხანაში, ხოლო რომაელთა მათზე უფლებები მათ მიერ მითრიდატე ევპატორისა და მათი მოკავშირეების დამარცხების დღეებიდან.[401] ძვ. წთ. IV საუკუნეში Pax Achaemenia-ს მარცხმა და Pax Macedonica-თი მისმა შეცვლამ, ანუ translatio imperii, უდიდესი მნიშვნელობის შედეგების მომტანი იყო ამიერკავკასიის ხალხებისათვის, ამ მოვლენამ ბიძგი მისცა აღმოსავლურქართული სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნას. აქემენიანთა ხანაში შეძენილ "ირანიზმს" იბერიამ დაამყნო ელინიზმი, რომელსაც დაექვემდებარა, როგორც სელევკიელი იმპერატორების ვასალი და შესაბამისად იბერიის ახალგაზრდა სამეფო ჩამოყალიბდა აქემენიურ-სელევკიური მოდელის მიხედვით.[402] კ. თუმანოვი [გვ. 117] შენიშნავდა, რომ კავკასიის ფლობა, ორივესთვის, ირანისთვისაც და რომისთვისაც სასიცოცხლოდ იყო საჭირო. იგი წარმოადგენდა ამ ორ იმპერიის შორის მდებარე უდიდეს ბუნებრივ სიმაგრეს, საიდანაც თითოეულ მათგანს შეეძლო გაეკონტროლებინა ქვემოთ, სამხრეთით მათ შორის მდებარე სასაზღვრო ზოლი. აქედან გადაშლილი იყო ორივე მხარისь მგრძნობიარე წერტილები - ქტეზიფონი და "რომაული ტბა" ანუ შავი ზღვა, უფრო გვიან კონსტანტინეპოლი.[403]

ვფიქრობთ, სრულიად ნათელია იბერიაში სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნა-ჩამოყალიბებისა და მისი შემდგომი განვითარების კავშირი ჩრდილოეთის ნომადი ტომების შემოღწევისაგან კავკასიონის მთავარი ქედის უღელტეხილების დაცვის საჭიროებასთან. საყურადღებოა, რომ დარიალის მახლობლად მცხოვრები მთის ქართული მოსახლეობა ჯერ კიდევ ერთი საუკუნის წინ საქართველოს მეფეთა ძველ მეციხოვნეთა შთამომავლებლად მიიჩნევდა თავს.[404] ვახტანგ გორგასლის ცხოვრების ერთ-ერთი ინტერპოლაცია, მათი ამ ფუნქციის ჩამოყალიბებას ვახტანგ გორგასალს მიაწერს: "ხოლო დაიმორჩილა ოვსნი და ყივჩაყნი, და შექმნა კარნი ოვსეთისანი, რომელთა ჩუენ დარიანისად უწოდთ. და აღაშენა მას ზედა გოდოლნი მაღალნი, და დაადგინა მცველად მახლობელნი იგი მთეულნი. არა ჴელეწიფების გამოსლვად დიდთა მათ ნათესავთა ოვსთა და ყივჩაყთა თჳნიერ ბრძანებისა ქართველთა მეფისა”.[405]

ქართული სახელმწიფოებრიობის ბედის კავშირი კავკასიის კარიბჭის უშიშროების მოთხოვნასთან მკაფიოდ იკვეთება მთელი მისი ისტორიის განმავლობაში. მეთვრამეტე საუკუნის დამლევისა თუ მეცხრამეტე საუკუნის დასაწყისის, ანუ რუსეთის იმპერიისმიერ აღმოსავლურქართული სახელმწიფოებრიობის გაუქმებისდროინდელ ხალხურ ლექსში "ერეკლეს დატირება" ვკითხულობთ:

"ვერ გაიგეთა ქართველნო,

შაგეხსნათ რკინის კარიო,

მზე ჩაგვივიდა უკუღმა,

ჩავარდა შუა ზღვაშიო...

ვერ გაიგეთა ქართველნო,

შაგეხსნათ რკინის კარია?

იმისა სანეფოზედა

იცილებიან სხვანია..."[406]

[გვ. 118]

თუ გავიხსენებთ ზემომოყვანილ ცნობას, რომ კავკასიონის გადამკვეთი დარიალის უღელტეხილი ძველ დროში ცნობილი იყო აგრეთვე რკინის კარის სახელით, აქ მოყვანილი ხალხური ლექსი უნდა ჩავთვალოთ ქართული სახელმწიფოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფუნქციის დაკარგვის კონკრეტული ფაქტის ამსახველად, დაეცვა თავისი მთავარი ჩრდილოეთის კარიბჭე. როგორც ჩანს, რკინის კარის კონცეპცია წარმოადგენდა გამოხატულებას ქართული სახელმწიფოებრიობის კონკრეტული პოლიტიკური ფუნქციისა – ყოფილიყო დამცველი მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი სტრატეგიული პუნქტისა.

აღნიშნული სახელმწიფოებრივი ფუნქცია იყო ერთ-ერთი ძირითადი გადამწყვეტი ფაქტორი, რომელმაც გამოიწვია ქართული სახელმწიფოს წარმოქმნა ამიერკავკასიის ცენტრალურ ნაწილში ძვ. წთ. პირველი ათასწლეულის დასკვნით საუკუნეებში. როგორც ითქვა, შუაგულ ქვეყანასა და განაპირა ნახევარმთვარეს შორის არსებულ საკონტაქტო, თუ გამყოფ, ზონაში საქართველოს მდებარეობა იყო ძირითადი მიზეზი ჩრდილოეთიდან მასზე მუდმივი გარეგანი ზეწოლისა ანუ “გამოწვევის” (Challenge) და განაპირობებდა მის კუთვნილებას იმპულსების ა. თოინბისეული მეორე მოდელისადმი. გამუდმებული გარეგანი დაწოლა თუ გამოწვევა განაპირობებდა პასუხს (Response), რომელმაც თავის მხრივ გამოიწვია ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოს – იბერიის სამეფოს აღმოცენება. ამრიგად, გეოპოლიტიკური ხასიათის ფაქტორებმა არა თუ გამოიწვიეს კლასიკური ხანის ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნა, არამედ განსაზღვრეს კიდეც მომდევნო ხანებში მისი ისტორიული განვითარება. ამ სახელმწიფოს არსებობის არსს (raison d'être-ს) წარმოადგენდა დანიშნულება, ყოფილიყო ცივილიზებული სამყაროს (οίκουμένη, orbis terarrum) ფორპოსტი, ამ უკანასკნელის ბრძოლაში კავკასიის კარიბჭის გადაღმა მდებარე ბარბაროსული სიბნელის საუფლოსთან. ამასთანავე, იბერიის ხელისუფალნი პერმანენტულად და დიდი წარმატებითაც იყენებდნენ თავიანთი ქვეყნის ხელსაყრელ სტრატეგიულ მდებარეობას, რათა გაეწონასწორებინათ გარესამყაროს ყველა მხრიდან მომდინარე ძალთა დაწოლა. ამრიგად, გეოპოლიტიკური ხასიათის აღნიშნულმა ფაქტორებმა არა თუ გამოიწვიეს კლასიკური ხანის ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნა, არამედ განაპირობეს კიდეც მომდევნო ხანებში მისი ისტორიული განვითარება.

მუდმივი დაპირისპირება ბარბაროსსა და ცივილიზებულს, მიმთვისებელსა და მეურნეს, ყაჩაღსა და შემოქმედს შორის იყო ის კვესი და აბედი, რომლის საშუალებითაც დაინთო სახელმწიფოებრიობის ცეცხლი კავკასიონის მთავარი ქედის ცენტრალური ნაწილის გადმოღმა მდებარე ქართლში. [გვ. 119]

შუასაუკუნეების ქართული სახელმწიფოების პოლიტიკური მნიშვნელობა

ერთ-ერთი ძირითადი განმაპირობებელი ფაქტორი, რომელსაც უნდა განეპირობებინა აღმოსავლურქართული სახელმწიფოებრიობის აღმოცენება და შემდგომი განვითარება უნდა ყოფილიყო კონკრეტული სახელმწიფოებრივი ამოცანის განხორციელება – დიდი კავკასიონის მთაგრეხილის გადამკვეთი გადასასვლელების დაცვა.[407]

კანონზომიერი ჩანს, რომ კავკასიონის სამივე ზეკარის გადმოღმა აღმოცენდა ამიერკავკასიის, ანუ კავკასიონის უშუალოდ სამხრეთით მდებარე, სამივე სახელმწიფო: დასავლეთით – კოლხეთი, აღმოსავლეთით – ალბანეთი, ხოლო ცენტრალურ ნაწილში – იბერია (ქართლი). რუსი ისტორიკოსის, ტ. უსპენსკის განცხადებით, ლაზები და იბერები იყვნენ ბუნებრივი დარაჯები კავკასიონის ზეკარებისა და, ამ თვალსაზრისით, საიმედო მოკავშირეები იმ იმპერიისა, რომლის პოლიტიკურ გავლენასაც ჰქონდა უპირატესობა მოცემულ მომენტში.[408] იბერიის მიერ ლიხსიქით მდებარე არგვეთის ფლობა, რომელზედაც მამისონის უღელტეხილით კავკასიაზე გადმომავალი გზა გადიოდა, იბერიის მიერ კავკასიონის ცენტრალურ ნაწილზე კონტროლის დაწესების მანიშნებელი უნდა იყოს.

თბილისი, აღმოსავლეთ საქართველოს დედაქალაქი ახ. წთ. V საუკუნიდან, კეტავდა რა მტკვრის ხეობის შუა დინების ვიწრობებს, აკონტროლებდა სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებას და ამდენად მას უდიდესი მნიშვნელობა ენიწებოდა სამხრეთ-აღმოსავლეთ ამიერკავკასიისა და დასავლეთ ირანისათვის.

იბერიის სამეფოს ცენტრალური ნაწილის – შიდა ქართლის – სტრატეგიული მნიშვნელობა ხაზგასმულია მეფეთა ცხოვრებაში, ქართველთა მცდელობის აღწერისას, მიეღოთ ახ. წთ. გვიანი მესამე საუკუნის სპარსეთის [გვ. 120] შაჰის მხარდაჭერა: "ხოლო გამოიკითხა სპარსთა მეფემან პირველად ქალაქისა მცხეთისა, და უთხრეს სივრცე და სიმაგრე მისი და მახლობელობა ხაზართა და ოვსთა...[409] კეთილად სთნდა სპარსთა მეფესა, და შეიწყნარა ვედრება ქართველთა. რამეთუ თჳთცა უკუთესად გამოარჩია მცხეთას დასუმა ძისა მისისა მეფედ. რამეთუ ყოველთა ქალაქთა სომხითისა და ქართლისათა, რანისა და მის კერძოთა, ყოვლისა უფროსად და უმაგრესად გამოარჩია და მახლობელად ჩრდილოთა მტერთა, რათა ჰბრძოდეს მათ მუნით და იპყრობდეს ყოველთა კავკასიანთა. აღუსრულა ყოველი იგი სათხოველი ქართველთა, და მისცა ყოველსა ზედა ფიცი და აღთქმა... და მისცა ქართლი, სომხითი, რანი, მოვაკანი და ჰერეთი..." (I, 63-64).

იბერიისა და სპარსეთის კავშირი მიუღებელი იქნებოდა როგორც ბიზანტიისათვის, ასევე ლაზიკისათვის, უპირველეს ყოვლისა სწორედ იმ დიდი საფრთხის გამო, რასაც კავკასიის კარიბჭის კონტროლის სპარსეთის ხელში გადასვლა განაპირობებდა და მათ წინააღმდეგობასაც ხანგრძლივად არ უნდა დაეყოვნებინა. ამასთან დაკავშირებით, გარკვეულ ყურადღებას იმსახურებს გვიანი VI ს. ინფორმაცია ბიზანტიელი ისტორიკოსის, მენანდრე პროტიქტორისა, კერძოდ, რომ იბერია (ქართლი), სუანიის (სვანეთი) მსგავსად დაპყრობილი ჰყავდა ლაზიკას (6, 1, 278-280).[410] ამ ცნობას აშკარად ეხმიანება VI ს. შუა ხანებამდე მოღვაწე გოთური წარმომავლობის ავტორი იორდანე, რომელიც თავის თხზულებაში გოთთა წარმომავლობისა და საქმეთა შესახებ (De origine actibusque Getarum) ნათელს ხდის, თუ რა უნდა ყოფილიყო ლაზთა ექსპანსიის მიზანი. იორდანე იუწყება, რომ მის დროს კასპიის კარის (ანუ დარიალის - გ.ქ.) ზედამხედველობას ლაზები ახორციელებდნენ ბიზანტიის იმპერიის ინტერესების დაცვის მიზნით (VII, 50).[411] ასე რომ, როგორც კი იბერიას (ქართლს) აღარ ძალუძდა კავკასიის კარიბჭეზე საკუთარი კონტროლის შენარჩუნება და ინციატივას სპარსეთი, აღმოსავლური ძალა, ეუფლებოდა, აუცილებული ხდებოდა დასავლური საზოგადოებების (ბიზანტია, ლაზიკა) მიერ კარდინალური ზომების განხორციელება მდგომარეობის (მათი თვალთახედვით) გამოსასწორებლად. როგორც ჩანს, საქმე ეხება 523-542 წწ. – გურგენ მეფის სპარსთა წინააღმდეგ აჯანყებისა და მისი დამარცხების შემდგომი ხანის ქართლში დამდგარ უმეფობის პერიოდის დასაწყისსა და [გვ. 121] ეგრისის მეფის გუბაზ II-ის ბიზანტიელთა წინააღმდეგ აჯანყების დაწყების შორის მდებარე დროის მონაკვეთს.

მენანდრესა და იორდანეს ზემომოყვანილ ცნობათა ურთიერთშეპირისპირება ცხადყოფს, რომ ქართლში უმეფობის ხანა სულაც არ იყო აქ მხოლოდ სპარსთა ჰეგემონობის ეპოქა და რომ ამ დროისათვის მომძლავრებულ ეგრისის სამეფოს (ლაზიკას) მნიშვნელოვანი როლი უნდა შეესრულებინა კავკასიის კარიბჭისათვის ბრძოლაში.[412] შესაძლოა, სწორედ ეს გარემოება განაპირობებდა კავკასიის გასასვლელების დაცვის საკითხის ბიზანტიისა და სპარსეთის დიპლომატიურ მოლაპარაკებათა ცენტრში ხელახალ მოქცევას ახ. წთ. VI ს. პირველი მეოთხედის დასასრულიდან.[413]

კავკასიონის უღელტეხილების მნიშვნელობა კრიტიკული იყო აგრეთვე არაბებისათვის. მათი მისწრაფება ხელთ ეგდოთ უღელტეხილების კონტროლი ასახულია ქართულ მატიანეებში. ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა გვამცნობს, არაბთა მიერ ქალაქების განადგურებასა და თითქმის მთელი კავკასიის დამორჩილებას, კავკასიონის მთავარ ქედზე გარდამავალი ორივე ძირითადი კარიბჭის ჩათვლით: "და ყოველნი მთავარნი და პატიახშნი, ნათესავნი ერისთავთა და წარჩინებულთანი შეიმეოტნეს კავკასიად, და დაიმალნეს ტყეთა და ღრეთა. და მოვლო ყრუმან ყოველი კავკასია, და დაიპყრა კარები დარიელისა და დარუბანდისა, და შემუსრნა ყოველნი ქალაქნი და უმრავლესნი ციხენი ყოველთა საზღვართა ქართლისათა" (I, 234). ბევრად უფრო ამბივალენტურია ქართლის მატიანის მონათხრობი ჩრდილოელი მოწინააღმდეგის მიმართ არაბი სარდლის მიერ გატარებული ღონისძიებების შესახებ: "მან [ბუღა თურქმა, არაბმა სარდალმა – გ.ქ.] განაღო კარები დარუბანდისა და გამოიყვანნა ხაზარნი, სახლი სამასი, და დასხნა იგინი შანქორს. დარიალანით გამოიყვანნა ოვსნი ვითარ სახლი ასი, და დასხნა იგინი დმანისს, და ენება ზაფხულის შესვლა ოვსეთად. ხოლო ამირ-მუმნმან ვითარ ცნა, ვითარმედ ხაზართა, ტომთა მისთა, ზრახავს, მოუვლინა ბუღას, რათა დაუტეოს ქართლი ჰუმედს, ხალილის ძესა" (I, 256-257). როგორც ჩანს, [გვ. 122] თურქული წარმომავლობის მქონე ბუღა თურქის მიერ მიღებულმა ზომებმა, ჩაესახლებინა ამიერკავკასიაში "თავისი მეტომეები", ეჭვები აღუძრა არაბ ხელმძღვანელობას. ბუღა თურქის ეს ნაბიჯი, როგორც ჩანს, განპირობებული იყო მისწრაფებით, დაესუსტებინა ამიერკავკასიის მოსახლეობის უნარი, საჭიროების შემთხვევაში მოეხერხებინა ჩრდილოეთის ტომების გამოყენება სამხრეთელ მომხდურებთან საბრძოლველად. ჯერ კიდევ, ტაციტუსი შენიშნავდა, რომ იბერიელები "დიდი ხელოვანნები" იყვნენ სხვადასხვა პოზიციები თავის სასარგებლოდ გამოეყენებინათ და შეეძლოთ უეცრად "გადმოესხათ" მოქირავნეები კავკასიონის გადაღმა მხარეებიდან თავიანთი მტრების წინააღმდეგ მისამართად (Ann., VI, 33).

თვით ევროპის პოლიტიკური გეოგრაფია ნაწილობრივ შედეგია ახ. წ. IV საუკუნიდან დაწყებული პროცესის – თურანული წარმომავლობის ხალხის ერთმანეთის მომდევნო ტალღების ევროპის კონტინენტზე მიწყდომისა. უფრო მეტიც, შეიძლება ითქვას, რომ საკუთრივ თანამედროვე ევროპის სტრუქტურა საგრძნობლად არის თურანელთა შემოსევების შედეგად ჩამოყალიბებული.[414] გერმანული ტომების დასავლეთისაკენ გადაადგილება, როგორც დროში, ასევე სივრცეში, თანხვდება ჰუნების აღმოსავლეთიდან გამოჩენას. ჩინელების მიერ აზიიდან გამოდევნილმა ჰუნებმა ლტოლვილებად აქციეს ტრანსილვანიაში მცხოვრები გერმანული ტომები, რომელთა ტალღებმაც გადაუარეს და გაანადგურეს რომი. ამდენად ჰუნები გადაიქცნენ ძირითად ფაქტორად, რომელმაც მთლიანად უცვალა სახე დასავლური სამყაროს მთელ ისტორიას.[415]

უფრო გვიან VII საუკუნის არაბულ-ისლამური დაპყრობების დიდმა ტალღამ, როგორც პოლიტიკურად, ასევე კულტურულად, დააშორა აფრიკა (ეგვიპტის ჩათვლით), პალესტინა, სირია და მესოპოტამია ევროპას და გადააქცია იგი აღმოსავლური სამყაროს ნაწილად, ხოლო ცენტრალური აზიიდან წამოსულმა და სპარსეთის დამაქცევარმა თურქ-სელჯუკებმა XI საუკუნის მეორე ნახევარში მოახერხეს ის რაზედაც არაბები ვერც კი იოცნებებდნენ, დაიპყრეს მცირე აზიის უმეტესი ნაწილი და კულტურული ევროპა გეოგრაფიული ევროპის ფარგლებამდე დაიყვანეს.[416]

უილიამ მაკ გოვერნის აზრით, თუმცა მცირე აზია გეოგრაფიულად აზიაში მდებარეობს, ისტორიულად იგი ევროპას განეკუთვნება. მიუხედავად მისი აზიური წარმომავლობისა ქრისტიანობა გახდა ის კულტურული ბორკილი, რომელმაც ერთმანეთს გადააბა რომის იმპერიის სხვადასხვა პროვინციები.[417] სწორედ ამიტომ მას მერე, რაც თურქებმა დაიპყრეს მცირე [გვ. 123] აზია, ისინი განიხილებოდნენ ევროპელთა მიერ, აზიელებად, რომლებიც განაგრძნობდნენ ცხოვრებას ევროპის მიწაზე, ხოლო თურქეთი ბუფერულ ქვეყნად ნამდვილ ევროპასა და ნამდვილ აზიას შორის.[418]

არც IV საუკუნიდან მოკლებია ქართლს ჩრდილოეთიდან დაცვის საჭიროება მეფე მირიანს ქართლის ცხოვრების მიხედვით ხშირად უწევდა ბრძოლა გადამთიელებთან და ბევრჯერაც ულაშქრია მას ჩრდილოეთიდან მომდგარი მტრისაგან დარუბანდის დასაცავად.

ირანელთა წინააღმდეგ 450-451 წლებში სომხეთ-ალბანეთის აჯანყებისას ჩრდილო კავკასიიდან, კასპიის გზით შემოიწრნენ აჯანყებულთა მოკავშირე ჰუნები, რომლებმაც ააოხრეს ირანის რამდენიმე ოლქი. აჯანყების თანამედროვე სომეხი ისტორიკოსის ეღიშეს ცნობით, სომხეთის მარზაპანს ვასაკ სიუნის უღალატია აჯანყებულებისათვის. აჯანყებულთა მოკავშირე ჰუნებისათვის გზის გადასაკეტათ ვასაკს ჯარები გამოუყვანია, რომელთა შორის ქართველი მთიულებიც კი ყოფილან.[419] ირანელებმა შესძლეს ამ აჯანყების ჩახშობა. უფრო გვიან ირანის შაჰის პეროზის დროს (459-484 წწ.) ქართლის მდგომარეობა ისევ გართულებულა ჩრდილოეთის საზღვართან, სადაც კავკასიონის გადასასვლელებს თვით ირანელები იცავდნენ. 60-იანი წლების შუა ხანებში ჰუნთა ზოგიერთმა ტომებმა (სარაგურებმა, აკატირებმა და სხვებმა) გადმოლახეს კავკასიონის ქედი გადმოსასვლელით,[420] რომელსაც V ს. ბიზანტიელი ისტორიკოსი პრისკე პანიონელი იუროიპაახის ციხის სახელით იხსენიებს. მკვლევართა აზრით, ეს ციხე [გვ. 124] უნდა აღნიშნავდეს დარიალის ან ივრის გადმოსასვლელებს.[421] გადმოსულ ტომებს დაურბევიათ და აუოხრებიათ ქართლისა და სომხეთის სოფლები. ირანელებისთვის მეტად სახიფათო მდგომარეობა შეიქმნებოდა, თუ ცენტრალურ აზიაში მძაფრი ომების დროს, ზურგში ახალი მტერი გამოუჩნდებოდათ. ამიტომ ირანელებს ბიზანტიელებისათვის უთხოვიათ ან ფული გაეგზავნათ მათთვის ან ჯარი იუროიპაახის დასაცავად, მაგრამ ბერძნები ამაზე არ დათანხმებულან.[422]

ვარაუდობენ, რომ ჰუნთა ეს ლაშქრობა უნდა იგულისხმებოდეს ჯუანშერთან აღწერილ ჩრდილოეთიდან შემოსევის ამბავში, საიდანაც ვგებულობთ, რომ, ჯერ კიდევ ვახტანგის მცირეწლოვანობის დროს ქართლი დაულაშქრავათ ოსებს, რომელთაც "მოატყუენეს ქართლი თავითგან მტკურისათ ვიდრე ხუნანამდე, და მოაოჴრნეს ველნი, არამედ ციხე-ქალაქნი დაურჩეს, თჳნიერ კასპისა". დაუტყვევებიათ მათ, აგრეთვე, მეფის და მირანდუხტი (I, 145-146).[423] ლ. ჯანაშიას ვარაუდით, თუ ეს ცნობა ჰუნების იმავე ლაშქრობას არ ეხება, კავკასიონზე გადმოსასვლელებით ჰუნებზე ადრე ოსები შემოჭრილან.[424]

ლ. ჯანაშია შენიშნავს, რომ ირანელებთან მომავალ ბრძოლაში წარმატებისათვის ძალიან დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა კავკასიონზე გადასასვლელებს, რომლებიც ამ ხანაში ირანელებს ეკავათ. მათი ხელში ჩაგდება საშუალებას მისცემდა ვახტანგ გორგასალს ზურგი გაემაგრებინა, არ გადმოეშვა ჩრდილოეთიდან მოთარეშეები და თვით გადმოეყვანა დამხმარე სამხედრო ძალა.[425] ამ მხრივ ლ. ჯანაშია განსაკუთრებულ ყურადღებას ანიჭებს ცნობას, რომელიც მოიპოვება წმ. ნინოს ცხოვრების ზოგიერთ რედაქციაში. ამ ცნობით ვახტანგ გორგასალმა "დაიმორჩილა ოვსნი და ყივჩაღნი და შექმნა კარნი ოვსეთისანი და აღაშენა მას ზედა გოდოლი და დააყენა მას ზედა მცველნი მახლობელნი მის ადგილისანი და უწოდა მას კარად დარიალისა, და აწ თჳნიერ ბრძანებისა მეფისა ვერ ჴელ-ეწიფების გადმოსლვად ოვსთა და ყივჩაღთა".[426] ამ ცნობის თანახმად, თითქოს ვახტანგმა ეს გადასასვლელები წაართვა ოსებსა და ყივჩაღებს და არა ირანელებს, რომელთანაც ეს გადასასვლელები ჰქონდათ დაკავებული, [გვ. 125] მაგრამ ლ. ჯანაშიას განცხადებით, ამ გარემოებას ადვილად შეიძლება მოეძებნოს ახსნა, ვინაიდან ხდებოდა ისეც, რომ ჩრდილოეთიდან შემოჭრილი მოთარეეშები დროებით იკავებდნენ ხოლმე მათ და შესაძლოა ვახტანგ გორგასალს სწორედ ასეთი ვითარებით ესარგებლა და ვითომცდა ირანელთათვის გაენთავისუფლებინა ეს გადასასვლელები, სინამდვილეში კი სათავისოდ დაეკავებინა ისინი.[427]

ვახტანგის მიერ კავკასიონის გადასასვლელების დაწერას, ლ. ჯანაშიას დაკვირვებით, ადასტურებს ისიც, რომ მას მოლაპარაკება გაუმართავს ჰუნებთან და პირობაც მიუღია მათგან, რომ საჭიროებისას ჯარს მიაშველებდნენ. ლაზარ ფარპეცი გადმოგვცემს, რომ აჯანყების წინ ვახტანგს განუცხადებია, მე ბრძოლას არავის დავანახვებ, იმდენ "ჰონს" გადმოვიყვან, რომ სპარსთა ჯარები წინ ვერ დაუდგნენო.[428]

483 წ. გაზაფხულზე ირანელებმა ქართლსა და სომხეთში ორი დიდი ლაშქარი გამოგზავნეს. ვახტანგმა დაინახა რა, რომ ირანელებს ვერ გაუმკლავდებოდა, თავი შეაფარა სომხეთის მთებს, ქართლის საზღვრის მახლობლად. იქიდან მან დახმარება სთხოვა სომხებს, თან იტყობინებოდა, რომ სულ ახლო მომავალში ელოდა ჰუნების მაშველი ჯარების მისვლასაც. ჰუნების გარეშე ბრძოლის დაწყება სომხებს მიზანშეწონილად არ მიაჩნდათ და უმჯობესად თვლიდნენ მთებში დარჩენას, სადაც ირანელები ვერ გამოიყენებდნენ თავის რიცხობრივ უპირატესობას.[429]

ლაზარ ფარპეცის გადმოცემით, ვახტანგი ყოველ ღონეს ხმარობდა, რათა დაერწმუნებინა სომხები მისი გეგმა მიეღოთ და ბარში ჩასულიყვნენ – ის აშკარა ტყუილზეც კი მიდიოდა სომხების გასამხნევებლად, ვითომ ჰუნები უკვე მოვიდნენო. ვახტანგს ასეთი ხერხიც უხმარია: სომეხთა და ქართველთა ჯარიდან გაუგზავნია მზვერავები, რომელთაც შორიდან დაანახეს დანთებული ცეცხლი და მეომართა მსგავსად გამოწყობილი ხის კუნძები. ვახტანგის განმარტებით ეს ჰუნთა ლაშქარი იყო, რომელიც ბარში დაბანაკებულიყო და მთაში არ ადიოდა, რადგან ვითომც თავის მხრივ არ სჯეროდა სომხების მოსვლა. ვახტანგს უთქვამს, ჰუნები მეუბნებიან, ოღონდ სომხები აქ ჩამოიყვანე და დაგვანახე, მერე კი სპარსელები ჩვენ დაგვანებეთ და თქვენ თავს ნუ შეიწუხებთო. ვახტანგი ეუბნებოდა სომხებს, თუ თქვენ ბარში არ ჩახვალთ, ჰუნები არ დამიჯერებენ და ადგილიდან ფეხს არ მოიცვლიან, მიჰრანი კი მიბრუნდება და ქართლს ააოხრებსო. მაშ რაღა [გვ. 126] სარგებლობა ექნება ჩემთვის თქვენს აქ მოსვლასო. ბოლოს და ბოლოს ვახტანგს თავისი გაუტანია, აჯანყებულთა ლაშქარი ველზე ჩასულა და მტკვრის ნაპირას დაბანაკებულა.[430]

ზემომოყვანილი პასაჟი მოწმობს თუ რა დიდ ძალას წარმოადგენდნენ ჩრდილოელი მომთაბარე გადამთიელები ამიერკავკასიის მოსახლეობისათვის და რაოდენ დიდი შიში თუ იმედი იყო აქ დაკავშირებული მათ სახელთან.

VI ს. 30-იან 40-იან წლებთან დაკავშირებით უნდა იუწყებოდეს მოქცევაჲ ქართლისაჲ ირანელთა მომძლავრებას ამიერკავკასიაში, კერძოდ, მათ გამაგრებას ცენტრალურ კავკასიაში. ნაწარმოებში აღინიშნება, რომ ირანელებმა "ქართლი უმეტესად დაიპყრეს და კავკასიანთა შევიდეს და კარნი ოვსეთისანი აიგნეს და ერთი დიდი კარი ოსეთსვე და ორნი დვალეთს და ერთი პარწუანს დურძუკეთისა, და იგი მთიულნი მომარდად დაადგინეს. და სხუაჲ ვინმე კაცი დაადგინეს მთავრად წანარეთისა ჴევსა და მორჩილებაჲ დასდვეს მისი". კავკასიაში შექმნილი ვითარებიდან გამომდინარე ბიზანტია ცდილობს მოკავშირეებად აქ ხაზარები გამოიყენოს. ხაზარები ხალისით გამოხმაურებიან ბიზანტიელთა მოწოდებას, მათი დიდძალი ლაშქარი თავდაპირველად დარუბანდს დაესხა თავს და მიწასთან გაასწორა. ალბანეთის შემუსვრის შემდეგ ხაზარები თბილისისაკენ გამომართულან. "დაიძრა ნიაღვარი მოვარდნილი და მდინარე ადიდებული ქართველთა ქვეყნისაკენ, გარს შემოადგა და ალყა შემოარტყა ნებიერს, მოვაწრესა და სახელგანთქმულ დიდ ქალაქს ტფილისს", წერდა მოსე კალანკატვაცი. თბილისთან ხაზარებს 627 წ. შემოდგომაზე ლაზიკიდან დიდი ჯარებით გადმოსული ჰერაკლე შეგეგებია.[431]

VII ს. სომეხი ანონიმი გეოგრაფი, როგორც ირკვევა იგი ანანია შირაკაცი უნდა იყოს, პირდაპირ უთითებს, რომ ალანთა კარი წანართა ქვეყანაში არის, ხოლო X ს. არაბი ისტორიკოსის, მასუდის ცნობითაც, წანართა ქვეყანა ქართლსა და ალანთა ციხეს შორის არის მოთავსებული. ამდენად, წანართა პირველსაცხოვრისი დარიალის ხეობაში, დღევანდელი "ხევის" რაიონში უნდა ყოფილიყო განლაგებული.[432] როგორც ირკვევა, არაბთა გამოჩენის წინა ხანაში და საკუთრივ არაბთა ბატონობის ხანაშიც, როდესაც ქართლი განსაკუთრებით იყო დასუსტებული, დარიალი წანართა ხელში ჩანს მოქცეული.[433] [გვ. 127]

კავკასიონის გადასასვლელების ხელში ჩაგდების მიზნით, VIII საუკუნის დამდეგიდან არაბებსა და ხაზარებს ერთმანეთთან განუწყვეტელი ბრძოლა აქვთ - კავკასია ამ ორი მეტად დინამიური და მომთაბარე ძალის დაუნდობელი შეტაკებების ასპარეზი ხდება. ხაზარები ან დამოუკიდებლად, ანდა ბიზანტიელებთან კავშირში მოქმედებდნენ. ხალიფა ჰიშამის (724-743 წწ.) ზეობის პირველსავე წლებში ქართლში შემოვიდა ხაზარების წინააღმდეგ გამოგზავნილი სარდალი ჯარაჰ იბნ-აბდ-ალ-ლაჰი. მალე ხალიფამ თავისი შვილი (მონა ქალისაგან) მასლამა გამოგზავნა კავკასიაში, რომელმაც 728-729 წელს დარიალის კარის გავლით წარუმატებლად ილაშქრა ხაზარეთში. მომდევნო წელს ხალიფა ჰიშამმა ისევ ჯარაჰ იბნ-აბდ-ალ-ლაჰი გამოგზავნა. თბილისიდან დარიალის გავლით ხაზარეთში შეწრილმა არაბებმა მდინარე ვოლგის ქვემო წელი დალაშქრეს. ამის საპასუხოდ ხაზარებმა დიდი სამხედრო ექსპედიცია მოაწყვეს აღმოსავლეთ ამიერკავკასიაში, რამაც ჯარაჰიცა და მთელი მისი ჯარი შეიწირა. 732-733 წელს (ჰიჯრიდან გადმოანგარიშებით) კავკასიაში სარდლად ხდება ხალიფას ბიძაშვილი მერვან იბნ-მუჰამედი (იგივე ქართული წყაროების მურვან ყრუ). 737 წელს მერვანმა თავისი ლაშქარი ერთდროულად ორი მიმართულებით, დარიალისა და დარუბანდის გზით, დაძრა ხაზარეთისაკენ. თვითონ მერვანი მთავარი ძალებით დარიალის გასასვლელით გაემართა.[434]

როგორც ჩანს, ქართველი საზოგადოებრიობა არაბთა ოკუპაციისაგან თავდასაღწევად გარკვეულ იმედებს ამყარებდა მათი მოსისხლე მტრებისაგან, ხაზარებისაგან შესაძლო დახმარებაზე. VIII საუკუნის უკანასკნელ მეოთხედში ნერსე ქართლის ერისთავი არაბებთან წინააღმდეგ ბრძოლისას სამხედრო დახმარებას სწორედ ხაზარებისაგან ელოდებოდა. იგი მთელი თავისი ოჯახითა და სამასკაციანი ამალით ქართლიდან დარიალის გზით ხაზარეთში გადავიდა. მიუხედავად იმისა, რომ მისი არჩევანი შემთხვევითი არ ყოფილა, იგი უკან იმედგაცრუებული დაბრუნდა.[435]

ხაზართა შემოსევების საფრთხის აქტუალურობაზე უნდა მიუნიშნებდეს ის გარემოება, რომ თვით არაბები მიიჩნევდნენ თბილისის საამიროს ბურჯად ბიზანტიელთა და ჩრდილოეთიდან ხაზართა შემოსევების საწინააღმდეგოდ.

VIII საუკუნის შუა წლებიდან წანარები აქტიურობენ აღმოსავლეთ საქართველოს პოლიტიკურ სარბიელზე. წანართა მოთავეობით იწყება კახეთის შეკრება და ბრძოლა არაბთა წინააღმდეგ, მათივე მოთავეობით ხორციელდება კახეთის გაერთიანება და დამოუკიდებელ პოლიტიკურ ერთეულად, სამთავროდ ჩამოყალიბება. ამასთან დაკავშირებით ფარ[გვ. 128]თოვდება ცნება "წანარეთის" მნიშვნელობა და საკუთრივ ხევიდან ის თანდათან მთელ კახეთზე და ზოგ შემთხვევაში კახეთთან შემოერთებულ-გაერთიანებულ ქვეყნებზეც ვრცელდება.[436] VIII საუკუნის დასასრულს შიდა ქართლი კახეთის მთავარს გრიგოლსა აქვს დაპყრობილი (ქართლის ცხოვრება, I, 252-253). შიდა ქართლის დაპყრობა შესაძლებლობას უქმნის კახეთის მთავარს თავისი კონტროლის ქვეშ მოაქციოს ამიერკავკასიის სავაჭრო გზის ის მონაკვეთები, რომელნიც ალაზნის, ივრისა და არაგვის ხეობებს მიჰყვებოდნენ. აქედან ეხსნებოდა კახეთის მთავარს ჩრდილოეთისაკენ მიმავალი გზა და მისი კონტროლის ქვეშ აყენებდა დარიალის ხეობას.[437]

IX საუკუნის 80-იანი წლებიდან კი უკვე ეგრის-აფხაზეთის სამეფოს ჩარევა შიდა ქართლისათვის წარმოებულ ბრძოლაში მთლიანად ცვლის აქ არსებულ პოლიტიკურ სურათს. ნიშანდობლივია, რომ ეგრის-აფხაზეთის მეფე ერთდროულად იბრძვის იმ გზებისათვის, რომლებიც გადის შიდა ქართლზე, ერთი მხრივ, დარიალის გზისათვის და ამავე დროს ბარდავიდან საქართველოსაკენ მომავალი გზის ინ მონაკვეთისათვის, რომელიც ალაზნის გაყოლებით გავაზზე გადიოდა.[438] მ. ლორთქიფანიძის განმარტებით, სწორედ შიდა ქართლზე გადიოდა და აქ უკავშირდებოდა ერთმანეთს უდიდესი მნიშვნელობის სავაჭრო გზები. შიდა ქართლი გზებით იყო დაკავშირებული დასავლეთ საქართველოსთან (სურამის უღელტეხილი), "ქართველთა სამეფოსთან" (მტკვრის ხეობით), ჩრდილოეთ კავკასიასთან (დარიალით), კახეთთან (გომბორით), სამხრეთით სომხეთთან და სხვ. სწორედ ეს ტერიტორია "არაგვიდან ტასის კარამდე" წარმოადგენდა ამ გზათა საყარს, რომელთა ნაწილს (მტკვრის ხეობას, დარიალის გზას და სხვ.) ადგილობრივ (კავკასიურ) მნიშვნელობასთან ერთად, უძველესი დროიდანვე მსოფლიო სავაჭრო გზების მნიშვნელობა ჰქონდა.[439]

თუმცა არც მომდევნო ხანებში იყო ხოლმე ნაკლებობა დარიალის გადასასვლელის გამოყენებით ჩრდილოეთ კავკასიიდან დამხმარე ძალების გადმოყვანისა; კერძოდ როდესაც ბაგრატ IV-მ განძის ამირა ფადლონის საგანგებოდ დასჯა გადაწყვიტა, ჩრდილო კავკასიიდან ოსთა დამხმარე რაზმები გადმოიყვანა. ბაგრატის ცოლისძმა, ოსთა მეფე დორღოლელი მის დასახმარებლად დიდი ლაშქრით მოვიდა. ბაგრატმა ჯარს უფლისწული გიორგი უთავა; ქართველთა მხედრობამ "მოაოჴრა განძა, და აღიღო ტყუე და ნატყუენავი ურიცხჳ" (ქართლის ცხოვრება, I, 313).[440] [გვ. 129]

საქართველოს მეფემ, დავით აღმაშენებელმა, 1118 წელს "აღიხუნა ციხენი დარიალისა და ყოველთა კართა ოვსეთისათა და კავკასიისა მთისათანი" (ქართლის ცხოვრება, I, 336). აშკარაა, რომ დავითი უდიდეს ყურადღებას უთმობდა ჩრდილოეთის გადასასვლელებს. ვახუშტის ცნობით, გველეთს ქვეით "არს ციხე დავითისა, არაგვის აღმოსავლეთ კიდესა ზედა, აღმაშენებლის აღშენებული", ხოლო "ამას ქვეით ნასახლევი მეფეთა ოდეს გაილაშქრიან ოვსეთად, მუნ დადგიან".[441] სწორედ დარიალის ზეკარით გადმოიყვანა თურქ-სელჯუკებისაგან მომდინარე დიდი საფრთხის მოლოდინში მყოფმა დავითმა ყივჩაღები. მისი ისტორიკოსის ცნობით, ამ მიზნით დავით მეფემ „აღიხუნა ციხენი დარიალასა და ყოველთა კართა ოვსეთისათა და კავკასიისა მთისათანი“. ივანე ჯავახიშვილის კომენტარით, ის რომ ჩრდილოეთის ყველა კართა ციხენი საქართველოს ხელმწიფის ხელში მოექცა დიდი პოლიტიკური გამარჯვება იყო.[442] ნიკო ბერძენიშვილიც განმარტავს, რომ, დარიალის კარების ხელში აღება იყო არა თავდაცვის აქტი ჩრდილოეთიდან მოწოლილ მომთაბარეთა შემოსევის წინააღმდეგ, არამედ ღონისძიება შეტევისა და გავლენის მიზნით კავკასიის მთიანეთსა და იმიერკავკასიის ხალხებზე.[443]

დავით აღმაშენებლის დროს საქართველო კონტრშეტევაზეც კი გადავიდა სელჯუკური იმპერიის წინააღმდეგ, რასაც კირილ თუმანოვი ქართულ ჯვაროსნულ ლაშქრობას უწოდებს და რამაც ჩრდილოეთით, საქართველოსკენ მიიზიდა სელჯუკთა ძალის გარკვეული ნაწილი და ამით დახმარება გაუწია პირველ ჯვაროსნულ ლაშქრობას.[444]

სწორედ დავით აღმაშენებელმა შეძლო ამიერკავკასიისათვის ერთიანი სტრატეგიის ჩამოყალიბება. ამის ამსახველია თუნდაც 1125 წლის შემდეგ დავით მეფის სახელით შეთხზული ანდერძი, რომელშიც საქართველო დასავლეთიდან აღმოსავლეთამდე განისაზღვრება „ნიკოფსითგან დარუბანდისა საზღურამდე“, ანუ კავკასიონის მთავარი ქედის მთელ გაყოლებაზე, კოლხეთის ჩრდილო-დასავლეთიდან ალბანეთის უკიდურეს ჩრდილო-აღმოსავლეთამდე. ამით რეალობად იქცა არა მხოლოდ იბერიის, არამედ ძველი ცივილიზებული სამყაროს მიზანსწრაფვა, შეექმნა კავკასიონის გასწვრივ, შავი ზღვიდან კასპიის ზღვამდე, ადგილობრივი, ამიერკავკასიური, ძალების საშუალებით, კავკასიონის საუღელტეხილო გადასასვლელების სამეთვალყურეო ერთიანი თავდაცვითი სისტემა. ფორმულა „ნიკოფსით დარუბანდამდის“, უკვე სავსებით ჩამოყალიბებული სახით, როგორც საქართველოს გეოგრაფიული [გვ. 130] პარამეტრებისა და იმავდროულად პოლიტიკური ფუნქციის განმსაზღვრელი, ასახულია XIII საუკუნის თხზულებაში ისტორიანი და აზმანი შარავანდედიანი. გარდა სამხედრო-პოლიტიკური მნიშვნელობისა, კავკასიონის ზეკარებს სრულიად გარკვეული სავაჭრო-ეკონომიკური მნიშვნელობაც ჰქონდათ და ცხადია ამ კუთხითაც საქართველოს გაძლიერება-გამდიდრების წყაროს წარმოადგენდნენ.[445]

კავკასიონის ქედის ზეკარების, და ამდენად ჩრდილოეთის მომთაბარეთა სამხრეთისაკენ მოძრაობის, ერთპიროვნული კონტროლის გამო საქართველო ახლო აღმოსავლეთის ერთ-ერთ დომინანტურ ძალად იქცა. ანტიოქიის სამთავროს კანცლერის, 1119-1126 წწ. ანტიოქიის ქრონიკის ავტორის გოტიეს (Galterius) წარმოდგენით, საქართველო იყო ის დიდი ზღუდე, რომელიც ეღობებოდა წინ თურქ-სელჯუკებს ქრისტიანი ხალხებისა და ჯვაროსნების წინააღმდეგ ბრძოლაში, ხოლო იერუსალიმელი ბერის, ანსელიუსის თვალსაზრისით, საქართველო იყო ევროპელთა ავანპოსტი მიდიელებისა და სპარსელების წინააღმდეგ.[446] მაგრამ აღმოსავლეთიდან ჯერ ხვარაზმელებისა და მონღოლების, ხოლო შემდეგ თემურ-ლენგის თათარ-თურქმანთა, თურქთა და ყიზილბაშთა ურდოების შემოსევებმა, რომლებიც ისევე როგორც ჩრდილოელი მომთაბარეები ერთიდაიმავე ცენტრალურაზიული კერიდან იღებდნენ სათავეს, ძირფესვიანად შეცვალეს მდგომარეობა. ნიკო ბერძენიშვილის სიტყვებით, „საფრთხე დაუდგა ახლო აღმოსავლეთის ცივილიზაციას. ეს იყო მსოფლიო მნიშვნელობის შეფერხება, რეაქცია, უკანდახევა... ეს იყო ველურთა დიდი გადმოსახლება (არა ველურს არც შეუძლია გადმოსახლება), ახლო აღმოსავლეთის ცივილიზაციის წალეკვა. საქართველო "ველურთა" ზღვაში მოქცეულ კუნძულსა ჰგავს, ისიც პოლიტიკურად დაიფლითა...“.[447]

იმდენად დიდი ჩანს "ოქროს ხანიდან" ახალი გამოსული და მონღოლთა ყველაფრის წამლეკავი საფრთხის წინაშე დაუცველად მდგარი ქართველთა სასოწარკვეთა, რომ თუ თავის დროზე იოანე საბანისძე შემდეგნაირად ახასიათებდა ხაზარებს: "არიან ხაზარნი, კაც ველურ, საშინელ პირითა, მჴეცის ბუნება, სისხლის მჭამელ", რამდენიმე საუკუნის შემდეგ ქართველი მწერლის გემოვნება დიამეტრალურად იცვლება და ჟამთააღმწერელისათვის მონღოლები პირმშვენიერი ხალხია: "იყვნეს ტანითა სრულ, გუამითა ახოვან და ძლიერ ფერჴითა, შუენიერ და სპეტაკ ჴორცითა, თუალითა მცირე წურიტ და გრემან, განზიდულ და საჩინო; თავითა დიდ, თმითა შავ და ჴშირ, შუბლ-ბრტყელ, ცხჳრითა მდაბალ ესოდენ, რომელ ღაწუნი უმაღლეს იყვნიან ცხვირთა და მცირედნი ოდენ ნესტუნი ჩნდიან ცხვირთა; [გვ. 131] ბაგენი მცირე, კბილნი შეწყობილნი და სპეტაკ, ყოვლად უწუერელნი, ესევითარი აქუნდა უმსგავსო სახე. და ნუ ვის გიკჳრს, რომელ აღმატებული რამე შუენიერება აქუნდა ამათ ყოველთა, მამათა და დედათა" (ქართლის ცხოვრება, II, 158). უნებურად მონღოლთა ცენზურის არსებობას წარმოიდგენ შუასაუკუნეების საქართველოში, თუ არა კლასიკური ხანებიდან გადმოსული ხელოვნების კრიტერიუმების მთლიან შეცვლას, რაც მხოლოდ მსოფლაღქმის ძირფესვიან გარდაქმნას შეეძლო გამოეწვია.

ცენტრალურაზიული კერიდან წამოსულ და სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან შემოჭრილ დამპყრობელთა ტალღებს საქართველომ ადგილობრივთან ერთად, ისევე როგორც დავით აღმაშენებლის დროს ჩრდილოეთ კავკასიიდან გადმოყვანილი ძალებიც დაუპირისპირა. ჟამთააღმწერელი მოგვითხრობს, რომ მეფე რუსუდანმა "მოუწოდა ყოველთა სპათა თჳსთა, იმერთა და ამერთა" და ამასთანავე "განუხუნა კარნი დარიალისანი და გარდამოიყუანნა ოსნი, დურძუკნი, ამათ თანა ყოველნი მთიულნი" (ქართლის ცხოვრება, II, 182-183). ჩრდილოკავკასიელი ხალხების მონაწილეობას კოალიციურ ლაშქარში ადასტურებენ აგრეთვე ნასავი, ჯუვეინი და რაშიდ ად-დინი.[448] ასევე გიორგი VII-მ (1393-1407 წწ.) თემურლენგი ინდოეთში რომ გაიგულა საალაშქროდ გაამზადა მთელი საქართველოს სამხედრო ძალა; გარდა ამისა, დარიალიდან გამოიყვანა "სრულიად კავკასნი", ე. ი. ჩრდილოეთ კავკასიის სხვადასხვა ტომი და დაიძრა ნახჭევანში, მდინარე არეზთან დაბანაკებული მტრისაკენ.[449]

იმდენად მნიშვნელოვანი იყო საქართველოს სტრატეგიული მდებარეობის უპირატესობა, რომ როდესაც 1264 წელს დავით ულუ და სარგის ჯაყელი ჰულაგუ ყაენის წინაშე გასასამართლებლად წარდგნენ მონღოლთა საწინააღმდეგო საქმიანობისათვის, ჟამთააღმწერელის გადმოცემით (ქართლის ცხოვრება, II, 246-248), ყაენის შიკრიკი პირდაპირ სხდომაზე შევიდა და ყაენს აცნობა: რა დროს ლაპარაკია ("არა არს ჟამი მეტყველებად"...), ჩრდილოეთიდან, დარუბანდის გზით ბერქა ყაენი დიდი ჯარით ჩვენზე მოდისო, დაუყოვნებლად დადგა აღმოსავლეთ საქართველოსთან მშვიდობიანი და მეგობრული ურთიერთობის დამყარების საჭიროება, რათა უკმაყოფილო ქართველები ოქროს ურდოს ყაენს არ მიმხრობოდნენ და დარიალი შემოსასვლელად მისთვის არ დაეთმოთ. ჰულაგუ ყაენმა სასამართლო შეწყვიტა, სასწრაფოდ ჯარი შეყარა და ქართველი მოლაშქრენი დავითისა და სარგის ჯაყელის მეთაურობით წინანდებურად წინა რიგებში ჩაიყენა.[450]

XV საუკუნის პირველ ნახევარში, როდესაც ალექსანდრე I-ის დროს (1412-1442 წწ.) საქართველოს გაერთიანება თითქოს უკვე ახლოს [გვ. 132] იყო და იგი "ორსავე სამეფოს მტკიცედ" მპყრობელად ითვლებოდა, ჩრდილოეთის კარიც, დარიალიც და ამ კუთხის მთის მოსახლეობაც საქართველოს ეკუთვნოდა,[451] ოსმალოთა მიერ კონსტანტინეპოლის აღებამ, საქართველო დიდი ხნით მოწყვიტა დასავლეთის ქრისტიანულ სამყაროს და თურქთა და სპარსელთა აგრესიის წინაშე განმარტოებული დატოვა.[452] თურქების მიერ 1453 წელს კონსტანტინეპოლის აღება ყოველთვის და სამართლიანადაც განიხილება შებრუნების წერტილად ევროპის ისტორიაში. რომის დაცემიდან კონსტანტინეპოლის დაცემამდე პერიოდში, ევროპული კულტურის გრავიტაციის ცენტრი აღმოსავლეთში მდებარეობდა და არა დასავლეთში.[453]

XV საუკუნის დამლევისათვის ცენტრალური ხელისუფლების დეზინტეგრაცია საქართველოში თითქმის სრული იყო. ყველაზე სამწუხარო ამაში მაინც ის იყო, რომ ეს მოხდა იმ ეპოქაში, როდესაც ევროპაშიცა და ახლო აღმოსავლეთშიც ადგილი ჰქონდა საყოველთაო მისწრაფებას სახელმწიფო ძალაუფლების ცენტრალიზაციისა და გაძლიერებისაკენ, რამაც საფუძველი ჩაუყარა შემდგომი ხანების ძლიერი ქვეყნების აღმოცენებას.[454] ქართლის მეფის ვახტანგ V შაჰნავაზის (1658-1676 წწ.) ყველა ცდა ქვეყნის გასაერთიანებლად მიმართული, უნაყოფო გამოდგა, არც სპარსეთი და არც ოსმალეთი თავისი ნებით არ დაუშვებდა კავკასიონის ქედის სამხრეთით არსებული სტატუს ქუო-ს დარღვევას ანუ ორ ნაწილად გახლეჩილი ქვეყნის გაერთიანებას, რომლისგანაც აღმოსავლეთი სპარსეთის მფლობელობაში მყოფად განიხილებოდა, ხოლო მეორე _ ოსმალეთის.[455] [გვ. 133]

მრავალსაუკუნოვანი ქართული მონარქიული

სახელმწიფოებრიობის აღსასრული

ცენტრალური ევრაზიიდან გადმოსახლებული მეჯოგე ტომების საქართველოში სამხრეთიდან შემოსევამ, ჩვენს ქვეყანას საორიენტაციო კრიტერიუმი თითქოს საბოლოოდ შეუცვალა. სამხრეთ-დასავლეთით ერთმორწმუნე ბიზანტიის ადგილას აგრესიული, მუსლიმური, ოსმალეთი აღმოცენდა. როგორც ყოველთვის სამხრეთის მოძალებისას საქართველომ ხსნისათვის თვალი ჩრდილოეთს მიაპყრო, სადაც მეჯოგე ტომთა გაერთიანების ნაცვლად სწრაფი ტემპით რუსეთის მართლმადიდებლური იმპერია ყალიბდებოდა.

ა. ცაგარელი შენიშნავს, რომ, ჯერ კიდევ ალექსანდრე კახთა მეფის მიერ მოსკოვის დიდი მთავრის ივანე III-ისადმი მიმართვიდან ჩანს, რომ ქართველთათვის თავდაპირველად რუსეთი წარმოდგებოდა ბიზანტიის ფუნქციის შემცველად და ის იმედები და განწყობა, რომელსაც ისინი ატარებდნენ კონსტანტინეპოლ გვირგვინოსანის მიმართ გადატანილი იყო მოსკოვის ხელისუფალზე.[456] იმ ხანად რუსეთი გულმოდგინეთ ინარჩუნებდა ყოვლის შემძლე მართლმადიდებლური ქვეყნის სახეს, რომლის ერთადერთ მიზანს იმ მომენტის მოახლოება წარმოადგენდა, როდესაც იგი შესძლებდა თავისი გულმოწყალე ძალაუფლების კალთის გადაფარებას მაჰმადიანთა უღლის ქვეშ მყოფ წამებულ ქრისტიანებზე.[457]

რუსეთის "ხელმწიფე-იმპერატორი" აღმოსავლელ ხალხთა მიერ არცთუ იშვიათად იწოდებოდა "თეთრ ხელმწიფედ", რაც აიხსნება "ოქროს ურდოს" თავდაპირველი სახელწოდებით "თეთრი ურდო", ასე ეწოდებოდა ჯუჩის (ჩინგიზ ხანის შვილის) ულუსს. ეს სახელწოდება წარმოსდგება ჩინელებისაგან, რომლებიც ხალხებს კომპასის სხვადასხვა მხარეების ფერების მიხედვით აღნიშნავდნენ, მაგ. კარგად ცნობილი "თეთრი ჰუნები". რუსეთის ავტოკრატი, ჯუჩის ულუსის მემკვიდრე, თავის თავს "თეთრ ხელმწიფეს" (белый царь) უწოდებდა. უ. ალენის განმარტებით, ეს გარემოება მნიშვნელვან ფსიქოლოგიურ ფაქტორს წარმოადგენდა რუსეთის პრეტენზიების გამოხატვისას ადრე "თეთრ (ანუ ოქროს) ურდოში" შემავალი ტომების დასაქვემდებარებლად, ჯერ ისევ მეთვრამეტე საუკუნეში რუსეთის იმპერატორი ყალმუხებისა და ბურიატებისათვის "თეთრი ხანია".

რუსეთის ასეთი პრეტენზიების ქონა აღმოსავლეთში, ანალოგიურია დასავლეთში ამავე სახელმწიფოს მიერ მართლმადიდებელ-ქრისტიანულ მოსახლეობის მიმართ ბიზანტიელი იმპერატორების [გვ. 134] მემკვიდრეობისა და ადგილის დაკავების აღიარების მოთხოვნისა.[458] ამდენად რუსეთში ბიზანტიური-ხეთური წარმომავლობის მქონე იანუსისებურმა ორთავიანმა არწივმა ახალი ფუნქცია და უფრო ვრცელი სივრცეების (ხმელთაშუაზღვისპირეთიდან წყნარ ოკეანემდე) შემცველი შინაარსი შეიძინა. მიჩნეულია, რომ მოსკოვის რუსეთი იყო სინთეზი ორი სამყაროსი, - მართლმადიდებლურ-ბიზანტიურისა და თათრულ-მონღოლურისა. უ.ე.დ. ალენის შეფასებით, „ჰიპერბორეელების ქვეყანა“ - რუსეთი, პეტრე დიდის რეფორმების შემდგომ წარმოადგენდა თანამედროვე ტანსაცმელში გამოწყობილ უცნაურ შუასაუკუნებრივ სხეულს, რომელსაც გერმანული ტვინი, ბიზანტიური გონება, თათრული ხელები და სლავური სული ჰქონდა.[459]

შუა საუკუნეების საქართველოს მესვეურთა პოლიტიკური ორიენტაციის ძირითადი განმსაზღვრელი კრიტერიუმი რელიგიური აღმსარებლობა იყო. ძლიერი, ერთმორწმუნე და გარეგნულად დასავლური რეგალიების მქონე ქვეყნის - რუსეთის დაინტერესება კავკასიით, აქ „ახალი რომის“, ბიზანტიის მემკვიდრე ქვეყნის გამოჩენის ილუზიას ქმნიდა. მაგრამ ქართველ პოლიტიკოსებს მხედველობიდან გამორჩათ ერთი მეტად მნიშვნელოვანი გარემოება: რომი და ბიზანტია, თავისი გეოგრაფიული მდებარეობით და გეოპოლიტიკური მიზნებით დაინტერესებულნი იყვნენ თავიანთი სამფლობელოების აღმოსავლეთის განაპირას კოლხეთის/ლაზეთის და იბერიის სახით ჰყოლოდათ საკმაო ძალის მქონე, „ერთმორწმუნე“ მოკავშირეები, რომლებიც ამ იმპერიების აღმოსავლური საზღვრების უსაფრთხოებას უზრუნველყოფდნენ კავკასიის გადაღმა მობინადრე ნომადი ტომების შემოსევებისაგან, მათთვის კავკასიონის ზეკარების გადაკეტვით.

1555 წლის სპარსეთ-ოსმალეთის ზავს დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა საქართველოს ბედ-იღბალისათვის. ლიხთიმერეთი ოსმალეთის, ხოლო ლიხთამერეთი სეფიანთა სპარსეთის ზეგავლენის ზონებად გამოცხადდა, შესაბამისად, ამით დასრულდა შუასაუკუნობრივი საქართველოს გაერთიანებული სამეფოს განედური განფენა ჩრდილოეთიდან ხალხთა მასების გადმოსახლებისათვის გზის ჩამკეტი, მერიდიონალური ზღუდის ფუნქციის მქონე დიდი კავკასიონის სამხრეთი კალთების გასწვრივ ბიწვინთიდან დარუბანდამდე. თანდათანობით აღმოცენდა ეკონომიკურ განსაზღვრებებით დადასტურებული ახალი პოლიტიკური ურთიერთშეთანხმება, თუმცა სინამდვილეში ბევრად უფრო ადრეულ ხანებში უკვე ტრადიციულად არსებული და იქ არსებულ მდინარეთა დინებების მიმართულებით განპირობებული, დასავლეთ საქართველოს "პონტოური" ორიენტაცია, მიმართული ამჟამად უკვე სტამბოლისა და ყირიმისაკენ და შავ ზღვაზე თურქთა ბატონობაზე დაქვემდებარებული და აღმისავლეთ საქართველოს კასპიური [გვ. 135] ორიენტაცია, დაკავშირებული შემახასა და თავრიზისაკენ მიმავალ "აბრეშუმის გზაზე".[460]

XVI საუკუნის დამლევს რუსეთის ჩრდილოკავკასიური პოლიტიკა ძირითადად მიმართული იყო ოსმალეთისა და ყირიმელი თათრების წინააღმდეგ, რათა მათ არ მოეხერხებინათ თავისი ძალაუფლების გავრცელება ჩერქეზებსა და ყაბარდოელებზე და არ გაემტკიცებინათ თავისი ზეგავლენა შამხალზე და სუნიტური მიმდევრობის დაღესტნის სხვა მხარეებზე. ამ გარემოებას მეთექვსმეტე საუკუნის შუახანებში რუსების მიერ ასტრახანის ათვისებასთან ერთად, გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა კავკასიონის ქედის სამხრეთით ოსმალებსა და სპარსელებს შორის მიმდინარე ბრძოლებში სპარსელთა წარმატებებისათვის, რომლებმაც მოახერხეს XVII საუკუნის პირველ დეკადაში შირვანსა და აღმოსავლეთ საქართველოზე კონტროლის დამყარება.[461]

თუ XVI საუკუნის პირველ სამ მეოთხედში საქართველო მსხვერპლი იყო ოსმალოთა და სეფიანთა სახელმწიფოების იმპერიული პოლიტიკის, ჩრდილოეთ კავკასიაში რუსეთის გამოჩენის შემდეგ კავკასიის მთელ ყელზე სამხედრო კონტროლისა და დიპლომატიური გავლენისათვის მიმდინარე ბრძოლა გახდა სამ – ანდა ოთხმხრივი, ვინაიდან ყირიმის ხან გირეები, თუმცა კი ოსმალეთის ვასალებს წარმოადგენდნენ, მაგრამ ხშირად საკუთარი ინტერესებისათვის იღწვოდნენ.[462] ამ ხანაში რუსეთის გააქტიურების მაჩვენებელი არის ის გარემოება, რომ 40 წლის განმავლობაში, 1564-1605 წწ. შორის, რუს და კახელ ხელისუფალთ შორის მოხდა გაცვლა არანაკლებ 17 საელჩო მისიისა.[463]

ჯერ კიდევ სასანური ხანებიდან კასპიის ზღვის სანაპირო ზოლის ვიწრობების დარაჯად მდგარი დარუბანდის (დღევანდელი დერბენდი) ორმაგკედლიანი გალავანი და ამავდროულად ადგილობრივი დაღესტნური ტომები იოლად ახერხებდნენ XVI და XVII საუკუნეებში ჩრდილოელ მომხდურთაგან გადმოსასვლელის დაცვას; მხოლოდ პეტრე I-მა მოახერხა მისი მცირე ხნით დაკავება 1723 წელს. შემდეგაც მას რუსული ასტრახანის სტრატეგიული კონტრბალანსის დანიშნულება ენიწებოდა. ამიტომაც, საზღვაო გზებით ბლოკირებულ რუსეთს ისღა რჩებოდა, ცენტრალური კავკასიონის ორად გამყოფი თერგის ხეობით განევითარებინა სამხრეთის მიმართულებით თავისი მიზანსწრაფვა და უკვე XVI საუკუნის მეორე [გვ. 136] ნახევარში მოახერხა ქედის სამხრეთით მდებარე კახეთის სამეფოსთან პოლიტიკური ურთიერთობის დამყარება.[464]

რუსეთის პოლიტიკა ქართული სამეფოების მიმართ სულაც არ იყო არათანმიმდევრული. ი. ცინცაძის დაკვირვებით, რუსეთი თანმიმდევრულად და მისთვის ჩვეული ხერხებით ისწრაფვოდა თავისი პოზიციების განმტკიცებას კავკასიაში. ამა თუ იმ პოლიტიკური ერთეულის ვასალურ დამოკიდებულებაში მოქცევის შემდეგ მოსკოვის მეფის შორეული მიზანი ამ ქვეყნის შემოერთებაც იყო ხოლმე (მაგ., რუსეთთან „მეგობრობამ“ იმსხვერპლა ასტრახანისა და ყაზანის სახანოები). რაკი-ღა რომელიმე პოლიტიკური ერთეულის უმწეო მდგომარეობა ნათელი იყო, ხოლო ეს ქვეყანა რუსეთის სახელმწიფოებრივი გეგმების რეალიზაციისათვის გამოსადეგი ჩანდა, იწყებოდა მასთან მოლაპარაკება „ფიცის წიგნზე“ ხელის მოსაწერად.[465] თუმცა, მიუხედავად ალექსანდრე კახთა მეფესთან XVI საუკუნის დამლევს „ფიცის წიგნის“ დადებისა, სპარსეთთან ურთიერთობის გაუმჯობესების მიზნით, რუსეთმა კახეთის სამეფო სპარსეთს შეატოვა და შაჰ აბას I-მაც „ორგულობისათვის“ კახეთი ააოხრა და გაანადგურა, ხოლო მოსახლეობა ირანს, ფერეიდანსა და სხვა რაიონებში გადაასახლა.

1713-1716 წლებში დასავლეთ ევროპაში დიპლომატიური მისიით სულხან-საბა ორბელიანის ყოფნის შემდეგ, საქართველოში საკმაოდ მძიმე პოლიტიკური მდგომარეობა იყო შექმნილი; 1722 წელს ნოემბერში ქართლის მეფემ, ვახტანგ VI-მ კიდევ ერთხელ მიმართა დახმარებისათვის დასავლეთ ევროპას – რომის პაპს ინოკენტი XIII-სა და ავსტრიის იმპერატორს კარლოს VI-ს. იმავე წელს რუსეთის პირველმა იმპერატორმა პეტრე I-მა ქართველები სპარსეთის წინააღმდეგ ომში ჩაითრია, კერძოთ, ვახტანგ VI სპარსეთის წინააღმდეგ ერთობლივ ლაშქრობაზე დაითანხმა. როგორც ჩანს, პეტრე I-ს რუსეთთან ამიერკავკასიის შეერთება ჰქონდა გამიზნული. ამიერკავკასიაში ფეხის მოკიდებით რუსეთი არა მხოლოდ იმტკიცებდა საკუთარ პოზიციებს სამხრეთით და აფართოებდა ვაჭრობის არეალს ინდოეთამდე, არამედ გამორიცხავდა თურქეთის მიერ ამიერკავკასიისა და კასპიისპირა ოლქების დაკავების ყოველგვარ შესაძლებლობას.[466]

სპარსელთა მფლობელობაში მოქცეულ ტერიტორიაზე ოცდაათიან ათასიანი ლაშქრით მდგარი და შემახაში პეტრეს გამოჩენის მომლოდინე ქართლის მეფე გაწბილებული დარჩა. პეტრემ მოულოდნელად ირანზე გალაშქრების გეგმა ჩაშალა და დერბენდიდან უკან რუსეთში გაბრუნდა. ამასობაში თურქებმა დრო იხელთეს და თბილისი აიღეს. რუსეთის ღალატის გამო უტახტოდ და უგვირგვინოდ დარჩენილმა ვახტანგ VI-მ თავი [გვ. 137] ისევ რუსეთს შეაფარა, ხოლო პეტრემ ქართლი თურქეთს დაუთმო მათთან 1724 წელს პეტერბურგში დადებული ხელშეკრულებით. ვახტანგი კარგა ხანი ელოლიავებოდა ფიქრს, რუსეთიდან დამხმარე ძალების გამოჩენის შესახებ, თუმცა 1724 წლის ზაფხულისათვის მისი მდგომარეობა უიმედო გახდა. იგი გულნატკენი იწერებოდა: ყველა მასხარად მიგდებს, ვიდრე პეტრე მოვიდა, პავლეს ტყავი გააძრესო. ამავე წლის ივლისში პეტრემ ზავი შეკრა ოსმალეთთან, რომლის ძალითაც რუსეთის მოკავშირე და მის იმედად მყოფი ქართლი ოსმალეთს გადაეცა, ხოლო თურქებმა ცნეს რუსეთის უფლება კასპიისპირეთის ირანულ პროვინციებზე.

დ. ლენგის განმარტებით, ვახტანგ VI-მ ვერ განსჭვრიტა, რომ სპარსეთის დაცემა, რაშიც თვით მას დიდი წვლილი მიუძღვოდა, ადრე არსებულ ძალაუფლების ბალანსის ნაცვლად შექმნიდა პოლიტიკურ ვაკუუმს, რომლის შევსებაც ყველაზე უფრო ოსმალეთს ხელეწიფებოდა. ვიდრე ლტოლვილი ვახტანგ მეფე რუსეთის დედაქალაქში ჩააღწევდა, 1725 წლის თებერვალში პეტრე გარდაიცვალა.[467] სპარსეთის წინააღმდეგ ქართველთა ავანტიურაში ჩათრევით პეტრე I-მა, ხოლო შემდეგ მათი მტრის წინაშე უმწეოდ მიტოვებით და მტრისათვის გაცემით, ვახტანგ VI-ს და მის მომხრეებს საქართველოდან გახიზვნის მეტი აღარაფერი დაუტოვა.[468] არ არის გამორიცხული, რომ ამ აქტით იმპერია შორს მიმავალ გეგმებს ისახავდა; ამით რუსეთი ფაქტობრივად ვახტანგ მეფის მემკვიდრეობას ეუფლებოდა და ქართლის სამეფოს შინაურ საქმეებში ჩარევის შესაძლებლობის ხელსაყრელი პერსპექტივა ესახებოდა. ქართლის სამეფო ტახტის მიმართ გარკვეული უფლებები რუსეთს სწორედ ვახტანგ VI-ის მთელი მისი ოჯახითა და დიდი ამალით მოსკოვში გადასახლების შემდეგ უჩნდება. აშკარაა, რომ რუსეთის მმართველმა წრეებმა დიდი ოსტატობით გამოიყენეს ქართველი ბატონიშვილების რუსეთში ყოფნა ერეკლესთან გამართულ მოლაპარაკებებში მასზე ზეწოლის განსახორციელებლად. ქართლის ტახტზე ლეგიტიმური უფლებების მქონე უფლისწულების რუსეთში ყოლით და ქართლის ტახტზე მისი კანონიერი უფლებების ცნობის სანაცვლოდ იოლად დაითანხმეს ერეკლე II გეორგიევსკის 1783 წლის ტრაქტატის ხელმოწერაზე. ვახტანგ VI-ს ემიგრაციაში გაყოლილ 1200 ქართლის საუკეთესო ოჯახთა ნაშიერნი და თვით ბატონიშვილებიც მეთვრამეტე საუკუნის გვიან ხანებში, როდესაც 1762 წელს მოხდა ქართლ-კახეთის სამეფოს გაერთიანება, უკვე უფრო რუსეთის ერთგულები შეიქნენ, ვიდრე თავისი ძველი სამშობლოსი. ერეკლე მათთვის უზურპატორი იყო და ისინი ცდას არ აკლებდნენ რუსეთის მმართველი წრეების მის წინააღმდეგ განწყობაში. მათი ინტრიგები არცთუ უშედეგო [გვ. 138] გამოდგა და გარკვეული წვლილი შეიტანა რუსეთის ხელისუფლების გასაწყვეტილებაში, გაეუქმებინა 1801 წელს აღმოსავლეთქართული მონარქია, რაც თავისთავად ქართული სახელმწიფოებრიობის სწრაფ აღსასრულს მოასწავებდა.[469]

ალექსანდრე ჯამბაკურ-ორბელიანის აზრით, "მეფე ვახტანგმა დაანგრია საქართუჁლო".[470] როგორც ირკვევა, მას მხედველობაში ჰყოლია ვახტანგ VI-ის რუსეთში მცხოვრები შთამომავლები, რომლებიც არ ასვენებდნენ ერეკლე II და შეთქმულებებს უწყობდნენ. აი რას სწერს იგი: "...სხუა რაღა უნდოდათ იმ მეფის ირაკლის წინააღმდეგებსა? გონების მიხედვით უნდა დამორჩილებოდნენ არა მეფეს ირაკლის, არამედ მამულს მამულის სიყვარულისათჳს, მაგრამ არა, მამულის სიყვარულსა მეფის ირაკლის მტრობა ირჩიეს, სადაც შაიკა გაკეთდა საქართუჁლოს დაღუპვისა... ახლა შევათანასწოროთ ნადირშა მეფე ვახტანგთან, რა განსხუაებაა იმათში? იმ მაჰმადიანმა ნადირშა მეფემ ქართლი და კახეთი შეაერთა ერთს ქრისტიანეს სამეფოთ და ქრისტიანმა მეფე ვახტანგმა კი ქრისტეს მომხრებითა საქართუჁლო დააქციეს".[471]

თუ საქართველოს გადამწყვეტი ადგილი ეკავა სპარსეთის დაპყრობისა და ინდოეთისაკენ მიმავალი სავაჭრო გზების ხელში ჩაგდებისაკენ მიმართულ პეტრე I-ის გრანდიოზულ, თუმცა წარუმატებელ სტრატეგიაში, უფრო გვიან ეკატერინა II-ის დროს, კონსტანტინეპოლში ქრისტიანული იმპერიის აღდგენის გრ. პოტიომკინის ამბიციურ გეგმაში ამავე ქვეყანას უკვე საწადრაკო პაიკის ფუნქცია დაეკისრა. საბოლოოდ ყველაფერი იმით დამთავრდა, რომ საქართველო ოკუპირებული იყო ალექსანდრე I-ის მიერ და სოლივით ჩაისვა აზიაში რუსეთის ორ უმთავრეს მტერს, ოსმალეთსა და სპარსეთს შორის. კავკასიის ყელზე რუსეთის წინსვლას მოჰყვა მსოფლიო გამოძახილი. საფრანგეთისა და დიდი ბრიტანეთის პოლიტიკურ წრეებში ეჭვმა და შიშმა იჩინა თავი, ხოლო ტფილისში მუდმივი რუსული გარნიზონის დასადგურებამ, შეიძლება ითქვას, რომ აღმოსავლური საკითხი ახალ ფაზაში გადაიყვანა.[472]

XVIII საუკუნის დამლევს მოყვრის ნიღბით სწორედ ჩრდილოეთიდან გადმოსული გადამთიელი აღმოჩდა ის ერთადერთი ძალა, ვინც მოახერხა ორი ათასზე მეტი ხნის განმავლობაში უწყვეტად არსებული ქართული სახელმწიფოებრიობის გაუქმება. ჩრდილოეთის მხრიდან ქართული სახელმწიფოებრიობისათვის საბოლოო, მომაკვდინებელი საფრთხის გამოჩენა მოსალოდნელიც იყო, ვინაიდან, როგორც ზემოთაც ითქვა, ჩვენგან [გვ. 139] სამხრეთითა და დასავლეთით მდებარე სამყაროს აწყობდა ამიერკავკასიაში საკმაო სიძლიერის სახელმწიფოს არსებობა, რომელიც ჩრდილოეთის მხრიდან გადაულახავი ბასტიონის მოვალეობას დაიკისრებდა მათი უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად და მათი ლაშქრობები ამიერკავკასიის მიმართულებით ძირითადად ამ საფრთხის პრევენციისაკენ იყო მიმართული.

მ. დუმბაძის დაკვირვებით, რუსეთის მეფის ისტორიკოსთა მიერ გამოქვეყნებულ დოკუმენტებში ძნელი როდია დავინახოთ ცარიზმის შენიღბული პოლიტიკა, რომელიც ცდილობდა, რომ თვით ქართველი მეფის "სურვილების" განხორციელებად დაეხატა ქართლ-კახეთის სახელმწიფოს გაუქმება.[473]

XIX საუკუნის რუსი ისტორიკოსის რ. ფადეევის განმარტებით, კავკასიისა და მისი შიდა აუზის, კასპიის ზღვის, გადალახვით რუსეთი უშუალო კონტაქტში შედიოდა მუსლიმური აზიის უდიდეს ნაწილთან. სწორედ აქედან შეეძლო რუსეთს გავრცელებულიყო ყველა იმ მიმართულებით საიდაც კი მას საჭიროება ექნებოდა. მისი აზრით, კავკასია რუსეთისათვის ხიდია, გადებული რუსული ნაპირიდან აზიის კონტინენტის შუაგულის მიმართულებით, ამავე დროს იგი გალავანია, რომელიც იცავს ცენტრალურ აზიას მავნე ზეგავლენისაგან და ორივე – შავი და კასპიის – ზღვის დამცველი წინ წაწეული ბასტიონია. ამიტომ ამ მხარის დაპყრობა-დამორჩილება წარმოადგენდა ქვეყნის უმთავრეს სახელმწიფოებრივ საჭიროებას.[474] მართლაც, საქართველოს დაუფლებით, რუსეთმა პირველად გადააბიჯა კავკასიონის ქედს და არნახულად გაიფართოვა თავისი საზღვრები.[475] რუს ხელისუფალთა ძირითადი მიზანი საქართველოს მიმართ იყო მისი იმ ზომამდე დასუსტება, რომ ამ ქვეყნის შთანთქმა იმპერიის მიერ გარდაუვალი გამხდარიყო. ეს პოლიტიკა განუხრელად ხორციელდებოდა თითქმის ერთი საუკუნის განმავლობაში, ვახტანგ VI-ის დროიდან და საბოლოოდ წარმატებით დასრულდა. ეკატერინე დიდი მოძღვრავდა კავკასიაში მყოფ თავის წარმომადგენლებსა და გენერლებს, რომ მათ "არაფერი ეღონათ ისეთი, რაც საქართველოს გააძლიერებდა".[476]

გენერლების ტოტლებენისა და სუხოტინის მიერ გაგზავნილი ინსტრუქციების ანალიზი მოწმობს ჯერ კიდევ გეორგიევსკის ტრაქტატის დადებამდე უკვე არსებულ რუსეთის მთავრობის განზრახვას, ჩამოეგდოთ ერეკლე II ტახტიდან და თავისი საჯარისო ნაწილებით დაეკავებინათ თბილისი.[477] გენერალი ტოტლებენი არც მალავდა თავის განზრახვას სამეფო [გვ. 140] ტახტიდან გადმოეგდო ერეკლე და რუსეთში გადაესახლებინა იმ ქართველ წარჩინებულებთან ერთად, რომლებიც მის ამ გეგმას მხარს არ დაუწერდნენ.[478] საყურადღებოა, ამასთან დაკავშირებით, კაპიტან-პორუჩიკ ი. ლვოვის პოლკოვნიკ პერფილიევისადმი 1770 წ. მაისში ანანურიდან გაგზავნილი წერილის ცნობა, რომ რუს სამხედროებს გადაწყვეტილი ჰქონიათ: „...дождав Томский полк, с царя Ираклия орден отобрать и его самого в Россию отправить, князей противной партии так же, сколько можио будет прижать и всю Грузию в подданство ее величества привести...“.[479]

ერეკლემ დიდი ხარჯი გასწია რუსეთ-თურქეთის ომის დროს. ქვეყნის უშიშროების განმტკიცების მიზნით საჭირო იყო მუდმივი ჯარის შექმნა, ქვეყნის ისტორიული საზღვრების აღდგენა-განმტკიცება. საამისოდ კი ერეკლეს არც სპეციალისტები ჰყავდა და არც ფული ჰქონდა. ამიტომ რუსეთს სთხოვა ფული სესხის სახით. მაგრამ რუსეთიდან პასუხი არ ჩანდა. ამიტომ ერეკლემ გადაწყვიტა ასეთივე თხოვნით მიემართა ევროპის სახელმწიფოებისათვის.[480]

ევროპასთან კონტაქტის დასამყარებლად ერეკლე II-ს გამოუყენებია ევროპელი კათოლიკე-მისიონერები. 1781 წლის ზაფხულში ერეკლემ წერილებით აღწურვილი მისიონერი დომინიკე გაგზავნა დასავლეთ ევროპაში კონსტანტინეპოლის გავლით. მაგრამ დომინიკე იმავე წლის ივლისში “გარდაიცვალა” კონსტანტინეპოლში. ერთი წლის შემდეგ, 1782 წლის ნოემბერში, ერეკლემ ისევ გაგზავნა თავისი წარმომადგენელი ევროპაში, ამჯერად მოსკოვის გზით. ახლა ერეკლეს წერილები მიჰქონდა კათოლიკე-მისიონერს პატრ მავროს ვერონელს; მან მიაღწია პოლონეთის ქალაქ ბერდიჩევამდე, სადაც გარდაიცვალა. 1783 წლის მაისში, ერეკლეს წერილები ბერდიჩევიდან ვენაში ჩაუტანიათ.[481]

ერეკლე ავსტრიის იმპერატორს იოსებ II-ს წერდა, რომ საქართველომდე ხმებს მოუღწევია, ავსტრია თურქეთის წინააღმდეგ ომისათვის ემზადებაო და ვინაიდან საქართველოს გარეშე მტრებისაგან საშიშროება მოელოდა და საჭირო ძალები არ გააჩნდა, ითხოვდა დახმარებას, რათა: “...ორი პოლკის ჯარის ჯამაგირი გვებოძოს, რომ კაცი ჩვენ ვიშოვოთ და იმ ჯამაგირით ის ჯარი გავაწყოთ ევროპის რიგზე, რომ მტერი იმ ჯარის რიგს საბოლოოდ რომ სცნობს, ვერას დროს ჩვენს მტრობას ვეღარ გაბედავს”. ხოლო სხვებს: საფრანგეთის მეფეს, ვენეციის რესპუბლიკას, სიცილიის მეფეს, სარდინიის მეფეს ერეკლე სთხოვდა თანხას თითო პოლკის შესაქმნელად. [გვ. 141] ერეკლეს წერილები დათარიღებულია 1782 წლის 18 ოქტომბრით.[482] ერეკლე ცდილობდა საკმაო ტაქტით დაესაბუთებინა ევროპელი მონარქებისადმი დახმარებისათვის თავისი მიმართვის საჭიროება, რუსეთის გვერდის ავლით.

1783 წლის 16 ივლისს კარდინალი ჰერცანი რომიდან ვენაში ატყობინებდა, რომ ერეკლეს მათ მიერ ნათარგმ წერილებში ნათქვამია, რომ იგი ითხოვს დახმარებას; კარდინალის სიტყვებით: “ვიმედოვნებთ, რომ ეს ნაბიჯი რუსეთის სამეფო კარის მიერ სწორად იქნება გაგებული, ის კი ცხადია, რომ ეს მეტად ძვირფასი საჩუქარი ხელმწიფე ერეკლესადმი უნდა იქნას”.[483] წერილის ამ ფრაგმენტის გაცნობა ცხადყოფს, რომ ჯერ კიდევ ტრაქტატის დადებამდე რუსეთს თვალი ეჭირა საქართველოზე.

3 სექტემბერს კანცლერი ფონ კომნიცი იმპერატორ იოსებ მეორეს მოახსენებდა: ხელმწიფე ერეკლეს წერილები რომში თარგმნეს და ვენაში დააბრუნეს. ამ დროისათვის უკვე ხელმოწერილი იყო გეორგიევსკის მფარველობითი ტრაქტატი რუსებსა და საქართველოს შორის, ხოლო 6 სექტემბერს ავსტრიის ელჩი პეტერბურგიდან იუწყებოდა, რომ “საქართველოს მეფე ერეკლემ თავისი სამფლობელოები აქაურ სამეფო ტახტის უდიდებულესობას დაუმორჩილა". 1783 წლის 18 ოქტომბერს ავსტრიის პეტერბურგელმა ელჩმა ვენაში გადააგზავნა იმავე წლის ივლისში რუსეთსა და საქართველოს შორის გეორგიევსკში ხელმოწერილი მფარველობითი ტრაქტატის ტექსტის სრული თარგმანი გერმანულ ენაზე. ვენაში ამ ტექსტის შინაარსის გაცნობის შემდეგ ავსტრიის სამეფო კარზე შეწყდა ყოველგვარი მსჯელობა ერეკლეს წერილების გარშემო. ანალოგიურად მოიქცნენ ევროპის სხვა სატახტო ქალაქებშიც.[484]

აშკარაა, რომ ერეკლემ იჩქარა რუსეთთან ხელშეკრულების დადება, ამ დროისათვის უკვე მოიპოვებოდა ევროპიდან რეალური მატერიალური დახმარების მიღების შესაძლებლობა, ამასთან შეგუება ოსმალეთ-სპარსეთისათვის ბევრად უფრო იოლი იქნებოდა, ვიდრე ამიერკავკასიაში რუსეთის პოლიტიკურ და სამხედრო ყოფნასთან.

ქართლ-კახეთთან ტრაქტატის დადება რუსეთს სწორედ ავსტრიის იმპერატორ იოსებ II-ისადმი და სხვა ევროპელ ხელისუფალთადმი ერეკლეს 1782 წ. ზემოხსენებულმა მიმართვამ დააჩქარებინა. რუსეთმა, რომელიც ყოველთვის მეტად მტკივნეულად რეაგირებდა საქართველოს ყოველგვარ კავშირზე ევროპულ სახელმწიფოებთან, მიიღო სათანადო ზომები [გვ. 142] ქართველ ხელისუფალთა და ავსტრიის იმპერატორის ურთიერთობის თაობაზე. საყურადღებოა, ეკატერინე II-ის დირექტივა გრ. პოტიომკინისადმი: „отклонить всякое их знакомство с Императором Римским и с другими христианскими державами, сказав, что они имеют условие не мешаться в дела до азиатских наших соседей касающееся“.[485]

ჯერ კიდევ XVI საუკუნის დამლევს რუსეთთან „ფიცის წიგნის“ ხელმომწერ ალექსანდრე კახთა მეფის მოსკოვში გაგზავნილ დესპანებს რუსეთის სამეფო კარის მიერ აკრძალული ჰქონდათ უცხოელებთან მოლაპარაკება ან საქმის დაწერა. რუსეთის მთავრობის განსაკუთრებული ნებართვის გარეშე ქართველი ელჩების თვით მხლებლებსაც არ შეეძლოთ მათთვის განკუთვნილი შენობიდან გარეთ გასვლა. ივ. ჯავახიშვილის განმარტებით, რუსეთის მთავრობა ალბათ დარწმუნებული არ იყო, რომ ქართველი ელჩების უცხოელებთან ლაპარაკისა და მათგან ამბების შეტყობის შემდეგ, ისინი რუსთა მიერ საქართველოსთან განზრახული პოლიტიკური დამოკიდებულების დამყარებას ხელსაყრელად ჩათვლიდნენ და თავიანთი ქვეყნისათვის დახმარებას სხვაგან სადმე რუსეთის გარეშე არ მოძებნიდნენ.[486] რუსეთს თავის აგენტებად ერეკლე II-ისა და სოლომონ I-ის კარზე ჰყავდა მოწყობილი „ექიმები“, იაკობ რაინეგსი და ნიკოლას ფონ ვიტენბურგი. ი. რაინეგს გრ. პოტიომკინისაგან და ეკატერინე II-თან შეთანხმებით დავალებული ჰქონდა ერეკლე დაეთანხმებინა რათა მას რუსეთის მფარველობა ეთხოვა.[487]

შემთხვევითი არ არის, რომ გეორგიევსკის ტრაქტატის ძალით, საქართველოს ურთიერთობა უცხოურ ქვეყნებთან მთლიანად რუსეთის კონტროლის ქვეშ გადავიდა. ტრაქტატი, უ.ე.დ. ალენის თვალსაზრისით, რუსეთის პოლიტიკის ტრიუმფს წარმოადგენდა[488] და შესაბამისად ამისა, იგი ქართული პოლიტიკის სრულ მარცხად უნდა იქნას მიჩნეული.

რუსეთის უმაღლესი მმართველი წრეების მიერ გეორგიევსკის ტრაქტატის ხელმოწერის მნიშვნელობის შეფასების დამახასიათებლად საკმარისია გრ. პოტიომკინისა და ეკატერინე II-ს მიმოწერის გაცნობა: „Вот и грузинские дела приведены к концу“ - წერდა გრ. პოტიომკინი იმპერატორს - „Какой государь составил столь блестящую эпоху как вы? Не один блеск, польза еще большая. Земли, на которые Александр и Помпей, так сказать лишь поглядели, те вы привязали к скипетру российскому“. 1783 წ. 23 აგვისტოს რესკრიპტით ეკატერინე პასუხობდა: „Удовольст[გვ. 143]вие о совершении сего дела есть равное славе, из того приобретенной, и пользе несомненно ожидаемой“.[489]

საქართველოში რუსული ორიენტაცია, ლ. ტუხაშვილის აზრით, შეამზადა ორმა იდეოლოგიურმა ფაქტორმა, ხსნის მესიანისტურმა იდეამ და ქრისტიანულმა სარწმუნოებამ; მხოლოდ ეს ორი ფაქტორი საკმარისი აღმოჩნდა საქართველოში რუსეთის, როგორც აუცილებელი მოკავშირის, საყოველთაო აღიარებისათვის. მიუხედავად ამისა, იმავე ავტორის დაკვირვებით, თუ ბიზანტია-საქართველოს ურთიერთობისას ადგილი ჰქონდა საქართველოს განუხრელ აღმავლობას და ბიზანტიის ნელ დეგრადაციას, რუსეთთან ურთიერთობაში გვაქვს საპირისპირო მოვლენა, რუსეთი ინტენსიურად ძლიერდებოდა, ქართული სახელმწიფო კი ინტენსიურად კნინდებოდა. ამის ძირითად მიზეზად მიჩნეულია ის გარემოება, რომ პოლიტიკური ხსნის მესიანისტური იდეა, XVIII საუკუნეში საქართველოს პოლიტიკური ორიენტაციის იდეოლოგიური საფუძველი, წინ უსწრებდა რუსეთიდან მომდინარე კულტურულ ნაკადს და რომ თვით ეს ნაკადიც შესუსტებული იყო რუსეთის მკვეთრი ჩამორჩენის გამო, სწორედ კულტურულ სფეროში.[490]

საქართველოს დაცემის ძირითადი მიზეზი, ჩვენი აზრით, ატარებდა არა იდეოლოგიურ თუ კულტურულ ხასიათს, არამედ პოლიტიკურს, რომელიც გამოიხატებოდა ქვეყნის ძირითად ფუნქციაზე – ჩრდილოეთიდან სამხრეთზე გადმომავალი კავკასიის კარის დაცვის მოვალეობაზე – უარის თქმასა და კარის მეორე მხარეს მდებარე (ანუ იმისათვის, ვის წინააღმდეგაც იყო მოწყობილი ეს კარი), მძლავრი და აღმავალი ჩრდილოური ძალისათვის აღნიშნული ფუნქციის ჩაბარებაში. ამ გარემოებას ლ. ტუხაშვილიც უნდა გრძნობდეს, როდესაც შენიშნავს, რომ ქართლის კატასტროფა ირანის ნგრევას მოჰყვა და რომ სამანევრო ირანული ორიენტაციის საფარველის ჩამოშორებამ განაპირობა საქართველოს ახალი კატასტროფა.[491] საყურადღებოა, რომ 1792 წელს, თბილისის აღებამდე სამი წლით ადრე, აღა-მაჰმად-ხანმა შესთავაზა ერეკლეს, ირანთან 1783 წლამდე არსებული ურთიერთობების აღდგენის სანაცვლოდ, ეღიარებინა მისი სიუზერენობა განჯა, ერევნის, ყარაბაღის, შაქისა და შირვანის მხარეებზე და გადაეცა მისთვის თავრიზის აზერბაიჯანის მართველობის უფლება.[492]

რუსეთისათვის დაუშვებელი იყო კავკასიონის ქედის გადაღმა დამოუკიდებელი და, მით უფრო, ძლიერი სახელწიფოს არსებობა, თუნდაც იგი მისი ერთმორწმუნე და მოკავშირე ყოფილიყო. ეს უნდა იყოს ძირითადი მიზეზი [გვ. 144] იმისა, რომ ყოველგვარი „მოკავშირეობა“ თუ „მეგობრობა“ რუსეთსა და საქართველოს შორის უკანასკნელის ოკუპაციითა და ანექსიით თუ ინკორპორაციით მთავრდებოდა. საქართველოს მოსახლეობის ერთმორწმუნოება და სიმპატიები რუსეთისათვის ხელსაყრელ გარემოებას წარმოადგენდა საქართველოს „ათვისებისათვის“ და შემდგომი ექსპანსიისათვის პლაცდარმად გადასაქცევად. რუსეთს კავკასიის კარის გასაღების ხელში ჩაგდება სწირდებოდა საიმისოდ, რომ ფართოდ გაეღო ეს კარი თავისი დამპყრობლურ ზრახვათა განსახორციელებლად არა მხოლოდ კავკასიის მასშტაბით, არამედ, საზოგადოდ, ახლო აღმოსავლეთისა და პერსპექტივაში ინდოეთის მიმართულებით. თვით რუსი მოღვაწეების აღიარებით, შავ და კასპიის ზღვებზე ბატონობა რუსეთის სასიცოცხლო“ ინტერესთა სფეროს განეკუთვნებოდა, ამიტომ კავკასიის დაკავება წარმოადგენდა ამ ქვეყნის პირველად სახელმწიფოებრივ საჭიროებას. კავკასიის ყელიდან რუსეთისათვის ადვილად მისაღწევი ხდებოდა მისთვის სასურველი ნებისმიერი რეგიონი ახლო და შუა აღმოსავლეთში: კავკასია იყო ის საყრდენი რუსეთისათვის, საიდანაც მის სამხედრო შენაერთებს შეეძლოთ დასავლეთის მიმართულებით, ანატოლიის გავლით, ხმელთაშუაზღვისპირეთში, სამხრეთის მიმართულებით, სპარსეთის გავლით, ინდოეთის ოკეანის სანაპიროებზე, ხოლო აღმოსავლეთის მიმართულებით, კასპიის ზღვის გადალახვით, შუაგულ აზიაში შეეღწიათ.[493]

რუსეთის იმპერატორ ეკატერინე II-თან დაახლოებული, ცნობილი საზოგადო მოღვაწის პლატონ ზუბოვის მიხედვით, საქართველოს შემოერთება ნაწილი იყო პეტრე I-ის დიადი იდეის ხორცშესასხმელად, დაეფუძნებინა უხიფათო სახმელეთო გზა, რომელიც ხელს შეუწყობდა სავაჭრო კავშირებს რუსეთსა და ინდოეთს შორის.[494] თუმცა რუსეთის ინტერესები კავკასიაში მხოლოდ ვაჭრობის საჭიროებით არ შემოიფარგლებოდა და XVIII საუკუნის სამოცდაათიან წლებში თურქები უკვე ყოველნაირი ზომების მიღებით ცდილობდნენ შეესუსტებინათ რუსების გაბატონებული მდგომარეობა კავკასიონის ქედის ცენტრალურ ნაწილში არსებულ გადასასვლელებზე, მათ წინააღმდეგ ყაბარდოელების, ჩერქეზებისა და ჩეჩნების ამხედრებით, მაგრამ უშედეგოდ. უ. ალენისა და პ. მურატოვის აზრით, რუსეთის ექსპანსია აზიაში წარმოადგენდა კონფლიქტს მსოფლიო სახელმწიფოებს შორის: შავი და კასპიის ზღვების აუზების კლასიკური ტიპის აღმოსავლურ სახელმწიფოებს, ოსმანთა იმპერიასა და სპარსეთს, ერთი მხრივ, და ახალ, ევრაზიის ტრამალებში აღმოცენებულ, ნახევრადევროპულ რომანოვების რუსეთს შორის, მეორე მხრივ.[495] თურქეთიცა და სპარსეთიც, საფრანგეთისა და [გვ. 145] ინგლისის მიერ წაქეზებულნი, ცდას არ აკლებდნენ ამიერკავკასიის დასამორჩილებლად, რათა კავკასიონის ქედი შეენარჩუნებინათ მძლავრ ბარიერად რუსეთის შეტევის საწინააღმდეგოდ.[496]

საქართველოს რუსული ორიენტაციის გამო დასავლეთის სახელმწიფოებს აწყობდათ ამიერკავკასიაში თურქეთისა და სპარსეთის გაბატონება და ამ მიზნით ამარაგებდნენ მათ სამხედრო აღწურვილობითა და ინსტრუქტორებით. ამრიგად, ჩრდილოეთზე საქართველოს პოლიტიკურმა ორიენტაციამ განაპირობა მის წინააღმდეგ მთელი გარე სამყაროს დაპირისპირება, როგორც აღმოსავლეთის, ისე დასავლეთის, ხოლო საკუთრივ ჩრდილოეთი (რუსეთი) დაინტერესებული იყო ქართული სახელმწიფოებრიობის გაუქმებით, რათა თავად დაეკავებინა ამიერკავკასიაში მისი ადგილი. საქართველოს ბედი, მისი ხელისუფალთა არაშორსმწვრეტელური პოლიტიკის წყალობით განწირული იყო. თეიმურაზ II-ის და ერეკლე II-ის წარმატებებმა საფუძველი გამოაცალეს ვახტანგ VI-ის რუსულად აღზრდილ მემკვიდრეებს, ებრძოლათ ქართლის ტახტის დასაბრუნებლად. ამით სპარსეთის ნადირ შაჰს, საფიქრებელია, რომ ვახტანგ VI-ის პრორუსული დასისა და მასთან ერთად რუსული ორიენტაციის მომხიბვლელობის შესუსტება სურდა ქართულ მოსახლეობაში.

თეიმურაზ II-ისა და ერეკლე II-ის დროს ქრისტიანული მმართველობის აღდგენასთან ერთად ქვეყანაში მტკიცე წესრიგი დამყარდა. აყვავდა ვაჭრობა, ვითარდებოდა ეკონომიკა, გამოცოცხლდა კულტურული ცხოვრება. ქართლ-კახეთი ამიერკავკასიაში ჰეგემონად გადაიქცა; მას ემორჩილებოდნენ ამიერკავკასიის მუსლიმური სახანოები, აღმოსავლეთის ხალხებში წარმოიშვა პროქართული ორიენტაცია. ქართლ-კახეთთან კავშირისაკენ მიისწრაფოდნენ მუსლიმი ქურთები, ყაბარდოელები, აზერბაიჯანელები, ქრისტიანი უდები, ბერძნები, სომხები, ასირიელები. ქართველ მეფეებთან ქართულ-სომხური ერთიანი სახელმწიფოს პროექტით ჩამოვიდა ინდოეთის სომხური ბურჟუაზიის წარმომადგენელი იოსებ ემინი; ისაია ასირიელთა ეპისკოპოსმა წამოაყენა საქართველოსთან ასირიელი და იეზიდი თემების კავშირის იდეა. გაიზარდა ქართლ-კახეთის პოლიტიკური წონა ერაყელ და ეგვიპტელ მამლუქებში, ისტორიულ მესხეთში, აჭარასა და ლაზეთში, განსაკუთრებით კი დასავლეთ საქართველოში.[497] აღსანიშნავია, რომ გეორგიევსკის ტრაქტატის ხელმოწერის პირველსავე წლებში რუსეთის სამეფო კარმა ბევრ სხვა სიკეთესთან ერთად ეფექტურად გამოიყენა ერეკლეს მრავალრიცხოვანი და მრავალმხრივი კავშირები არა მხოლოდ კავკასიისა და [გვ. 146] ირანის ხელისუფლებთან, არამედ ერაყის, სირიის, ეგვიპტის მმართველებთან, რომელთა დიდი ნაწილიც ქართული წარმომავლობისა იყო.[498]

ამ პერიოდში რუსეთთან მიმართებაში ერეკლეს თავი ერთობ გამომწვევად ეჭირა. ქართლ-კახეთის პოლიტიკური მდგომარეობის სტაბილურობისა და პერსპექტიულობის ფონზე რუსეთის ხელისუფალთათვის მიუღებელი არ უნდა ყოფილიყო, ერეკლე II-ის პატივმოყვარეობის მოსათოკად, პაატა ბატონიშვილის 1765 წლის შეთქმულების ნაწილობრივი მხარდაჭერა. ამავე დროს რუსი დიდი მოხელეები ერეკლეს „ქართლისა და კახეთის ბრწყინვალე მეფეს“ უწოდებდნენ. ერეკლეს პატივი არც ევროპელთაგან აკლდა; ქართლ-კახეთის ვიცე-კანცლერის სოლომონ ლიონიძის მიერ ერეკლეს დაკრძალვაზე წარმოთქმულ სიტყვიდან ირკვევა, რომ პრუსიის მეფეს ფრიდერიკოს დაუწერია: „ევროპაში მე ვარო და აზიაში - ღერკულეს უძლეველი, საქართველოს გეორგიანთ მეფეო“.[499] იმავე ცნობას, ფრანგი ორიენტალისტი მარი ბროსეც იმეორებს, როდესაც შენიშნავს, რომ პრუსიის მეფეს ფრიდრიხ II დიდს (1711-1786 წწ.) მიეწერება სიტყვები: “Moi en Europa, et en Asie l’invinsible“.[500]

ერეკლეს სახელის ასეთი განდიდება შემთხვევითი არ უნდა ყოფილიყო, საქართველოს ელჩი რუსეთში თავადი გარსევან ჭავჭავაძე რუსეთის საგარეო კოლეგიისადმი 1799 წ. 18 იანვარს მიწერილ წერილში, ქართლ-კახეთის სამეფოს ტერიტორიას შემდეგნაირად განსაზღვრავდა: „სამეფო საქართველოჲსა მოცულ არს ერთკერძოდ კავკასიის მთებითა და წარელთა ერითა, ესრეთვე მეორე ადირბეჟანის მხარეს თვით არეზით...“[501] ერეკლე II-სა და საქართველოს იმდენად დიდი პრესტიჟი ჰქონიათ, რომ ჯერ კიდევ საქართველოს რუსეთთან დაახლოებამდე, საფრანგეთი ცდილა მიემხრო გაერთიანებული ქართლ-კახეთის ტახტზე ასული ერეკლე, რუსეთთან დასაპირისპირებლად, რათა ამით რამდენადნე მაინც შეემსუბუქებინა პოლონეთის უმძიმესი მდგომარეობა.[502] აღსანიშნავია, რომ ფრანგ ფილოსოფოს ვოლტერისადმი მიწერილ წერილში, ეკატერინე დიდი იუწყებოდა, რომ თურქებთან წინააღმდეგ ბრძოლაში მას ეხმარებოდა ერეკლე, ყველაზე ძლიერი კავკასიის ხელისუფალთა შორის, მეფე, უხვად დაჯილდოვებული ინტელექტითა და მამაცობით.[503] როგორც ჩანს, ერეკლეს სახელის შარავანდედი მის ძეს, გიორგი XII გადასწვდენია, ვინაიდან მისთვის 1799 წ. აპრილში ეგვიპტის ექსპედიციაში მყოფ ნაპოლეონ ბონაპარტეს [გვ. 147] დესპანი გამოუგზავნია, თუმცა იგი ახალციხის ფაშას დაუკავებია და სიკვდილითაც დაუსჯია.[504]

პაატა ბატონიშვილის შეთქმულების განადგურების შემდეგ ერეკლე კურსს რუსეთთან დაახლოებაზე იღებს. რუსეთმა თავისდა სასიკეთოდ გამოიყენა მის მიერ უიღბლო ბატონიშვილის თავიდანვე წარუმატებლობისათვის განწირული ეს ამბოხი, ისევე როგორც ალექსანდრე ბაქარის ძის შეთქმულება. აღსანიშნავია, რომ 1782 წ. ერეკლეს მიმართვა რუსეთის მფარველობაში მიღების თაობაზე, განპირობებული ჩანს თვით რუსეთის საიმპერატორო კარის მიერ ინსპირირებული ერეკლეს მოთხოვნით აღიარებული ყოფილიყო ქართლ-კახეთის ტახტზე მისი უფლებები; ერეკლე II-ის განცხადებით, რათა, ვინმე სხვას, ისეთივე შეშლილს, როგორიც ბაქარის ძე ალექსანდრეა, ხალხის გონება არ აერია თავისი უვიცობით.[505] თუმცა, მიუხედავად ამ გარემოებისა, როგორც ჩანს, ევროპიდან მის მიერ გაგზავნილი წერილების მოლოდინში მყოფი, ერეკლე აყოვნებდა თავისი რწმუნებულების რუსეთში გაგზავნას და რუსეთის ხელისუფლებას, თურქეთთან მოსალოდნელი ომის სამზადისში, საკმაო ძალისხმევა დაწირდა გეორგიევსკის ტრაქტატის ხელმოწერის დასაჩქარებლად.[506]

1783 წ. გეორგიევსკის ტრაქტატის გაფორმებით ერეკლე II-მ საყრდენი გამოაცალა რუსეთის კარზე არსებულ ვახტანგ VI-ის შთამომავალთა მიერ ნასაზრდოებ ლეგიტიმისტურ ტენდენციებს – რუსეთის მიერ ერეკლე II და მისი შთამომავლობა აღიარებული იყო ქართლ-კახეთის ტახტის ერთადერთ კანონიერ მფლობელად.[507]

ძირითადი ფაქტორი, რომელმაც განაპირობა ერეკლე II-ის რუსეთთან დაახლოება, საფიქრებელია იყო თავად გრიგორი პოტიომკინ-ტავრიჩესკისა და ძმების პლატონ და ვალერიან ზუბოვების ე. წ. ბერძნული პროექტი. ეს პროექტი ითვალისწინებდა ოსმანთა იმპერიის დანაწევრებასა და მის ადგილზე ძველად არსებული ქრისტიანული სახელმწიფოების აღორძინებას, რომელთა შორისაც იმ დროისათვის მხოლოდ საქართველოღა იყო შემორჩენილი. გრ. ვეშაპელის შეფასებით, ერეკლე II-ის პანქართული იდეისა და ეკატერინე II-ის პანქრისტიანული იდეის თანხვედრის შედეგად თბილისმა მიიღო რუსული პროტექტორატი, ხოლო რუსეთმა აღიარა მომავალში გაერთიანებული საქართველოს არსებობა, ვინაიდან 1783 წ. 24 ივლისის (ახალი სტილით – 3 აგვისტო) აქტის სამართლის ნორმები მოიცავენ არა მხოლოდ ქართლ-კახეთს, არამედ ისტორიული საქართველოს მთელს ტერიტორიას.[508] ამის შემდეგ [გვ. 148] რუსეთი დიდხანს ევლინებოდა საქართველოს, მისი მიწების გამაერთიანებლის ნიღბით.

ევროპული სახელმწიფოებიდან რუსეთის გაბატონება კავკასიაში განსაკუთრებით მტკივნეულად თავდაპირველად ფრანგებმა აღიქვეს. მათთვის მიუღებელი იყო ამიერკავკასიაში ძალთა ადრე არსებული ბალანსის დარღვევა. 1786 წელს საფრანგეთის დესპანი სეგური უცხადებდა თავად პოტიომკინს, რომ მისი ქვეყანა პროტესტს აცხადებდა რუსული სამხედრო ნაწილების კავკასიონის გადაღმა გაგზავნის გამო, მისი სიტყვებით, "კავკასიონი ბუნების მიერ აგებული ზღუდეა ორი იმპერიის (ანუ რუსეთისა და ოსმალეთის _ გ.ქ.) ერთმანეთისაგან გამოსაცალკევებლად".[509] სეგურმა განაცხადა, რომ ორი იმპერიის (რუსეთისა და ოსმალეთის - გ.ქ.) ერთმანეთისაგან გამყოფი, თვით ბუნებისაგან ბოძებული ბარიერის გადალახვამ რუსეთის მიერ, ძალზე მძიმე შთაბეჭდილება მოახდინა სტამბულში და აღუთქვა, რომ მოსალოდნელი კავკასიური ომი რუსეთს ყოველწლიურად 12 ათასი კაცის სიცოცხლეს წაართმევდა. გრ. პოტიომკინის პასუხის მიხედვით, რუსეთის ერთადერთ ამოცანას კავკასიაში თურმე მისი ვასალის, საქართველოს ქრისტიანი მეფის, დაცვა წარმოადგენდა თათრებისა და ლეკებისაგან.[510] ფრანგები ყოველნაირად აგულიანებდნენ სპარსელებსაც საქართველოს წინააღმდეგ, აღნიშნავდნენ რომ იქ ფეხის მოკიდებით რუსეთი მუდმივ სასიცოცხლო საფრთხეს შეუქმნიდა მათ ქვეყანას და ამასთანავე უბიძგებდნენ საქართველოს მთლიანი დაპყრობისაკენ (იმერეთ-სამაგრელოს ჩათვლით), რათა შავ ზღვაზე გასვლით, იოლად დაემყარებინათ ეფექტური სავაჭრო ურთიერთობები ევროპულ სახელმწიფოებთან.[511]

ჯერ კიდევ 1782 წელს ეკატერინე II უბრძანებდა ვიცე-კანცლერ ა. ბეზბოროდკოსა და თავად გრ. პოტიომკინს, დაუყონებლივ დაედონ ხელშეკრულება ქართველ მეფეებთან (ერეკლესთან და სოლომონთან) და მოიხსენიონ ისინი არა ქვეშევრდომებად, არამედ რუსეთის იმპერიის მფარველობის ქვეშ მყოფ მოკავშირეებად, ვინაიდან მათთან ურთიერთობა ყოვლად აუცილებელია მსოფლიოს ამ ნაწილში ქვეყნის თავდაცვისათვის. ა. ცაგარელი დაასკვნის, რომ აღნიშნული გარემოება მოწმობს, რომ საქართველო ასრულებდა ბარიერის ფუნქციას, როგორც ჩრდილოელი ბარბაროსების შემოსევების საწინააღმდეგოდ, ასევე სამხრეთელი დამპყრობელებისაგან ჩრდილოეთის ქვეყნების დასაცავად. იგი შენიშნავს, რომ უძველესი ხანებიდან დერბენდს იცავდა სპარსეთი, ხოლო დარიალს - საქართველო.[512] ა. ცაგარელი შენიშნავს, რომ რომაელთა ხანიდან დაწყებული, დარიალის [გვ. 149] ხეობის გასაღები ქართველ გუშაგთა ხელში იყო და ისინი იცავდნენ არა მხოლოდ საკუთარ, არამედ რომაელთა სამფლობელოებსაც ჩრდილოელი ბარბაროსების შემოსევებისაგან. მისი თქმით, საქართველო კავკასიის კარის გასაღებს ორი ათასი წლის განმავლობაში ფლობდა.[513]

როგორც უკვე არაერთხელ აღინიშნა წინამდებარე ნაშრომში, ქართული სახელმწიფოებრიობის ბედის კავშირი კავკასიონის გადასასვლელების გაკონტროლების მოთხოვნასთან მკაფიოდ იკვეთება მთელი მისი ისტორიის განმავლობაში. ჩემი აზრით, ძირითადად ქვეყნის ამ ფუნქციის არსებობით უნდა იყოს გამოწვეული ის გარემოება, რომ, საქართველო წარმოადგენდა ერთადერთ სახელმწიფოს მთელ ქრისტიანულ სამყაროში, რომლის სოციალურ-პოლიტიკური და კულტურული განვითარება, როგორც უკვე ითქვა ზემოთ, სპეციალისტთა მიერ უწყვეტად არის მიჩნეული, კლასიკური ხანებიდან დაწყებული XIX საუკუნის დასაწყისში რუსეთის მიერ მისი ანექსიის ხანამდე.[514]

საქართველოს ხელისუფალნი ქმედითად იყენებდნენ ქვეყნის ხელსაყრელი სტრატეგიული მდებარეობით ბოძებულ უპირატესობას, თუმცა, აღსანიშნავია, რომ ჩრდილოეთიდან ძალთა გადმოყვანა მკაცრ კონტროლს ექვემდებარებოდა, რათა ქვეყნის უსაფრთხოებას ზიანი არ მისცემოდა და არც არასოდეს, თითქმის XIX საუკუნემდე, საქართველოს ხელისუფალთ არ გადაუციათ კავკასიის ზეკარისა და შემოსასვლელი გზების კონტროლის უფლება ჩრდილოეთის მხარისათვის, რაც, თავისთავად ცხადია, საკუთარი ქვეყნისათვის სასიკვდილო განაჩენის გამოტანის ტოლფასი იქნებოდა, ვინაიდან სახელმწიფო დაკარგავდა თავის ერთ-ერთ ძირითად ფუნქციას. თუ რომის იმპერიისა და პართიის, ბიზანტიისა და ირანის, ოსმალეთისა და სპარსეთის ურთიერთბრძოლისას კავკასიონის ზეკარებზე ადგილობრივი ამიერკავკასიელი მოსახლობის კონტროლი ძირითადად მისაღები იყო ორივე დაპირისპირებული მხარისათვის, სრულიად სხვა მდგომარეობა იქმნება რუსეთის იმპერიის კავკასიაში ექსპანსიის დროს. რუსეთს ახლო აღმოსავლეთისა და ხმელთაშუაზღვისპირეთის სახელმწიფოებისაგან განსხვავებით, სულაც არ ესაჭიროებოდა კავკასიონის გადასასვლელების დამცველი ძალა. ჩრდილოეთიდან მომდგარი რუსეთის სულ უფრო მზარდი გეოპოლიტიკური ინტერესები კავკასიონის მთავარი ქედის გადალახვას ისახავდნენ მიზნად; ამ ქვეყანას ესაჭიროებოდა კავკასიონის ზეკარებზე არა „ტიხრებისა“ თუ „რკინის კარების“ აგება-მოწყობა, არამედ მათი „მოშლა“ და „შემტვრევა“. ცხადია ეს საქართველოს საკუთარი ისტორიული ფუნქციის, „არსებობის არსის“, დაკარგვით ემუქრებოდა.

XIX საუკუნის დასაწყისში აღნიშნული ფუნქციის დაკარგვამ საქართველოს დამოუკიდებელ არსებობას აზრი დაუკარგა და თითქმის ორი საუკუნე ქვეყანა [გვ. 150] აღარ ჩანდა მსოფლიოს რუკაზე. "კავკასიონის კარიბჭეთა მფლობელის" ეს მეტად მნიშვნელოვანი ფუნქცია არსებითად განაპირობებდა და როგორც ჩანს, მომავალშიც განაპირობებს საქართველოს სვე-ბედს.

საქართველოს ურთიერთობა რუსეთთან უპირველეს ყოვლისა მოტივირებული იყო საქართველოს მხრიდან მუსლიმური სამყაროსაგან დაცვის საჭიროებითა და წარმოადგენდა უკანასკნელ იმედს, მას მერე რაც ყველა სხვა ცდა უკვე ამოიწურა მიღწეული ყოფილიყო იგივე დახმარება დასავლეთისაგან. ორივე ამ ქვეყნის მართლმორწმუნე მრწამსი მხოლოდ დამატებითი ფაქტორის როლს თამაშობდა.[515]

მიუხედავად ალექსანდრე კახთა მეფისა და ვახტანგ VI-ის მწარე გამოცდილებისა, ერეკლე II, ზემომოყვანილი მიზეზებიდან გამომდინარე, მაინც მიენდო რუსეთს. ზურაბ ავალიშვილი მართებულად შენიშნავს, რომ XVIII საუკუნის ქართული პოლიტიკა გასაოცარია თავისი აღმოსავალი პრინციპებისა და შეცდომების უცვლელობით – ვახტანგის კატასტროფამ მათ ვერაფერი ვერ ასწავლა, ვინაიდან მათი ინტერესები და კულტურა იგივე დარჩა. ქართველების პოლიტიკური მისწრაფებანი შეფერილი იყო რელიგიური წარმოდგენებით, ისინი სრული გულუბრყვილობით იყვნენ დაფუძნებულნი მართლმადიდებლობისა და „ურჯულოთა წინააღმდეგ ბრძოლის“ იდეებზე; მათ არ მიეცათ შესაძლებლობა ამაღლებულიყვნენ უფრო რთული პოლიტიკური იდეების აღსათქმელად, ვინაიდან არ გააჩნდათ უფრო რთული ინტერესები – პრიმიტიული წყობა იწვევდა პრიმიტიულ აზროვნებას და პრიმიტიულ პოლიტიკას.[516] ინგლისელი ისტორიკოსი დეივიდ ლენგიც შენიშნავს, რომ ქართველი მმართველები რუსეთის მიმართ ავლენდნენ ბრმა და გულის ამაჩუყებელ ოპტიმიზმს.[517] შედეგმაც არ დააყოვნა მას შემდეგ რაც ტრაქტატის ძალით რუსეთმა პოლიტიკური უფლებები მიიღო საქართველოზე და სრულიად აღწურვილი, როგორც მეთოდური დიპლომატიით, ისე რეგულარული ჯარით, მოადგა კავკასიონის ქედს, მისთვის უკვე საქართველოს ინკორპორაცია გახდა მისაღები ფორმა და არა პროტექტორატი. რუსეთს საქართველოს ტერიტორია უკვე ავანპოსტად ესაჭიროებოდა შემდგომი წინსვლისათვის. საქართველო გადაიქცა, კავკასიონის ქედის გადაღმა მდებარე, რუსეთის სამხედრო და პოლიტიკურ ბაზად.[518]

1783 წლის გეორგიევსკის ტრაქტატის ძალით რუსეთი კისრულობდა ქართლ-კახეთის სამეფოს მფარველობას და ამავე დროს პირობას დებდა არ ჩარეულიყო მის შინაურ საქმეებში. რუსეთმა ხელშეკრულების ორივე ეს მუხლი დაარღვია. ალექსანდრე ცაგარელი აღნიშნავს, რომ [გვ. 151] ტრაქტატის მიხედვით, რუსეთი ვალდებული იყო არა მარტო შეენარჩუნებინა საქართველოს მეფის ყველა სამფლობელო ხელუხლებლად – ხელშეკრულების დადების მომენტში, მასში ჩამოთვლილი მის ხელქვეით მყოფი ხალხებითა და მიწებით, შესაბამისად მისი მოხარკე ერევნისა და განჯის სახანოებითურთ, – არამედ დაებრუნებინა მისთვის სხვადასხვა დროს სპარსეთისა და თურქეთის მიერ ქართული სახელმწიფოსათვის წართმეული პროვინციებიც.[519]

ყირიმის აღებით შეშფოთებული თურქეთის გაღიზიანება კიდევ უფრო საგრძნობი გახდა როდესაც ერეკლე II-მ რუსეთის მფარველობა აღიარა. ეს ქმედება თურქეთმა სავსებით სამართლიანად აღითქვა საფრთხედ მთელი კავკასიისათვის.[520] რუსული სამხედრო ნაწილების საქართველოში გამოჩენამ მნიშვნელოვნად გაართულა ერეკლეს ურთიერთობა მეზობელ მაჰმადიან ხანებთანაც. ეს ურთიერთობა ძირითადად აგებული იყო ამ ხანთა შორის არსებულ ურთიერთქიშპობების გამოყენებაზე და ერეკლესთან მათი მოკავშირეობის მეტად ფაქიზ სისტემაზე; რუსულმა საფრთხემ მთელი ეს სისტემა მოშალა და ხანებიც ერთმანეთთან გააერთიანა საქართველოს წინააღმდეგ.[521] ამას ისიც დაერთო, რომ რუსეთმა 1787 წელს თავისი სამხედრო რაზმები საქართველოდან გაიწვია და ქვეყანა სამართლიანად გაბოროტებული მეზობლებისაგან მოსალოდნელი საფრთხის წინაშე აღმოჩნდა.

დაიწყო შიდა და გარე ძალების პროვოცირებისა და წაქეზებით ქვეყნის ნგრევისა და გაჩანაგების თვრამეტწლიანი პროცესი. რუსი ისტორიკოსი, ამ ამბავთა მხილველი, იმ ხანად სამხედრო პირი, პეტრე ბუტკოვი, რუსეთის კავკასიური პოლიტიკის თაობაზე წერდა: „В то время наблюдаемо было правило древних римлян, чтобы для пользы Кавказского края ссорить между собой разных кавказских народов, дабы они, ослабляя свой силы, оставляли больше нас в покое“. ერთ-ერთ მაგალითად ამისა, პ. ბუტკოვს, ჩეჩნებისა და ინგუშების ერთმანეთზე გადაკიდების ფაქტი მოჰყავს.[522] კავკასიელი ხალხების ერთმანეთზე წაკიდების მცდელობა თვით საიმპერატორო კარის მიერ იყო რეკომენდირებული თავისი მოხელეებისადმი. 1790 წ. 6 სექტემბერს რუსეთის ჯარების მთავარსარდალი გრ. პოტიომკინი წერდა კავკასიის გამაგრებული ხაზის სარდალს დე ბალმენს: „Ваше Сиятельство должны войти, как можно короче, в обстоятельства взаимные между горскими народами, и старайтесь питать ме[გვ. 152]жду ними несогласие“.[523] ო. მარკოვა შენიშნავს, რომ რუსეთის მთავრობის თვალსაზრისის მიხედვით, იმპერიასთან კავკასიელი ხალხების შერწყმა ამ უკანასკნელთათვის სასიკეთო იქნებოდა.[524]

ქართლ-კახეთის მდგომარეობა ერეკლეს მეფობის საწყისს და შუა პერიოდში, ერთის მხრივ, და ბოლო პერიოდში, მეორეს მხრივ, განსაცვიფრებელ სხვაობას წარმოადგენდა. მთლიანად პარალიზებული იყო ერის ნება. ნ. დუბროვინი შენიშნავს, რომ ქართული ჯარები ისე იყვნენ დაშინებულნი, რომ რუსების დახმარების გარეშე ყველაზე სუსტ მოწინააღმდეგესთანაც კი ბრძოლა აღარ შეეძლოთ.[525] გასაოცარი მეტამორფოზაა. 1783 წლამდე, ქართველებმა არაერთი ბრწყინვალე ბრძოლა მოიგეს „პატარა კახის“ წინამძღოლობით. დ. ლენგის შეფასებით, 1800 წლისათვის საქართველოს სახელმწიფოს დეზინტეგრაციის პროცესმა კრიტიკულ სტადიას მიაღწია: ცენტრიდანული ძალები ზეიმობდნენ, განდევნილი იყო ცხოვრებიდან ცენტრალიზებული სამეფო ძალაუფლებისა და მმართველობის მოწესრიგებული სისტემის თვით კონცეპციაც კი.[526]

არეულობამ და დეგრადაციამ დაისადგურა სამეფო ოჯახში. დარეჯან დედოფლის ინციატივითა და მეფის 1794 წ. 6 მარტის გადაწყვეტილებით ქვეყანა დაყოფილი იქნა ბატონიშვილების მამულებად, რომელთაც ქვეყნის უმეტესი ნაწილი გადაეცა. ამით სამეფო დომენის მთლიანობა დაირღვა. ერთმანეთთან დაპირისპირებული ბატონიშვილები თავს არ იწუხებდნენ ქვეყნის სატკივრით და მხოლოდ საკუთარი სამფლობელოების გამოცალკევებასა და მოწყობაზე ფიქრობდნენ. თითოეულ მათგანს კრწანისის ბრძოლისათვის 10 ათასი მეომარი უნდა გამოეყო, ნავარაუდევი იყო 80 ათასიანი ლაშქრის შეგროვება. მაგრამ, სინამდვილეში, ერეკლემ, იმერეთიდან სოლომონ II-ის მეთაურობით გადმოყვანილი 2 ათას კაციანი ცხენოსანთა რაზმის ჩათვლით, სულ 5 ათასი კაცი შეაგროვა, რომელთაგან ბრძოლის წინ 1500 მეომარი შერჩა (ზოგიერთი ცნობით 2500-დან 3000-მდე). ბატონიშვილები მეფესა და მამას აღარაფერში უწევდნენ ანგარიშს.[527] სიცოცხლის ბოლო წლებში ერეკლეს თავადების ნაწილი განუდგა და ყმადნაფიცმა ხანებმაც უღალატეს. ერეკლე II გარდაიცვალა თელავში, 1798 წლის 11 იანვარს.

1795 წლის დასაწყისში გარსევან ჭავჭავაძემ საიმპერატორო კარს პეტერბურგში წარუდგინა წერილი, სადაც აღინიშნებოდა აღა მაჰმად ხანის მოსალოდნელი ლაშქრობა საქართველოზე. ერეკლე II ატყობინებდა [გვ. 153] მფარველ ქვეყანას - რუსეთს - მოსალოდნელი საფრთხის შესახებ და დაიმედებული უცდიდა ჩრდილოეთიდან 3 ათასი ჯარისკაცის შემოშველებას არტილერიითურთ. 28 მაისს სახელმწიფო საბჭომ უფლება დართო ი. გუდოვიჩს გაეგზავნა ჯარი ერეკლეს დასახმარებლად, თუმცა იგი იქვე დასძენდა, რომ არსებული მომენტისათვის ამის გაკეთება ვერ მიიჩნევდა მიზანშეწონილად. იმავე წლის ივლისში გ. ჭავჭავაძე დაბეჯითებით ითხოვდა რუსეთისაგან პასუხს, ეცნობებინათ მისთვის, შეასრულებდა თუ არა ეს ქვეყანა გეორგიევსკის ხელშეკრულებით ნაკისრ ვალდებულებებს და გაუწევდა თუ არა საქართველოს დახმარებასა და მფარველობას.[528] იმ შემთხვევაში, თუ რუსეთს ჯარების გამოგზავნა არ შეეძლო, ერეკლე II ითხოვდა არ შეეშალათ მისთვის ხელი, ჩერქეზულ-ყაბარდოული ცხენოსანთა რაზმები დაექირავებინა, რასაც იგი ყოველგვარი დაბრკოლების გარეშე აკეთებდა ჩრდილოეთ კავკასიაში რუსული მმართველობის გაძლიერებამდე. თუმცა იქ ფეხის მოკიდების შემდეგ რუსი სამხედრო მეთაურები უფლებას აღარ აძლევდნენ ქართველებს თავის ჯარში გამოეყენებინათ მათთვის ეს მეტად სასურველი მექირავნეები.[529] მხოლოდ როდესაც ტფილისის აღების საფრთხე უკვე გარდაუვალი იყო, რუსეთის მონაპირე ჯარის უფროსს ი. გუდოვიჩს გაეგზავნა თავისი მთავრობისაგან საქართველოს მეფის დახმარების ბრძანება და მიეცა უფლება სამხედრო ნაწილები საქართველოში გადაეგზავნა. ეს ბრძანება გუდოვიჩმა მიიღო 1 ოქტომბერს - ტფილისის 11 სექტემბერს აღებისა და დაქცევის 18 დღის თავზე - და მაშველი ორი ბატალიონი საქართველოში 1795 წ. დეკემბრის დამდეგს შემოვიდა.[530] მას ორი თვე დასწირდა კავკასიონის გადალახვისათვის, მაშინ როდესაც აღა მაჰმად ხანმა განჯიდან ტფილისში ხუთ დღეში ამოაღწია და 1795 წლის 11 სექტემბერს ტფილისი უკვე აღებული, გაძარცული და გადამწვარი იყო.[531]

საქართველოს ხელისუფალნი „არ ხვდებოდნენ“ მოვლენების განვითარების მიმართ რუსეთის ხელისუფალთა წინასწარგანწრახვას და მხოლოდ მთავარსარდლებსა და სარდლებს სდებდნენ „ბრალს“. თითქოსდა ჯერ კიდევ გენერალ გოტლიბ კ. ჰ. ფონ ტოტლებენს, რომელსაც ერეკლე II-ის დამარცხება სურდა ოსმალებთან ბრძოლაში მისი ჩაბმით, საკუთარი ინციატივით ჰქონოდა გადაწყვეტილი ერეკლეს ტახტიდან ჩამოგდება, მისი და [გვ. 154] მისი მომხრეების რუსეთში გადასახლება და ქართლ-კახეთის რუსეთთან შეერთება.[532]

გიორგი XII კანცლერ ა. ბეზბოროდკოსადმი მიწერილ წერილში იხსენებდა: „არა დროს მაგ კარზედ (იგულისხმება საიმპერატორო - გ.ქ.) შემწე და ჩვენთვის მზრუნველი არა გვყოლია; სანატრელ მამა ჩვენს (ერეკლე II-ს - გ.ქ.) ჰქონდა სასოება დიდებულ კნიაზ პატემკინზედ, მაგრამ ის ჩვენ გვატყუებდა, ის მხოლოდ თავის სახელის განდიდებას ეძებდა და არავის სხვისთვის ზრუნავდა“. ხოლო იმპერატორ პავლე I-ს გიორგი XII წერდა: „სანატრელსა მეფესა, მამასა ჩემსა, აქუნდა ჩვეულებად მოწერა დამჭირნეობისა თვისისა მოსაზღვრის მთავრისა მიმართ (იგულისხმება ალბათ გენერალი ი. გუდოვიჩი - გ.ქ.), და ამით ესოდენ გრძელდებოდა და გვიანდებოდა საქმე - რაოდენ აგრძნა თფილისმან ხელითა მტაცებლისა აღამაჰმადხანისათა, ამისათვის ვითხოვ რათა მაქუნდეს ნება მოწერად პირის-პირ თქუენდა“, და შემდეგ დასძენდა: „...თუ ოდესმე სპარსთა, ან სხვის მძლავრ ჯარს ჩვენზედა მოსვლა ეგულვებოდეს, ამისათვის ლინიაზე მყოფს ღენერალს ჰქონდეს ბრძანება მოუხსენებლად შვიდი ათასი სალდათი მოგვაშველოს და არა უმეტეს ამისა (ხაზი ჩვენია, აშკარად ჩანს მეფის შიში რუსთაგან ქვეყნის შესაძლო ოკუპაციისა - გ.ქ.), ჩვენის პურით“.[533]

სწორი უნდა იყოს, ზ. ავალიშვილის შენიშვნა, რომ გენერალი ი. გუდოვიჩი საკუთარი ნებით ვერ გადაწყვეტდა ერეკლესათვის დახმარების გაწევის საკითხს, ვინაიდან ჯერ კიდევ 1792 წლის ეკატერინე II-ის რესკრიპტით მას მოხსენდა, რომ საქართველოში ჯარის გაგზავნა: „за благо не приемлется“.[534]

ტრაქტატის დადების შემდეგ შემოყვანილი ორივე რუსული ბატალიონი გაყვანილი იყო საქართველოდან 1787 წელს და მიუხედავად პეტერბურგში მყოფი ქართველი წარგზავნილების არაერთიგზის მოთხოვნისა და თვით კავკასიის ხაზის (ლინიის) უფროსის, გენერალ გუდოვიჩის გაფრთხილებისა სპარსეთის მხრიდან საქართველოსათვის გარდაუვალი საფრთხის მოახლოების თაობაზე, რუსეთმა, 1783 წლის ტრაქტატის მოთხოვნების საწინააღმდეგოდ, არცერთი თავისი ჯარისკაცი არ გააგზავნა იქ 1799 წლამდე, როდესაც ორი პოლკი იყო თბილისში გაგზავნილი ვითომდა გარეშე მტრისაგან საქართველოს დასაცავად, სინამდვილეში კი მოსალოდნელი ანექსიის შემდეგ მის დასაკავებლად. ა. ცაგარელის განმარტებით, რუსეთის მიერ თავისი სახელშეკრულებო მოვალეობათა ამგვარი აშკარა დარღვევის შედეგად საქართველოს სრული უფლება ჰქონდა შეეწყვიტა რუსეთთან ყოველგვარი კავშირი და გაეუქმებინა მასთან დადებული [გვ. 155] 1783 წლის ხელშეკრულება.[535] დ. ლანგის აზრითაც, 1787 წელს თავისი სამხედრო რაზმების გაწვევის, 1795 წ. აღა მაჰმად ხანის შემოსევის დროს მათი უკან არ დაბრუნებისა და 1797 წელს პავლე I-ის მიერ თავისი სამხედროების კიდევ ერთხელ გაყვანის შედეგად, რუსეთმა ყოველგვარი ეჭვის გარეშე ყოველგვარი იურიდიული უფლება დაკარგა საქართველოსათვის მოეთხოვა გეორგიევსკის ხელშეკრულების ერთგულება.[536]

ნიშანდობლივია, კრწანისის ბრძოლის ერთი თვის თავზე, 1795 წ. 15 ოქტომბერს, ბაღდადში საფრანგეთის კონსულის რუსოს მიერ გამოთქმული თვალსაზრისი მომხდარ მოვლენათა შესახებ; რუსოს განცხადებით: „იმის გამო, რომ რუსებმა არანაირი შესამჩნევი დიპლომატიური ან სამხედრო ნაბიჯი არ გადადგეს თავიანთი მოკავშირის, საქართველოს, მხარდასაწერად, ამ უკანასკნელისადმი სპარსელების ყველა მტრული ქმედების საპასუხოდ, ბაღდადში იმ ხანად მყოფი ზოგიერთი სპარსელი და ქართველი დიდებული, ისევე როგორც ბევრი სხვა კარგად ინფორმირებული პირი (ხაზი ჩვენია - გ.ქ.), ფიქრობს და მიდის სავსებით მართებულად იმ დასკვნამდე, რომ ეს გარემოება წარმოადგენს რუსეთის სამეფო კარის ბარბაროსულ პოლიტიკას ერეკლესა და საქართველოს გასანადგურებლად აღა-მაჰმად-ხანის მიერ, რათა შემდეგ თავის ძალთა შემოტევით სპარსელებს წაართვას საქართველო და სამუდამოდ შეინარჩუნოს იგი დამპყრობლის უფლებით“.[537] აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, ივ. ჯავახიშვილი იზიარებდა რუსეთის ჯარის სარდლის შტაბის ადიუტანტის, ისტორიკოს პ. ბუტკოვის აზრს, რომლის თანახმადაც ეკატერინე დიდს იმიტომ აწყობდა სპარსელების მიერ საქართველოს ააოხრება, რომ ამ საბაბით და აღა-მაჰმად-ხანის დასჯის მომიზეზებით, სპარსეთთან რუსეთის ვაჭრობა განსაკუთრებით განემტკიცებინა.[538]

თუმცა, მიზეზთაგან დამოუკიდებლად აშკარაა, რომ რუსეთს საქართველოს მომძლავრება ხელს არ აძლევდა და ყოველ ღონეს ხმარობდა, რათა საქართველოს არ მისცემოდა დაწინაურებული სამხედრო ტექნიკისა და მეტადრე ზარბაზნების ჩამოსხმა-მოხმარების შესწავლის შესაძლებლობა. რუსეთის ასეთი პოლიტიკა საქართველოს მიმართ ახალი არ იყო, ჯერ კიდევ XVI საუკუნეში ალექსანდრე კახთა მეფის ყოველ თხოვნას ზარბაზნების გადაუდებელი მოწოდების საჭიროების თაობაზე, მოსკოვის სამეფო კარი მქადაგებლების გამოგზავნით პასუხობდა.[539]

რუსეთის საიმპერატორო კარი შეეცადა ტფილისის განადგურება თავისათვის სახეიროდ გამოეყენებინა. ეკატერინე II და მისი ფავორიტი, [გვ. 156] პლატონ ზუბოვი შეეცადნენ გაეცოცხლებინათ პეტრე დიდის გეგმა სპარსული კასპიისპირეთის დაპყრობით დაეარსებინათ ინდოეთისა და დანარჩენი აღმოსავლეთისაკენ მიმავალი სტრატეგიული სავაჭრო გზა.[540] ა. ცაგარელი შენიშნავს, რომ სპარსელთა მიერ თბილისის დაქცევამ ეკატერინე II-ს მისცა სპარსეთის წინააღმდეგ დიდი ხნით უფრო ადრე ჩაფიქრებული ლაშქრობისათვის ცასუს ბელლი და უკვე ერთი წლის შემდეგ 1796 წ. გამოუცხადა ომი სპარსელებს, თითქოსდა მათ მიერ საქართველოსათვის მიყენებული ზარალის ანაზღაურებისა და ამ ქვეყნის ადრეული სამფლობელოების აღდგენის მიზნით მდინარე არეზამდე და ოსმალეთამდე, როგორც ეს ყოფილა გაცხადებული ეკატერინას მიერ დადასტურებულ ბრძანებაში.[541]

ერეკლე II სიცოცხლის ბოლომდე ელოდებოდა რუსეთის დახმარებას. გარსევან ჭავჭავაძეს ევალებოდა მიეღწია პავლესაგან დედამისის, ეკატერინე დიდის მიერ დადებული 1783 წლის ხელშეკრულების ცნობასა და მისი ძალით საქართველოს მიმართ რუსეთის მიერ აღებული მოვალეობების აღიარებას. იმ შემთხვევაში, თუ ეს არ ხერხდებოდა საქართველო ითხოვდა უფლებას თავისი უსაფრთხოების დასაცავათ სამეკავშირეო ურთიერთობებში შესულიყო მეზობელ მაჰმადიან სახანოებთან და დაღესტნის ტომის ბელადებთან.[542] მამის სიკვდილის შემდეგ 1798 წელს ქართლ-კახეთის სამეფოს ტახტზე ასულმა და გამოუვალ მდგომარეობაში ჩაყენებულმა გიორგი XII-ემ ერთი პირობა ოსმალეთის მფარველობაში შესვლაც კი განიზრახა და ასლან ორბელიანი გააგზავნა ახალციხის ფაშასთან, თუმცა შემდეგ გონს მოეგო და უკან დააბრუნა.[543]

პავლე I-მა გიორგის XII-ს მიუჩინა საიმპერატორო დესპანი და სახელმწიფო მრჩეველი პეტრე კოვალენსკი, რომელსაც ევალებოდა ყური ედევნებინა საქართველოს მეფის საქმეებისათვის, რათა "არაფერი მომხდარიყო იქ საიმპერატორო კარის საზიანო".[544] შეიძლება ითქვას, რომ ამის შემდეგ მეფე გიორგის ყველა ნაბიჯი მნიშნელოვანწილად იქნებოდა განპირობებელი ყოვლისშემძლე რუსი მოხელის მიერ.

გიორგი მეფე ჯერ კიდევ ცოცხალი იყო, როცა 1800 წ. 18 დეკემბერს პეტერბურგში, პავლე იმპერატორის კარზე შემუშავდა მანიფესტი საქართველოს შემოერთების შესახებ. ამავე დროს ქართველ ელჩებს _ ავალიშვილსა და ფალავანდიშვილს საქართველოსაკენ მოჰქონდათ პავლეს მიერ დამტკიცებული გიორგი მეფის "სათხოვართა პუნქტები" (1800 წ. 24 ივნისის), რომლებიც არსებითად პავლე I-მა აიძულა გიორგი XII შეედგინა [გვ. 157] და ამით გაეზარდა რუსეთისაგან საქართველოს დამოკიდებულება.[545] 18 დეკემბრის მანიფესტის ტექსტი გადაუგზავნეს წინაკავკასიაში განლაგებული ჯარების სარდალს გენერალ კ. კნორინგს. ამაზე ადრე კ. კნორინგს მიღებული ჰქონდა საიდუმლო ბრძანება, რომ გიორგის სიკვდილის შემდეგ ქართლ-კახეთში მეფის ხელისუფლება უნდა გაუქმებულიყო. კ. კნორინგს ამისათვის მეფისა და ფეოდალთა "თანხმობა" სწირდებოდა.[546]

1800 წლის მანიფესტი 1783 წ. ტრაქტატის ბუნებრივი შედეგი იყო. ზ. ავალიშვილი შენიშნავდა, რომ მას შემდეგ რაც ქვეყნის ძირითადი უფლებები გადაეცა რუსეთს, საქართველოს სამეფო ძალაუფლების მხოლოდ ფორმა შერჩა შინაარსის გარეშე, მსგავსად კვერცხის ცარიელი ნაწუწისა და აუცილებელი გახდა მისი შორს მოსროლა.[547]

მანიფესტთან ერთად თბილისში ჩამოტანილი იქნა გენერალ კ. კნორინგის წერილები ბატონიშვილებისადმი, რომლებიც მიწვეულნი იყვნენ სანკტ-პეტერბურგში. ქალბატონებს ელოდათ სრული მატერიალური უზრუნველყოფა, "ვაჟბატონებს" – ჯილდოები და რუსული სოფლები საკუთრებაში; ხელმწიფე-იმპერატორის სამსახურში შესვლის შემთხვევაში მათ მიენიწებოდათ მათი წოდების შესაბამისი ჩინები. 18 დეკემბრის მანიფესტი მხოლოდ 1801 წ. 16 თებერვალს წაუკითხეს ქართულ და რუსულ ენებზე, სომხური წარმომავლობის რუსი გენერლის ი. ლაზარევის მიერ საღვთო ლიტურგიაზე მიწვეულ თბილისელ წარჩინებულებს, ხოლო მეორე დღეს, იგივე მანიფესტი, რომლის მიხედვითაც საქართველო რუსეთს უერთდებოდა „на вечные времена“, რუსულ, სომხურ და ქართულ ენებზე წაკითხული იყო სომხურ ვანქში, სადაც ამ მოვლენას ესწრებოდა ეჩმიაძინში მიმავალი და იმ დღეს თბილისში „შემთხვევით მყოფი“ სომეხთა კათალიკოსი ოსეფ არღუთინსკი-დოლგორუკოვი,[548] რომელსაც დიდი ღვაწლი მიუძღოდა ერეკლეს დათანხმებაში ქართლ-კახეთის რუსეთის მფარველობაში შეყვანაზე.[549] რამდენიმე დღის შემდეგ, 21 თებერვალს, კ. კნორინგისადმი მიწერილ წერილში ი. ლაზარევი შენიშნავდა, რომ მას არასოდეს, არსად, არ უნახავს ისეთი დიდი სიხარული, როგორიც მანიფესტის გამოქვეყნებას გამოუწვევია თბილისელ მოქალაქეებში. ამ მოქალაქეთა გამო იგი დასძენდა: „...они, даже можно сказать, что сердятся, если их назовут грузинами, а не говорят, что они русские“.[550] [გვ. 158]

ინტერესს იწვევს პავლე I-ის მიერ კ. კნორინგისადმი გაგზავნილი 1801 წ. 20 იანვრის რესკრიპტი, რომელშიც იმპერატორი მოუწოდებდა მთავარსარდალს მოემრავლებინა საქართველოში რუსეთის ტახტის ერთგულნი და განსაკუთრებით მიუთითებდა ამ მხრივ სომხობის მიმხრობა-დაახლოების საჭიროებაზე, რათა მათი საშუალებით უზრუნვებელყოფილიყო მომავალშიც მუდმივმოქმედი არხის არსებობა. ამ მხრივ, საყურადღებოა, რომ იმ პირთა შორის, რომლებიც, როგორც ყველაზე უფრო ღირსეულები, პირველ რიგში იმსახურებდნენ რუსული ჯვრებით დაჯილდოებას, რუს დიდ მოხელეთა მიერ დასახელებულნი იყვნენ მხოლოდ თავადები ეგნატე თუმანოვი, დარჩი ბებუთოვი და სოლომონ არღუთინსკი-დოლგორუკოვი. ანექსიის დროს ქართლ-კახეთის სომხური მოსახლეობის ნაწილის აქტიურობის თაობაზე თავადი ალ. ჯამბაკურ-ორბელიანიც იუწყება.[551] გასათვალისწინებელია, რომ ჯერ კიდევ საქართველოს შეერთებამდე პავლე I-მა დაავალა თავის ელჩს, საქართველოში სახელმწიფო მრჩეველს, პ. კოვალენსკის, შეეწყო ხელი საქართველოში სომხურ თემთა ჩამოსახლებისათვის, მელიქებითურთ, და აეძულებინა მეფე გიორგი მათთვის პრივილეგიების მინიწებაზე. პავლე პირდებოდა სომეხ მელიქებს, რომ სპარსეთიდან და თურქეთიდან საქართველოში გადმოსახლების შემთხვევაში მათ მიეცემოდათ საქართველოს ფარგლებში თავიანთი მოსახლეობის ავტონომიური მართვის უფლება.[552] სომხური წარმომავლობის თანამედროვე ამერიკელი ისტორიკოსის გრეგორ სუნის შეფასებით, მართალია, საქართველოს სამეფოს გაუქმებით, სომხებმა დაკარგეს თავისი ძველი პროტექტორი – ქართველი მონარქი, მაგრამ მათ მეტი ფიზიკური უსაფრთხოება შეიძინეს რუსი სამხედროების ზურგს უკან.[553] ამას თუ დავუმატებთ რუსეთის იმპერიის თვალუწვდენელი სივრცეების უპირატესობებსა და რუსეთის მოქალაქეობის შეღავათებს, გასაგები გახდება სომეხი ვაწრების – სომეხი ერის ძირითადი წარმმართველი ძალის – პოზიცია აღნიშნულ საკითხში.

თანამედროვე პოლიტიკური მოღვაწის, გრაფ აპოლონ მუსინ-პუშკინის ცნობით, ერეკლეს მემკვიდრის, მძიმედ ავადმყოფი გიორგი XII-ის ძმები ამჯობინებდნენ საქართველო რუსეთს რგებოდა, ოღონდ კი გიორგის სიკვდილის შემდეგ, მისი ძე, დავითი არ გამეფებულიყო. თვით გიორგი XII ძალზე დაინტერესებული ჩანდა რუსის ჯარის საქართველოში შემოყვანით, რათა მის ძმებს მის ძეზე არ ეძალათ. ამ გარემოებით კარგად ინფორმირებული რუსეთის იმპერატორი პავლე I, საქართველოს ოკუპაციისათვის სათანადო ზომებს იღებდა და თავისი ჯარების მთავარსარდალს, გენერალ-ლეიტენანტ კ. კნორინგს 1799 წ. 8 აგვისტოს მიწერილი რესკრიპტით ავალებს იმპერატორის [გვ. 159] სახელით განაცხადონ, რომ რუსეთის ჯარის საქართველოში შემოყვანა არ მოხდებოდა, ვიდრე საქართველოს სამხედრო გზა არ იქნებოდა წესრიგში მოყვანილი და მართლაც, გიორგი XII-ის მცდელობით, იმავე წლის 12 ოქტომბრისათვის მთელი გზა მოზდოკიდან თბილისამდე მოწესრიგებული იყო და უკვე 20 ოქტომბერს თბილისისაკენ მიმავალმა გენერალ-მაიორ ი. ლაზარევის პოლკმა თერგი გადალახა.[554] გიორგი XII-მ საკუთარ ტახტს ფაქტობრივად თავისივე ხელით ძირი გამოუთხარა - გიორგი XII ჯერ კიდევ არ იყო გარდაცვლილი, როდესაც პავლე I-მა საქართველოს სამეფო ხელისუფლება გააუქმა. პავლე I-ის მთავრობა ფიქრობდა გიორგი XII-ისა და თავად-აზნაურობის მოტყუებას, უარს ამბობდა რა ყოველგვარ დაპირებებზე და ყველაფერს ქართველთა "ნებაყოფლობის" საფუძველზე აკეთებდა. 1800 წ. 22 დეკემბერს სანკტ-პეტერბურგში ხელი მოეწერა 18 დეკემბრის მანიფესტს საქართველოს რუსეთთან შეერთების შესახებ, ხოლო ექვსი დღის შემდეგ, 28 დეკემბერს, გარდაიცვალა გიორგი XII (ახალი სტილით 1801 წ. 9 იანვარს).[555] გიორგი XII ისე გარდაიცვალა, რომ რუსეთიდან მომავალმა ელჩებმა მას ცოცხალს ვერ მოუსწრეს. პეტერბურგელ დიპლომატებს კოვზი ნაზარში ჩაუვარდათ, გიორგი XII-ის გარდაცვალებამ ახლად შედგენილი ხელშეკრულების ხელმოწერამდე, ეს უკანასკნელი კანონიერი ძალის გარეშე დატოვა.[556] ამრიგად, გენერალმა კ. კნორინგმა სასურველი "თანხმობა" ვერ მიიღო და საქართველოს საქმეებიც გართულდა. შექმნილ მძიმე ვითარებაში კ. კნორინგი ფრთხილობდა. მისი აზრით, სამეფოს საბოლოო გაუქმებისათვის საჭირო იყო უფრო ხელსაყრელი სიტუაცია. 1801 წ. 5 იანვარს იგი პავლე იმპერატორს სწერდა, რომ ვერ ბედავდა 18 დეკემბრის მანიფესტის გამოქვეყნებას, ვინაიდან ქართველი ხალხი და სამეფო ოჯახის წევრები ჯერ არ იყო "სათანადოდ შემზადებული მისი საიმპერატორო უმაღლესობის მფარველობაში შესასვლელად". შემდეგ გენერალი მიუთითებდა კიდევ ერთ მთავარ მიზეზზე, რის გამოც იგი ახლა საქართველოს ოკუპაციაზე დროებით ხელს იღებდა – ზამთარში შეუძლებელია დარიალის გზით ჯარების გადაყვანა "საქართველოს დასაკავებლად", ამიტომ გაზაფხულს უნდა დაველოდოთო.[557]

მიუხედავათ ამისა, უკვე 1801 წლის 18 იანვრის მანიფესტით პავლე I-მა გამოაცხადა რუსეთთან საქართველოს მიერთება, ხოლო უკვე 20 იანვარს სწერდა კავკასიის ხაზის უფროსს გენერალ კ. კნორინგს, რომ მას საქართველო უნდოდა ენახა რუსულ გუბერნიად და მოითხოვდა მოექციათ [გვ. 160] იგი სამოქალაქო ხაზით სენატის, ხოლო სასულიერო ხაზით წმინდა სინოდის ძალაუფლების ქვეშ.[558]

ამრიგად, მიუხედავად იმ გარემოებისა, რომ გეორგიევსკის ტრაქტატი იდებოდა საუკუნოდ და მისი შეცვლისათვის ორივე მხარის კეთილი ნება იყო აუცილებელი, რუსეთმა ცალმხრივად დაარღვია იგი და ძალით მიიერთა ქართლ-კახეთის სამეფო.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო 1783 წ. ტრაქტატის მიღებით გამოწვეული შედეგების გამო საქართველოს ეკონომიკური ნგრევის მასშტაბები და შესაბამისად მოსახლეობის რიცხვის შემცირება. არასრული მონაცემებით, ქართლ-კახეთის სამეფოს შემოსავალი თუ XVIII საუკუნის ორმოციან წლებში 700 ათას მანეთს შეადგენდა, იმავე საუკუნის დასასრულს 500 ათას მანეთს ძლივსღა აღწევდა, ხოლო ვაჭართა და ხელოსანთა რიცხვი ქ. თბილისში 18%-ით იყო შემცირებული. დროის იმავე ხანმოკლე პერიოდში ქართლ-კახეთის მოსახლეობა 350 ათასი კაციდან 200 ათას კაცამდე შემცირდა.[559] გენერალ კ. კნორინგის მიერ 1801 წ. 28 ივლისს სანკტ-პეტერბურგში გაგზავნილი პატაკის მიხედვით, ქართლ-კახეთის მოსახლეობის 61 ათასი კომლიდან 35 ათასამდე დასვლა გამოწვეული ყოფილა აღა-მაჰმად-ხანის შემოსევით.[560]

იმ დროისათვის პოლიტიკური სპექტრი საქართველოს დედაქალაქში შემდეგნაირად ნაწილდებოდა: პირველ პარტიას წარმოადგენდნენ ბატონიშვილ დავითის მიმდევრები, რომლებიც მხოლოდ ქართველ მეფეთა ტახტის შენარჩუნებაზე ზრუნავდნენ და სხვა მხრივ, ყველაფერში, რუსეთის საიმპერატორო კარს იყვნენ მინდობილნი; მეორე, უფრო მრავალრიცხოვანი „პარტია“ ერეკლეს ძის იულონის მეთაურობით, საქართველოს მომავალს მხოლოდ რუსეთის პროტექტორატის ქვეშ ხედავდა და ქვეყნის შინაურ საქმეებში სრულ ჩაურევლობას ითხოვდა; და ბოლოს, მესამე „პარტია“, ყველაზე მცირერიცხოვანი, მაგრამ ძალზე სახიფათო პირველი ორისათვის ქვეყანაში რუსის ჯარის დგომის გამო, საქართველოს „დამოუკიდებლობაზე“ უარის თქმასა და რუსეთთან სრულ შეერთებას მოითხოვდა. საქართველოს სამეფოს გაუქმების შემდეგ, პირველი ორი პარტია დაუფარავად დაუპირისპირდა რუსებს, ხოლო, მესამე, რუსოფილური, პარტიის უმეტესობა, რომელიც მთავრობის მიერ ბოძებული უანგარო სიკეთის მოლოდინში იმყოფებოდა, სულ მალე, თვალახელილი ჩამოშორდა საქართველოს რუს მოხელეებს, რომელთა „ერთგულიც“ დარჩა მხოლოდ შექმნილი [გვ. 161] მდგომარეობის გამოყენების გზით პირადი სარგებლობისათვის „მებრძოლი“, ანგარებიანი ადამიანების მცირე ჯგუფი.[561]

1801 წლის 12 მარტს, მას შემდეგ რაც პავლე I შეთქმულების მსხვერპლი გახდა, რუსეთის ახალმა იმპერატორმა ალექსანდრე I-მა, იმ მიზნით, რომ მამამისის მიერ საქართველოს დაპყრობის ფაქტით, ევროპის დიდი სახელმწიფოების მესვეურთა თვალში რუსეთს ჩირქი არ მოსცხებოდა, საქართველოს საკითხი რუსეთის სახელმწიფოს წინაშე დასვა. შექმნილი მდგომარეობა რუსეთს სახარბიელო სახეს არ უქმნიდა; გიორგი XII-ის მემკვიდრე დავითი, თავის 1801 წ. 27 მაისის წერილით იტყობინებოდა, რომ მეფე გიორგის იმპერატორ პავლესათვის იმ მიზნით შეუწირავს თავისი სამეფო, რომ ამ უკანასკნელს მისი ძე, დავითი, დაეტოვებინა კანონიერ ტახტზე.[562]

იმპერიის სახელმწიფო საბჭო მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ „Простая протекция, какую с 1783 г. давала Россия Грузии, вовлекла сию несчастную землю в бездну зол, которыми она приведена в совершенное изнемождение и продолжение оной на тех же основаниях неминуемо ввергнёт её в совершенную погибель".[563] მართლაც, რომ ძალზე საყურადღებო შეფასებაა გეორგიევსკის ტრაქტატის შედეგებისა საქართველოს მიმართ, გაკეთებული თვით პროტექტორი მხარის მიერ. მაგრამ, მიუხედავად საქართველოსათვის თავისი მფარველობის აშკარად უარყოფითი შედეგებისა, რაც, როგორც ჩანს, არცთუ უკანასკნელ რიგში, ამ ქვეყნის საბოლოო და მთლიანი დაუფლებისათვის, საკუთრივ რუსეთის იმპერიული პოლიტიკის წინასწარგანზრახულ ქმედებას წარმოადგენდა, ვერც „სამართლიანობის აღდგენის“ მოსურნე ალექსანდრე I შეელეოდა საქართველოს. სახელმწიფო საბჭოს დასკვნით, რუსეთისათვის განსაკუთრებით საზიანო იქნებოდა საქართველოს დატოვება, რადგან ამ შემთხვევაში ღონემიხდილ ქვეყანას ოსმალეთისათვის შეეძლო ეთხოვა მფარველობაში მიღება, ეს კი ტრაგიკულ შედეგებს გამოიღებდა რუსეთისათვის, ვინაიდან ასეთ შემთხვევაში ოსმალეთი რუსეთს კავკასიონის მთავარი ქედის გაყოლებაზე გაუმეზობლდებოდა. საბჭო შემდეგნაირად სვამდა საკითხს: „Какими средствами оградить пространство более 800 верст, где с российской стороны представляется неприятелю свободный вход в места ровные, ничем неприкасаемые; с неприятельской же при первом шаге встречаются неприступные горы?“[564] [გვ. 162]

რუსეთის სახელმწიფო საბჭოს ამ წინადადებაში დაუფარავად არის გაცხადებული ერთ-ერთი ძირითადი მიზეზი, რის გამოც რუსეთის სასისოცხლო მოთხოვნილებას წარმოადგენდა საქართველოს ტერიტორიის დაუფლება. ნიშანდობლივია, რომ გეორგიევსკის ტრაქტატის ხელმოწერის მომდევნო წელსვე, 1784 წ., საქართველოს სამხედრო გზის ჩრდილოეთ კიდეში პაველ პოტიომკინის მიერ აგებულ ფორტს ვლადიკავკაზი ეწოდა. ჯერ კიდევ 1770 წ. 16 ივლისს წერდა გრაფი ნ. პანინი გენერალ გ. ტოტლებენს, რომ მანძილის სიშორე და კავკასიონის ქედის გადალახვის სიძნელე იმხანად შეუძლებელს ხდიდა საქართველოს მისაკუთრებას. ამ მიზნის განსახორციელებლად პირველ რიგში აუცილებელი იყო რუსული ძალაუფლების გავრცელება თერგის ნაპირებიდან კავკასიონის მთების ძირამდე და ციხე-სიმაგრის აგება დარიალის ხეობის შესასვლელთან, ჩრდილო კავკასიის აგრესიული ტომების მოსათოკავად. ამ ამოცანის შესრულება თავადმა გრიგორ პოტიომკინმა თავის ნათესავს გენერალ-პორუჩიკს, თავად პაველ პოტიომკინს დაავალა.[565] რუსეთის ექსპანსიონისტური მიზნებისათვის, ისევე როგორც კავკასიონის ქედის ჩრდილოეთიდან მომდგარ ყველა ცენტრალურევრაზიული ძალისათვის, კიმერიულ-სკვითური ხანებიდან დაწყებული (თუ უფრო ადრე არა) ბუნებრივ მოთხოვნილებას წარმოადგენდა ისეთი მნიშვნელოვანი წინაღობის გადალახვა, როგორიც „სამყაროს ორად გამყოფი“ კავკასიონის მთავარი ქედი იყო. რაღა თქმა უნდა, ალექსანდრე I-მა, სახელმწიფო საბჭოს კარნახით, გადაწყვიტა საქართველოს „გაბედნიერება“ რუსეთთან მისი შეერთებით, რაც აღესრულა კიდეც 1801 წ. 12 სექტემბერს ახალი „უმაღლესი მანიფესტით“, რომელიც პლატონ ზუბოვის მიერ იყო შედგენილი. მანიფესტი მოგვიანებით, მომდევნო წლის 8 მაისს გამოცხადდა თბილისში მოწვეულ წარჩინებულთა შეკრებაზე. ფიცის დადებისას მიპატიჟებულნი გარშემორტყმულნი იყვნენ რუსის ჯარით, რომელსაც დავალება ჰქონდა წინააღმდეგობის ყოველგვარი ცდა იარაღის ძალით ჩაეხშო. უკმაყოფილონი დააპატიმრეს.[566] გიორგი მეთორმეტის ძეს, დავით „მეთორმეტეს“ საქართველოს ტახტის ნაცვლად ალექსანდრე ნეველის ორდენი ერგო.[567]

ალექსანდრე I-მა გამეფებისთანავე განუცხადა სახელმწიფო საბჭოსა და სახელმწიფო სათათბიროს, რომ იგი მომხრეა საქართველოსთან ურთიერთობა დაუბრუნდეს 1783 წლის გეორგიევსკის ტრაქტატით განსაზღვრულ პირობებს და რომ იგი "никакого приращения чужой земли не желает", თუმცა უკვე 1801 წლის 12 სექტემბრის მისი მანიფესტი თითქმის მთლიანად იმეორებდა პავლეს 18 იანვრის მანიფესტის გადაწყვეტილებას. ა. [გვ. 163] ცაგარელის განცხადებით, ალექსანდრე I-ის სიტყვები, რომ მას არავითარი სურვილი არა აქვს სხვისი მიწა-წყლის მიერთებისა და ამასთანავე მისი მერყეობა საქართველოს საკითხის გადაწყვეტისას, მოწმობს რუსეთის მიერ საქართველოს ანექსიის უკანონობასა და უსამართლობას. ამასვე, მისივე აზრით, უნდა მოწმობდეს რუსთა ბატონობის წინააღმდეგ მიმართული გლეხთა მუდმივი აჯანყებები და თავადაზნაურობის შეთქმულებები.[568] ქვეყანამ დაკარგა არა მხოლოდ სახელმწიფოებრიობა, არამედ თვით გეოგრაფიული დასახელება, ამოირიცხა პოლიტიკურად არსებული ხალხებისა და ქვეყნების დასიდან და მთელი მსოფლიოს თვალწინ დამცირებული და შეურაცყოფილი მოიხსენიებოდა მხოლოდ ტფილისის, ქუთაისის და სხვა გუბერნიათა თუ ოლქთა სახელის ქვეშ.[569]

ა. ცაგარელი შენიშნავს, რომ, თუ 1801 წელს ალექსანდრე I აცხადებდა, მის მიერ სხვისი მიწების მიერთების მიუღებლობის შესახებ, უკვე 1806 წელს, მასვე განუცხადებია საფრანგეთისათვის, რომ "საქართველო წარმოადგენს რუსეთის სამფლობელოს და არავითარი საუბარი არ შეიძლება იყოს რუსეთისაგან მისი ჩამოშორების თაობაზე". სპარსეთის სიუზერენის ფეთ-ალი-შაჰის სიტყვების მიხედვით, ნაპოლეონ ბონაპარტეს თვით სურდა საქართველოზე საფრანგეთის "პროტექტორატის" გამოცხადება. ა. ცაგარელის ვარაუდით, ეს გეგმა, ისევე როგორც მის მიერ ჩაფიქრებული ინდოეთის კამპანია, მას შეეძლო განეხორციელებინა მხოლოდ რუსეთზე წარმატებული ლაშქრობის შემთხვევაში.[570] ნაპოლეონის დამარცხების შემდეგ ევროპა რუსული ან ინგლისური გზის არჩევანის წინაშე დადგა. თვით ნაპოლეონი აცხადებდა, რომ ევროპა ან რესპუბლიკური ან "კაზაკური" უნდა გამხდარიყო. რუსულ მონარქიული ინტერვენციის პოლიტიკას ინგლისმა ლიბერალური და ნაციონალური კონსტიტუციონალიზმის სისტემა დაუპირისპირა და ამით ევროპის კონტინენტზე რევოლუციური იდეების ზემოქმედება გადააჯაჭვა საკუთარ მსოფლიო პოლიტიკურ მიზნებს. შესაბამისად ამისა, 1830 წლის ივლისის რევოლუციის შედეგად ხდება საფრანგეთის გადახრა ლიბერალური კონსტიტუციონალიზმისაკენ და რუსული ალიანსიდან ინგლისის მხარეზე გადასვლა.[571]

1828 წლის თურქმენჩაის ხელშეკრულების ძალით რუსეთის ხელში მოექცა მდ. არეზის ჩრდილოეთით მდებარე კავკასია და ამავე მდინარის სამხრეთით მდებარე თალიშის მხარე. ამავე ხელშეკრულებამ, უ. ალენისა და პ. მურატოვის შენიშვნით, დაასრულა კავკასიაში ირანის ორი [გვ. 164] ათასწლოვანი გაბატონებული კულტურული და პოლიტიკური ზეგავლენა.[572]

ორივე ქართული სამეფოს გაუქმების შემდეგ (რუსებმა იმერეთი 1810 წელს დაიპყრეს), რუსებმა შენიშნეს რა, რომ ეკლესია ხდებოდა ქართული ეროვნული სოლიდარობის ცენტრი, არ დააყოვნეს და უკვე 1811 წელს გააუქმეს მისი ავტოკეფალია და უშუალოდ დაუქვემდებარეს რუსეთის სინოდს; კათოლიკოსი ანტონ II რუსეთს გადაასახლეს, ხოლო მის ნაცვლად რუსეთიდან ეგზარქოზი მოავლინეს; ქართული ეკლესია საბოლოოდ გაღატაკდა 140 მილიონი მანეთის ღირებულების ქონების კონფისკაციითა და რუსთა მიერ დანიშნული იერარქების სიხარბის შედეგად; სკოლებსა და სემინარიებში ქართული ენა აიკრძალა და თვით ლიტურგიის დროსაც კი ძველსლავურით იყო შეცვლილი.[573] დ. ლენგის შენიშვნით, ეროვნული ეკლესიის ასეთი სრული ჩახშობა თანამორწმუნე ქრისტიანი ხელისუფლების მიერ უპრეცენდენტო მოვლენაა ცივილიზებული ერების თანამედროვე ანალებში.[574]

ალექსანდრე I-ის ბრძანებით საქართველოში დაბრუნებულმა გენერალმა კ. კნორინგმა გააერთიანა მთავარსარდლისა და მთავარმმართველის სამხედრო და სამოქალაქო ფუნქციები და პირველივე ნაბიჯი, რომელიც მან გადადგა ალექსანდრეს დავალებით, იყო ის, რომ „საქართველოს კეთილდღეობისათვის“ მიზანშეწონილად მიიჩნია ბოლო ხანების მტრების შემოსევების წინააღმდეგ (იგულისხმება რუსეთ-საქართველოს 1783 წლის ტრაქტატის ხელმოწერის შემდგომი პერიოდი - გ.ქ.) ადგილობრივი შეთხელებული მოსახლეობის შესავსებად მეზობელი ამიერკავკასიული სახანოებიდან არაქართული ქრისტიანული მოსახლეობის გადმოსახლება. მასვე იმპერატორისაგან დავალებული ჰქონდა ახალმოსახლეთათვის საკმაო რაოდენობის მიწის გამოყოფა და მეურნეობის მოსაწყობად საჭირო მატერიალური დახმარების გაღება.[575] ა. სურგულაძის შეფასებით, საქართველოს ტერიტორიაზე რუსი და სხვა არაქართველი ეროვნების ხალხთა ჩამოსახლება რუსეთის იმპერიის კოლონიური პოლიტიკის შემადგენელი ნაწილი იყო – კოლონისტები უნდა გადაქცეულიყვნენ საიმედო დასაყრდენად ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის წინააღმდეგ. 1817 წლიდან იწყება ამიერკავკასიაში გერმანელთა ჩასახლება; იმავე საუკუნის ოციანი და ოცდაათიანი წლების მიჯნაზე რუსეთის მთავრობამ საქართველოში მასობრივად ჩამოასახლა ქრისტიანი სომხები და ბერძნები; სომხური მოსახლეობის მომდევნო ტალღებს მოჰყვა ასირიელებისა და ქურთი-იეზიდების [გვ. 165] იმიგრაცია. ოცდაათიანი წლების მიწურულიდან საგანგებო ყურადღება მიექცა საქართველოში რუსი სამხედრო დასახლებების მოწყობას; შავი ზღვის სანაპიროზე დაგეგმილი იყო და დაიწყო კიდეც კაზაკთა ჩამოსახლება,[576] რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი შემდეგ კოლხეთის ციებიანმა ჰავამ იმსხვერპლა.

რუსული კაზაკობა რუსეთის ექსპანსიის მძლავრი და უმთავრესი იარაღი იყო კავკასიისა და შუა აზიის მიმართულებით; მიუხედავად ანარქიული მისწრაფებების სიმრავლისა, ისინი ქმედითად ასრულებდნენ თავიანთ სამხედრო და კოლონიზატორულ ფუნქციებს. უ. ალენისა და პ. მურატოვის აზრით, კაზაკობა თავისებური გამოვლენა იყო რუსული გენიისა.[577] თუმცა, ცნობილი ორიენტალისტის ვ. მინორსკის შენიშვნით, ამ მოვლენას ბევრი რამ ჰქონდა საერთო ანატოლიის საზღვრებთან თურქული ექსპანსიის მიმდინარეობასთან.[578] XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში იმპერატორ ანას უცხოელმა მრჩევლებმა მიუნიჰმა და ლაქიმ კაზაკთა გავრცელებისა და კოლონიზაციის არსებული სისტემა დაუქვემდებარეს იმპერიის ტაქტიკას და ეს ნახევრადანარქიული თემები აქციეს კალკუირებული და შორსმწვრეტელური პოლიტიკის იარაღად. კაზაკური გამაგრებული ხაზები (ლინიები), „სტანიცები“ თუ სამხედრო დასახლებები, ერთმანეთთან ციხე-სიმაგრეებით (ფორტებით) დაკავშირებულნი, ფართოდ იყო გავრცელებული რუსეთის საზღვრების სამხრეთის მთელს გაყოლებაზე,[579] მათ შორის კავკასიაშიც.

საიმპერატორო კარი, გარდა საქართველოს კოლონიზაციისა, ცდილობდა კავკასიონის კალთების ოსური მოსახლეობის მიმხრობას და წარმატებითაც. გაქრისტიანების საბაბით ხდებოდა მათი ბატონყმობისაგან (ქართველი, მათ შორის ნაოსარი თავადაზნაურობისაგან) განთავისუფლება, რაც განსაკუთრებული შემთხვევა იყო ბატონყმობის უკიდურესად ველური ფორმების მქონე რუსეთის ცხოვრებაში. ახალმოქცეულებს, რუსი სამღვდელოების ლოცვა-კურთხევით, შესაძლებლობა ეძლეოდა ერბია და ეძარცვა მკვიდრი ქართული მოსახლეობა, რა თქმა უნდა, არა მხოლოდ თავადაზნაურობა, არამედ ყმა-გლეხობაც. ამ მხრივ, დამახასიათებელია 1816 წელს, თბილისის სამოქალაქო გუბერნატორის გენერალ-მაიორ ჰოვენის შეკითხვა მთავარსარდლის, ა. ერმოლოვის სახელზე: «Как должны поступать жители Карталинии с теми из крещеных осетин, кой будут уличены в разбое, ибо новокрещенцы сии, имея под видом единоверия свободный вход в Карталинию, позволяют себе, в надежде на покровительство тамошнего духовенства, грабежи и разбой. а карталинцы, [გვ. 166] боясь ответственности за убийство христианина, не смеют не только их преследовать, но даже и защищаться...».[580]

რუსეთის იმპერიის მესვეურთა მიერ ჩატარებულმა დემოგრაფიულმა პოლიტიკამ საგრძნობი ცვლილებები გამოიწვია საქართველოს ეთნიკურ შემადგენლობაში, კერძოდ, ძალზე მნიშვნელოვანი იყო ამის შედეგი ქართველთა ხვედრით წილზე ამიერკავკასიის მოსახლეობაში. რუსეთის იმპერიაში ინკორპორაციის შედეგად, მართალია, ქართული მოსახლეობის აბსოლუტური რაოდენობა განუხრელად იზრდებოდა, ისევე როგორც იმავდროულად მსოფლიოს ერთა თითქმის აბსოლუტური უმრავლესობისა, მაგრამ მისი ხვედრითი წილი ეცემოდა. 1800 წ. მონაცემებით, ქართველები ამიერკავკასიის მოსახლეობის 43,0% შეადგენდნენ და ეს მიუხედავად რუსეთის პროტექტორატის პირობებში, 1783 წ. მომდევნო პერიოდში, მათი რიცხვის თითქმის განახევრებისა; 1832 წ. მონაცემებით, ქართული მოსახლეობის ხვედრითი წილი 38,4%-მდე დაეცა, 1865 წ. - 35,6%, 1886 წ. - 30,7%, 1897 წ. - 28,8%-მდე. ეს პროცესი XX საუკუნეში გრძელდებოდა, თუმცა 1926 წ. მონაცემებით ქართველთა პროცენტულმა რიცხვმა ამიერკავკასიის მოსახლეობაში რამდენადმე მოიმატა და 31,2% შეადგინა, როგორც ჩანს, 1917 წ. რევოლუციის შედეგად იმპერიული პოლიტიკის უქონლობისა და საქართველოს წეშმარიტი დამოუკიდებლობის რამდენიმეწლიანი პერიოდის არსებობის გამო, თუმცა ოცდაათიანი წლებიდან საბჭოთა იმპერიის პირობებში ისევ აღინიშნა ქართული მოსახლეობის ხვედრითი წილის შემცირების ტენდენცია: 1959 წ. – 27,3%, 1970 წ. – 25,5%.[581] 1988 წ. მონაცემით ქართველების რიცხვი ამიერკავკასიის მოსახლეობის ოც პროცენტზე ოდნავ მეტს შეადგენდა, ხოლო ამჟამად ქართული მოსახლეობის მზარდი ემიგრაციის გამო, ალბათ კიდევ უფრო შემცირდებოდა.

მსოფლიოში არცერთი ერი არ ცხოვრობს და ვერც იცხოვრობს იზოლირებულად სხვათაგან, და ამდენად, ერის ხვედრითი მონაცემები, მისი დემოგრაფიული დინამიკა, სხვა, განსაკუთრებით მეზობელ ერთა მონაცემებთან შეფარდებით, არის ძირითადი საზომი ამა თუ იმ ერის თანამედროვე ადგილისა თუ მომავალი პერსპექტივის განმსაზღვრელი. ამ ასპექტით არ შეიძლება შეშფოთებას არ იწვევდეს ქართველი ერის ბედი.

რუსეთის იმპერიული პოლიტიკის სტრატეგიული მიზნებისათვის, რა თქმა უნდა, დაუშვებელი იქნებოდა ცენტრალურ ამიერკავკასიაში მზარდი, სტაბილური და სიცოცხლისუნარიანი ეროვნული ორგანიზმის არსებობა, რომლის სიძლიერეც უკუპროპორციულია იქ რუსეთის ბატონობის ხარისხისა.

როგორც ჩანს, რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობის განმავლობაში საკმარისად იყვნენ რეალური ძალაუფლების მქონე პირები, რომელთათვისაც [გვ. 167] სასურველი იყო ა. ლობანოვ-როსტოვსკის ლოზუნგი: „Грузия без грузин!“[582] იყვნენ ისეთი „მოამაგენიც“, რომელთაც, ნ. ბერძენიშვილის სიტყვებით, საქართველო მხოლოდ დამონებული და პოლიტიკურად მკვდარი უყვარდათ; მართლაც კლასიკურია ერთი მათგანის: „Люблю Грузию, только под властью России“.[583]

საქართველო არ ურიგდებოდა რუსეთის მიერ ანექსიას. ამის მოწმობაა 1804 და 1812 წლების აჯანყებები, 1832 წლის შეთქმულება. რ. სუნის სიტყვებით, რუსების მიერ შემოტანილი ცვლილებებისადმი წინააღმდეგობა დაიწყო მაშინათვე, როგორც კი პირველმა რუსმა ჯარისკაცმა გადმოლახა დარიალის კარიბჭე. რუსული ოკუპაციის პირველივე წლებიდანვე, ერთ ან მეორე რეგიონში მცხოვრები, თუ ერთ ან მეორე საზოგადოებრივი კლასის წევრი ქართველები წინ უდგებოდნენ რუსული ძალების ქვეყანაში ყოფნას.[584]

ერთი წელიც არ იყო გასული რუსეთთან ქართლ-კახეთის შეერთებიდან, რომ საქართველოში იფეთქა აჯანყებამ სამეფოს აღდგენის მოთხოვნით. თითქმის XIX საუკუნის მთელი პირველი ნახევრის განმავლობაში ქვეყანაში არ წყდებოდა აჯანყებები და შეთქმულებები რუსული მმართველობის წინააღმდეგ. ადვილი არ იყო ორიათასსამასწლოვანი სახელმწიფოებრივი ტრადიციის გაუქმება, ერმა უდიდესი მორალური ტრავმა მიიღო. რუსეთის უმაღლეს კარზე საქართველოს „სრულშემძლებელი“ დესპანი, თავადი გარსევან ჭავჭავაძე 1801 წელს სანკტ-პეტერბურგიდან იწერებოდა, რომ საქართველოს გაუქმების შესახებ იმპერატორის მიერ საბოლოო გადაწყვეტილების მიღება მოხდა ქართველ წარმომადგენლებთან ყოველგვარი კონსულტაციების გარეშე და რომ რუსებმა არ შეასრულეს მეფე გიორგის არცერთი თხოვნა და ისე მოსპეს სამეფო და სამეფო ძალაუფლება. გარსევან ჭავჭავაძის სიტყვებით, არცერთი ქვეყანა არასოდეს არ ყოფილა ისე დამცირებული, როგორც საქართველო.[585] რუსეთის მმართველობისადმი კახეთის მოსახლეობის 1802 წ. 21 ივლისის მიმართვაშიც ნათქვამია, რომ არცერთ ურჯულო მტერს, რომელსაც საქართველო დაუპყრია, იმასაც კი არ გაუუქმებია არც სამეფო ძალაუფლება, არც მღვდელმთავრობა, არც თავადაზნაურობა და არც გლეხობა და მით უფრო ერთმორწმუნე რუსეთის მფარველობაში შესვლით მეფე და ერი ბუნებრივია დარწმუნებულნი იყვნენ, რომ მათ ღირსება და პატივი არ მოაკლდებოდათ.[586] სპარსეთში ბრიტანეთის ელჩის მალქოლმის შენიშვნით, თითქოს საყოველთაოდ იყო ცნობილი, რომ [გვ. 168] საქართველო რუსეთის პროტექტორატში შევიდა, სინამდვილეში კი იგი რუსეთის პროვინციად იქცა.[587]

იმპერატორ პავლე I-ის, და შემდეგ გარკვეულად ალბათ ალექსანდრე I-ის, გადაწყვეტილება საქართველოს რუსეთთან შეერთების თაობაზე, რამდენადმე განპირობებული ჩანს ცნობილი გეოლოგის, გრაფ აპ. მუსინ-პუშკინის მოხსენებით, რომელშიც დიდად იყო შეფასებული საქართველოს მინერალური რესურსების სიმდიდრე. იქვე ყურადღება მახვილდებოდა სპარსეთისა და ინდოეთის მიმართულებით ქვეყნის ხელსაყრელ სავაჭრო განლაგებაზე და მისი მდებარეობის სტრატეგიულ უპირატესობებზე, თურქეთთან და სპარსეთთან დაპირისპირებისას, ერთის მხრივ, და დაღესტნის გარემოცვისა და ჩრდილოეთ კავკასიის გამაგრებული ხაზის (ლინიის) თავდაცვის შესაძლებლობის თვალსაზრისით, მეორეს მხრივ.[588]

კახეთის აჯანყება 1812 წლის 31 იანვარს ახმეტელებმა დაიწყეს რუსთა საეგზეკუციო რაზმის განდევნით; მალე მათ მეზობელ სოფელთა გლეხებიც შეუერთდნენ. აჯანყება ელვის სისწრაფით გავრცელდა და მთელ კახეთს მოედო. დ. გოგოლაძის შენიშვნით, კახეთის გრანდიოზული აჯანყების დროს თავადობა თავისი "რჯულის" ერთგული დარჩა. მათი ერთი ნაწილი აჯანყებაში მონაწილეობდა, მეორე კი, განსაკუთრებით ქართლის თავადობა, რუსეთის მთავრობის მხარეზე აღმოჩნდა. აჯანყებულებმა ერთდროული თავდასხმებით ალყა შემოარტყეს განცალკევებულ საოკუპაციო რაზმებს, გაერთიანების საშუალება მოუსპეს და სასტიკად დაამარცხეს. ამავე დროს ისინი ენერგიულად ცდილობდნენ მოემხროთ ქართლი, ყაზახი, ფშავ-ხევსურეთი; არაგვსა და თერგზე აჯანყების გავრცელებით ისინი ფიქრობდნენ დარიალის გზის ჩაკეტვას, რათა იმიერკავკასიიდან დამატებითი ჯარების გადმოსხმა უკუეგდოთ. აჯანყებულთა მიზანი თბილისის აღება და საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენა იყო. 1812 წლის თებერვლიდან რუსთა ჯარების სარდლობა აჯანყებულთა წინააღმდეგ უკვე საერთო შეტევაზე გადავიდა და 1 მარტს სოფ. ჩუმლაყთან გადამწყვეტი შეტაკებისას აჯანყებულები დამარცხდნენ.[589]

კახეთის აჯანყების მიზეზების შესწავლისას რუსულ სამსახურში მყოფი ბელგიელი პოლკოვნიკი როტიერი 1815 წელს თავის მემორანდუმში აღნიშნავდა, რომ აჯანყება გამოიწვია მოსახლეობისაგან რუსი მოხელეების გაუგონარმა გამოძალვებმა, რომელთაც იგი ახასიათებს, როგორც გამოუსწორებელ მექრთამეებსა და არაკვალიფიცირებულებს. მისი [გვ. 169] რეკომენდაციით, აუცილებელია ამ მოხელეების საყოველთაო გამოწვევა საქართველოდან.[590]

1830-32 წლების შეთქმულება იყო არა ლიბერალურ-რესპუბლიკური, რაც ამ ხანის ევროპისათვის უფრო იქნებოდა დამახასიათებელი, არამედ უფრო მონარქისტული და იმავდროულად ნაციონალისტური. შეთქმულებს გადაწყვეტილი ჰქონიათ, გენერალ-გუბერნატორის ბარონ გრ. როზენისა და გარნიზონისა და ადმინისტრაციის წარმომადგენლების ტფილისში გამართულ დიდ ბალ-მასკარადზე მიწვევა და იქ მათი ამოხოცვა. ამის შემდეგ უნდა მომხდარიყო დარიალის გადასასვლელის გადაკეტვა, რათა რუსეთიდან არ შემოსულიყო ხელისუფლების დამხმარე ძალა[591] და მეფედ უნდა ეკურთხათ სპარსეთიდან გამოწვეული ერეკლე მეფის ძე ალექსანდრე ბატონიშვილი, რუსების ბატონობის წინააღმდეგ შეურიგებელი მებრძოლი.[592] დ. ლენგის განცხადებით, შეთქმულების მარცხმა მთელი ეპოქა დაასრულა საქართველოს ისტორიაში. ბაგრატიონთა დინასტიის აღდგენის ყველა იმედი საბოლოოდ დაიმსხვრა.[593] კოლუმბიის უნივერსიტეტის მიერ 1957 წელს გამოცემული დევიდ ლენგის წიგნის "ქართული მონარქიის უკანასკნელი წლები, 1658-1832 წწ." წინასიტყვაობაში აღინიშნება, რომ წიგნის დაწერის ხანაში, როდესაც ახალ და მწვავე ფაზაში შედის რუსეთის საუკუნოვანი მისწრაფება ახლო აღმოსავლეთის მიმართულებით, ისტორიული პერსპექტივის ახლებური რაკურსით წარმოდგენის თვალთახედვით აქტუალური ხდება ცარისტული რუსეთის მიერ საქართველოსა და სხვა ოდესღაც თავისუფალი კავკასიური ერების შთანთქმის გათვალისწინება და იმის ჩვენება თუ რა სარგებელი შეიძლება მოუტანოს რუსული საგარეო პოლიტიკის მესვეურთ ახლო აღმოსავლეთში არსებულმა განხეთქილებამ და დაძაბულობამ.[594] [გვ. 170]

რუსული მმართველობის ხანაშიც არ კარგავდა ქართული საზოგადოებრიობა სახელმწიფოებრიობის აღდგენის იმედს. 1839 წელს პეტრე ბაგრატიონის ცხედრის გადასვენებისას, ხელმწიფე-იმპერატორს ნიკოლოზ I წერილობით და სიტყვიერად ეთხოვა, რუსეთის წინაშე სარდლის მიერ გაწეული ღვაწლის გათვალისწინებით მომხდარიყო 1783 წლის ხელშეკრულების ძალაში აღდგენა.[595] [გვ. 171]

საქართველოს ახალი ისტორიის ზოგიერთი საკითხი

XIX ს-ის შუა ხანებში, კერძოდ, მიხეილ ვორონცოვის მმართველობის ხანაში (1844-1854 წწ.) მოხდა ცხოვრების მზარდი ევროპეიზაცია. ტფილისში სახლების დაქირავება და უკანასკნელი პარიზული მოდის მიდევნება აიძულებდა თავადაზნაურობას ყოფილიყო მიმართული მოხმარებაზე და ცოტა რამ გაეკეთებინა შემოსავლების გაზრდის მხრივ. შესაბამისად, აღარ არის მოულოდნელი, რომ ვორონცოვის ადმინისტრაციის წლებში ტფილისის გუბერნიის თავადაზნაურობის ვალი 100 000 მანეთიდან გაიზარდა 1 800 000 მანეთამდე.[596] რევოლუციამდელი ქართველი მარქსისტების თვალსაზრისით, მხოლოდ მაშინ შეიძლებოდა საქართველოს ქართველებისათვის დაბრუნება, როდესაც რევოლუცია ამოძირკვავდა რუსული ბიუროკრატიისა და სომხური ბურჟუაზიის ორმაგ ბატონობას, ამისთვის კი საჭირო იყო, ჯერ პოლიტიკური, ხოლო შემდეგ სოციალისტური, რევოლუციების მოწყობა.[597] გ. სუნის აზრით, საქართველოში პოლიტიკური გამოღვიძება და სოციალური განვითარება ხდებოდა განსაკუთრებულ მულტინაციონალურ კონტექსტში – რუსებს ეკავათ ადმინისტრაციული იერარქია, ხოლო სომხებს ეკონომიკური სიმაღლეები. ქართველები მიუხედავად იმისა, რომ ყველას ჭარბობდნენ ტფილისისა და ქუთაისის გუბერნიებში, პოლიტიკური და ეკონომიკური ძალაუფლების მხრივ ყველაზე უძლურ ეროვნებას წარმოადგენდნენ.[598] ავტორი, როგორც ჩანს, ვერ ითვალისწინებს, რომ ეს იყო სწორედ შედეგი დამპრობელი ძალის მიერ გატარებული კოლონიური პოლიტიკისა.

საყურადღებოა მოსაზრება, რომ ვინაიდან, XIX საუკუნის საქართველოში პოლიტიკური ძალაუფლება რუსული ბიუროკრატიის ხელში აღმოჩნდა, ხოლო ეკონომიკური – სომხური ბურჟუაზიისა, მარქსიზმი გახდა ის არანაციონალისტური იდეოლოგია, რომელიც მძლავრი იარაღი გამოდგა ქართველთა ორივე ეთნიკურ მოწინააღმდეგესთან საბრძოლველად – რუსულ მმართველ კლასთან და სომხურ ბურჟუაზიასთან.[599]

ფ. კაზემზადეს აზრით, ერთი შეხედვით მეტად უცნაური ჩანს, რომ ერი, რომელსაც მეტად მცირე მრეწველობა გააჩნდა და უმნიშვნელო რაოდენობის პროლეტარიატი, ასეთ დიდ მიდრეკილებას იჩენდა სოციალიზმის მიმართ, თუმცა მოიპოვებოდა მრავალი მიზეზი, რომელთა გამოც სოციალიზმი გახდა ყველაზე უფრო პოპულარული პოლიტიკური მიმდინარეობა საქართველოში. ქართველებს პრაქტიკულად არ გააჩნდათ ეროვ[გვ. 172]ნული ბურჟუაზია და მის როლს აქ სომეხ ვაჭართა ფენა ასრულებდა. ვინაიდან ამავე დროს კაპიტალისტი ანუ დამქირავებელი იყო ასევე სომეხი, შესაძლებელი იყო მისი, როგორც ექსპლოატორის, ექსპლოატირებულის სახელით შეძულება. ამდენად ადვილი ხდებოდა ამ გრძნობისათვის ფსევდო-ფილოსოფიური გამართლების მოძებნა. იგივე ვრცელდებოდა რკინიგზის მესაკუთრე რუსებზე და ევროპელებზე, რომელთაც ინვესტიციები ჰქონდათ ჩადებული საქართველოს მაღაროებსა და ბაქოს ნავთში. გარკვეულად ეროვნული ცნობიერება ერთიანდებოდა კლასობრივ ცნობიერებასთან – ეროვნული ბრძოლა ერწყმოდა კლასობრივ ბრძოლას.[600]

ფ. კაზემზადეს დაკვირვებით, ქართველ სოციალისტებს ცხარე დებატებისას შეეძლო დაეგმო ნაციონალიზმი, მაგრამ საფუძველში მათთვის სოციალიზმი უპირატესად იყო მათივე ნაციონალური მისწრაფებების რეალიზაციის გარანტი.[601] ამის ერთ-ერთი განმაპირობებელი მიზეზი, ვფიქრობ, ისიც უნდა ყოფილიყო, რომ რუსეთი განსაკუთრებული შეუბრალებლობით ცდილობდა არა-სლავური ეროვნებების გარუსებას, რაც წინააღმდეგობას იწვევდა დაპყრობილ ერებში. დ. ლენგის სიტყვებით, განსაკუთრებით დიდი იყო გულისწყრომა ქართველთა შორის, რომლებსაც დამოუკიდებელი და მაღალგანვითარებული სამეფო გააჩნდათ ჯერ კიდევ ანტიკურ ხანაში, როდესაც რუსთა წინაპრები გამწოლქარიან სტეპებში მომთაბარეობით ირჩენდნენ თავს.[602] არ არის მართალი, რომ თითქოს საქართველოში განათლება კომუნისტური წეს-წყობილების სიკეთეს უნდა მიეწეროს. არაფერი რომ აღარ ვთქვათ ისტორიულად განათლებისადმი ქართველობის სწრაფვაზე, მეფის რუსეთის შემადგენლობაში მყოფი ქუთაისის გუბერნიაში გაუნათლებელ პირთა პროცენტული მაჩვენებელი ერთ-ერთი უმდაბლესი იყო მთელი იმპერიის მასშტაბით.[603]

გასათვალისწინებელია ამიერკავკასიის ეთნიკური შემადგენლობის თავისებურებებიც, მაშინ როდესაც ჩრდილოეთ კავკასია გახდა უპირატესად რუსული მხარე, ამიერკავკასიაში რუსები უცხოელებად რჩებოდნენ. 1897 წლისათვის ისინი შეადგენდნენ მთელი მოსახლეობის საერთო რიცხვის მხოლოდ ხუთ პროცენტზე ოდნავ მეტს, ხოლო 1912 წელს შვიდსა და ნახევარ პროცენტს.[604] ა. ცაგარელის ინფორმაციით, პირველი მსოფლიო ომიდან თურქეთის წინააღმდეგ ბრძოლის შემდეგ 1917 წელს ფრონტიდან [გვ. 173] დაბრუნებული რუსი ჯარისკაცები აცხადებდნენ, რომ ისინი კავკასიაში არ გაჩერდებოდნენ: "мы уходим в Россию, здесь не Россия!".[605]

თუმცა რუსები არც თავისი მოსახლეობის კოლონიების ჩამოსახლებისაგან იკავებდნენ თავს და ყოველ მათთვის ხელსაყრელ შემთხვევაში ცდილობდნენ ადგილობრივი კავკასიური მოსახლეობისაგან მხარის დაცლას და არც მისი გენოციდისაგან იკავებდნენ თავს. როდესაც 1915 წელს ბათუმზე წარუმატებელი იერიშის მიმტან თურქებს ადგილობრივი მუსლიმი ქართველები და ლაზები მიემხრნენ, მთავარმართებელმა ვორონცოვ-დაშკოვმა დაავალა გენერალ ლიახოვს ადგილობრივი მოსახლეობის დასჯა. ლიახოვმა თავისი ჯარით გააჩანაგა და მოსახლეობისაგან დაცალა მთელი ჭოროხის მხარე, შესართავიდან ქალაქ ართვინამდე, სადაც ადრე მოსახლე 52 000 ქართველი მაჰმადიანიდან მხოლოდ 7 000 გადარჩა ცოცხალი.[606]

XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ეროვნულ-განმათავისუფლებელმა მოძრაობამ საქართველოში ახალი სახე მიიღო; ილია ჭავჭავაძისა და სხვა „თერგდალეულების“ თაოსნობით, იგი საერთო ევროპული დონის ანალოგიურ მიმდინარეობებს გაუთანაბრდა თავისი შესაძლებლობებით, საშუალებებითა და მიზნებით. XX საუკუნის დასაწყისში ქართული საზოგადოებრობა განაგრძობდა ზომების მიღებას დაკარგული სახელმწიფოებრიობის აღდგენის მიზნით. 1907 წელს ქართულმა დეპუტაციამ ჰააგის სამშვიდობო კონფერენციის წინაშე დასვა რუსეთის მიერ 1801 წლის საქართველოს ანექსიის საკითხი. ნიკოლოზ II იძულებული იყო საგარეო საქმეთა მინისტრის წინაშე დაესვა შეკითხვა, თუ რის საფუძველზე მოხდა საქართველოს რუსეთთან მიერთება. ქართველი ხალხის პეტიციის განხილვას ხელი შეუშალა რუსეთის წარმომადგენელმა ნელიდოვმა იმ მიზეზით, რომ თითქოსდა იგი არსებული წესების დაცვით არ იყო ტრიბუნალის წინაშე წარდგენილი. პეტიციაში აღინიშნებოდა, რომ 1783 წლის 20 აგვისტოს ერეკლე II-ისა და ეკატერინე II-ს წარმომადგენლებმა ქალაქ გეორგიევსკში დადეს ხელშეკრულება საქართველოს რუსეთის მფარველობაში შესვლის შესახებ. ეკატერინე თავისი შთამომავლების სახელით საზეიმოდ აღიარებდა საქართველოს ავტონომიურ მმართველობას, ქართული ეკლესიის ავტოკეფალობას, ეროვნული კანონმდებლობის, სასამართლოს, ვალუტის, სამხედრო მოვალეობის ხელშეუხებლობას. აღნიშნული ხელშეკრულება იმავე წლის 30 სექტემბერს იქნა რატიფიცირებული და იგი შევიდა რუსეთის იმპერიის კანონების 21 ტომში. ხელშეკრულების 12 პარაგრაფით მისი შეცვლა მხოლოდ ორივე მხარის სურვილის არსებობის შემთხვევაში [გვ. 174] შეიძლებოდა. 15 წლის შემდეგ ქართლ-კახეთის მეფის გიორგი XII-სა და რუსეთის იმპერატორის პავლე I-ის გადაწყვეტილებით, აღმოსავლეთ საქართველო უნდა შესულიყო იმპერიის შემადგენლობაში გარკვეული ავტონომიურობის შენარჩუნებითა და ადგილობრივი სამართლის დაცვის პირობებით, მაგრამ რუსეთ-საქართველოს შორის ახალი ხელშეკრულების რატიფიცირება აღარ მოესწრო ორივე ხელმწიფის, გიორგი XII-სა და პავლე I-ის, გარდაცვალების გამო და საქართველო რუსეთის ახალმა იმპერატორმა ალექსანდრე I-მა 1801 წლის 12 სექტემბრის მანიფესტის ძალით შეიერთა. საქართველოს ანექსირების შედეგად რუსებმა გარდა მეფობისა მაქსიმალურად შეზღუდეს ქართული ენის გამოყენება, გააუქმეს ქართული რჯული და კანონი და შემდეგ უშუალოდ დაიქვემდებარეს და ძველსლავურ ენაზე გადაიყვანეს ქართული ეკლესიის მღვდელმსახურება. დაიწყო აჯანყებები: 1804 წელს აჯანყდა მთიულეთი, 1812 წელს კახეთი. რუსული საბაჟო იმდენად დიდ გადასახადს ადებდა ევროპიდან შემოტანილ ნაწარმს, რომ კავკასიის მოსახლეობა იძულებული ხდებოდა შეეძინა ბევრად უფრო მდარე ხარისხის რუსული საქონელი. რუსული მმართველობის პირობებში პრაქტიკულად გამოირიცხებოდა კავკასიაში ევროპული კაპიტალის დაბანდების შესაძლებლობა. ეკლესიის შემოსავალი (დაახლ. 2 400 000 მანეთი) მთლიანად რუსეთის ცენტრალურ ხელისუფლებას გადაეცემოდა და არაფერი ხმარდებოდა ადგილობრივი საყდრების რესტავრაციას. ქართველი ახალგაზრდობა სამხედრო ბეგარას ციმბირსა და ჩრდილოეთ რუსეთში იხდიდა, სამხედრო სტატისტიკით მათგან 47% იხოცებოდა ან ავადდებოდა. ხელმომწერნი ითხოვდნენ 1783 წლის ხელშეკრულებით დადგენილი უფლებებისა და ქვეყნის მთლიანობის აღდგენას, აგრეთვე ეროვნულ ავტონომიას რუსული სახელმწიფოს ფარგლებში.[607]

სააპელაციო სასამართლოს წევრის, ბრიუსელის უნივერსიტეტის პროფესორის ერნესტ ნისის (Ernest Nys) 1906 წლის 24 ნოემბრის საექსპერტო დასკვნის მიხედვით, ქართველობა მოცემული მომენტისათვის იმყოფებოდა სამართლიანი აჯანყების ზღვარზე, ხოლო მათი ქვეყნის მდგომარეობა იყო რევოლუციური. რუსული მმართველობა საქართველოში მას უკანონოდ მიაჩნია, როგორც თავისი არსით, ასევე ისტორიული წარმომავლობით, ვინაიდან იგი დაფუძნებულია ვერაგობაზე, მოტყუებაზე და ღალატზე და მთელი საუკუნის განმავლობაში სასტიკი და ტირანული სახით არის განხორციელებული; მან თავი გამოიჩინა როგორც ქართული ენისა და კულტურის ულმობელმა მტერმა; იგი ყოველგვარი კანონიერი უფლების გარეშე წვევამდელ ქართველ ახალგაზრდობას სამშობლოდან საგანგებოდ შორეულ მხარეებში აგზავნიდა, ხოლო პატრიოტებს საპატიმროებსა და სასიკვდილო [გვ. 175] განაჩენებს უსჯიდა. ყოველივე ამის შემდეგ აჯანყება და რევოლუცია ხომ მოვალეობად უნდა იქცეს.[608]

1914 წ. აგვისტოში დაწყებულმა პირველმა მსოფლიო ომმა კალეიდოსკოპური სისწრაფით დააჩქარა მოვლენები, რომლებიც შემზადებული იყო დროის მსვლელობით - მსოფლიო ისტორიული განვითარების კანონზომიერებით. განსაკუთრებით დიდი ძვრებით აღინიშნება ეს ეპოქა რუსეთის, ავსტრია-უნგრეთის, ოსმანთა და გერმანიის იმპერიებისათვის, რომლებიც კიდევაც შეეწირნენ ამ ომს.

პირველი მსოფლიო ომის მსვლელობისას მიხაკო წერეთელი დახმარებისათვის მიმართავდა ცენტრალური ბლოკის სახელმწიფოებს და აღნიშნავდა, რომ საქართველო არ იყო რუსული იარაღის მიერ დაპყრობილი ქვეყანა. იგი წარმოადგენდა დამოუკიდებელ ქვეყანას, რომელიც 1783 წელს თავისი ნებითა და საერთაშორისო კანონიერი ნორმების დაცვით რუსეთის პროტექტორატს დაექვემდებარა. მაგრამ როდესაც რუსეთმა საქართველოსათვის მიცემული დაპირება არ შეასრულა, არც საქართველო თვლის თავს მოვალედ იყოს შეზღუდული აღნიშნული ხელშეკრულებისა და de jure თავს დამოუკიდებელ ქვეყნად მიიჩნევს, რომლის უფლებები რუსეთისაგან საზეიმოდ დადებული ხელშეკრულების გათელვითა და კანონის სრული უგულვებელყოფით დარღვეული იყო და რომელიც ყოველგვარი ომის გარეშე, ვერაგული და ძალისმიერი ანექსიის შედეგად იყო რუსულ პროვინციად გადაქცეული.[609]

პირველ მსოფლიო ომში საქართველომ გაგზავნა 320 ათასი კაცი, მაშინ, როდესაც იმპერიაში თავისი ხვედრითი წილისა და მობილიზაციის მასშტაბების მიხედვით უნდა გაეგზავნა მხოლოდ 160 ათასი, ანუ ორჯერ ნაკლები. ის რაოდენობა, რომელიც უნდა გაეგზავნა, დარჩა ბრძოლის ველზე;[610] ხოლო 1921 წ. თებერვალში ბოლშევიკური რუსეთის თავდასხმის დროს, დედაქალაქის დასაცავად რამდენადმე მნიშვნელოვანი ძალის შეგროვებაც კი გაწირდა, ისევე როგორც 1795 წლის კრწანისის ბრძოლისას. მეორე მსოფლიო ომში საქართველოდან 750 ათასამდე მებრძოლი წავიდა. დამაფიქრებელი ფაქტია!

რუსეთის იმპერიის ნგრევის შედეგად საქართველომ 1918 წ. 26 მაისს აღიდგინა თავისი სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტი და გახდა თავისუფალი ქვეყანა. გერმანელებმა საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებისთანავე მიაღწიეს თურქების არმიის შეტევის შეჩერებას საქართველოს წინააღმდეგ. 1918 წლის 13 ივნისს ტფილისში გამოქვეყნებული საქართველოს მთავრობის დეკლარაციით, აღინიშნა, რომ გერმანიის ჯარი ქვეყანაში [გვ. 176] საქართველოს მთავრობის მიერ იყო მიწვეული და მას დემოკრატიული რესპუბლიკის საზღვრების დაცვა ევალებოდა.[611] ფ. კაზემზადეს აზრით, იმ ხანად ქართველებისათვის სიტყვა "გერმანელი" ნიშნავდა გადარჩენას. როდესაც გერმანელი ჯარისკაცები თავისი წვეტიანი მუზარადებით საქართველოში გამოჩნდნენ, მისმა მოსახლეობამ შვებით ამოისუნთქა. შორეულ საქართველოში საჯარისო ნაწილების გაგზავნა ნამდვილი მსხვერპლშეწირვა იყო გერმანიის უმაღლესი სარდლობის მხრიდან. ახლო აღმოსავლეთში, პალესტინის ფრონტზე უაღრესად საჭირო ეს ნაწილები, მიუხედავად ისეთი გამოცდილი ექსპერტის წინააღმდეგობისა, როგორიც იყო ლიმან ფონ სანდერსი გადაადგილებული იყო კავკასიის მიმართულებით. ძირითადად ნავთობის საჭიროებამ და თურქთა არასაიმედობამ აიძულა გერმანიის სარდლობა გადაედგა ეს ნაბიჯი.[612]

გერმანელებს ამიერკავკასიაში თავისი დანიშნულების საკმაოდ ფართო გაგება გააჩნდათ. კარლ კაუტსკი თვლიდა, რომ გერმანელები სამრეწველო ძალების ორგანიზებისათვის იყვნენ აქ მოსული, ვინაიდან მათ ქართული ნედლეული ესაჭიროებოდათ, განსაკუთრებით მარგანეცი და თავის მიზანს დიდი უნარით ახორციელებდნენ. გერმანელ ოფიცერთა მეგობრულმა განწყობამ და მათ მოხელეთა ეფექტურობამ გერმანული ოკუპაცია საქართველოს მოსახლეობაში საკმაოდ პოპულარული გახადა. კ. კაუტსკის სიტყვებით, საქართველო იმ მცირე რაოდენობის ქვეყნებს განეკუთვნება, სადაც ამ ომის დროს გერმანულმა არმიამ თავისი ქვეყნის ხელსაყრელი პროპაგანდა ჩაატარა. ვილჰელმ II და ლუდენდორფი იზიარებდნენ ფონ ლოსოვის იდეას, რომ გერმანიასა და საქართველოს შორის უფრო ახლო ურთიერთობა უნდა ყოფილიყო. სამეფო კარზე ადგილი ჰქონდა საუბარს, საქართველოში მონარქიის აღდგენისა და მის ტახტზე რომელიმე გერმანელი პრინცის აყვანის თაობაზე.[613]

საქართველოთი გერმანიის დიდ დაინტერესებას მოწმობს რუსეთთან მისი მოლაპარაკება საქართველოს საკითხზე. 1918 წლის ივლისში გერმანელები შეეცადნენ დაეყოლებინათ რუსები არ წასულიყვნენ გერმანიის მიერ საქართველოს დამოუკიდებლობის ცნობის წინააღმდეგ. თავის მთავრობასთან მოლაპარაკების შემდეგ ბერლინში საბჭოთა ელჩმა იოფემ განაცხადა, რომ რუსეთი თანახმაა გერმანიის მიერ ამ ამიერკავკასიული რესპუბლიკის ცნობისა.[614] იმავე წლის 27 აგვისტოს ბერლინში ხელმოწერილი იყო ბრესტ-ლიტოვსკის ხელშეკრულების დანამატი, რომლის მეექვსე თავი ეხებოდა კავკასიას. აღნიშნული თავის 13 მუხლი აცხადებდა, რომ [გვ. 177] რუსეთი არ ეწინააღმდეგება გერმანიის მიერ საქართველოს დამოუკიდებლობის ცნობას, ხოლო 14 მუხლის განმარტებით გერმანია არ დაეხმარებოდა რომელიმე მესამე სახელმწიფოს საქართველოს ფარგლებს გარეთ, კავკასიაში, ჩასატარებელ შესაძლო სამხედრო ოპერაციებში.[615] ს. შაუმიანისადმი მიწერილ ტელეგრამაში ი. სტალინი მას განუმარტავს, რომ ზოგადად ამიერკავკასიის მიმართ საბჭოთა პოლიტიკა უნდა მიისწრაფოდეს განუმარტოს გერმანელებს, რომ საქართველოს, სომხეთისა და აზერბაიჯანის პრობლემები განეკუთვნებიან რუსეთის შინაურ საქმეს, თუმცა იქვე დასძენდა, რომ შესაძლებელია ჩვენ საბოლოოდ ანგარიში გავუწიოთ გერმანელებს საქართველოს საკითხში, მაგრამ ასეთი დათმობა მხოლოდ იმ შემთხვევაში შეიძლება მოხდეს თუ ისინი გამოაცხადებენ თავის ჩაურევლობას სომხეთისა და აზერბაიჯანის საქმეებში.[616]

ის გარემოება, რომ გერმანული ოკუპაცია ხელსაყრელი იყო საქართველოსთვის, თვით მენშევიკებს უღიარებიათ სოციალისტური ინტერნაციონალის ბიუროსადმი მიწერილ წერილში, სადაც აღნიშნეს, რომ 1918 წლის გაზაფხულზე შექმნილ ისტორიულ ვითარებაში გერმანია იყო ერთადერთი სახელმწიფო, რომელსაც კი შეეძლო საქართველოს ხსნა თურქული დანისაგან.[617] აღსანიშნავია, რომ გერმანული ჯარების შემცვლელი ინგლისელი ჯარისკაცები, არ იქცეოდნენ საქართველოში ისე კარგად როგორც გერმანელები.[618]

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის არსებობის ხანა, 1918 წ. მაისიდან 1921 წ. თებერვლამდე, სახელმწიფოებრივი ტრადიციის აღდგენის გარდა, იმითაც იყო უაღრესად მნიშვნელოვანი ქვეყნისათვის, რომ სწორედ ამ სამმა წელმა იხსნა ქვეყანა იმ ქაოსისა და ნგრევისაგან, რაც სამოქალაქო ომმა დაატეხა რუსეთს. ადვილად წარმოსადგენია, რა მდგომარეობაში ჩავარდებოდა საქართველო, თუ იგი მონაწილეობას მიიღებდა „თეთრებისა“ და „წითლების“ ურთიერთანგარიშსწორებაში. დემოკრატიული საქართველოს მთავრობის მეთაური, ნოე ჟორდანია, დენიკინური თეთრი არმიისა და ინგლისის სარდლობასთან მოლაპარაკებისას, ხაზგასმით აღნიშნავდა, რომ „Грузия не имеет ни малейшей охоты ввязываться в эту борьбу“.[619] იმავე ხანებში გერონტი ქიქოძე წერდა: „ქართველმა ხალხმა ნეიტრალიტეტი უნდა დაიცვას რუსეთის სამოქალაქო ომში თავდაცვის ელემენტარული პრინციპის გამო, [გვ. 178] ვინაიდან ჩვენი ბიოლოგიური ენერგია ასმილიონიან ხალხთან შედარებით განსაზღვრულია და ჩვენ არ შეგვიძლია ხანგრძლივი კრიზისების ატანა“.[620]

ნოე ჟორდანიასა და საქართველოს დელეგაციის დენიკინელებთან და ინგლისელებთან მოლაპარაკების ძირითადი საკითხი იყო მეხადირისა და ბზიფის შუამდინარეთის სტატუსი. ეს ტერიტორია, ე.წ. გაგრის დეფილე, რომელსაც გენერალი ა. დენიკინი ომის მუქარით ითხოვდა, საქართველოს დელეგაციის მიერ განიხილებოდა, როგორც საქართველოს მთელი ტერიტორიის სტრატეგიული გასაღები.[621] ინგლისელი გენერლის უოქერის აზრით, სასაზღვრო ზონაში ინგლისური პიკეტების განლაგებით შესაძლებელი გახდებოდა საქართველოზე მოხალისეთა არმიის შეტევის შეჩერება. ნ. ჟორდანიამ მიუხედავად თავისი პრაქტიკული ქმედებებისა გენერლის ოპტიმიზმი თეორიულად არ გაიზიარა; იგი ამბობდა: „Генерал, очевидно не знает русских; мы же их изучили очень хорошо. Не будучи в состоянии идти на север, добровольческая армия развивает наступление в сторону наименьшего сопротивления“.[622] თეთრგვარდიელთა გეგმებზე ალბათ ის გარემოებაც მოწმობს, რომ მოწინავე ნაწილების შემადგენლობაში მათ ადგილობრივი სომხები ჰყოლიათ.[623]

ნ. ჟორდანიას შეფასებით, დემოკრატიული საქართველოს არსებობის ხანმოკლე პერიოდის განმავლობაში ყველაზე რთული 1919 წ. იყო - გარედან დენიკინელები უტევდნენ, ხოლო ქვეყნის შიგნით არეულობას იწვევდნენ თურქოფილები და განსაკუთრებით „ბოლშევიკები“, რომელთაც დარიალის ხეობით ჩრდილოეთიდან გადმოყავდათ დამხმარე ძალები აჯანყების მოსაწყობად. მოსკოვი, თურქეთი და თეთრგვარდიელები სხვადასხვა გზებითა და საშუალებებით, თითქოსდა ერთმანეთთან შეთანხმებით ცდილობდნენ ქვეყნის დაქცევას. ნ. ჟორდანიას თვალსაზრისით, საქართველოს ორი მეზობელი, თურქეთი და რუსეთი, იყვნენ და არიან მისი ძირითადი მტრები.[624]

გენერალმა ანტონ დენიკინმა 1919 წლის ნოემბერში წამოიწყო დამოუკიდებელი საქართველოსა და აზერბაიჯანის ბლოკადა. ა. დენიკინი შენიშნავდა, რომ საქართველოსა და აზერბაიჯანის მოქმედებანი მიმართული იყო არა იმდენად "დობროარმიის", რამდენად საზოგადოდ რუსეთის წინააღმდეგ, მისი სიტყვებით: "საბოლოოდ ძირითადი, ან უფრო ერთადერთი მიზეზი კავკასიაში ბრძოლისა იყო კონფლიქტი ერთიანი რუსეთის იდეასა და ახალი კავკასიური წარმონაქმნების სრული დამოუკიდებლობის იდეას შორის, სხვა ყველაფერი იყო მხოლოდ დიდი და მცირე, [გვ. 179] მნიშვნელოვანი ან უმნიშვნელო პრეტექსტი ამისათვის".[625] მან განაცხადა, რომ არ დაუშვებდა რუსეთის სახელმწიფოებრივი ინტერესებისათვის საზიანო და რუსული სახელმწიფოებრივი იდეისადმი ერთმნიშვნელოვნად მტრულად განწყობილი, ამ თვით გამოცხადებული წარმონაქმნების საკვებით მომარაგებას, რუსეთის იმ მხარეების ხარჯზე, რომლებმაც თავი დააღწიეს ბოლშევიკებს.[626]

ბრიტანელები იძულებული შეიქნენ დაეცვათ ა. დენიკინის პრეტენზიებისაგან ამიერკავკასიური რესპუბლიკების ტერიტორია, კერძოდ კავკასიაში ბრიტანეთის მთავარსარდალმა ქორეიმ, დაადგინა სადემარკაციო ხაზი, შავ ზღვაზე მდინარე ბზიფის შესართავიდან დაწყებული და კასპიის ზღვაზე ხუთი მილით ქალაქ პეტროვსკ-პორტის (თანამედროვე მაჰაჩ-ყალა) სამხრეთით, რომლის გადალახვაც დენიკინელებს ეკრძალებოდათ. გენერალი ა. დენიკინი ყოველგვარი ხალისის გარეშე და მრავალი შემაფერხებელი გარემოებების მოხმობით იძულებული გახდა დათანხმებოდა ამ მოთხოვნას, თუმცა, რა თქმა უნდა, მას არასოდეს არ უარყვია ამიერკავკასიის დაპყრობის მისწრაფება.[627] სწორედ ამ ხანებში გაითვითცნობიერა მოკავშირეთა უზენაესმა საბჭომ, რომ თეთრგვარდიელები უნუგეშოდ იყვნენ დამარცხებულნი და სერიოზულად დაიწყეს ფიქრი ამიერკავკასიური რესპუბლიკებისათვის ხელის გასამართად, რომლებსაც საბჭოთა რუსეთის ექსპანსიისათვის შესაძლო ზღუდის ფუნქცია უნდა შეესრულებინათ.[628]

პირველი მსოფლიო ომის მოგების შემდეგ გამარჯვებული ქვეყნები, საფრანგეთი და ინგლისი, სიმპატიით იყვნენ განწყობილი თავისი უიღბლო მოკავშირის, რუსეთის, მიმართ და ცდილობდნენ მას დახმარებოდნენ. ევროპელთა თვალთახედვით, მეოცე საუკუნის დასაწყისისათვის რუსეთმა სხვა იმპერიებისაგან განსხვავებით, მოახერხა ყველა დაპყრობილი ტერიტორიების შემომტკიცება; ის გარემოება, რომ რუსეთი არ იყო ზღვებითა და ოკეანეებით თავისი კოლონიებისაგან დაშორებული, გარე თვალისათვის მისთვის თითქოს ბევრად უფრო ადვილს ხდიდა ამ მხარეების შთანთქმას.[629] შესაბამისად სომხების, ქართველებისა და აზერბაიჯანელების ეროვნულმა იდეებმა, მიმართულმა რუსეთის იმპერიის ტერიტორიული მთლიანობის ხელყოფისაკენ, დასავლეთში მხარდაჭეტა ვერ ჰპოვა. პარიზსა და ლონდონში თავისი ინტერესებისათვის მოღვაწე ქართველები საგრძნობ სიძნელეებს აწყდებოდნენ. ამასთანავე, ევროპის ოფიციალურ წრეებში ფართო კონტაქტების მქონე ცარისტული რუსეთის დიპლომატები ცდას არ [გვ. 180] აკლებდნენ რათა მოეხდინათ კავკასიური სეპარატიზმის დისკრედიტაცია დასავლეთის თვალში. თუმცა ინგლისში არსებობდა ტრადიციული უნდობლობა რუსეთის მიმართ და ასევე საუკუნოვანი იმპულსი, ეფექტური ზღვარი დაედო ამ ქვეყნის ექსპანსიიისათვის ახლო აღმოსავლეთის მიმართულებით. 1918 წლის დამლევისათვის საქართველოს წარმომადგენელთა აქტიურობამ დიდი ბრიტანეთის საგარეო სამინისტროში შედეგი გამოიღო, ისინი ინფორმირებული იყვნენ, რომ მისი უმაღლესობის ხელისუფლება სიმპატიით უყურებდა საქართველოს რესპუბლიკის დამოუკიდებლობას და მზად იყო ხელი შეეწყო მისთვის პარიზის საზავო კონფერენციაზე, რომელიც 1919 წლის 18 იანვრიდან 1920 წლის 21 იანვრამდე პერიოდულად იკრიბებოდა.[630]

ოდნავ უფრო ადრე 1918 წლის 14 დეკემბერს სომხეთი ომის გამოუცხადებლად თავს დაესხა საქართველოს; 31 დეკემბრისათვის ქართულმა ჯარმა აღადგინა კონტროლი თავის ტერიტორიაზე და მტერი ყოფილი ერევნის გუბერნიის საზღვრებისაკენ გარეკა.[631] ფ. კაზიმზადე თვლის, რომ მხოლოდ მოკავშირეთა დახმარების იმედმა გააბედინა სომხებს საქართველოზე თავდასხმა: ისინი დარწმუნებული იყვნენ, რომ ინგლისი და საფრანგეთი არ იქნებოდნენ წინააღმდეგი დასჯილიყო ხალხი, რომელიც ომის დროს გერმანელებთან თანამშრომლობდა. მათი აზრით, დასავლეთი მათ წინაშე ვალში იყო, ვინაიდან უილიამ გლადსთონს ჰქონია ნათქვამი, რომ სომხეთის სამსახური, ცივილიზაციის სამსახური არისო. მაგრამ როგორც გამოირკვა ქართველებმა არა მხილოდ გერმანელების გამოყენება შეძლეს თავისი ინტერესებისათვის, არამედ ანტანტისაც. ფ. კაზიმზადეს მოჰყავს ანტონ დენიკინის სიტყვები, რომ ქართველებს ინგლისელები მიუმხრიათ, საქართველოს წინააღმდეგ სომხებისა და "დობროარმიას" შეთქმულების ვითომდა არსებობით. როგორც ირკვევა, სომხებისა და თეთრი არმიის საქართველოზე კოორდინირებული თავდასხმის შემთხვევაში ბრიტანეთი მზად იყო საქართველოსთვის დახმარება აღმოეჩინა.[632]

როდესაც პარიზის კონფერენცია გაიხსნა, ყველა დამსწრეს გულითადი სიმპატია სომეხთა მხარეს იყო, მაშინ როდესაც ქართველებს, როგორც გერმანელთა ყოფილ ფავორიტებს რამდენადმე ცივად შეხვდნენ. მიუხედავად ამისა, სომეხთა მძინვარებამ მალევე დააკარგვინა მათ გავლენიანი მეგობრები, მაშინ როდესაც ქართველთა მომხიბვლელობამ და შეუცდომელმა ტაქტმა სასურველი შთაბეჭდილება მოახდინა.[633] სომხებმა პარიზის კონფერენციაზე მოითხოვეს მათ გადასცემოდათ შვიდი თურქული [გვ. 181] ვილაიეთი, ოთხი სანჯაყი კილიკიაში, საქართველოს დიდი ნაწილი ბათუმითურთ და თბილისის გუბერნიის ნაწილებით.[634]

ფ. კაზიმზადეს აზრით, პარიზის საზავო კონფერენციაზე ტერიტორიულ საკითხებთან დაკავშირებით სომხეთისა და საქართველოს კინკლაობამ დაარწმუნა მონაწილენი ანგარიში აღარ გაეწიათ მათთვის და ამიერკავკასიის დამოუკიდებლობის მოწინააღმდეგებს შესანიშნავი მასალა ჩაუგდეს ხელთ იმის სამტკიცებლად, რომ სომხეთის, საქართველოსა და აზერბაიჯანის მმართველ დაშნაკებს, მენშევიკებსა და მუსავატისტებს ხელთ არ ეწიფებოდათ წესრიგის შენარჩუნებისა და თავიანთი ხალხების მშვიდობიანი თანაარსებობის გარანტებად ყოფნა და შესაბამისად გაჩნდა ეჭვი, რომ ამ ქვეყნებს არ შეეძლოთ საკუთარი ძალებით ფეხზე დგომა.[635] ბათუმისათვის დავამ ამიერკავკასიის რესპუბლიკები წარმოაჩინა მეტად არასახარბიელო შუქში. მოკავშირეთა უზენაეს საბჭოს მოხსენდა, რომ ვინაიდან ამ რესპუბლიკებს არ შეუძლიათ ერთმანეთთან შეთანხმება, არ უნდა მოველოდეთ, რომ ისინი მოახერხებენ შეასრულონ რაიმე სასარგებლო როლი ბოლშევიკური რუსეთის წინააღმდეგ განსახორციელებელ თავდაცვით სისტემაში. ამით ლორდ ქერზონის კავკასიურმა პოლიტიკამ განიცადა მთავარი მარცხი, ლოიდ ჯორჯის ცუდათ დაფარული საზეიმო განწყობის სასარგებლოთ, რომელიც ძალზე მოხარული იყო მოეცილებინა ქერზონისა და ჩერჩილის რუსეთში ინტერვენციის პოლიტიკა და მიეღწია შეთანხმებისათვის კომუნისტურ რუსეთთან და ამით გაეუმჯობესებინა ომის შემდგომი ბრიტანეთის ეკონომიკის დაძაბული მდგომარეობა. მითუმეტეს, რომ რუსების მიერ ბაქოს აღების შემდეგ ბათუმის დაცვას აზრი აღარ ჰქონდა, სულ ერთია ბაქო-ბათუმის ნავთობსადენით ნავთი ევროპისაკენ აღარ წამოვიდოდა.[636]

შემთხვევითი არ უნდა იყოს, რომ ერთა ლიგაში 1920 წლის 16 დეკემბერს გამართულ კენწისყრისას, საქართველოს მიღების წინააღმდეგები სხვებთან ერთად იყვნენ ინგლისი, კანადა, ავსტრალია, ახალი ზელანდია, ინდოეთი და საფრანგეთი.[637]

რამდენიმე წლის განმავლობაში საქართველო წარმატებით ახერხებდა მტერთან გამკლავებას. საქართველოს ჯარების მთავარსარდალი გ. კვინიკაძე მიიჩნევდა, რომ რუსეთის იმპერიაში შემავალ ერთა შორის, ქართველებს ჰყავდათ ოფიცერთა შემადგენლობის ყველაზე მაღალი პროცენტი და რომ ეს ოფიცრები, ისევე როგორც ქართველი ჯარისკაცები, საუკეთესო მხრით იყვნენ გამორჩეულნი რუსეთის არმიაში და დიდი გამოცდილებაც ჰქონდათ [გვ. 182] მიღებული, როგორც მშვიდობიან, ისე საბრძოლო ვითარებაში.[638] გ. კვინიკაძის თვალსაზრისით, მით უფრო უცნაურია ის ფაქტი, რომ საქართველო წალეკა ბოლშევიკური რუსეთის ტალღამ, ხოლო სხვა, ასევე მცირე ზომის, სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნები განაგრძობდნენ არსებობას. საქართველოს მთავარსარდლის შეფასებით: „Все эти образования ни в коем случае не обладали теми благоприятными данными какими обладали мы. Кроме того нас отделял от России Кавказский хребет и такого помощника не было ни у Польши, ни у Латвии и Финляндии“.[639]

ის გარემოება, რომ საქართველოს ჩამოშორება რუსეთისაგან ხანგრძლივი არ გამოდგა, უნდა აიხსნას ბოლშევიკური რუსეთის მისწრაფებით, ჰქონოდა კავკასიონის ბუნებრივი ბარიერის გადაღმა არსებული პლაცდარმი, ოღონდ ამჟამად უკვე კომუნისტური იდეოლოგიის გასავრცელებლად. ამიერკავკასიაში რუსეთის შეღწევა თანდათანობითი და მეთოდური იყო. ჯერ კიდევ 1920 წ. 7 მაისს საქართველოს დამოუკიდებლობის „ცნობის“ სანაცვლოდ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ ხელი მოაწერა „მეგობრობის“ ხელშეკრულებას რუსეთის საბჭოთა ფედერაციული რესპუბლიკის მთავრობასთან. შემთხვევითი არ უნდა იყოს, რომ კომუნისტურ რუსეთსა და დემოკრატიულ საქართველოს შორის 1920 წლის 7 მაისის მოსკოვში დადებული ხელშეკრულების თანახმად, საზღვრის მთელი გაყოლება მდ. ფსოუდან მთა ახახჩამდე 1922 წლის 1 იანვრამდე ცხადდებოდა ნეიტრალურად და ორივე მხარეს ეკრძალებოდა საზღვარზე ჯარის ყოლა ანდა მისი გამაგრება, ფაქტიურად იგულისხმება, რომ საქართველოს, ვინაიდან ძნელი წარმოსადგენია ეს უკანასკნელი თავს დასხმოდა რუსეთს. ამ გარემოებას ისიც ადასტურებს, რომ დარიალის უღელტეხილის შემთხვევაში ნეიტრალურად იყო გამოცხადებული მონაკვეთი დარიალიდან კობამდე, ხოლო მამისონის – ზარამაგიდან ონამდე. სხვა გადასასვლელებთან მიმართებაში ნეიტრალურად იყო მიჩნეული ხუთვერსიანი სექტორი თანაბრად საზღვრის ორივე მხარიდან. ეს უკანასკნელნი ცხადია შედარებით ნაკლებად იყვნენ გამოყენებული და მცირე სტრატეგიული მნიშვნელობა ჰქონდათ.[640]

მიუხედავად კრემლის "აღმოსავლეთის ფანატიკოსების" მიერ თავისი დეკლარირებული სიძულვილისა, ნოე ჟორდანიამ გონივრულად მიიჩნია, წამოეწყო საიდუმლო მოლაპარაკებები მოსკოვთან საქართველოს ცნობის მოთხოვნით.[641] ამის სანაცვლოდ რუსეთმა მოითხოვა, საქართველოს ოფიციალურად განეცხადებინა, რომ იგი არ შემოუშვებდა [გვ. 183] რუსეთისადმი მტრულად განწყობილ ქვეყანათა სამხედრო ნაწილებს. საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრმა, ეს წინადადება საქართველოს ნაციონალური სუვერენიტეტის შებღალვად მიიჩნია და უარი განაცხადა, მაგრამ ჟორდანია იმდენად იყო მოწადინებული მიეღო ყველა წამყვანი სახელმწიფოსაგან საქართველოს de jure ცნობა, რომ გადასძალა თავისივე მინისტრის წინააღმდეგობა და თანხმობა განაცხადა. ხელშეკრულების ხელმოწერა შედგა მოსკოვში 1920 წლის 7 მაისს. ხელშეკრულების თანახმად საქართველომ კიდევ უფრო დიდი მსხვერპლი გაიღო, მან დაუშვა ქვეყანაში კომუნისტური პარტიის არსებობა და შეუზღუდავი ფუნქციონირება და დათანხმდა დაუცველად დაეტოვებინა კავკასიონის გადასასვლელები, მათ შორის დარიალი.[642] ამ შეთანხმებით საქართველომ ფაქტიურად პირობა დადო გაეძევებინა მოკავშირეები თავისი ტერიტორიიდან და ამას კიდევაც მოჰყვა ინგლისელების მიერ ბათუმის დატოვება. 1920 წლის 7 ივლისს ინგლისელები ბათუმში ქართველებმა შეცვალეს. ისინი ზეიმობდნენ ინგლისელი იმპერიალისტების განდევნას და ანგარიშს არ უწევდნენ იმ გარემოებას, რომ მათ უკვე ბევრად უფრო ძლიერი და დაუნდობელი მტერი უახლოვდებოდა.[643]

მართებული ჩანს იმ ისტორიკოსების აზრი, რომლებიც შენიშნავენ, რომ თუ, ერთის მხრივ, რუსეთთან სამშვიდობო და სამოკავშირეო ხელშეკრულების დადებამ განამტკიცა საქართველოს, როგორც დამოუკიდებელი სახელმწიფო ერთეულის საერთაშორისო ავტორიტეტი, მეორეს მხრივ, მანვე შექმნა ხელსაყრელი პირობები რუსეთის მიერ საქართველოს დასაპყრობლად და რომ ასეთი შედეგებით 1920 წ. ხელშეკრულება ჩამოგავდა 1783 წ. გეორგიევსკის ტრაქტატს, როდესაც რუსეთის მფარველობაში შესვლით საქართველო თვით სთავაზობდა მას პლაცდარმს საქართველოში და კავკასიაში გასაბატონებლად.[644] ეს კი საქართველოს არსებობას რეგიონში ზედმეტს ხდიდა. დ. ლენგის დაკვირვებით, როგორც ხელშეკრულების დებულებების მხრივ, ასევე თავისი შედეგებით, რუსეთ-საქართველოს 1920 წლის ხელშეკრულება უეჭველად წარმოადგენს საოცარ მსგავსებას 1783 წელს ეკატერინე II-სა და ერეკლე II-ს მიერ დადებულ ხელშეკრულებასთან, რომელიც გამოდგა საქართველოს სრული ანექსიის პრელუდია. მიუხედავად ამისა, ვარაუდის გამოთქმა, რომ 1920 წლის ხელშეკრულებაც ასეთივე შედეგით დამთავრდებოდა, ძნელად ვინმეს თუ შეეძლო მაშინ, როდესაც ხელმოწერა შედგა.[645] დ. ლენგი თვლიდა, რომ 1920 წლის 7 მაისის [გვ. 184] რუსეთ-საქართველოს ხელშეკრულება მხოლოდ ტაქტიკური მანევრი იყო. უკვე იმავე წლის ნოემბერში ი. სტალინი აცხადებდა, რომ საქართველო გადაიქცა ინგლისისა და საფრანგეთის იმპერიალისტური ოპერაციების ძირითად ბაზად და ამდენად აღმოჩნდა მტრულ დაპირისპირებაში საბჭოთა რუსეთთან; მისი სიტყვებით: "საქართველო ამჟამად ითვლის თავისი სიცოცხლის უკანასკნელ დღეებს". დ. ლენგის შეფასებით, ქართველი სტალინი იყო ის პიროვნება ვინც მომაკვდინებელი დარტყმა მიაყენა დამოუკიდებელ საქართველოს.[646] ცხადია სტალინს ეს რომ არ ჩაედინა, იგი ვერასდროს გახდებოდა პარტიის გენერალური მდივანი და ამდენად რუსეთის ხელისუფალი, ვინაიდან დამოუკიდებელი საქართველოს არსებობის პირობებში იგი იქნებოდა რუსეთში მცხოვრები სხვა ქვეყნიდან ლტოლვილი ემიგრანტი.

1920 ხელშეკრულებით საქართველომ თანხმობა განაცხადა ყველა უცხოური სამხედრო ძალის გაყვანაზე მისი ტერიტორიიდან და საქართველოს ბოლშევიკური პარტიის ლეგალიზაციაზე.[647] ხელშეკრულების დადებისთანავე ციხიდან გამოშვებულმა ბოლშევიკებმა დაიწყეს აქტიური პროპაგანდა გვარდიაში, გლეხების ფართო მასებში, რისთვისაც გულუხვად იყენებდნენ საზღვარგარეთიდან შემოტანილი ფულის დიდძალ მასას, და ყველაფერს აკეთებდნენ საქართველოში არსებული ხელისუფლების ჩამოსაგდებად.[648] უკვე, ერთი თვის შემდეგ, 1920 წელს ვლადიკავკაზში ბოლშევიკთა რეგიონალურმა კომიტეტმა ჩამოაყალიბა და შეიარაღა ოსური ჯარი, რომელსაც იმავე წლის ივნისში ევალებოდა საქართველოს საზღვრის გადაკვეთა, ქართული სასაზღვრო ნაწილების განდევნა და "სამხრეთ ოსეთის" დაკავება. საქართველოს მთავრობა მზად იყო მოვლენათა ასეთი განვითარებისათვის და რეგიონში საკმაო ძალის სამხედრო შენაერთები გაგზავნა. ამ საკითხთან დაკავშირებით ფ. კაზიმზადეს მოჰყავს სახალხო გვარდიის უფროსის ვალიკო ჯუღელის დღიურიდან ამონარიდი, რომ "ოსი ნაციონალისტები არიან ჩვენი ყველაზე უარესი და ყველაზე მოუსვენარი მტრები... ჯერ ისინი ეხმარებოდნენ დენიკინს და ახლა ბოლშევიკებთან ერთად არიან. ეს რამდენიმე ათასი მეამბოხე შეუბრალებლად უნდა დაისაჯოს. სხვა გზა არ არის".[649] ფ. კაზიმზადეს აზრით, ეს აჯანყება რამდენადმე გაუგებარი ჩანს, ვინაიდან მენშევიკების დროს გლეხები უკეთ გრძნობდნენ თავს, ვიდრე ოდესმე მანამდე.[650] [გვ. 185]

1920 წ. ივნისში, შიდა ქართლში, ჯავისა და როკის მხარის ოსურ სოფლებში დაიწყო ბოლშევიკური ამბოხი, რომლის შესახებაც 1921 წ. „სახალხო საქმის“ საახალწლო გამოშვება აღნიშნავდა: „საქართველო დემოკრატიული ქვეყანაა, იგი მცირე ერებსაც შესაფერისი პატივისცემით მოეპყრობა, მაგრამ ჩრდილოეთის კარებს ვერავის გაუღებს და კარების დარაჯად ორგულთ ვერ დააყენებს. ეს უნდა შეიგნონ ყველა მათ, ვინც ერთა თვითგამორკვევის სახელით ჯავის ხეობის ცალკე სახელმწიფოდ გამოცხადების მომხრედ გამოდიოდა. ნაწილი უნდა ემორჩილებოდეს მთელს და ეს უკანასკნელი ვერასოდეს ვერ გასწირავს თავს უმცირესობის საამებლად“.[651]

როგორც ირკვევა, მხოლოდ საკუთარი ადამიანური და მატერიალური რესურსებით საქართველოს „ბოლშევიკებს“ სახელმწიფო გადატრიალების მოწყობა არ შეეძლოთ, ისინი უფრო უცხო სახელმწიფოს „მეხუთე კოლონას“ წარმოადგენდნენ ვიდრე ერის შემადგენელ ნაწილს. საქართველოს ბოლშევიკური ორგანიზაციები, იმხანად, ბრიტანეთის ხმელთაშუაზღვის რეგიონში მყოფი სამხედრო ძალების მთავარსარდლის მოხსენების თანახმად, თითქმის მთლიანად რუსებისა და სომხებისაგან შედგებოდნენ.[652] საქართველოში ბოლშევიკური ორგანიზაციების სისუსტეზე მიუთითებს თუნდაც ის გარემოება, რომ იოსებ ჯუღაშვილსა და მის მეგობრებს სტოკჰოლმის 1906 წლის რუსეთის სოციალ-დემოკრატთა პარტიულ კონფერენციაში მონაწილეობის მისაღებად ჩატანილი ჰქონიათ მანდატები ბორჩალოს მაზრისა, სადაც სინამდვილეში არავითარი პარტიული ორგანიზაციები არ არსებულა და, შესაბამისად, სამანდატო კომისიამ მათი მანდატები არ სცნო.[653]

სამაგიეროდ, რუსეთის სოციალ-დემოკრატთა შორის დიდ ძალას ქართველი „მენშევიკები“ წარმოადგენდნენ, რასაც რუსი „ბოლშევიკები“, რომლებიც ამ პარტიის მართლაც დიდ უმრავლესობას შეადგენდნენ, ვერ მოიწონებდნენ. ლევ ტროცკისაც და ბოლშევიკებსაც გარკვეულად ეშინოდათ კარლო ჩხეიძეს, ირაკლი წერეთლისა და ნოე ჟორდანიასი, რომელთაც ისინი დამცინავად ნათლავდნენ "ქართულ ჟირონდად" და ადანაშაულებდნენ პარტიულ ორგანიზაციებში დომინირების სურვილში და რუსული რევოლუციის დამახინჯების ცდაში, ისინი მათი აზრით, თავს ახვევდნენ რუს თანაპარტიელებს თავის საკუთარ პროვინციულ ინტერესებსა და იდეოლოგიას.[654] დამახასიათებელია ამ მხრივ 1907 წლის ლონდონის პარტიულ ყრილობაზე საქართველოდან 29 „მენშევიკის“ ჩასვლასთან [გვ. 186] დაკავშირებით ვ. ლენინის მიერ ნ. ჟორდანიასათვის ნათქვამი სიტყვები: „Грузины, не вмешивайтесь в наши дела. Вы не знакомы с нашим народом, с его психологией, с его жизнью и бытом. И почему вы мешаете нам уладить наши дела по-русский. Получите автономию и делайте в Грузии что хотите, мы не будем вмешиваться и вы не вмешивайтесь в наши дела“.[655] "მენშევიკთა" მიერ "რუსული საქმის" ერთგულება დიდხანს არ გაგრძელებულა, დ. ლენგი შენიშნავს, რომ ფაქტიურად ირონიით იყო აღსავსე გარემოებების ძალით სოციალ-დემოკრატიის ქართველი ლიდერების შოვინისტური მხურვალების მქონე შეუდრეკელ ნაციონალისტებად ტრანსფორმაციის დანახვა, რომლებიც მანამდე, თვით 1918 წლამდე იღწვოდნენ ერთიან და განუყოფელ რუსეთში დემოკრატიული სოციალიზმის ტრიუმფისათვის.[656]

პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ და ოციანი წლების დასაწყისში დაპირისპირება ქართველ „ბოლშევიკებსა“ და „მენშევიკებს“ შორის, სერგო ორჯონიკიძის შეხედულებით, გამოწვეული იყო მათი განსხვავებული პოლიტიკური ორიენტაციით, რაც, თავის მხრივ, იმ ხანად არსებული მსოფლიო ძალთა დაპირისპირებით იყო განპირობებული; თუ „ბოლშევიკები“ კავკასიიდან რევოლუციური იდეებისა და თვით რევოლუციის „ექსპორტს“ ლამობდნენ ინდოეთისაკენ და საზოგადოდ მთელ აღმოსავლეთში, „მენშევიკები“ ორი ზღვით გარემოცულ კავკასიონის მასივს განიხილავდნენ როგორც ინგლისელთათვის საჭირო მძლავრ საყრდენს, ბურჯს, რომელიც სამუდამოდ გზას გადაუკეტავდა რუსეთს მესოპოტამიისა და ინდოეთის ოკეანისაკენ და დასავლეთის ფლანგიდან საფრთხეს შეუქმნიდა იმიერკასპიისპირეთსა და თურქესტანში გამავალ რუსეთის კომუნიკაციებს ინდოეთის მიმართულებით ანუ სთავაზობდნენ ინგლისს უმოკლეს და ყველაზე ხელსაყრელ გზებს ევროპიდან შუა აზიისა და სპარსეთის მიმართულებით და საუკეთესო ბაზას სპარსეთზე და განსაკუთრებით თურქეთზე ეფექტური ზემოქმედებისათვის.[657] აღსანიშნავია, რომ თუ "ბოლშევიკები" "მენშევიკებს" რეაქციონერებად და იმპერიალიზმის აგენტებად მიიჩნევდნენ, ნაციონალისტები მათ ბოლშევიზმის წინამორბედებად თვლიდნენ.[658]

ს. ორჯონიკიძის ზემომოყვანილ შეხედულებაში, როგორც ჩანს, ასახულია ბოლშევიკური რუსეთის შიში, საქართველოს ინგლისური ორიენტაციის შესაძლო შედეგების გამო და ეს ალბათ უნდა ყოფილიყო ძირითადი მასტიმულირებელი ფაქტორი რუსეთისათვის საქართველოსთან 1920 წ. 7 მაისის ხელშეკრულების დადებისა. ამ ხელშეკრულებას ზ. [გვ. 187] ავალიშვილი სამართლიანად უწოდებდა „ევროპული ორიენტაციის“ დასასრულს საქართველოს საგარეო პოლიტიკაში.[659] ავსტრიელი სპეციალისტის ე. მ. ჰირშის განცხადებითაც, მიუხედავად, ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, მოსკოვის მიერ საქართველოს ეხპრესსის ვერბის ცნობისა, დადებული ხელშეკრულება უნდა იყოს განხილული როგორც აშკარა ნიშანი საქართველოს აღსასრულის დასაწყისისა.[660]

აღსანიშნავია, რომ უკვე 1920 წლის შემოდგომაზე, რუსეთმა რამდენჯერმე გააპროტესტა, ვითომდა საქართველოს სამხედრო ძალების მზარდი აღმშენებლობა, რაც, მისი განცხადებით, საფრთხეს უქმნიდა ამ ქვეყანას.[661] არადა სინამდვილეში ადგილი ჰქონდა რუსული წითელი არმიის აქტიურობას საქართველოს საზღვრებთან. ლოიდ ჯორჯისაგან შეგულიანებულმა კრემლმა აღარაფრად ჩააგდო ბრიტანეთის საგარეო საქმეთა მდივნის ლორდ ქერზონის ტელეგრამა, რომელიც პროტესტს გამოთქვამდა საქართველოს საზღვართან რუსული ჯარების მობილიზაციის გამო. ჩიჩერინმა უპასუხა, რომ "საბჭოთა რუსეთს არასოდეს ჩაუდენია და არც მომავალში ჩაიდენს რაიმე მტრულ ქმედებას საქართველოს რესპუბლიკის წინააღმდეგ". ქერზონი იძულებული გახდა დაკმაყოფილებულიყო ამ "გარანტიებით".[662]

1920 წლის ნოემბერში ყირიმში ვრანგელის დამარცხების შემდეგ წითელი არმიის ძალები გადასროლილი იყო კავკასიის ფრონტზე. ა. გეკერი, მეთერთმეტე არმიის მეთაური, დეკემბერში აწვდის მოსკოვს საქართველოს სამხედრო დაპყრობის პერსპექტივების საიდუმლო შეფასებას. იგი შენიშნავს, რომ უპირველეს ყოვლისა საჭიროა მიღწეული იყოს აღმოსავლეთ ანატოლიაში განთავსებული თურქეთის ჯარების მმართველის კაზიმ კარაბექირ ფაშას კეთილგანწყობილი ნეიტრალიტეტი. შეტევა საქართველოზე, მისი რეკომენდაციით, გარდა აზერბაიჯანის ტერიტორიისა უნდა განხორციელდეს შავიზღვისპირეთში სოწის სექტორიდან, აგრეთვე ცენტრალური კავკასიონის გადმოლახვით ვლადიკავკაზ-დარიალის გადასასვლელის მხრიდან. გეკერი განსაკუთრებულად ხაზს უსვამდა შეტევის დაწყებამდე ანკარის ქემალისტებთან ურთიერთგაგების მიღწევის აუცილებლობას, რომელთანაც კრემლს უკვე კარგა ხანია მეგობრული ურთიერთობები ჰქონდა დამყარებული.[663] აღსანიშნავია, რომ თბილისის დაცემამდე ორი დღით ადრე, 1921 წლის 23 თებერვალს, ანკარის ხელისუფლებასთან და მოსკოვთან ხანგრძლივი მოლაპარაკებების შემდეგ, კაზიმ [გვ. 188] კარაბექირმა გამოაქვეყნა ულტიმატუმი, რომლითაც საქართველოს მოსთხოვა არტაანისა და ართვინის დაცლა.[664]

მიუხედავად იმისა, რომ 1920 წლის ზაფხულ-შემოდგომაზე რუსეთი და თურქეთი ძირითადი მოთამაშეები უყვნენ კავკასიის სცენაზე, საქართველს მთავრობის პრიორიტეტი ისევ დასავლეთის ქვეყნებთან ურთიერთობა წარმოადგენდა და შედეგმაც არ დააყოვნა, 1921 წლის 27 იანვარს საქართველომ მიიღო მოკავშირე სახელმწიფოების de jure ცნობა, წითელი არმიის მიერ მისი გადათელვიდან რამდენიმე კვირით უფრო ადრე.[665] ამასთან დაკავშირებით 7 თებერვალს თბილისში გაიმართა დიდი ბანკეტი. რუსეთის ელჩმა შაინემანმა მეორე დღეს პრესაში გააკეთა განცხადება, რომ რუსეთი მოხარულია დასავლეთის ქვეყნების მიერ საქართველოს ცნობის და გამოთქვა რუსეთის ერთადერთი სურვილი საქართველოსთან ჰქონოდა მშვიდობიანი და მეგობრული მეზობლობა. ამ დროისათვის მეთერთმეტე წითელი არმია სრულ მზადყოფნაში იყო საქართველოზე შესატევად.[666] ამრიგად, საქართველო, ამ დროისათვის ბოლშევიკური რუსეთის მიერ დაპყრობას გადარჩენილი ერთადერთი ამიერკავკასიული რესპუბლიკა, მოესწრო დიპლომატიურ ტრიუმფს – მოკავშირეთა პარიზის კონფერენციის მონაწილე ქვეყნების მიერ მის de jure ცნობას. ერთი თვის შემდეგ, 1921 წლის 25 თებერვალს, აკაკი ჩხენკელმა, საქართველოს პირველმა მინისტრმა, თავისი სრულუფლებიანობის მანდატი გადასცა საფრანგეთის პრეზიდენტს. შემთხვევითი არ უნდა იყოს, რომ იმავე დღეს რუსული სამხედრო ნაწილები შედიოდნენ ქვეყნის დედაქალაქში ტფილისში...[667]

როდესაც წითელი არმია ომის გამოუცხადებლად საქართველოს თავს დაესხა, რუსეთის ელჩი შაინემანი აცხადებდა, რომ რუსეთი არავითარ სამხედრო გადაადგილებებს არ მიმართავს ამ რეგიონში და თვლიდა, რომ ადგილი უნდა ჰქონოდა სომეხ კომუნისტთა სპონტანურ გამოსვლებს. როდესაც საქართველოს მდგომარეობა კიდევ უფრო გართულდა და წითელმა არმიამ სომხეთ-აზერბაიჯანის მხრიდან შემოტევის გარდა, საზღვრები გადმოლახა შავი ზღვის რეგიონში, სოხუმის მიმართულებით და დარიალისა და მამისონის უღელტეხილებით, საგარეო საქმეთა საბჭოთა კომისარმა გამოაქვეყნა მთელი სერია განცხადებებისა, რომლებშიც უარყოფდა ყოველგვარ ინფორმაციის არსებობას საქართველოს ჯარსა და წითელ არმიას ბრძოლების შესახებ და მზადყოფნასა და სურვილს გამოთქვამდა მონაწილეობა მიეღო საქართველოს, სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის [გვ. 189] შესაძლო შინაგანი დისპუტების აღმოცენების შემთხვევაში სიტუაციის დასარეგულირებლად.[668]

1921 წ. 25 თებერვალს, 1920 წლის 7 მაისის ხელშეკრულებით, მართლაც, „ხელშეკრული“, გარე სამყაროსაგან იზოლირებული და ამის შედეგად დამარცხებული საქართველოს რესპუბლიკის დედაქალაქი, თბილისი, სისხლისმღვრელი ბრძოლების შემდეგ რუსეთის XI წითელი არმიის მიერ იყო აღებული.

მომხდარის გამო ერთა ლიგამ პროტესტი გამოთქვა. ძალზე წუხდნენ საქართველოს ბედზე დასავლეთევროპელი სოციალისტები და ემიგრაციაში მყოფი რუსი „მენშევიკები“ საქართველოს მოსკოვის იმპერიალიზმის მსხვერპლად მიიჩნევდნენ: აღინიშნებოდა რომ „ბოლშევიკებმა“ მეფის რუსეთის კავკასიური პოლიტიკა აღადგინეს და რომ ამ აქტით აშკარა ხდებოდა რუსეთის მისწრაფება ახლო აღმოსავლეთში ჰეგემონიისაკენ.[669]

გენერალი გ. კვინიკაძე რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის ძირითად მიზეზად ბაქოს ნავთის საკითხს მიიჩნევს. მისი აზრით, საქართველოს ტერიტორიაზე გამავალი რკინიგზის, ნავთსადენისა და ნავთსადენის ტერმინალის – ბათუმის – ხელში ჩაგდების გარეშე საბჭოთა რუსეთი ვერ გამოიყენებდა ბაქოს ნავთს და შესაბამისად არც სხვა სახელმწიფოებს ექნებოდათ სტიმული მასთან ხელშეკრულებების დადებისა[670]. ზ. ავალიშვილიც იუწყება, რომ 1920 წელს საბჭოთა წარმომადგენლის ლ. კრასინის ლონდონში მოლაპარაკებისას, ცხადი გახდა, რომ ბაქოს ნავთი, რომელსაც მაშინ უკვე საბჭოთა რუსეთი განაგებდა, ძალზე უფასურდებოდა რუსეთისათვის ნავთსადენის მნიშვნელოვანი ნაწილისა და ბათუმის დამოუკიდებელი საქართველოს ფარგლებში მოქცევის გამო[671] და ნავთობსადენის ქართულ სექტორზე სრული რუსული კონტროლის გარეშე, შეთახმებას აზრი ეკარგებოდა.[672] მენშევიკებს ძვირი დაუჯდათ ბათუმში 1920 წლის 7 ივლისის ზეიმი. საქართველოს პყრობა, რომელიც ამიერკავკასიის დასაუფლებლად გასაღებს წარმოადგენდა, გ. კვინიკაძის მიხედვით, ამაგრებდა რუსეთის მდგომარეობას, ვინაიდან თავისუფალი საქართველოს არსებობა დაპყრობილი აზერბაიჯანისა და სომხეთის მოსახლეობისათვის ძლიერი ფსიქოლოგიური სტიმული იყო განმათავისუფლებელი მოძრაობის გასაჩაღებლად.[673] საკუთრივ რუსეთში, როგორც „წითელი“ მთავრობის მიერ კაპიტალისტური ანტანტის წინააღმდეგ ამხედრებული მუშურ-გლეხური [გვ. 190] მასები, ასევე რუსი „ველიკოდერჟავნიკები“, მხურვალედ უწერდნენ მხარს საქართველოს დაპყრობას, როგორც, რუსეთის განუყოფელი ნაწილისას, რომელიც იმხანად რუსეთის მტრებთან იყო დაკავშირებული და რომლის მუშები და გლეხები თითქოს რუსეთს დახმარებას თხოვდნენ. ეს გარემოება გარკვეულად უფრო განამტკიცებდა მოსკოვის მთავრობის მდგომარეობას ქვეყნის შიგნით და მოსახლეობის ყურადღება გადაქონდა ეკონიმიკური სიდუხწირისაგან.[674] გარდა ამისა, დამოუკიდებელი საქართველო სოლივით იყო შეწრილი ბოლშევიკურ რუსეთსა და ქემალისტურ თურქეთს, ორ მოკავშირე ქვეყანას შორის, და როგორც დასავლეთის სახელმწიფოების ბაზას, მას საფრთხეც კი შეეძლო შეექმნა ბაქოს ნავთისათვის.[675]

ამდენად, როგორც საგარეო, ისე შიდა მდგომარეობის გაუმჯობესებისათვის, როგორც სამხედრო-სტრატეგიული, ისე ეკონომიკური თვალსაზრისით, საქართველოს დაპყრობა აუცილებლობას წარმოადგენდა რუსეთის მთავრობისათვის,[676] სხვა საქმე იყო თუ თვით საქართველო დათანხმდებოდა განხორციელებულიყო რუსეთის ეს „აუცილებლობა“.

აღსანიშნავია, რომ დემოკრატიული საქართველოს მთავრობა ყოველგვარ, მათ შორის სამხედრო, დახმარებას უწევდა ჩრდილოკავასიელთა, ე. წ. მთიელთა რესპუბლიკას, რადგან ხედავდა, რომ ჩრდილოეთ კავკასიაში ძლიერი და დამოუკიდებელი სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნის არსებობა აუცილებელი იყო საქართველოს ჩრდილოეთი საზღვრის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად. ნ. ჟორდანიას სიტყვებით, მთიელთა რესპუბლიკა იყო ციხე-სიმაგრე მოსკოვის წინააღმდეგ.[677] თურქი ქემალისტების პოზიცია ამ საკითხში სრულიად საპირისპირო იყო - ისინი ყველა ღონეს ხმარობდნენ მთის რესპუბლიკისა და აზერბაიჯანის გასაბჭოებისათვის და მათი რუსეთთან შეერთების დასაჩქარებლად, რათა ამით საერთო საზღვარი მიეღოთ რუსეთთან და შემდეგ იქიდან (ჩრდილოეთიდან) დამხმარე ძალა გადმოეყვანათ „დასავლეთის იმპერიალისტებთან“ საბრძოლველად. სწორედ თურქი აგენტების წაქეზებით განიარაღეს აზერბაიჯანელებმა ქართული რაზმები, რომლებიც მათი ტერიტორიის გავლით, ჩრდილოეთ კავკასიაში, მთიელთა რესპუბლიკის დასახმარებლად და „ბოლშევიკთა“ წინააღმდეგ საბრძოლველად მიდიოდნენ.[678] ნ. ჟორდანიას განცხადებით, 1921 წ. თებერვალ-მარტის საქართველოს მოვლენებისას რუსეთმა თურქეთის ნეიტრალიტეტი ართვინისა და არტაანის ოლქების დათმობით იყიდა, რაც დადასტურდა წითელი არმიის შემოტევასთან ერთად თურქეთის თავდასხმით.[679] [გვ. 191]

1921 წლის 17 მარტს საქართველოს ხელისუფლებამ, ნოე ჟორდანიას თანხლებით, ბათუმის პორტიდან ფრანგული გემით საქართველო სამუდამოდ დატოვა. დ. ლენგის დაკვირვებით, ნიშანდობლივია, რომ ერთი დღით უფრო ადრე, 16 მარტს, დიდი ბრიტანეთისა და საბჭოთა მთავრობებმა ხელი მოაწერეს სავაჭრო ხელშეკრულებას, რომლის მეშვეობითაც ლოიდ ჯორჯმა თავის თავზე აიღო პასუხისმგებლობა შეჩერებულიყო ყოველგვარი ანტისაბჭოთა ქმედებანი იმ ტერიტორიებზე, რომლებიც ადრე მეფის რუსეთს განეკუთვნებოდა. ეს გარემოება ფაქტიურად გამორიცხავდა საქართველოში ბოლშევიკთა წინააღმდეგ ბრიტანელთა ინტერვენციის ყოველგვარ შესაძლებლობას, ქვეყანაში, რომელიც სულ ორი თვით უფრო ადრე დიდმა ბრიტანეთმა აღიარა დამოუკიდებელ, სუვერენულ ქვეყნად. იმავდროულად მოსკოვში დაიდო მეგობრობის ხელშეკრულება საბჭოთა რუსეთსა და თურქეთს შორის.[680]

საქართველოს გასაბჭოებიდან ორი წლის თავზე რუსეთის კომუნისტური პარტიის XII ყრილობაზე აღინიშნებოდა, რომ საქართველოს მხოლოდ საბჭოთა რუსეთთან მჭიდრო ეკონომიკური და სამხედრო კავშირით შეუძლია თავისი დამოუკიდებლობის „შენარჩუნება“.[681] მიჩნეული იყო, რომ რუსეთის იმპერიაში შემავალი ხალხების თვითგამორკვევის შემდეგ ამ ხალხთა სოციალისტები თავისი ნებით შეეცდებიან ერთმანეთთან დაამყარონ კავშირი, ვინაიდან ეკონომიკურად ეს მათთვის მომგებიანი იქნებოდა და სამართლიან საფუძველზე მოხდებოდა რუსეთის იმპერიაში შემავალ ხალხთა ხელახალი გაერთიანება.[682] აქ არ შეიძლება არ ითქვას, რომ დემოკრატიული საქართველოს ეკონომიკური მდგომარეობა ბევრად უფრო მყარი იყო, ვიდრე იმავე ხანების საბჭოთა რუსეთისა.

საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ ქართულმა ეროვნულმა ძალებმა სცადეს „ბოლშევიკებთან“ თანამშრომლობა, ისინი მაიცდამაინც დიდ სხვაობას ვერ ხედავდნენ „მენშევიკებსა“ და „ბოლშევიკებს“ შორის.[683] ნ. ჟორდანია შენიშნავდა, რომ ვერცერთი ხალხი სხვა ხალხისაგან ვერაფერს ვერ სწავლობს და ვერ იყენებს სხვის გამოცდილებას, გულისხმობდა რა ბოლშევიკური ტერორის საშინელებებს რუსეთში და მის გაუთვალისწინებლობას 1921 წლის საქართველოს საზოგადოებრიობის მიერ; მისი სიტყვებით, მიუხედავად ჩვენი პროპაგანდისა ხალხი ვერ ხედავდა მოსკოვის წეშმარიტ ფიზიონომიას.[684] [გვ. 192]

საქართველოს „გაწითლების“ შემდეგ ხელისუფლება პირველ ხანებში ძირითადად ე. წ. ქართველი ნაციონალ-უკლონისტების ხელში გადავიდა, რომლებიც ცდილობდნენ შეენარჩუნებინათ დამოუკიდებლობის გარკვეული ერზაცი მაინც, რასაც ვ. ლენინიც უწყობდა ხელს, როგორც ჩანს, ქართული ელემენტის რუსეთის პოლიტიკურ ცხოვრებაში არასასურველი მოძალების გამო, თუმცა ოციანი წლების შემდეგ საქართველოში გაბატონდა სტალინ-ორჯონიკიძის კურსი. ეს ვითარება სპეციალისტთა აზრით, საქართველოს ფაქტობრივ ანექსიას წარმოადგენდა.[685] როგორც ვხედავთ, გასაბჭოების შემდეგაც საქართველოში გრძელდებოდა დაპირისპირება ადგილობრივ „ბოლშევიკებს“ შორის არსებულ „ეროვნული“ და „ინტერნაციონალური“ სულისკვეთების მქონე დაჯგუფებებს შორის.

20-იანი წლების საქართველოში არსებული განწყობის ამსახველია იმ დროს თბილისში მცირე ხნით ჩამოსული ქართველი მოღვაწეების მეგობრის, დიდი ბერძენი მწერლის ნიკოს კაზანძაკისის შენიშნვა, რომ "იდილიური სიზმარი დამოუკიდებელი საქართველოსი მოაზროვნე ადამიანისათვის შეუფერებელი ქიმერაა. საქართველო გადამწყვეტ გეოგრაფიულ და ფსიქოლოგიურ არეალშია. იგი ორი ძალის შუაში მოქცეული. ახალი საბჭოთა ძალისა – რომლის მიზანიცაა შთანთქას მთელი აზია _ და ძველი კაპიტალისტური ძალისა, რომელიც ცდილობს მას შეეწინაღმდეგოს. საბრალო საქართველო ორ უზარმაზარ დოლაბს შორის მოქცეულ ხორბლის მარცვალსა ჰგავს."[686]

ერთ-ერთი ძირითადი ბრალდება, რომელიც 1923 წ. იანვარში წაუყენა ს. ორჯონიკიძემ ბუდუ მდივანსა და სხვა ქართველ ნაციონალ-უკლონისტებს იყო ის, რომ მათ საზღვარი გადაუკეტეს ჩრდილოეთ კავკასიიდან და ვოლგისპირეთიდან საქართველოს შესეულ, შიმშილს გამოქცეულ ლტოლვილებს.[687] იმავე წლის შუა აპრილში მოსკოვში გამართულ რუსეთის ბოლშევიკური პარტიის ყრილობაზე დიდი ყურადღება დაეთმო პარტიის ნაციონალურ პოლიტიკას. ს. ორჯონიკიძე ისევ ბრალს სდებდა ქართველ ბოლშევიკებს იმაში, რომ მათ ჩაუკეტეს საქართველოს საზღვრები ჩრდილოეთ კავკასიაში თავმოყრილ და საქართველოში გადასვლის მომლოდინე მშიერ ლტოლვილებს, რაც უაღრესად საყურადსაღებო ფაქტია ჩვენი საკვლევი თემიდან გამომდინარე - ისტორიაში მართლაც ყველაფერი მეორდება - და დასძენდა, რომ "ასეთი ქცევისათვის იგი მათ მოაშთობდა და მომავალშიც განაგრძობდა მათ მოშთობას".[688] ოდნავ უფრო ადრე, 1923 წლის 25 თებერვალს, ანუ საქართველოს ნაძალადევი გასაბჭოების მეორე წლის[გვ. 193]თავზე იგივე პიროვნება აცხადებდა და სხვათა შორის სავსებით სამართლიანადაც, რომ ქართული ინტელიგენცია საბჭოების სამსახურში შევიდა იმ მიზნით, რომ შიგნიდან მის წინააღმდეგ ემოქმედა.[689]

ეროვნული მიმდინარეობის აღმოცენება საქართველოს მმართველ კომუნისტებს შორის, სპონტანურად უნდა მომხდარიყო, საქართველოს რუსეთისაგან განსხვავებულ ფიზიკური გეოგრაფიისა და გეოპოლიტიკურ სივრცეში მდებარეობის ფაქტის ზეგავლენის შედეგად. ვფიქრობთ, გარკვეული კორექტივებით, გასათვალისწინებელია ნიკო ნიკოლაძის სიტყვები, რომ ქვეყნის პოლიტიკურ ორიენტაციას ყოველთვის მისი გეოგრაფიული მდებარეობა განსაზღვრავს.

კავკასიის კარიბჭის დაცვა და კონტროლი ქართული სახელმწიფოების უმნიშვნელოვანესი ფუნქცია ჩანს ისტორიის გადასახედიდან. ეს არ იყო იოლად საზიდი ტვირთი, საქართველო არაერთხელ იყო წალეკილი და დაოსებული, მაგრამ ქვეყნის ეს “არსებობის არსი” განუხრელად ხორციელდებოდა. როგორც ზემოთ აღინიშნა, ახლო აღმოსავლეთისა და ხმელთაშუაზღვისპირეთის ცივილიზებული სამყარო ანუ "ოიკოუმენე" საუკუნეთა განმავლობაში "გოგისა და მაგოგის უწმინდური ტომებისა" თუ "აპოლიკალიპსის შეუბრალებელი მხედრების" შემოსევის მოლოდინში იყო და კავკასიონის ზეკარების დაცვა მისი სასიცოცხლო ინტერესების სფეროს განეკუთვნებოდა.

დიდი კავკასიონის მთაგრეხილი ყოველთვის იყო ძირითადი ფაქტორი კავკასიის ყელის ეკონომიკასა და პოლიტიკურ და სამხედრო ცხოვრებაში. იგი ერთმანეთისაგან გამოყოფდა ჩრდილოეთისა და სამხრეთის მდინარეთა აუზებს. ამასთანავე, როგორც უ. ალენი შენიშნავს საკუთრივ კავკასიის ყელი იყოფა ორ ნაწილად, შავი ზღვისა და კასპიის ზღვის აუზების კუთვნილად, რომელთაგანაც პირველი ასე "ევროპულია", ხოლო მეორე ასე "ცენტრალურ აზიურია" თავისი ბუნებრივი და კულტურული მახასიათებლებით.[690] გეოპოლიტიკის პიონერის ფრიდრიხ რაცელის შეხედულებით, მთები ფართო ისტორიული თვალთახედვით წარმოდგებიან, როგორც დაცვითი მდგომარეობის მქონენი, ისევე როგორც სტეპები და ზღვები დიდი შეტევითი ხასიათის გადაადგილების საწყის პუნქტებს წარმოადგენენ.[691] კავკასიაში რუსეთის გაბატონების შედეგად კავკასიონის მთაგრეხილმა შეწყვიტა საუკუნეებრივი ზღუდის ფუნქციის შესრულება, რომელიც ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნებს ჩრდილოელთა შესევებისაგან იცავდა. ამის სანაცვლოდ, კავკასია გახდა საყრდენი პუნქტი, საიდანაც რუსული სახელმწიფოს პოლიტიკური და სამხედრო ძლევამოსილება მიის[გვ. 194]წრაფოდა დასავლეთისაკენ ანატოლიის გადალახვით ხმელთაშუა ზღვისაკენ, სამხრეთით სპარსეთის გადაღმა მდებარე ინდოეთის ოკეანისაკენ და აღმოსავლეთით კასპიის იქით მდებარე აზიის გულისაკენ.[692] ფრ. რაცელის აზრით, რუსების კავკასიური ომები სრული უფლებით შეიძლება იყოს მიჩნეული, დიდი საალყო მოქმედებების მთელ რიგად.[693]

როგორც ჩანს, იმიერკავკასიელებსა და ამიერკავკასიელებს შორის კონფლიქტური ურთიერთდამოკიდებულებაში, პირველს ჩვეულებრივ აგრესორის ფუნქცია ეკისრებოდა ხოლმე. დაპირისპირების ძირითადი მიზეზი ამ ზონებში განთავსებულ საზოგადოებათა ქონება-უქონლობა უნდა ყოფილიყო; შეიძლება ითქვას, რომ უპირატესად მომთაბარე უქონელები თავს ესხმოდნენ ხოლმე მქონებელ ბინადარ მოსახლეობას. ამ ორ რეგიონს შორის სასაზღვრო ზონის ფუნქცია, როგორც ითქვა, კავკასიისათვის თვით ბუნების მიერ იყო განპირობებული. დიდი კავკასიონის მთაგრეხილი, მსოფლიოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წყალგამყოფი სისტემა, მძლავრი წინაღობა იყო ახლო აღმოსავლეთსა და ხმელთაშუაზღვისპირეთში მომხდურების შეღწევისათვის.

ვფიქრობ, სწორედ “კავკასიის კარიბჭეთა მფლობელობას” უნდა ვუმადლოთ იმ, წინამდებარე ნაშრომში არაერთხელ ხაზგასმულ, გარემოებას, რომ საქართველო ერთადერთ სახელმწიფოს წარმოადგენს მთელ ქრისტიანულ სამყაროში, რომლის სოციალურ-პოლიტიკური და კულტურული განვითარება უწყვეტად გრძელდებოდა ანტიკური ხანიდან მეცხრამეტე საუკუნის დასაწყისამდე ანუ რუსეთის მიერ მის ანექსიამდე.[694]

რომანოვების რუსეთის კოლაპსმა საქართველოსათვის მდგომარეობა ფაქტობრივად ვერ შეცვალა. საბჭოთა რეჟიმმა თავისი არსებობის ადრეული წლებიდანვე ერთმნიშვნელოვნად დაიწყო ახალი სახელების ქვეშ რუსეთის იმპერიის იმ პოლიტიკური, სამხედრო და ეკონომიკური ორგანიზაციების აღორძინება, რომლებიც თავად დაანგრია რევოლუციის მსვლელობისას.[695] ცნობილი ემიგრანტი და მოღვაწე ალექსანდრე ცომაია შენიშნავდა, რომ არავითარი პრინციპული განსხვავება არ არის ნიკოლოზ I-ის ცნობილ ბრძანებას კავკასიის შესახებ, როდესაც გენერალ პასკევიჩს ნიშნავდა აქ მეფისნაცვლად – "დაიპყარ და გაანადგურეო" – და საბჭოთა პოლიტბიუროს დეკრეტებს შორის. მისი აზრით, ძველი ცარიზმისა და საბჭოთა მთავრობის პოლიტიკის მსგავსება კავკასიელი ხალხების მიმართ შემაშფოთებლად აშკარაა და რომ თეთრი და წითელი რუსეთის მიზნები ერთმანეთს ემთხვევა. ხელშეკრულებათა დარღვევა, ეროვნული კულტურების, [გვ. 195] ტრადიციების, ადათ-წესების განადგურება, ძალდატანებითი რუსიფიკაცია, წინააღმდეგობის გატეხვა ყველანაირი საშუალებებით და კავკასიის რუსეთის კოლონიად გადაქცევა – ეს ტრადიციული რუსული პოლიტიკა მოირგეს და გააგრძელეს ბოლშევიკებმაც.[696]

აღსანიშნავია, საბჭოთა რეჟიმი დროის მსვლელობასთან ერთად სულ უფრო ნაკლებად შემწყნარებელი ხდებოდა დაქვემდებარებული ხალხებისადმი, კერძოდ კავკასიელებისადმი. ვიდრე საბჭოთა ისტორიოგრაფიაში გაბატონებული იყო მ. პოკროვსკის სკოლა, რუსეთის მიერ კავკასიის ანექსია განიხილებოდა რუსეთის იმპერიის მიერ ჩადენილ სისხლიანი ძალადობის აქტად და კეთილგანწყობა გამოიხატებოდა ხოლმე კავკასიელი ხალხების ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის მიმართ. მდგომარეობა ძირფესვიანად შეიცვალა მომდევნო ხანაში, როდესაც კომპარტიის ხელმძღვანელთა საამებლად რუსეთის მიერ საქართველოს დამორჩილება ერთადერთ სწორ ნაბიჯად იყო განხილული ამ ქვეყნის მომავლისათვის. იმის მოწმობას, რომ ქართველი ერის მისწრაფება სრულიად საპირისპირო იყო ამ საკითხის მიმართ ოფიციალური საბჭოური მიდგომისაგან, ვხედავთ იმ გარემოებაში, რომ როგორც კი იმპერიული წნეხი შესუსტდა და ისტორიული სიტუაცია შეიცვლა, მან დაუყონებლივ აღადგინა თავისი ეროვნული დამოუკიდებლობა და სახელმწიფოებრიობა, თუმცა კი ეს პერიოდი საკმაოდ ხანმოკლე გამოდგა 1918 წლიდან 1921 წლამდე, როდესაც საბჭოთა რუსეთის ჯარმა ისევ დაიპყრო საქართველო და იძულებით მოაქცია საბჭოურ სისტემაში. ამიტომ, ექსპერტთა აზრით, არ არის მოულოდნელი, რომ საბჭოთა ისტორიკოსები დადებითად აფასებდნენ არა მხოლოდ საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციას, არამედ უფრო ადრეულ, ცარისტული რუსეთის მიერ განხორციელებულსაც.[697] [გვ. 196]

ისტორიული გამოცდილება და თანამედროვე პერსპექტივები

უკანასკნელი ათი-თხუტმეტი წლის მანძილზე ქართველი პოლიტოლოგები და ფართო საზოგადოება ცდილობს გადაწრას ქვეყნის წინაშე მდგარი სამმაგი არჩევანი:

1. "СНГ"-ს ფარგლებში არსებულ თავდაცვით სისტემასთან (ანუ რუსეთთან) მიერთება;

2. ნეიტრალიტეტის გამოცხადება;

3. ევრო-ატლანტიკურ დემოკრატიულ საზოგადოებებში ინტეგრირება.

პრორუსული გადახრა ფაქტიურად ნიშნავს ჩვენი ქვეყნის უკან გამობრუნებას სახელმწიფოებრიობის შენების გზიდან და რუსული "ხახის" მიერ მის საბოლოო (თუმცა კი ალბათ თანდათანობით) შთანთქმას, რაც რუსული პოლიტიკური წრეების საუკუნოვანი ზმანებაა. ნიშანდობლივია, რომ მიუხედავად საერთაშორისო გადაწყვეტილებებისა, რუსეთი ყველა ხერხებით ცდილობს საქართველოში შეინარჩუნოს სამხედრო ბაზების ნაწილი, გააფართოოს აქ თავისი ეკონომიკური და პოლიტიკური ყოფნა და თან ამავე დროს სამშვიდობო მისიის ნიღბით ფაქტიურად მიიტაცოს საქართველოს ტერიტორიები. ნეიტრალური სტატუსი ირელევანტურია ქვეყნისათვის, რომელიც პოლიტიკური პროცესების შარაგზაზეა განლაგებული და გარშემორტყმულია აგრესიული მეზობლებით – უპირველეს ყოვლისა, რუსეთით. თურქეთი და რამდენადმე ირანი (ყოველ შემთხვევაში ბოლო ხანებში საკუთარი ბირთვული პროგრამების გააქტიურებამდე), თავისი კავკასიური პოლიტიკის ხელახალი განსაზღვრის შემდეგ და საკუთარი ისტორიული ტრადიციებისაგან განსხვავებით, ცდილობენ შეძლებისდაგვარად დაიცვან რეგიონში მშვიდობა და უსაფრთხოება.

საინტერესოა, რომ რუსეთი, თურქეთისა და ირანისაგან განსხვავებით, თავს მოვალედ თვლის მაქსიმალურად ჩაერიოს ამიერკავკასიის ქვეყნების შინაურ საქმეებში, კავკასიური (უფრო ზუსტად ჩრდილო კავკასიური) სამყაროსადმი თავისი კუთვნილების გამო. ამისათვის გარკვეულ იდეოლოგიურ საფუძველს მას აძლევს უკანასკნელ დროს ტერმინ “ამიერკავკასიის” რატომღაც “სამხრეთ კავკასიით” შეცვლა და შესაბამისად კავკასიური ოთხეულის საპარლამენტო საბჭოს ჩამოყალიბება: აზერბაიჯანის, რუსეთის, საქართველოსა და სომხეთის შემადგენლობით. არადა, ამიერკავკასიული ქვეყნების პოლიტიკური ისტორია, ძირითადად განპირობებულია ამიერკავკასიის მდებარეობით დიდი კავკასიონის მთაგრეხილის, მსოფლიოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წყალგამყოფი სისტემის, გადმოღმა. შესაბამისად, ვფიქრობ, ტრადიციულ ტერმინ “ამიერკავკასიას” უპირატესობა უნდა მიენიწოს უკანასკნელ დროს სულ უფრო [გვ. 197] ხშირად გამოყენებულ ტერმინ “სამხრეთ კავკასიასთან”[698] შედარებით; იგი სავსებით გამოხატავს ქედს გადმოღმა მდებარე რეგიონის არსს და უზადოა, როგორც შინაარსობრივად, ასევე ენობრივი თვალსაზრისით (შდრ., მაგ., ერთმანეთს "სამხრეთ-დასავლეთ ამიერკავკასია" და "სამხრეთ-დასავლეთ სამხრეთ კავკასია").

კავკასიონის სამხრეთით მდებარე მხარის აღსანიშნავად ოპონენტათვის ძირითადად მიუღებელია რუსული და ევროპული ტერმინები "Закавказье", "Transcaucasia/Transkaukasien", რომლებიც რეგიონის მდებარეობას მხოლოდ ჩრდილოეთის მხრიდან განსაზღვრავდნენ. ამ თვალთახედვით, ქართული ტერმინი – "ამიერკავკასია" სავსებით შეესაბამება ჩვენი ქვეყნის განლაგებას კავკასიონის ქედის გადმოღმა, სამხრეთით. გარდა ამისა, ამიერკავკასიის ქვეყნების მრავალსაუკუნოვანი პოლიტიკური ისტორია, ძირითადად განპირობებული ჩანს, სწორედ ამიერკავკასიის მდებარეობით კავკასიონის მთავარი მთაგრეხილის, მსოფლიოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წყალგამყოფი სისტემის, "ამიერ" მხარეს. შესაბამისად, ვფიქრობ, ტერმინ "ამიერკავკასიას" (ყოველ შემთხვევაში ქართულ ენაში მაინც) უპირატესობა უნდა მიენიჭოს ტერმინ "სამხრეთ კავკასიასთან" შედარებით.

საკუთრივ ამიერკავკასიაში 5 რეგიონი გამოიყოფა: 1. დასავლეთ ამიერკავკასია ანუ დასავლეთ საქართველო, 2. ცენტრალური ამიერკავკასია ანუ აღმოსავლეთ საქართველო, 3. აღმოსავლეთ ამიერკავკასია ანუ აზერბაიჯანის რესპუბლიკა, 4. სამხრეთ ამიერკავკასია ანუ სომხეთი, 5. სამხრეთ-დაასავლეთ ამიერკავკასია ანუ ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთი;[699] შესაბამისად, თითქოს უფრო გამართლებული ჩანს, ამიერკავკასიული საკითხები, უპირველეს ყოვლისა, სწორედ ამიერკავკასიულმა ოთხეულმა გადაწყვიტოს – აზერბაიჯანმა, თურქეთმა, საქართველომ და სომხეთმა და არა ერთპიროვნულად კავკასიონის მთავარი ქედის გადაღმა, იმიერკავკასიაში მდებარე ქვეყანამ, რისი მცდელობაც სულ უფრო დაუფარავი ხდება.

დღითიდღე სულ უფრო ცხადი ხდება, ევრო-ატლანტიკურ დემოკრატიულ საზოგადოებებში ინტეგრირება, ერთადერთი არჩევანია, რომელსაც შეუძლია უზრუნველყოს საქართველოს თავისუფალი განვითარება.

მაგრამ რამდენად შეგვიძლია დარწმუნებული ვიყოთ, რომ დროის ხანგრძლივი პერსპექტივიდან ეს არჩევანი უპასუხებს ქვეყნის ეროვნულ [გვ. 198] ინტერესებს? რატომ ხდება აღნიშნული მესამე არჩევანი, დასავლური ორიენტაცია, ქართული საზოგადოების motto? რამდენად საფუძვლიანია ქართველ ”პოლიტიკოსთა” ერთი ნაწილის წუხილი, რომ დასავლური ორიენტაციის გამო, ქვეყანა და მისი მოსახლეობა იმყოფება დასავლეთის დემოკრატიული საზოგადოების მტერთაგან მომდინარე, წინასწარ განუწვრეტელი და გარდაუვალი დასჯის საფრთხის ქვეშ, რის გამოც, მათი აზრით, ქვეყნის პოლიტიკური ორიენტაცია შესაცვლელია?

დასმული კითხვები ცხადყოფს, რამდენად დაძაბული და გაურკვეველია საქართველოში უკანასკნელი წლების პოლიტიკური სიტუაცია. ძნელი წარმოსადგენია, რომ მოიპოვებოდეს იოლი პასუხი ყველა იმ კითხვაზე, რომელიც აწუხებს დღევანდელ ქართულ საზოგადოებრიობას, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, შეძლებისდაგვარად მაინც უნდა შევეცადოთ მდგომარეობა უფრო გასაგები გავხადოთ ქვეყნის ისტორიული განვითარების თვალთახედვიდან გამომდინარე.

თანამედროვე მოვლენების საფუძველში ადრეული ხანებისათვის დამახასიათებელი პროცესების ხასიათის შეცნობისათვის, საჭირო ხდება რეტროსპექტული ხედვის გამოყენება. საქართველოს პოლიტიკური ორიენტაციის ისარი სხვადასხვა დროს განსხვავებული მხარეებისაკენ იხრებოდა; მაგრამ რა სახის მექანიზმი განაპირობებდა ამ ცვალებადობას? რომელი იყო უდიდესი მაგნიტური ძალის მქონე მხარე, ისტორიის მანძილზე ქართული ვექტორის განმსაზღვრელი? დღევანდელობაში გასარკვევად აუცილებელი ხდება ამ კითხვებზე პასუხის გაცემა.

სამწუხაროდ, სპეციალურ ლიტერატურაში სათანადო ყურადღების გარეშეა დარჩენილი, ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფო ძალაუფლების აღმოცენებასა და კავკასიონის უღელტეხილების კონტროლის საჭიროებას შორის არსებული ურთიერთკავშირი. არადა, ეს ურთიერთკავშირი მკაფიოდ არის აღბეჭდილი რეგიონის ისტორიულ განვითარებაში. ასეთი უგულვებელყოფა ძირითადად განპირობებული იყო, უკანასკნელი ორასი წლის განმავლობაში ამიერკავკასიის ინკორპორაციით ჯერ რუსეთისა და შემდეგ საბჭოთა იმპერიაში. ბუნებრივია, ამ იმპერიათა არცერთი ქვეშევრდომი დაწესებულება არ დაუშვებდა მსგავსი თემატიკის დამუშავებას და ვერც პოსტსაბჭოთა ხანაში იქნებოდა იგი მაინცდამაინც წახალისებული. ორივე ეს ქვეყანა (რუსეთის იმპერია და საბჭოთა კავშირი) საკმაოდ წარმატებული გამოდგა ამიერკავკასიის ტერიტორიის ტოტალურ დაქვემდებარებაში; ამას სასიცოცხლო მნიშვნელობა ჰქონდა მათი ექსპანსიონისტური მიზნებისათვის მთელი ახლოაღმოსავლური – ხმელთაშუაზღვისპირეთული არეალის მიმართ. მეორე მხრივ, ის გარემოება, რომ უკანასკნელი ორასი წლის განმავლობაში არცერთი კავკასიელი ერი არ იყო ფაქტიურად წარმოდგენილი მსოფლიოს პოლიტიკურ რუკაზე, მიზეზი გახდა დასავლელი სპეციალისტების მიერ [გვ. 199] კავკასიის ისტორიის უგულვებელყოფისა. ამ მხრივ, ბოლო დროს, მდგომარეობა სასიკეთოთ იცვლება; მით უფრო საშურია ქართველი ისტორიკოსებისა და პოლიტიკოსების მეტი აქტიურობა, საკუთარი თვალთახედვის საფუძვლიანი ჩამოყალიბებისათვის. დღეს, როდესაც ინტენსიურად მიმდინარეობის განათლების ერთიანი ევროპული სივრცის ჩამოყალიბება და საქართველოს ეძლევა ევროპული ქვეყნების განათლების სისტემებთან დაახლოება-ჰარმონიზაციის პროცესში მონაწილეობის მიღების საშუალება, ე.წ. ბოლონიის პროცესის ფარგლებში შეიმჩნევა ზოგიერთი თავისებურება. კერძოდ, ისტორიული დისციპლინების სწავლება ევროპის სხვადასხვა ქვეყნებში მჭიდროდ არის დაკავშირებული ეროვნული კულტურისა და წარსულის ტრადიციულ აღქმასთან, ვინაიდან, იმ ქვეყნებში სადაც ისტორია საერთო კულტურის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ასპექტად მოიაზრება, სწავლების ტრადიცია ხშირად ერთმანეთისაგან მკვეთრად არის განსხვავებული. ეს კი ძნელად გადასალახავ გარემოებას წარმოადგენს ისტორიის ერთიანი საერთოევროპული სასწავლო პროგრამების ჩამოყალიბებისას. აღნიშნული გარემოება, ვფიქრობ, საკმაო სივრცეს უტოვებს ისტორიულ დარგებში მოღვაწე ჩვენ სპეციალისტებს, ეროვნული ისტორიული სკოლის მდიდრული ტრადიციებისა და ამასთანავე დროის მოთხოვნათა გათვალისწინებით, შეიმუშაონ ისტორიის სწავლების საკუთარი კონცეფცია, რასაც მეცნიერეთა კოორდინირებული მუშაობა და სათანადო ძალისხმევა დასწირდება.

დღევანდელი სწრაფად ცვალებადი მსოფლიოს კონტექსტში ისტორიული დისციპლინების წინაშე ისახება, ერთი მხრივ, განსაკუთრებული გამოწვევები, ხოლო, მეორე მხრივ, ჩინებული შესაძლებლობები; ისტორია, სოციალური ცნობიერების ერთ-ერთი უპირველესი სახეობა, წარმოადგენს საზოგადოების შეკავშირების მნიშვნელოვან ფაქტორს. მართებულად შეფასებული და გამოყენებული ისტორიული ინფორმაცია შესაძლებლობას იძლევა დაძლეული იყოს ერებსა და მოსახლეობის ცალკეულ ჯგუფებს შორის წარმოქმნილი აგრესიული კონფრონტაციები. ისტორიის ობიექტური გაგება ახლებურ პერსპექტივებს სახავს საზოგადოებრივი განვითარების ორიენტირების შერჩევაში. საგანგებო კვლევის მიზანი უნდა გახდეს საქართველოს პოლიტიკურ ორიენტაციაში შესაძლო მიმართულებათა მონახაზის წარმოდგენა, საკუთრივ საქართველოს, საზოგადოდ ამიერკავკასიისა და უფრო ვრცელი (შავი და კასპიის ზღვების აუზების მომიჯნავე) არეალის პოლიტიკურ ცხოვრებაში არსებული ტენდენციების ფონზე და ამ ტენდენციათა ურთიერთმიმართების ხასიათის გარკვევა. [გვ. 200]

პირველი და მეორე მსოფლიო ომებისა და კომუნისტური სისტემის კოლაპსის შემდეგ, მსოფლიოს სხვადასხვა ადგილას აღმოცენდნენ მრავალრიცხოვანი სახელმწიფოები. ამ პროცესს დღესაც აქვს ადგილი, ძირითადად პოსტსაბჭოთა სივრცეში, მათ შორის საქართველოში, სადაც რამდენადმე მსგავსი ვითარება იყო რუსეთის იმპერიის დაშლის შედეგად აღმოცენებულ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის არსებობისას. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ქვეყანა უკვე სამი წლის შემდეგ, 1921 წლის თებერვალ-მარტში, იყო დაპყრობილი საბჭოთა რუსეთის მიერ, ქართული სახელმწიფოებრიობის ათასწლოვანი ტრადიციის არსებობის გამო თავისუფლებისაკენ სწრაფვა ჩვენში არასდროს განელებულა; ყოველთვის იყო ამ იდეისათვის თავდადებული ასეულ ათასობით ადამიანი.

უკანასკნელი ორი საუკუნის განმავლობაში რუსეთის კავკასიური პოლიტიკისა და ამასთანავე თანამედროვე მისწრაფებების გასაგებად აუცილებელია რუსეთის იმპერიის ანუ რუსული “დერჟავის” არსის შეცნობა. არის კი იგი მართლაც “მესამე რომი”, როგორც ეს ზოგიერთ რუს ავტორს, რუსულსავე საეკლესიო ტრადიციებზე დაყრდნობით, წარმოუდგენია. თანამედროვე რუს პოლიტიკოსებს ძალიან იზიდავთ, ჯერ კიდევ 1905 წელს ამერიკელი გეოპოლიტიკის ფუძემდებლის ჰ. მაქქინდერის მიერ შემუშავებული (და 1943 წ. გადამუშავებული) სქემა, რომლის მიხედვით, მსოფლიოში გამოიყოფა 1. “ღერძული არეალი” (Pivot Area, იგივე “შუაგული ქვეყანა” ანუ ევრაზია), რომელიც ძირითადად მოიცავდა რუსეთის იმპერიის ტერიტორიას, 2. “შიდა ანუ განაპირა ნახევარმთვარე” (Inner or Marginal Crescent) ევროპის მომცველი, ახლო აღმოსავლეთთან, ინდოეთთან და ჩინეთთან ერთად, 3. “გარეთა ანუ კუნძულოვანი ნახევარმთვარე” (Outer or Insular Crescent), რომელიც ამერიკას, აფრიკას, ინდონეზიას, ავსტრალიასა და იაპონიას შეიცავდა. ჰ. მაქქინდერის მიხედვით, ვინც დომინირებს აღმოსავლეთ ევროპაში (რაზედაც რუსეთს ყოველთვის ჰქონდა და აქვს პრეტენზიები - გ.ქ.) ის ფლობს “ღერძულ არეალს”, ვინც ფლობს “ღერძულ არეალს”, ის ბატონობს “კუნძულოვან ნახევარმთვარეზე” ხოლო ვინც ბატონობს “კუნძულოვან ნახევარმთვარეზე” მას ემორჩილება მთელი მსოფლიო.

პირველ და მეორე ზონებს შორის ანუ “ღერძულ არეალში”, და “განაპირა ნახევარმთვარის მხარეებს” შორის მწვავე კონფლიქტი ძველთაგანვე არსებობდა და იგი ძირითადად ემთხვევა იმიერკავკასიიდან გადმოსული მოსახლეობისა და ამიერკავკასიის ბინადარ მოსახლეობას შორის არსებული ურთიერთდამოკიდებულების ზემოაღნიშნულ ხასიათს. კავკასიონი და ამიერკავკასია გადაულახავ ბასტიონს წარმოადგენდა "ოიკოუმენეში" ანუ “განაპირა ნახევარმთვარის მხარეებში” იმიერკავკასიიდან გადმოსულ ევრაზიელ გადამთიელთათვის. [გვ. 201]

თუმცა აღსანიშნავია, რომ იმავე ჰ. მაქქინდერს (1861-1947), 1919 წელს გამოცემულ წიგნში “დემოკრატიული იდეალები და რეალობა”, რამდენადმე განსხვავებული სქემა აქვს წარმოდგენილი, რომელიც ჩემი აზრით, უფრო ლოგიკურია, ისახავს რა ამოსავალ გარემოებად ევრაზიის ტერიტორიებზე მდინარეთა დინების ხასიათს, კერძოდ “ღერძული არეალში” მოქცეულია რუსეთის იმპერიისა და ჩრდილოეთ ირანის ის ტერიტორიები, რომელთა მდინარეთა სისტემა ჩრდილოეთ-ყინულოვან ოკეანეს ან კასპიის ზღვას განეკუთვნება და ამდენად, მსოფლიო საოკეანო სისტემასთან მიმართებაში, გარკვეულად ჩიხში ექცევა, არა აქვს რა მასში გასავალი; ხოლო რუსეთის იმპერიის უკიდურესი დასავლეთი ნაწილი (ძირითადად პოლონეთი, ფინეთი, ბალტიისპირეთი და უკრაინა), დასავლეთი კავკასია, ირანის სამხრეთ სანაპირო, ევროპასთან, ახლო აღმოსავლეთთან, ინდოეთთან და ჩინეთთან ერთად, ანუ მსოფლიო ოკეანეთა სისტემაში გამავალ და მის მოსაზღვრე მხარეებთან ერთად, შეადგენდა “განაპირა ნახევარმთვარეს”, განსხვავებით “კუნძულოვანი ნახევარმთვარისაგან”, რომლის შემადგენლობა იდენტურია 1905 წ. შემუშავებული სქემისა.[700]

როგორც ვხედავთ, ჰ. მაქქინდერის სქემებში საქართველოს საკმაოდ განსხვავებული ადგილები აქვს მიკუთვნებული, პირველ შემთხვევაში, 1905 წ. შემუშავებული სქემით, “ღერძულ არეალში”, ანუ რუსეთთან ერთად, ხოლო მეორე შემთხვევაში, 1919 წ. სქემით, “განაპირა ნახევარმთვარეში”. ხომ არ უნდა აიხსნას ეს იმ გარემოებით, რომ 1919 წელს საქართველო არსებობდა დამოუკიდებელი ქვეყნის სტატუსით. უნდა ვიფიქროთ, რომ არსებული პოლიტიკური კონსტელაცია ყოველთვის დიდ გავლენას ახდენს გეოპოლისტიკთა ნააზრევებზე და მათ მიერ შემუშავებულ სქემებზე და პირუკუ, გეოპოლიტიკოსთა ნააზრევები ზოგჯერ განაპირობებენ ქვეყნების მიერ ამა თუ იმ ისტორიული გზის არჩევას. ჰ. მაქქინდერის მიერ, რუსეთის უნიკალური, ცენტრალური გეოპოლიტიკური მდებარეობის პოსტულირების გამო, ალბათ არსად დედამიწის ზურგზე დღეს არა ჰყავს გეოპოლიტიკას იმდენი მიმდევარი, რამდენიც რუსეთში. ჩარლზ ქლოვერის მახვილგონიერი გამონათქვამით, თუ რუსი ინტელექტუალები ადრე თავისი ქვეყნის მსოფლიოზე გამარჯვების დასაბუთებას ისტორიულ კანონზომიერებად მიიჩნევდნენ, ამჟამად თავის იმედებს უკავშირებენ თეორიას, რომელიც დიალექტიკური მატერიალიზმის სრულიად საპირისპიროა. ისინი რუსეთის გამარჯვებას ისტორიის ნაცვლად უკვე გეოგრაფიაში ეძებენ ანუ უფრო სივრცეში, ვიდრე დროში.[701] [გვ. 202]

ამ ნააზრევთა კვინტესენციას წარმოადგენს ა. დუგინის ნაშრომები, რომელთა დედააზრის მიხედვით, ორპოლარული მსოფლიოს დასასრული (იგულისხმება სსრკ-ს დაშლა) წარმოადგენს სტრატეგიულ დარტყმას მიყენებულს საყოველთაო ევრაზიული კონტინენტალიზმის იდეისა და ამავე დროს უკლებლივ ყველა ევრაზიული სახელმწიფოს შესაძლო სუვერენიტეტის მიმართ. მისი აზრით, რუსეთის გეოპოლიტიკური და სტრატეგიული სუვერენიტეტის იმპერატივი, არა მხოლოდ "ახლო საზღვარგარეთის" დაკარგული რეგიონების დაბრუნებასა და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებთან ე. წ. სამოკავშირეო ურთიერთობების აღდგენაში გამოიხატება, არამედ ევრაზიის სტრატეგიულ ბლოკში კონტინენტური დასავლეთისა (პირველ რიგში ფრანგულ-გერმანული ბლოკის, რომელიც თითქოსდა ესწრაფვის პროამერიკული ნატო-ს მეურვეობისაგან განთავისუფლებას)[702] და კონტინენტური აღმოსავლეთის (ირანი, ინდოეთი და იაპონია) სახელმწიფოების ჩართვაში.[703] რუსეთისათვის "იმპერიის გეოპოლიტიკური შემოკრეფა", ა. დუგინის აზრით, წარმოადგენს არა მხოლოდ განვითარების ერთ-ერთ შესაძლო მიმართულებას, სივრცესთან სახელმწიფოს ერთ-ერთ შესაძლო მიმართებას, არამედ საწინდარსა და აუცილებელ წინაპირობას დამოუკიდებელი სახელმწიფოს სახით მისი არსებობისა ანუ დამოუკიდებელ კონტინენტზე არსებული დამოუკიდებელი სახელმწიფოს სახით. უფრო მეტიც, რუსეთი დაუყონებლივ თუ არ შეუდგება დიდი სივრცის აღდგენას, ანუ დროებით დაკარგული ევრაზიული სივრცის დაბრუნებას თავის სტრატეგიულ, პოლიტიკურ და ეკონომიკურ სფეროში, თურმე იგი კატასტროფაში მოაქცევს საკუთარ თავსაც და ყველა იმ ხალხსაც, რომელიც კი "მსოფლიო კუნძულზეა" განსახლებული. ყოველი დაყოვნება "იმპერიის შემოკრეფაში", აღარაფერი რომ არ ვთქვათ რუსეთის მიერ გეოპოლიტიკურ ექსპანსიაზე უარის თქმას, თურმე გარდაუვლად გამოიწვევს დიდ ევრაზიულ სისხლისღვრას, ვინაიდან მაშინ სხვა ძალები შეეცდებიან ევრაზიის ციტადელად ქცევას, ეს კი გამოიწვევს მესამე ძალის – აშშ-ს და მონდიალური პროექტიდან მისი კოლეგების – გაძლიერებას. ევრაზიის ტერიტორიების რუსეთის ხელქვეით "ისტორიის ღერძად" კვლავ გაერთიანება, ა. დუგინის განცხადებით, სადღეისოდ გარკვეულ სიძნელეებთან არის დაკავშირებული, თუმცა ეს სირთულეები არაფერია იმ კატასტროფების წინაშე, რომლებიც თურმე გარდაუვლად იჩენენ თავს, თუ დაუყონებლივ არ დაიწყება "იმპერიის ეს შემოკრეფა".[704] [გვ. 203]

ჰ. მაქქინდერის თანამედროვე მეორე ამერიკელი გეოპოლიტიკოსის ნიკოლას სპაიქმენის (1893-1943) შესწორებით, ის ვინც ფლობს “განაპირა ნახევარმთვარეს” ანუ გარეთა მიწებს (Rimland), იგი ბატონობს “ღერძულ არეალზე” და ამდენად მთელ მსოფლიოზე. მესამე და ყველაზე ადრეული ამერიკული გეოპოლიტიკის კლასიკოსის, ალფრედ მეჰემის (1840-1914) აზრით კი, ძირითადი წინააღმდეგობები კონტინენტურ ანუ ევრაზიულ და საზღვაო ანუ ატლანტურ ძალებს შორის არის საძებარი. თანამედროვე რუსეთის მთელი გეოპოლიტიკური ნააზრევიც ძირითადად სწორედ მკვეთრი ანტი-ატლანტური ხასიათის მქონე ევრაზიული სქემების შემუშავებამდე დაიყვანება. ჩ. ქლოვერისეული ფორმულირებით, ევრაზიელები ევრაზიის ცენტრს (ანუ რუსეთს) განიხილავენ გადამწყვეტი იერიშის გეოგრაფიულ სასტარტო მოედნად, საიდანაც სათავე უნდა დაედოს გლობალურ ანტი-დასავლურ მოძრაობას, რომლის ძირითადი მიზანია ევრაზიიდან "ატლანტური" (ანუ "ამერიკული") გავლენის საბოლოო განდევნა.

რუსეთის ორგანული კავშირი ევრაზიის პოლიტიკურ ტრადიციებთან მკაფიოდ არის ასახული თანამედროვე ნეოევრაზიული გეოპოლიტიკური სკოლის წარმომადგენელთა ნაშრომებში. რუსი ევრაზიელები თუმცა კი არიან იმპერიალისტები, მაგრამ არ არიან ტრადიციული ნაციონალისტები, ფაქტიურად ევრაზიელთა უმეტესობა ცდილობს განასხვავოს თავი რუსი ნაციონალისტებისაგან, მხარს უწერენ რა კავშირს რუსეთის აზიელ მეზობლებთან, განსაკუთრებით მუსლიმი მრწამსისას. როგორც ა. პროხანოვი აცხადებს: "ევრაზიის იდეა ინტეგრაციის იდეაა. რუსული ნაციონალიზმი ევრაზიელობის საწინააღმდეგოა; ეს ორი იდეოლოგია არსებითად ერთმანეთთან შეუთავსებელია. წმინდა ეთნიკური (რუსული) კონცეპცია მხედველობაში არ იღებს თათარსტანსა ანდა კავკასიას".[705] ევრაზიელთა ნააზრევით, რუსები წარმოადგენენ არა მხოლოდ აღმოსავლელი სლავების განშტოებას, არამედ განსაკუთრებულ ეთნოსს, რომელიც თათრულ და სხვა თურქულენოვან ტომებთან სლავების შერწყმის შედეგად ჩამოყალიბდა და ამის გამო გამართლებულია რუსების მიერ ევრაზიის იმ ვრცელი ტერიტორიების გაკონტროლება, რომლებიც თურქულენოვანი ეთნიკური ჯგუფებით არის დასახლებული. საზოგადოდ, ნეოევრაზიულ მოძღვრებას საფუძვლად უდევს კონტინენტური რუსულ-ისლამური ალიანსის იდეა, რომლის ერთ-ერთი ძირითადი თეზაა, რუსეთის უმნიშვნელოვანეს სტრატეგიულ მოკავშირედ, ისლამური ქვეყნების, განსაკუთრებით ირანის, აღიარება. ამ ალიანსის დოქტრინულ დონეზე დასაბუთება ეფუძნება, ანტიტრადიციული, პრაგმატული და საერო თვისებებით გამორჩეული დასავლეთისაგან [გვ. 204] განსხვავებით, რუსული და ისლამური ცივილიზაციების ტრადიციულ ხასიათს.

ეს უკანასკნელი გარემოება განსაკუთრებით არის მხედველობაში მისაღები დღევანდელ საქართველოში მიმდინარე პოლიტიკური პროცესების გადასახედიდან. დღეს მოსკოვს საქართველოზე ზემოქმედებისათვის, გარდა ველური ძალის გამოყენებისა, რჩება მხოლოდ დასავლურისაგან განსხვავებული და რუსული და ისლამური ცივილიზაციების ვითომდა მსგავს ადგილობრივ ტრადიციულ ხასიათზე ანუ ორთოქსულ ფუნდამენტალიზმზე აპელირება, რაც წეშმარიტი ქართული მართლმადიდებლობისათვის და ტრადიციული ქართული კულტურისათვის ყოველთვის უცხო იყო. ქართული საზოგადოების რუსული და ისლამური საზოგადოების ანალოგიურად წარმოჩენა მოსკოვს ევრაზიულ წიაღში მისი მოქცევისათვის ესაჭიროება, მსოფლიო ცივილიზაციურ სისტემათა იმ რღვევის ხაზების გავლებისას, რომლებიც სემუელ ჰანთინგთონის წარმოსახვით, თანდათანობით პოლიტიკური კავშირების გამყოფ საზღვრებად ჩამოყალიბდებიან.[706] თუმცა საქართველოსათვის დასავლური ფასეულობანი, წარმოდგენილი თავისუფლების, თანასწორობის, დემოკრატიის, ლიბერალიზმით, ინდივიდუალიზმით, ადამიანის უფლებებისა და კანონის უზენაესობის, თავისუფალი ბაზრის, კონსტიტუციონალიზმისა და ეკლესიისა და სახელმწიფოს ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლობის იდეებით ძალზე მნიშვნელოვანია და არცერთ დასავლურ თუ სხვა ქვეყანაზე ნაკლებად მისაღები არ არის. შესაბამისად თითქოს არ უნდა მოიპოვებოდეს საფუძველი დასავლური ცივილიზაციისაგან საქართველოს დასაშორებლად და ევრაზიულ სივრცეში მისი გაერთიანებისათვის. კომუნისტური იდეები აქ უკვე საბჭოთა კავშირის დაშლამდე დიდი ხნით ადრე იყო საბოლოოდ უარყოფილი, ხოლო რუსული ცხოვრების წესისაკენ მისწრაფება თითქმის ყოველთვის ნულოვან წერტილზე იმყოფებოდა.

როგორც ჩანს, რუსეთის მმართველ წრეებს ჯერ ისევ ეიმედებათ საქართველოში მომხრეების გამოჩენა, მაგრამ `ორჯონიკიძის სინდრომი~ ქვეყანაში არსებითად დაძლეულია, ქართველები ძირითადად თავმოყვარე ხალხია, ხოლო პოტენციურ ქართველ მოღალატეებს პატივმოყვარეობა არ აძლევს ქვეგამხედვარობის საშუალებას; დღეს პუტინის რუსეთის რეიტინგი იმდენად დაბალია ჩვენში, რომ ძნელად თუ რომელიმე მოღალატე გაბედავს მისი მიმდევრისა და ამდენად საკუთარი ქვეყნის აშკარა მოღალატის იარლიყით იაროს. თუმცა თითო-ოროლა ხელაღებული ნაძირალა მაინც მოიძებნება, რომელიც მუდმივად ეწევა თვითლუსტრაციას, რაც ამავე დროს, სამწუხაროდ ლუსტრაციის ერთადერთ საშუალებას წარმოადგენს ჩვენს [გვ. 205] ქვეყანაში. აშკარაა, რომ “ჰომო სოვეტიკუსების” რიცხვი საქართველოში ბევრად უფრო ნაკლებია, ვიდრე ეს ამიერკავკასიაში და კერძოდ საქართველოში რუსული პოლიტიკის დამგეგმავებს წარმოუდგენიათ.

ამავე დროს, გარკვეულ იმედებს ბადებდა ის მიმდინარეობა რუსულ საზოგადოებრივ აზროვნებაში, რომელიც ალექსანდრე სოლჟენიცინის სახელს უკავშირდებოდა და ფაქტიურად მარგინალური ადგილი უკავია დღევანდელი რუსეთის საჭეთმპყრობელთა გეგმებში. ა. სოლჟენიცინის განცხადებით, მეცხრამეტე საუკუნის დამლევს რუსეთის იმპერიამ დაგეგმილ ან, როგორც მაშინ იტყოდნენ, ამ დაუცველი, უზარმაზარი ქვეყნის შესახებ, თავის "ბუნებრივ" ტერიტორიულ სიდიდეს მიაღწია. ბევრ ადგილას საზღვრები შეესაბამებოდნენ ბუნებისაგან ბოძებულ გეოგრაფიულ პირობებს, მაგრამ ეს იყო ძალზე უცნაური იმპერია. ყველა სხვა იმპერია ყოველ დროს ცდილობდა მეტროპოლიის მაძღარი ცხოვრების ტვირთი კოლონიების მხრებზე გადაეტანა და არსად სხვაგან სახელმწიფო სტრუქტურა არ იყო ისე მოწყობილი, რომლის თანახმადაც კოლონიის მცხოვრებელს მეტი უფლება და პრივილეგია ექნებოდათ, ვიდრე მეტროპოლიაში მყოფ ადამიანებს, როგორც ეს რუსეთში იყო.[707] იგი ხაზს უსვამს, რომ ამიერკავკასიულ და ცენტრალურაზიური ქვეყნებიდან, სადაც რუს ხალხს ძნელად რომ რამე კარგი ელოდებოდეს, საჭიროა იმ მოსახლეობის სისტემატური გამოყვანა და რუსეთში მყარი პირობებით დასახლება, მაგრამ სულაც არა მეტისმეტად შეზღუდული დროის განმავლობაში, ხოლო ადგილზე დარჩენილების დასაცავათ, ან ორმაგი მოქალაქეობა უნდა დაწესდეს ანდა ეს ფუნქცია გაერომ უნდა იტვირთოს.[708] სოლჟენიცინის განცხადებით, დროა რუსებმა ერთხელ და საბოლოოდ შეიგნონ, რომ ამიერკავკასიას, მოლდავეთს, ბალტიისპირეთსა და განსაკუთრებით ცენტრალურ აზიას თავისი საკუთარი გზა აქვთ მომავალში – არარუსული.[709]

მსგავსი განწყობების საპირისპიროდ, ჯერ კიდევ 1997 წლის მაისში ბ. ელცინმა განაცხადა, რომ "დასავლური ალიანსის ექსპანსიონისტური გეგმების" წინააღმდეგობის გასაწევად, მისმა ადმინისტრაციამ მიიღო გადაწყვეტილება საგარეო პოლიტიკის უმთავრეს მიზნად დაესახა “СНГ”-ს ინტეგრაცია და ჩინეთთან კავშირების გაძლიერება. მოსკოვი ამასთანავე განაგრძობდა ირანისა და სხვა ფუნდამენტალისტური მუსლიმი ქვეყნების თავის სასარგებლოდ დამუშავებას. კასპიის ზღვის ნავთობის მიმართ დასავლური სახელმწიფოების ინტერესისა და ამავე რეგიონის ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკების “СНГ”-ში საბოლოო გათქვეფისაკენ მიმართული რუსული წნეხისაგან თავდასაღწევად თურქეთისაკენ სწრაფვის გათვალისწინებით, [გვ. 206] რ. პაიპსის თვალსაზრისით, მოიპოვება იმის ვარაუდის შესაძლებლობა, რომ რუსეთის სამხრეთი საზღვრის გაყოლებით ახალი პოლიტიკური ვითარება ყალიბდება, რომლის გათვალისწინებით მოსალოდნელია წარმოიქმნას ცენტრალურ აზიასა და კავკასიაზე გამავალი ახალი აღმოსავლურ-დასავლური გეოპოლიტიკური რღვევის ხაზი (fault line).[710] მისივე აზრით, ამავე დროს ეს იქნებოდა ისტორიული თანაფარდობის დარღვევა თუკი რუსეთი არ გამოიყენებს შესაძლებლობას გახდეს სამყაროში არსებული წეშმარიტი ძალა და ისევ დაადგება მუქარასა და იძულებაზე დაფუძნებულ ძალის ილუზიას, ვინაიდან ცივი ომის ხანაში რუსეთი მიჩნეული იყო ზე-სახელმწიფოდ არა მისი ეკონომიკური ძლევამოსილებისა და ტექნოლოგიური დაწინაურების გამო, ანდა კულტურული მიღწევებისათვის, არამედ მხოლოდ და მხოლოდ იმიტომ, რომ იგი ფლობდა შეიარაღებას, რომელსაც შეეძლო გამოეწვია დედამიწაზე საყოველთაო განადგურება – ანუ ამ ქვეყნის შესაძლებლობის გამო ეწარმოებინა შანტაჟი. ზე-სახელმწიფოს სტატუსზე რუსეთის პრეტენზიების უსაფუძვლობა აშკარა გახდა უშუალოდ საბჭოთა კავშირის დაცემის შემდეგ: დიდიხნით დაყოვნებული საშინაო რეფორმების ჩატარების მიზეზით მეტოქეობაზე უარის თქმამ, გამოაშკარავა, რომ რუსეთი სინამდვილეში წარმოადგენდა უცხოურ სესხებზე და ნედლი მასალის ექსპორტზე დამოკიდებულ მეორე-კლასის სახელმწიფოს.[711]

პუტინის რუსეთის მიერ დემოკრატიის სულ უფრო მზარდმა შეზღუდვამ და ირანის ბირთვული პროგრამების ფაქტიურმა ხელშეწყობამ, შესაძლოა ამ ქვეყნის თანდათანობითი მოკვეთა გამოიწვიოს საერთაშორისო თანამეგობრობიდან, რაც მას კიდევ უფრო თავშეუკავებელსა და სახიფათოს გახდის მეზობლებისათვის. იგი თავისი სუსტი მეზობლების სულ უფრო მეტი ინტენსივობით ჩათრევას შეეცდება საკუთარ ორბიტაში, რათა მარტო არ აღმოჩნდეს მსოფლიო “იზგოის” არასახარბიელო როლში. მეორეს მხრივ რუსეთისადმი დამოკიდებულების მკვეთრი შეცვლა არ უნდა იყოს მთლად გამართლებული; რუსეთის ისტორიის კარგ მცოდნეებს თავიდანვე ეეჭვებოდათ რუსეთის `გადემოკრატიულობის~ არა თუ უმტკივნეულო მიმდინარეობა, არამედ საზოგადოდ ასეთი შესაძლებლობის არსებობაც კი. დასავლეთელი სპეციალისტები თანდათანობით სულ უფრო ხვდებიან, რომ რუსეთის პრობლემა მხოლოდ ბოლშევიკურ იდეოლოგიაში, მბრძანებლური მეთოდებით მართვად ეკონომიკასა და პოლიტბიუროს ძალაუფლებაში არ ყოფილა, მათი მოცილების შემდეგაც იქ დემოკრატიამ ვერ იზეიმა; ამის მიზეზები ბევრად უფრო ღრმად არის საძიებელი. ზოგიერთი ფიქრობს, რომ რუსებისათვის სატანჯველად იქცა ზესახელმწიფოს სტატუსის დაკარგვა, [გვ. 207] რამაც გამოიწვია საყოველთაო დაბნეულობა და დიდი ტკივილი.[712] თუმცა გასათვალისწინებელია, რომ რუსეთს, არც ბონაპარტისტულ საფრანგეთზე და არც ნაცისტურ გერმანიაზე გამარჯვების შემდეგ არ ჰქონია დემოკრატიული გარდაქმნებისაკენ სწრაფვის არავითარი ცდუნება.

ზბიგნიევ ბრჟეზინსკი, გეოპოლიტიკის მამამთავართა დარად, აცხადებს, რომ ევრაზია მსოფლიოს ღერძული სუპერკონტინენტია და ის სახელმწიფო, რომელიც აქ გაბატონდება განახორციელებს გადამწყვეტ გავლენას მსოფლიოს ორ ყველაზე უფრო ეკონომიკურ პროდუქტიულ რეგიონზე სამიდან: დასავლეთ ევროპაზე და აღმოსავლეთ აზიაზე. ამავე დროს ევრაზიაში დომინირებული ქვეყანა ავტომატურად აკონტროლებს ახლო აღმოსავლეთსა და აფრიკას. ევრაზიისათვის, რომელიც ამჟამად ფუნქციონირებს როგორც საწადრაკო დაფა, უკვე აღარ არის საკმარისი გამოიყენოს ერთი პოლიტიკა ევროპისათვის, ხოლო მეორე აზიისათვის. იმაზე თუ როგორ მოხდება ძალაუფლების განფენა ევრაზიის ვრცელ ფართობზე, დიდად არის დამოკიდებული ამერიკის პირველობა და ისტორიული მემკვიდრეობითობა.[713] ამერიკის ხელმძღვანელობის ერთადერთი რეალური ალტერნატივა არის საერთაშორისო ანარქია. ბრჟეზინსკის აზრით ქლინთონი მართალი იყო, როდესაც ამბობდა, რომ ამერიკა გახდა მსოფლიოსათვის "სრულიად აუცილებელი ქვეყანა".[714] ბრჟეზინსკი დარწმუნებულია, რომ თუ არჩევანი უნდა გაკეთდეს უფრო დიდ ევროატლანტიკურ სისტემასა და რუსეთთან კარგ ურთიერთობას შორის, უპირატესობა პირველს უნდა მიენიწოს. ბრჟეზინსკის აზრით, იმის ნიშანი, რომ რუსეთმა გაწყვიტა კავშირი თავის იმპერიულ წარსულთან, იქნებოდა ახალი დამოუკიდებელი პოსტ-საბჭოთა ქვეყნების სიცოცხლისუნარიანობა და სტაბილურობა. მათი სიცოცხლისუნარიანობა გაანელებს რუსული იმპერიალისტური ცდუნებების ყოველ ნაშთებს. ახალი ქვეყნების პოლიტიკური და ეკონომიკური მხარდაჭერა ინტეგრალური ნაწილი იქნება უფრო ფართო სტრატეგიის, რუსეთის ინტეგრაციისა კოოპერაციულ ტრანსკონტინენტურ სისტემაში. მისი აზრით, სუვერენული უკრაინის არსებობა კრიტიკულად მნიშველოვანი კომპონენტი იქნებოდა ასეთი პოლიტიკის, ისევე, სხვა საყრდენი ქვეყნების, როგორიცაა, მაგალითად, აზერბაიჯანი ან უზბეკეთი. ასეთ შემთხვევაში არაიმპერიალისტური რუსეთი, შესაძლებელი გახდებოდა განხილული ყოფილიყო, რეგიონის ძირითად ეკონომიკურ პარტნიორად, თუმცა უკვე აღარ მის იმპერიულ მმართველად.[715] [გვ. 208]

რუსეთში დემოკრატიული ფასეულობების შეზღუდვა არ უნდა იყოს კარგი ნიშანი სხვა, პირველ რიგში მეზობელი, ქვეყნებისათთვის. ეს ჯერ კიდევ ნიკოლოზ I-ის დროინდელი რუსეთის თვითმხილველმა და კარგმა მცოდნემ მარკიზ დე კიუსტინმა შენიშნა. მისი აზრით: "რუსი ხალხის გულში გაღვივებული ზღვარგადასული და უზომო ამბიცია, ერთ-ერთი იმ ემოციათაგანია, რომელიც მხოლოდ დაბეჩავებულთა შორის შეიძლება აღმოცენდეს და მთელი ერის უბადრუკობით ისაზრდოოს. ეს არსებითად აგრესიული და ხარბი ხალხი - ხელმოკლეობის ზემოქმედების შედეგი - დამამცირებელი მორჩილებით წინასწარ ინანიებს სხვა ერების მიმართ თავისი ტირანიის განხორციელების განზრახვას: ნანატრი დიდებისა და სიმდიდრის მოლოდინით წინასწარული ტკბობა ნუგეშის მომგვრელია იმ შეურაცყოფისას, რომელსაც იგი განიცდის. ყველა საზოგადოებრივი და პიროვნული უფლებების სამსხვერპლოზე მიტანის მერე "განსაწმენდელად", ეს მუხლებზე მდგარი მონა მსოფლიოს დაპყრობაზე ოცნებობს".[716] იმავე, მეცხრამეტე, საუკუნის დამლევს ნ. ლესკოვი თავის "Загон"-ში გულნატკენი წერდა, რომ რუსეთში სულ უფრო ხშირად გაისმოდა ხმები ევროპისაგან "ჩინური კედლით" ქვეყნის გამოცალკევების მოთხოვნით. რუსეთს იგი ადარებდა ჩაბნელებულ ბაკს, "...темный загон, окруженный стеною, в которой кое-где пробивались трещинки, и через них в сплошную тьму сквозили к нам слабые лучи света".[717] რუსეთის ეს მხატვრული სახე ცხოვრებაში დიდი წარმატებით განახორციელეს ბოლშევიკებმა, რომლებმაც მოახერხეს ამ ქვეყნის გარე სამყაროსაგან თითქმის მთლიანი მოწყვეტა სამოცდაათ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში.

მეცხრამეტე საუკუნის გამოჩენილი რუსი მწერალი კ. სლუჩევსკი ერთგან ამბობს: "არიან მთელი ხალხები, თავიანთ თავს და სხვებსაც ცხოვრებას რომ არ ანებებენ..." ეს ყველაზე მეტად, სამწუხაროდ, თვით რუსებზე ითქმის. რუსეთთანაც, ისიც ალბათ გარკვეულ ფარგლებში, საქართველომ შეიძლება მხოლოდ კულტურული და ეკონომიკური ურთიერთობა იქონიოს, თუ კი თვით რუსეთი ამას დაყაბულდება.

უკანასკნელ ხანებში რუსეთმა კიდევ უფრო გაამკაცრა ზომები საქართველოს მიმართ. უფრო ადრე – მავანმა ჩვენი ქვეყანა ყოველგვარი დასაბუთების გარეშე ტერორისტებთან ალიანსში დაადანაშაულა. საინტერესოა, რატომ დაგვადანაშაულეს, იქნებ მართლა ტერორისტები ვართ და არ ვიცით? მაშინ, რატომ არის რომ ამდენი წელია ვერ გადაგვიწრია ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობის პრობლემა? ტერორისტები [გვ. 209] თავიანთი ცივსისხლიანი გათვლებით, ხომ ხშირად აღწევენ ხოლმე დასახულ მიზნებს, გაიხსენეთ თუნდაც “დიდი ოქტომბრის რევოლუცია”.

რუსეთის პრაგმატული პრეზიდენტი `რუსული 11 სექტემბრის~ ანუ ბესლანის ტრაგედიის თავისი ქვეყნის იმპერიული მიზნებისათვის დივიდენდების მისაღებად დაუყონებლივ გამოყენებას შეეცადა. არიელ ქოენი შენიშნავს, რომ კრიზისების დროს ქვეყნები და მათი ლიდერები უბრუნდებიან ხოლმე დროის მიერ გამოცდილ პოლიტიკურ ინსტინქტებსა და შაბლონებს.[718] გარდა ამისა ადგილი უნდა ჰქონოდა ძალაუფლების აქტიური ცენტრალიზაციისა და დემოკრატიზაციის კურსისაგან ფაქტიური გადახვევის დიდი ხნის ნანატრ მისწრაფებას. სთივენ სესტანოვიჩი განცხადებით, უკანასკნელი წლის განმავლობაში სულ უფრო მეტი ადამიანი მიდის იმ დასკვნამდე, რომ რუსეთში პოლიტიკური პროცესი სულ უფრო ნეგატიური მიმართულებით იწყებს განვითარებას და რუსეთის პრეზიდენტის იმიჯიც, შესაბამისად, თანდათანობით უარესდება.[719]

ვლადიმერ პუტინი ბესლანის ტრაგედიის სათავეს საბჭოთა პერიოდიდან შემორჩენილ პრობლემებში ეძებს, კერძოდ, მისი აღიარებით, საბჭოთა იდეოლოგიამ ჩაახშო რეალურად არსებული ეთნიკური კონფლიქტები და არ დაგვიტოვა ახალი უსაფრთხო საზღვრები. ამ სიტყვებმა პირადად მე შთაბეჭდილება შემიქმნა, რომ ისინი დაწერილი უნდა ყოფილიყო (და იქნებ წარმოსახვაში ზოგჯერ თავისებური სიტკბოთი განმეორებულიც) სულ სხვა შემთხვევის მოლოდინში, მაგ., ქართული სამხედრო ნაწილების ცხინვალში შესვლისა და შემდეგ რუსეთის არმიის მიერ იქიდან ძალით მათი გამოძევებისა და საერთაშორისო აუდიტორიის წინაშე "სამხრეთ ოსეთის" რუსეთისათვის იძულებითი მიერთების გასამართლებლად (ვითომდა ქართველთა მიერ მოწყობილი გენოციდისაგან თადარიგიანად გარუსეთებული ოსების გადარჩენის მიზნით). რუსეთის პრეზიდენტი, რა თქმა უნდა, ვერ იტყოდა, რომ საბჭოთა რეჟიმი კი არ ახშობდა, არამედ ხელოვნურად ქმნიდა და შემდეგ რუსეთის ინტერესებისდა მიხედვით აღვივებდა ხოლმე ეროვნულ კონფლიქტებს. რაც შეეხება შენიშვნას ახალი, უხიფათო საზღვრების სასურველობის შესახებ, ეს რა თქმა უნდა ნიშნავს, უსაფრთხოსა და ხელსაყრელს რუსეთის იმპერიული თვალთახედვით და სახიფათოს სხვათათვის, კერძოდ, საქართველოსათვის. მაგალითად, ე.წ. სამხრეთ ოსეთის საზღვრის უკიდურესი სამხრეთ-აღმოსავლეთი პუნქტი, რუს სამხედროთა სასიხარულოდ, საქართველოს დედაქალაქიდან სულ რამდენიმე ათეული კილომეტრითაა დაშორებული. [გვ. 210]

გასათვალისწინებელია, რომ ე.წ. სამხრეთ ოსეთის ფლობის საშუალებით რუსეთს საუკეთესო პლაცდარმი ექმნება დანარჩენი საქართველოს წინააღმდეგ. როგორც ჩანს, ოცდამეერთე საუკუნის დასაწყისშიც ისევ ისეა აქტუალური კავკასიონის ზეკარებისა თუ გასასვლელების ხელში ჩაგდების პრობლემა, როგორც ანტიკურ ხანაში ან შუა საუკუნეებში. არავინ მისცემს ჩრდილოეთიდან მომდგარ რუსეთს ბირთვული რაკეტებისა და ბომბდამშენების გამოყენების უფლებას სუვერენული სახელმწიფოს წინააღმდეგ, ხოლო როკის გვირაბით კაზაკი მოხალისეების შემოსვლა და “სამხრეთ ოსეთში” მცხოვრები “რუსეთის მოქალაქეების” “დასაცავად” ტექნიკის შემოყვანა შედარებით განსხვავებული ჟღერადობის საკითხია. ამიტომ ნუ გვექნება იმის იმედი, რომ როდესმე რუსეთი თავისი ნებით მოგვცემს როკის გვირაბის გაკონტროლების უფლებას ან ჩვენ, ან მსოფლიო ორგანიზაციების წარმომადგენლებს. ამას, თუ არ იქნა საერთაშორისო საზოგადოებრიობის ძალისხმევა, ვერავითარი შერეული საკონტროლო კომისიის სხდომები ვერ უშველის. ეგ გვირაბი მაგისთვის არ გამოუყვანიათ! შიდა ქართლის ჩრდილოეთ ნაწილში რუსეთი კარგა ხანია ქმნის თავისთვის საყრდენს ანუ ხელოვნურ წარმონაქმნს – “სამხრეთ ოსეთს”. ამ მხრივ, საყურადღებოა ჯერ კიდევ 1816 წელს, თბილისის სამოქალაქო გუბერნატორის გენერალ-მაიორ ჰოვენის ზემომოყვანილი შეკითხვა მთავარსარდლის ა. ერმოლოვის სახელზე, რომელიც შიდა ქართლში არსებულ გაუსაძლის პირობებს ასახავა აქ რუსული ხელისუფლების მიერ ინიცირებული ოსთა ჩამოსახლების პროცესთან დაკავშირებით.[720] შიდა ქართლში ოსებისათვის განსაკუთრებით ხელსაყრელი პირობების შექმნა, განპირობებული იყო სურვილით, რომ აქ მათი კომპაქტური დასახლების შექმნის შემდეგ, იმპერიის ხელისუფალთ მიეღოთ კავკასიონის ქედის გადაღმა მდებარე პლაცდარმი, რომელიც რუსეთს თბილისის ეფექტური კონტროლის საშუალებას მისცემდა იქ მისთვის არასასურველ მოვლენათა აღმოცენების შემთხვევაში.

ზემოთ დასახელებულ წერილში ა. ქოენი აღნიშნავს, რომ რუსეთი თანდათანობით ახდენს ქართული პროვინციების – აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის – შთანთქმას, ხოლო ჩეჩნებს თავისი ქვეყნიდან გამოყოფის უფლებას არ აძლევს, თუმცა ქართული პროვინციების მიმართ თავისი დამოკიდებულებით, თვითონვე ხელს უწყობს ჩეჩნური სეპარატიზმის გაძლიერებას და ბიძგს აძლევს პოსტ-საბჭოთა სივრცის სხვა რეგიონებში საზღვრების გადასინჯვის ტენდენციას. ავტორის შეფასებით, მეზობელთა ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევა მიუღებელია ამერიკის შეერთებული შტატებისათვის და სახიფათოა რუსეთისათვის. ა. ქოენი ეტყობა არ აცნობიერებს იმ გარემოებას, რომ “СНГ”-ს ჩამოყალიბება რუსეთს სწორედ [გვ. 211] იმისთვის სწირდებოდა, რომ სხვათა ჩაურევლად ეწრა და ეკერა ეს სივრცე ისე, როგორც მოესურვებოდა. სწორედ “СНГ”-ში 1993 წლის დამლევს საქართველოს შეთრევით რუსეთმა გარკვეული "ლეგიტიმიზაცია" გაუკეთა მის მიერ აფხაზეთის ფაქტობრივ ოკუპაციასა და თავისი საჯარისო ფორმირებების სხვადასხვა ფორმით იქ ყოფნას. ა. ქოენი, ვფიქრობ, მეტად რბილ ფორმულირებებს იძლევა, როდესაც აცხადებს, რომ რუსეთი კითხვის ქვეშ აყენებს საქართველოს სუვერინეტეტს და თავის საზღვრებთან ცვალებად პოლიტიკას ატარებს. სინამდვილეში რუსეთი არავითარ შემთხვევაში არ სცნობს ფაქტიურ დონეზე საქართველოს სუვერინეტეტს, რომელსაც ყოველ ხელსაყრელ შემთხვევაში არღვევს კიდევაც; ვერც ცვალებადს ვერ ვუწოდებთ რუსეთის დამოკიდებულებას საქართველოსადმი, იგი ყოველთვის მაქსიმალური მიზანსწრაფვით და დაუფარავი ცინიზმით ცდილობდა მხოლოდ მისი იმპერიული ზრახვებისადმი მომგებიანი პოლიტიკა გაეტარებინა რეგიონში და სეპარატისტების წახალისებით საქართველოსათვის ფეხზე წამოდგომის საშუალება არ მიეცა.

აღნიშნულ ტექნოლოგიას რუსეთის მმართველები, როგორც ირკვევა, საკმაოდ კარგად იცნობენ; ბესლანის ტრაგედიიდან სამი დღის მერე, ვ. პუტინმა განაცხადა, დასავლეთი მხარს უწერს ჩეჩნებს, რათა რუსეთს მიწაზე მყარად დადგომის საშუალება არ მისცესო და დასძინა, რომ არავის არ უნდა აწყობდეს დედამიწის ნებისმიერ წერტილში ტერორისტების მიერ ძალაუფლების ხელში ჩაგდება. ამას აცხადებს იმ ქვეყნის პრეზიდენტი, რომელმაც ყველაფერი გააკეთა იმისათვის, რომ აფხაზეთში ძალაუფლება ხელში ჩაეგდოთ ტერორისტებს, რომლებიც იმავე ქვეყნის მესვეურთა წაქეზებითა და ხელშეწყობით ხოცავდნენ მშვიდობიან მოსახლეობას მხოლოდ მათი ქართველობის ნიშნით და ამის შემდეგაც, თორმეტი წლის განმავლობაში, ყოველნაირ მფარველობასა და დახმარებას უწევენ იმავე ტერორისტებს.

ძირითადი მიზეზი მთელი ჩვენი უბედურებისა თავისუფლებისადმი ჩვენი დაუოკებელი სწრაფვაა, რაც ვერავითარმა წინააღმდეგობამ ვერასოდეს ვერ ჩაკლა და აგრეთვე ჩვენი ქვეყნის სტრატეგიული მდებარეობა, რომელიც უარყოფითთან ერთად ბევრ დადებით ასპექტსაც შეიცავს თავისუფლების მისაღწევად. ჩვენი ქვეყნის მთელი ისტორია ხომ გამუდმებული თავდაცვაა, ალბათ ამიტომ განგებამ თავდასაცავად მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე უფრო თვალშეუდგამი საოცრება _ დიდი კავკასიონის მთაგრეხილი გალავნად შემოგვავლო და ამით თითქოს ჩრდილოეთის უკიდეგანო ტრამალებიდან მომდინარე საფრთხეს გაგვარიდა. მაგრამ მეთვრამეტე საუკუნის დამლევს სწორედ ჩრდილოეთიდან გადმოსული ერთმორწმუნე რუსეთი აღმოჩდა ის ერთადერთი ძალა, ვინც მოახერხა ქართული სამეფოს საბოლოო გაუქმება. [გვ. 212]

იმიერკავკასიიდან მომდგარი ნებისმიერი ძალისა და განსაკუთრებით აგრესიული რუსეთის იმპერიის მიზნები ბუნებრივია კავკასიონის ქედს გადმოღმა არსებული წარმოდგენების სრულიად საპირისპირო იქნებოდა. ეს უნდა იყოს საქართველოს წინააღმდეგ რუსეთის მიერ უკანასკნელ ხანებში, ანუ მას შემდეგ რაც საქართველომ გამოავლინა დამოუკიდებელი განვითარებისა და დაკარგული თავისუფალების დაბრუნების სურვილი, განხორციელებული მტრული პოლიტიკის მიზეზი. აღნიშნული გარემოება ქვეყანას დიდი გასაცდელს უმზადებს და შესაბამისად ძალთა და რესურსების სრული მობილიზებისაკენ უნდა უბიძგებდეს. რუსეთი, ბუნებრივია, ცდილობს არ მოგვცეს ამის საშუალება და ამის განხორციელებას არცთუ იშვიათად ისევ ჩვენივე საშუალებით ახერხებს ხოლმე.

არადა მსოფლიო საზოგადოებრიობის თვალში საქართველოსთან ამჟამინდელი დაპირისპირება რუსეთისათვის წამგებიანია. ეს არ არის მხოლოდ დიდი და პატარა ქვეყნის კონფლიქტი, იგი სულ უფრო იღებს იმპერიული აზროვნების ძლიერი ქვეყნის დაპირისპირების ხასიათს დემოკრატიული გარდაქმნების გზაზე მდგარ პატარა და დიდი მეზობლის მიერ ხელოვნურად დაუძლურებულ ქვეყანასთან. ასეთი პოზიცია საქართველოს განუზომლად დიდ მორალურ უპირატესობას ანიჭებს რუსეთთან მიმართებაში და ყოვლად დაუშვებელია პოპულიზმისა თუ რომელიმე ოპოზიციურად განწყობილი ძალის საამებლად მისი დათმობა. ამიტომ ცდილობს მოსკოვი სეპარატიზმის მაქსიმალურად გაღვივებას საქართველოს ტერიტორიაზე და თბილისის პროვოცირებას შექმნილი მდგომარეობის თვალთახედვიდან არაადეკვატური ნაბიჯების გადასადგმელად. რუსეთს არა იმდენად აფხაზეთისა და ე. წ. სამხრეთ ოსეთის შთანთქმა ესაჭიროება, რამდენადაც მათი ფაქტიური გაკონტროლებით საქართველოს არშემდგარ სახელმწიფოდ წარმოჩენა და არა მარტო პოლიტიკურად მისი ჩამოყალიბებისათვის ხელის შეშლა, არამედ სრული ეკონომიკურ სტაგნაციაში მოქცევა; ყოველივე ეს კრემლის ჩანაფიქრით, მისთვის საქართველოს ადვილად დაუფლების პერსპექტივას უნდა ქმნიდეს.

ადვილი საფიქრებელია, რომ თუ არა დასავლეთის, პირველ რიგში შეერთებული შტატების დახმარება, თბილისი უკვე დიდი ხანია იქნებოდა რუსეთის გენერალიტეტის მსხვერპლი. ამიტომ გაკვირვების გარდა, არაფერს იწვევს ზოგიერთ ჩვენს ვითომდა პატრიოტულ წრეებში გავრცელებული გამოთქმა, რომ “ოსმანა და ალია, ორივე თათარია!”, რაც იმას ნიშნავს, რომ ჩვენი ეროვნულობისა და თავისუფლების შესანარჩუნებლად, ორივემ, რუსეთმაცა და ამერიკამაც, თავი უნდა დაგვანებონ. თითქოს ამერიკაც რუსეთის მსგავსად შემოჭრილია ჩვენს ქვეყანაში, მოწყობილი აქვს სამხედრო ბაზები, სადაც მოთავსებული ჰყავს ფაქტობრივად საოკუპაციო ჯარი, ხოლო ჩვენგანვე მიტაცებული რეგიონები დაცული აქვს [გვ. 213] ვითომდა თავისი "მშვიდობისმყოფელებით" და ამასთანავე ტოტალური ძირგამომთხრელი საქმიანობით დღენიადაგ ჩვენს დაქცევასა და ამოძირკვას ცდილობდეს და თითქოს ჩვენც მათგან ორივესაგან ("ოსმანასა და ალიასაგან") ჩვენი სამშობლოს განთავისუფლებას უნდა ვესწრაფოდეთ. რაც ყველაზე უფრო საინტერესოა, ეს გამოთქმა, თითქმის ყოველთვის, მხოლოდ ამერიკელების მისამართით არის ხოლმე ნათქვამი. როგორც ჩანს, “მთქმელები” იმედოვნებენ, რომ "ოსმანა" (ანუ პირობითად ამერიკა) წავა "თავის სახლში", დედამიწის დასავლეთ ნახევარსფეროში, ანუ საბოლოოდ ზურგს შეგვაქცევს და "ალიას" (ანუ პირობითად რუსეთს) დარჩება “ბურთი და მოედანი”. ეს გაკვეთილი უკვე წარმატებით ჩაგვიტარეს 1920 წელს, როდესაც ე. წ. ინგლისელი იმპერიალისტები განვდევნეთ და ამის შემდეგ მხოლოდ ნახევარი წელი გავძელით. ამის შემდეგ საქართველოში სისხლის გუბეები ჩადგა.

არადა შეერთებულ შტატებს თავისი წილი პასუხისმგებლობა აწევთ მთელ იმ უბედურებაში, რაც ჩვენ ქვეყანას უკანასკნელი თხუთმეტი წლის განმავლობაში გადახდომია. მხედველობაში მაქვს ის გარემოება, რომ მიუხედავად რიტორიკული მხარდაჭერისა ვაშინგტონმა ნება დართო რუსეთს, გადაემეტებინა ამიერკავკასიაში თავისი უფლებებისათვის (გასათვალისწინებელია, რომ საზოგადოდ ამერიკის პოლიტიკას რუსეთის მიმართ, ჰენრი ქისინჯერმა უკვე კარგა ხანია, რაც უწოდა "ფსიქიატრიის ერთ-ერთი განშტოება". მისი აზრით, აზიაში აგრესიული პოლიტიკით რუსეთი თავისი დაკარგული პრესტიჟის აღდგენას ცდილობს), რითაც ფაქტობრივად ძირი გამოუთხარა საქართველოს სუვერენიტეტს. კერძოდ, ბილ ქლინთონის ადმინისტრაციამ იმ იმედით რომ რეგიონში ახალი, დემოკრატიული რუსეთი სასიკეთოდ გაისარჯებოდა, მას აქ ხელი გაუხსნა და რეგიონის რუსეთთან ნებაყოფლობითი რეინტეგრაცია დასაშვებად მიიჩნია.[721] სწორედ ამის შემდეგ იყო, რომ მგონი წისქვილის ქვაც კი დატრიალდა ჩვენს თავზე, განსაკუთრებით კი აფხაზეთში მცხოვრებ ჩვენს თანამამულეებზე. იმედის მომცემია, რომ დღეს მსოფლიო საზოგადოებრიობა ბოლოს და ბოლოს ხვდება თუ რა ხდება კავკასიაში. დროა ერთმნიშვნელოვნად ითქვას, რომ რუსეთი და განსაკუთრებით ამჟამინდელი რუსეთი ვერ იქნება სიკეთის, მშვიდობისა და განვითარების მომტანი კავკასიაში (თუმცა კი “კულტურტრეგერობის” პრეტენზია მას აქ ყოველთვის ჰქონდა და რამდენადაც უცნაურად არ უნდა ჟღერდეს დღესაც აქვს). რუსეთის თითქმის სამსაუკუნოვანი ძალისხმევის შედეგად, ძველი, რაინდი კავკასიელების ნაცვლად დაუნდობელი ტერორისტები ან ყოვლად უბადრუკი, ზომბირებული “ჰომო სოვეტიკუსები” მოგვევლინენ. [გვ. 214]

საკუთრივ საქართველოშიც, სადაც რუსეთმა შედარებით ნაკლები მენტალური დაღის დასმა მოახერხა, დროა მივხვდეთ, რომ რუსეთი, ვიდრე ის თავის იმპერიულ პოლიტიკას თავს არ დაანებებს, სინამდვილეში ერთადერთი ჩვენი არაკეთილმოსურნეა, რომელსაც არ შეიძლება აწყობდეს კავკასიონის ქედის გადმოღმა მისი იმპერიული მიზნებისათვის გზის ჩამკეტი ქვეყნის არსებობა, მას ჩვენი მიწა-წყალი მხოლოდ პლაცდარმად ესაჭიროებოდა ყოველთვის და დღესაც ესაჭიროება. თავისი ნებით იგი არასოდეს არ შეურიგდება არც საქართველოს დამოკიდებელ სახელმწიფოებრივ არსებობას და არც ჩვენი ერის თავისუფალ განვითარებასა და ერთიანობას. არ უნდა დაგვავიწყდეს ჯერ კიდევ 1919 წელს ივანე ჯავახიშვილის მიერ ნათქვამი სიტყვები, რომ “თუ საქართველო თვითონ დამოუკიდებლად აწარმოებდა პოლიტიკას, მაშინ იყო მისი რენესანსიც. როდესაც კი საქართველო უახლოვდებოდა რუსეთს, მაშინ მისი საქმეები აირეოდა, რადგანაც რუსეთის პოლიტიკაში სრულებითაც არ შედიოდა საქართველოსათვის დახმარების გაწევა. რუსეთს თავისი მიზნები ჰქონდა...”.[722]

რაოდენ დიდი წარმატებებისათვისაც არ უნდა მიეღწია რუსეთს კულტურასა და მეცნიერებაში, ამ ვეებერთელა ქვეყნის უკიდეგანო სივრცეები ანუ ევრაზია მთლიანობაში ყოველთვის იყო მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე უფრო რეტარდულ და დამანგრეველ ძალთა საბუდარი. აქ იღებდა სათავეს და თანდათანობით ყალიბდებოდა ბარბაროსული ძალების შეტევა დანარჩენ სამყაროზე. უკანასკნელ ასეთ გამოვლინებას აქ კომუნისტური საზოგადოების გაბატონება წარმოადგენდა. ყველა ნიშანი მოიპოვება იმის სავარაუდოდ, რომ ეს სამწუხარო ევრაზიული ტრადიცია დღესაც იკრებს ძალებს და მის პირველ მსხვერპლად საქართველოა გამიზნული. ოცდამეერთე საუკუნის დასაწყისში რუსეთის პრეზიდენტი და მმართველი წრეები ისევ ადრეული შუა საუკუნეების წარმოდგენებით საზრდოობენ და თავისი ავადმყოფური იმპერიული მისწრაფებებით იმპულს აძლევენ და ძალას მატებენ გლობალურ ტერორიზმს. ყოველი ქმედება ხომ უკუქმედებას იწვევს, ეს არ არის მხოლოდ ფიზიკური კანონი, ეს საზოგადოებრივი და პოლიტიკური ცხოვრების კანონიცაა.

თავის ორბიტაში საქართველოს დასაბრუნებლად და თავის ხელში საბოლოოდ მის ჩასაგდებად, რუსეთს აუცილებელ წინაპირობად გარესამყაროსაგან საქართველოს იზოლირება ესაჭიროება, ეს კი აქ რელიგიური შეუწყნარებლობისა და ქსენოფობიის აღზევებით თუ მიიღწევა. საბედნიეროდ, არც ერთი ეს სენი, როგორც უკვე ზემოთ ითქვა, ჩვენი ხალხის ხასიათში არასოდეს არ ყოფილა და იმედია არც ერთი წეშმარიტად ქართულ ტრადიციებზე აღზრდილი ადამიანი ჩვენი რწმენის, ქვეყნის, ერის, [გვ. 215] კულტურისა და მომავლის დამღუპველ ამ ანკესზე არ წამოეგება, რომელსაც ზოგიერთები, სხვათა დავალებითა თუ უვიცობით, ცდილობენ გლობალიზაციის "მავნე" პროცესებისაგან ჩვენს ერთადერთ გადამრჩენ საშუალებად წარმოგვიდგინონ. ეროვნული კულტურის განვითარებისათვის გლობალიზაციის ხელისშემშლელ გარემოებებზე ალბათ აჯობებდა ფრანგებს, ჩინელებს, ინგლისელებს, რუსებს, გერმანელებს, იტალიელებსა და სხვ. “ძლიერეთა ამა ქვეყნისა” ემსჯელათ, ჩვენ კი ჩვენი ჯერ კიდევ გავერანებული და გაგლეჯილი ქვეყნის ფეხზე წამოსაყენებლად უნდა ვიღვაწოთ; თორემ გასული საუკუნის ათიანი წლების მსგავსად, ისევ ტრაგიკომიკურ მდგომარეობაში აღმოვჩნდებით, როდესაც ერი და ქვეყანა ხელიდან გვეცლებოდა, ქართველი სოციალისტები კი მსოფლიო რევოლუციის ბედზე ზრუნავდნენ.

რაც შეეხება თვით გლობალიზაციის პროცესს, მასთან დაპირისპირება ქარის წისქვილებთან ბრძოლას თუ შეედრება, რომელთა სასიკეთო, დანიშნულებისამებრ გამოყენება აჯობებდა. ამასთან დაკავშირებით არ იქნებოდა ურიგო მკითხველისათვის შეგვეხსენებინა, რომ თავისი ეპოქის “გლობალიზაციური” ხასიათის პროცესმა – ელინიზმმა განაპირობა ამჟამად არსებული ქართული სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნის დაჩქარება, ხოლო უმნიშვნელოვანესი მსოფლიო მოვლენის – ქრისტიანობის საქართველოში შემოსვლამ, ჩამოაყალიბა ქართული კულტურა, მენტალიტეტი და მნიშვნელოვანწილად განაპირობა ქვეყნის ისტორიული ბედი და მომავალი. ამავე დროს მრავალი ერი და ქვეყანა, ვინც ვერ შეძლო შეგუება დროის მოთხოვნებთან “აღიგავა პირისაგან მიწისა”.

რუსეთს დღეს, რა თქმა უნდა, აწყობს აქ ისეთივე არადემოკრატიული, კორუმპირებული და ოლიგარქიული ნომენკლატურის მქონე გარემოს აღორძინება, როგორიც თვით რუსეთშია, მაშინ აღარაფერი დააბრკოლებდა ერთნაირი რეჟიმის მქონე “იზგოების” დაახლოებას, უფრო ზუსტად, დიდი “იზგოის” მიერ პატარა “იზგოის” შთანთქმას, ვინაიდან ამ უკანასკნელს საშველად აღარავინ გამოუჩნდებოდა. სწორედ აქეთკენ მიექანებოდა საქართველო წინა წლებში და სწორედ ამიტომ არ უნდა დავუშვათ ჩვენთვის უცხო და დიდი რუსეთისათვის ტრადიციულობით ჩვეულად შენიღბული ფუნდამენტალიზმის აღმოცენება ქვეყანაში. არადა ჩვენში მოვლენათა ასეთი განვითარებისათვის ყველა წინამძღვრები შეიქმნა. ასეულ ათასობით ადამიანების დევნილებად ქცევა საკუთარ სამშობლოში, ათეულ ათასობით დახოცილი, გადამწვარი ან წართმეული სახლები, მთელ საქართველოში ცხოვრების ყოვლად გაუსაძლისი, არაადამიანური პირობების ჩამოყალიბება; განა ყოველივე ამის შემდეგ ამ ხალხისაგან ვინმე ძმობას, მეგობრობას და კეთილმეზობლურ დამოკიდებულებას უნდა ელოდოს? რა [გვ. 216] თქმა უნდა არა! ამ აქციის ერთ-ერთი ჩაფიქრებული შედეგი მათი საბოლოო გაბოროტება და საქართველოში ფუნდამენტალიზმის აღმოცენებისათვის გზის გაკაფვაა. ამის შემდეგ კი ერთიანი იდეოლოგიური და მენტალური ფონის ჩამოყალიბების შემდეგ ალბათ უფრო ადვილი გახდებოდა ისევ აღდგენა “ძმური კავშირისა” – ღვთის პირისაგან გადავარდნილთა და დაწყევლილთა კავშირისა.

საქართველო ერთნაირი სისხლის ჯგუფისა თუ გენეტიკური კოდის მქონე მოსახლეობის მიერ შექმნილი ქვეყანა კი არ არის, არამედ თანამოაზრეთა ერთობლიობაა, რომელიც იზიარებს ამ ქვეყნის არსებობის პრინციპებსა და მიზნებს, საქართველო ერთი ნებითა და სულით შედუღაბებული ადამიანების ნაერთია. ქართველობა, ახლო აღმოსავლეთისა და ხმელთაშუაზღვისპირეთის უძველესი ცივილიზაციების შექმნელთა და ჩრდილოეთიდან შემოსულ, ადრეულ ხანებიდანვე ჩვენი ჭირ-ვარამის გამზიარებელ და ჩვენთან ერთად საქართველოსთვის თავდაუზოგავ მებრძოლ იმიერკავკასიელთა, ნაჯვარია. მომხდურთა ცალკეული ჯგუფები არცთუ იშვიათად სახლდებოდნენ საქართველოს ტერიტორიაზე და ქართველ მეფეთა ერთგული ქვეშევრდომები და საიმედო საყრდენი ხდებოდნენ ევრაზიის მუდმივად ფეთქებადი სამყაროდან გადმოსულ გადამთიელთა შემდგომი ტალღების მოგერიების დროს. შეიძლება ითქვას, რომ ამ პროცესს ქვეყნის ისტორიაში პერმანენტული ხასიათი ჰქონდა. სხვა საკითხია, რომ ამ ნაერთმა სრულიად უნიკალური შედეგი მოგვცა, ხალხი, ყველასაგან განსხვავებული ენის, კულტურისა და მენტალიტეტის შემოქმედი. “ენა, მამული და სარწმუნოება” იყო ქართველი ერის შემოქმედი და არა ამ ერის შემადგენელთა ბიოლოგიური მონაცემები, რომლებიც ერთმანეთისაგან, თვით ცალკეული კუთხეების მოსახლეობის წიაღშიც კი, ჩვენ უფრო მეტად განსხვავებული გვაქვს, ვიდრე ეს სხვა ქვეყანათა უმრავლესობაში შეინიშნება, რაც, ქართული ენის მონაცემებთან ერთად, ჩვენი ერის დიდი სიძველისა და გრძელი და აქტიური ისტორიული გზის გავლის უტყუარი მოწმობაა.

კავკასიონის ქედის გადაღმა-გადმოღმა ადამიანის ცხოვრება პოლიტიკურ პოზიციასა და მენტალიტეტსაც კი თვისობრივად ცვლიდა. ახალმოსახლენი საერთო ამიერკავკასიული მისწრაფებებითა და ცხოვრებით არსებობდნენ და ყოველი მომხდური მათთვისაც ძირძველი მოსახლეობის მსგავსად, არასასურველი და სახიფათო ხდებოდა. როგორც უკვე დღევანდელი დღის გადასახედიდან ვიცით, მდგომარეობა რადიკალურად განსხვავებული ხდება, გარეშე დამპყრობელი ძალის მიერ გადმოსახლებულთა მეხუთე კოლონად გამოყენების შემთხვევაში.

რუსეთის მიერ ადრე განცდილი წარუმატებლობით დაწრილ პატივმოყვარეობას და ამჟამინდელ მზარდ ამბიციებს საქართველოს ანექსია [გვ. 217] დაედებოდა მალამოდ. დაბალი ღობეების გადათელვა ხომ ამ ქვეყნის მმართველთა ტრადიციული და საყვარელი საქმიანობაა. რუსეთში ქართველოფობიის მთელი დღევანდელი პარპაშიც იმის მანიშნებელი უნდა იყოს, რომ საქმე საკმაოდ სერიოზულადაა და `ჩრდილოელი დათუნიაც~ მოსალოდნელი ლუკმით პირის ჩაგემრიალებას აპირებს. ჩვენი სახელმწიფოებრიობის ხელყოფის ყოველ ცდას საღი გონებითა და მტკიცე ნებით ანუ ღირსეულად უნდა დავუხვდეთ. ღირსება არა მარტო ადამიანებისთვის არის საჭირო, ქვეყნისათვის მას სასიცოცხლო მნიშვნელობა აქვს.

ჩვენი და სხვათა სისხლისღვრა თავიდან რომ იყოს აცილებული, ეს დიდი ქვეყანა უნდა დარწმუნდეს, რომ მას აქ ძლიერი და ძნელადგადასალახავი წინააღმდეგობა დახვდება. თავდაცვისათვის მზადყოფნა ხომ მშვიდობის ყველაზე ნაღდი გარანტიაა. სხვა ვერავინ, დიდი სურვილიც რომ ჰქონდეს, ჩვენ გასაკეთებელ საქმეს ვერ გააკეთებს. სხვა საქმეა, რომ მსოფლიო პოლიტიკურ ძალთა კონსტელაცია თითქოს იმედის გადაწურვის უფლებას არ უნდა გვაძლევდეს.

დღევანდელობის გადასახედიდან, ამიერკავკასია (და კერძოდ საქართველო) მდებარეობს არა მხოლოდ გეოგრაფიულად – დედამიწის ოთხივე მხარის გზაჯვარედინზე – არამედ გზაჯვარედინზე ქრონოლოგიური თვალთახედვითაც – ძველ, ტოტალიტარულ და ახალ, დემოკრატიულ სამყაროებს შორის. ორივე ეს გზაჯვარედინი ამავე დროს ერთმანეთთან არის გადახლართული; ამიერკავკასიის ჩრდილოეთითა და აღმოსავლეთით ჯერ ისევ არიან განლაგებული ფაქტობრივად ტოტალიტარული ქვეყნები, ხოლო დასავლეთითა და სამხრეთით – მეტნაკლებად დემოკრატიული ცხოვრების წესის მქონე, ან დემოკრატიული გარდაქმნების გზაზე მდგარი საზოგადოებები. აღსანიშნავია, რომ დღევანდელ მსოფლიოში ქვეყნები განირჩევიან არა გეოგრაფიული ან გეოპოლიტიკური დაჯგუფების პრინციპებით, არამედ უფრო თავისი კუთვნილებით თუ დაპირისპირებით ლიბერალურ-დემოკრატიული ფასეულობებისადმი. ყოველ შემთხვევაში, ევროატლანტიკური ერთობისადმი კუთვნილება, მასში შემავალი ქვეყნების მიერ სწორედ ამ ფასულობათა გაზიარების კრიტერიუმებით განიზომება.

როგორც ზემოთ უკვე ითქვა, საკონტაქტო, თუ გამყოფ, ზონაში საქართველოს ოდინდელი მდებარეობა იყო ძირითადი მიზეზი მასზე ბარბაროსული საზოგადოებებიდან მომდინარე მუდმივი გარეგანი ზეწოლისა ანუ “გამოწვევის” (challenge), რაც, ბუნებრივია, განაპირობებდა მისივე სიმეტრიულ რეაქციას ანუ ”პასუხს” (response). ამრიგად, გეოპოლიტიკური ხასიათის ფაქტორებმა არა თუ გამოიწვიეს თავის დროზე ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოს წარმოქმნა-ჩამოყალიბება, არამედ განსაზღვრეს კიდევაც მისი ”არსებობის არსი” (raison d'être). შეიძლება ითქვას, რომ საქართველოს პოლიტიკური ისტორია, სხვა ამიერკავკასიული [გვ. 218] ქვეყნების მსგავსად, ძირითადად განპირობებული იყო ამიერკავკასიის მდებარეობით დიდი კავკასიონის მთაგრეხილის სამხრეთით. ეს მთაგრეხილი ქმნიდა ტეხილს (გეოლოგიური “რღვევის ხაზის” მსგავსად) არა მხოლოდ გეოგრაფიული, სოციალურ-ეკონომიკური, ეთნოკულტურული, არამედ მსოფლიოს გეოპოლიტიკური დაყოფის თვალსაზრისითაც. კავკასიონის წყალგამყოფი ქედის, მსოფლიოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ბუნებრივი გამყოფის, გადმოღმა საქართველოს მდებარეობა, როგორც ჩანს, თავისთავად არის მისი გეოპოლიტიკური პოზიციის დეტერმინანტი, ხოლო კავკასიონის ზეკარების კონტროლის საჭიროება – უმთავრესი სახელმწიფოებრივი ფუნქცია მსოფლიო პოლიტიკის გადასახედიდან.

საქართველოს კატასტროფა შეეძლო განეპირობებინა მხოლოდ თვით ამ ქვეყნის ხელისუფალთა მიერ საკუთარ „არსებობის არსზე“ ნებაყოფლობით ხელის აღებას. რუსეთისათვის კავკასიის კარის გასაღების გადაცემით საქართველომ თავის სახელმწიფოებრიობას სასიკვდილო განაჩენი გამოუტანა, კავკასიონის ზეკარის „მეციხოვნემ“ თავისი არსებობის აზრი, ფუნქცია, დაკარგა; ფუნქციის გარეშე კი ბუნებაში ვერაფერი იარსებებს, ვერც ცოცხალი ორგანიზმი და ვერც სახელმწიფო. საკუთარი არსებობის აზრზე ნებაყოფლობით უარის თქმას განსაკუთრებით იმ მიზეზის გამო აქვს გადამწყვეტი მნიშვნელობა, რომ ამ დროს ქვეყანას აღარავითარი ნება აღარ რჩება რათა „გამოწვევას“ გასცეს „პასუხი“ და შესაბამისად ამისა იგი, ყოველგვარ სტიმულსა და ენერგიას მოკლებული, ჩიხში ემწყვდევა. სახელმწიფოებრივად ფუნქციადაკარგული ქვეყნის მოსპობა მტრისათვის არავითარ სიძნელეს არ წარმოადგენს; ასეთ მდგომარეობაში მყოფ ქვეყანას არც შემწედ, არც მოსარჩლედ და არც მოკავშირედ არავინ გამოუჩნდება. რუსეთის მიზანი საქართველოსთან მიმართებაში, ჩემი აზრით, ყოველთვის იყო უკანასკნელისათვის „არსებობის არსის“ დაკარგვა, რუსეთისათვის ეს პრაქტიკული გეოპოლიტიკური ამოცანებით იყო ნაკარნახევი.

ამრიგად, შეიძლება ითქვას, რომ საქართველოს სახელმწიფოებრივი კონცეპცია, ძირითადი იდეა თუ “არსებობის არსი”, გარდა დასავლეთ-აღმოსავლეთისა და ჩრდილოეთ-სამხრეთის კულტურულ-ეკონომიკური დაკავშირებისა, იყო კავკასიონის ქედის ცენტრალურ და დასავლეთ ნაწილზე გადმომავალ ზეკარებზე კონტროლის განხორციელება, რაც, თავის მხრივ, ზემოაღნიშნულ დასავლეთ-აღმოსავლეთისა და ჩრდილოეთ-სამხრეთის კავშირურთიერთობათა ეფექტური ფუნქციონირების წინაპირობასაც წარმოადგენდა. ქვეყნის ეს გეოპოლიტიკური დანიშნულება, უპირველეს ყოვლისა, მისი ფიზიკურ-გეოგრაფიული მონაცემების ერთობლიობით იყო განპირობებული, რომელთა ძალდატანებითი შეცვლა ქვეყნის არსებობის ხელყოფის ტოლფასია. [გვ. 219]

Back:

http://www.scribd.com/kavta/

or

http://www.geocities.ws/komblege/

Giorgi L. Kavtaradze

THE PROBLEMS OF STATE DEVELOPMENT OF GEORGIA

(from the earliest times)

(Summary)

If we throw a glance through the main - Eurasian - part of the Eastern Hemisphere we can easily find Transcaucasia, located between two seas. It has quite an extraordinary, I dare say, even central position on the Hemisphere. In the north of it, across the Great Caucasian Range, is situated typical northern country - Russia, in the south - genuine Middle Eastern Turkey and Iran, in the west the Black Sea divides it from Eastern Europe, and in the east - the Caspian Sea from Central Asia. Such an intermediate location of the Caucasus should be the reason of its ethno-cultural diversity noticed already by Greco-Roman authors.

Georgia (ancient Colchis and Iberia) - the country of the Golden Fleece of Classical Greek mythology is located in the central and western parts of Transcaucasia. It is chained to the Caucasus like Prometheus who found his last abode in the same mountains. Even on the former state emblem of Georgia, under the hoofs of the horse of Tetri (White) Giorgi (the image of Georgia) the Caucasian mountains are depicted - instead of the dragon of St. George’s icon - a symbol of natural challenge of the country, representing the link of its destiny with one of the main markers of the geographical, ethno-cultural and political division of the world.

Georgia, and Transcaucasia generally, lies not only at the crossroads of all four sides of world, but at the cross-roads also from the temporal standpoint between the old and new worlds - the old world of totalitarianism and the new world of democratic society. Both these cross-roads are at the same time intertwined with each other. The areas north and east of the Caucasus are still embodiments of totalitarian societies, the areas west and south - of societies with a democratic way of life, or on the path of democratic transformation.

The beginnings of Georgian statehood is one of the most controversial problems of the Georgian historiography. Some scholars are connecting the beginnings of Georgian statehood with Colchis of the legendary king Ayetes.

At the same time the very beginning of Georgian statehood by the indication of ancient Georgian historical tradition should be searched in the south-western part of ancient Georgia, where the land of Daiaeni/Diaukhi of Assyrian and Urartian cuneiform inscriptions existed from the late second millennium BC. By the information of the inscription of [გვ. 220] the Assyrian king, Shalmanasar III, which was dated to 844 B.C., the land of Daiaeni was located near the source of the Euphrates (i. e. the Western Euphrates or the Kara-su) in the territory which is known by Georgian and Armenian tradıtıon as Tao or Taik.

Except for the obvious similarity between the archaeological material of the Early Iron Age of the central and south-western parts of Transcaucasia (i. e. central part of eastern Georgia and south-western part of hıstorıcal Georgia), some toponyms characteristical of Daiaeni/Diaukhi are also often considered of Kartvelian origin.

An additional evidence in this connection might be provided by the name of the "Royal city" of Diaukhi – "Šašilu", mentioned nearly half a century after the Shalmanasar’s campaign in the inscription of Urartian king Menua which possibly was situated on the place of the Medieval Georgian village of Sasire (immediately west of the well known castle of Tortomi or Tortum-kale, ca 20-30 km north-west of the Dumlu-su, the source river of the Euphrates) which means in the old Georgian the "place of birds" (sasire). When identifying Šašilu as Sasire we take into account the fact that in Urartian cuneiform script it is impossible to distinguish from each other the sounds š and s, l and r, u and o and the information of the above inscription of Shalmanasar III that he erected his statue in the anonymous city of Asia when the latter came to him exactly to the source of the Euphrates.

The period of replacement of the Pax Achaemenia by the Pax Macedonica marks out the emergence of Iberian (East Georgian) kingdom and the beginning of unbroken state tradition of Georgian monarchy which has lasted till the beginning of 19th century.

Numerous states were created in all parts of the world after the First and Second World War and the collapse of Communistic system. In our days this process takes place mainly in new countries of the post-Soviet space, among them in Georgia, where an analogous situation was known already after the annihilation of the Russian Empire and the three year period of the time of existence of the Georgian Democratic Republic, occupied by Soviet Russia in February-March 1921. Though the tradition of statehood in Georgia counts thousands of years.

It seems that the factors of geopolitical character caused not only the emergence of statehood in Central Transcaucasia in the Classical period but also determined its historical development in Medieval, New and Newest times.

The main purpose of the future studies is to outline the possible trends in Georgia’s political orientation against the background of existing tendencies in the political life of Georgia itself, of Transcaucasia generally, and of a more wide area - adjacent to the basins of the Black and Caspian seas. [გვ. 221]

Discussions under way among Georgian politicians and public of how to solve the triple choice which faces the country:

1. to join the security system of the CIS (i.e. Russia),

2. declare neutrality,

3. integrate with the Euro-Atlantic democratic societies.

Pro-Russian trend actually means turning back from the process of state creation to final dissolution (though gradual) in the Russian maw – the age-long dream of Russian political circles. In spite of the decisions of various summits Russia tries to retain by all means its military presence in Georgia and at the same time to widen its economic and political positions in the country.

Neutral status is irrelevant for a country lying on the highway of political processes and surrounded by aggressive neighbours - primarily by Russia; Turkey and Iran to some extent, during the reinterpretation of their Caucasian policy after the breakdown of the Soviet Empire, are trying to ensure peace and security of the region – different with their old historical traditions. At the same time, Turkey could be considered itself as a member of the Transcaucasian family. We have in mind the fact that Transcaucasian southern boundary is confined by the flow of the Araxes River. The upper reaches of it form a boundary between Transcaucasia and Anatolia, going west from the same river along the Palandöken and Kop ranges; and further to the north, the presumable border runs along the middle and lower flow of the Çoruh River. We could use the term Turkish Transcaucasia as the manifestation of a widening interpretation of Transcaucasia.

The pro-Western trend seems the only option, which can secure the independent development of Georgia. But can we be sure that this choice answers the national interests of the country? Why the pro-Western orientation becomes a motto of Georgian society? How trustworthy are the fears spreading among a part of Georgian public that because of their pro-Western orientation the country and its population are under the unforeseeable and imminent threat of punishment coming from rivals of the Western democratic societies and, therefore, in the opinion of this part of public, the political orientation of the country should be changed?

These questions show how tense and uncertain the political situation in Georgia is today. I don’t think that there exists an easy answer to all questions that are facing Georgian public today, but historians could try to make the situation more understandable from the standpoint of the historical development of this country.

Therefore, we need to throw a glance from the historical perspective to gain an insight into the character of developments underlying modern processes. The pointer of Georgia’s political compass was directed at various sides of the world in different times, but what kind of mechanism caused [გვ. 222] such a shift of orientation? Which point, having strong magnetic power, was most determinative for the Georgian pointer throughout the history? These are the questions that should be answered.

Unfortunately nobody paid attention in the special literature to the interconnection between the existence of state power in Central Transcaucasia and the necessity to control the passes through the Caucasus, indicated by the historical development of the area. This must be mainly due to the fact that during the last two hundred years Transcaucasia was incorporated in the Russian and Soviet empires and no governmental employee in charge of these totalitarian states would allow, or will encourage even now in a much more democratic Georgia, to carry out such a study. Both these countries (the Russian Empire and the Soviet Union) succeeded in total subjection of the Transcaucasian territory which was of vital importance for their expansionistic plans against the entire East Mediterranean-Middle Eastern area. On the other hand, the fact that no Caucasian nation was represented on the political map of the world over the last two centuries, with the above-mentioned short exception, is the main reason why Caucasian history was actually neglected by Western specialists even when studying the areas adjacent to it.

The breakdown of the Communist system gave specialists of countries belonging to this system the possibility of using such methodological principles that are far removed from the dogmas of Marxism-Leninism and that were sometimes already obsolete in other parts of the world. In connection with the early Caucasian political history the use of Arnold Toynbee’s Challenge-and-Response model seems preferable, as the emergence and development of the idea of statehood in the Caucasus finds its stimulus (Challenge) in the reaction (Response) of the local natural and social environment.

The political history of Georgia, like other Transcaucasian countries, was mainly dominated by the fact of the geographical location of Transcaucasia south of the Great Caucasian mountainous chain, one of the most important watershed systems of the world. These mountains form a fracture (something like a geological fault-line) not only from the geographical and ethno-cultural points of view, but also from the geopolitical division of the world. The key importance of the location of the Caucasus was picturesquely stated by Pliny the Elder (Plinius Magnus), already two thousand years ago, namely that the Caucasian Gate (i.e. the Darial Pass, crossing the central part of the Great Caucasian Range), divides the world in two parts (n. h., VI, 30).

There was always a need for a barrier to be erected by the world of reasonable men against the world of barbarians, such as the Great Wall of China or Hadrian’s Wall (Roman Limes). The Caucasian Gate had the same function for the Middle East. From times immemorial it barred the descent of the Eurasian nomads into the civilised world of common interest - the Mediterranean-Middle Eastern oikoumene. [გვ. 223]

The Caucasian Gate is frequently called the Pillars, Stronghold or Iron Gate of Alexander the Great by the Classical (Greco-Roman) authors. The linkage of Alexander’s name of the legend with the emergence of the Iberian statehood, known from the evidence of old Armenian and Georgian chronicles, indicates the raison d’être of this state, namely to be the outpost of the civilised world in its struggle with the realm of Gog and Magog lying beyond the Caucasian Gate. The above-mentioned emblem of Georgia, bears the sun, the moon and the five stars, supposedly bestowed on the Georgians by the legendary image of Alexander of old Georgian chronicles as an ideological basis of their state religion. Thus the concept of Alexander’s Iron Gate was the reflection of the concrete political function of the Georgian State - the control of one of the most important strategic passes of the world.

This function of the state seems to have been one of the main decisive factors that challenged the emergence of the Georgian State in the central part of Transcaucasia in the Early Hellenistic period. The location of Georgia, south of the Great Caucasian Range, in the contact zone of the Eurasian nomads and the Middle Eastern civilised societies, had predetermined the continual external pressure from the north, a Challenge, which for its part caused a Response - the creation of a state (i.e. the Iberian Kingdom) in Central Transcaucasia. The raison d’être not only of Iberia, but also of other new states of the Classical period, Albania and Lazica (the successive state of Colchis), were to become strongholds of the civilised world (Greek oikoumene or Roman orbis terarrum) in its struggle with the barbarian Realm of Darkness beyond the Caucasian Gate. However, there was undoubtedly a difference between the western political orientation (the Greek states, Roman and Byzantine empires) of Iberia and also to a certain degree of Lazica, on the one hand, and the eastern orientation (Persia, Parthia) of Albania (together with Armenia), on the other.

The control of the Caucasian passes could create the most favourable opportunity for the preservation of Pax Romana in the Middle East. The Iberians (eastern Georgians) were the most important allies of the Romans in the region, having supremacy over the Caucasian Gate.

The close collaboration between the Romans and the Iberians, based on their joint strategic interests as parts of one and the same orbis terarrum was the leit-motif of their interrelations.

At the same time, the rulers of the Iberian Kingdom successfully used the favourable strategic location of their country to balance the pressure of the powers coming from all sides of the world, often changing the direction of their orientation. Already Tacitus noted that the Iberians were “masters of various positions” and could suddenly “pour” mercenaries from across the Caucasus against their southern enemies (Ann. 6, 33). [გვ. 224]

The long-term aspiration of the medieval Georgian monarchy, going back presumably to the times of the Roman Empire, to bring under its sovereignty not only the Caucasian Gate, but all existing Caucasian passes from the Black to the Caspian Sea, is expressed by the formula of its territorial integrity in the Georgian chronicle of the eleventh century the “Life of Georgia”: “from Nikopsia to Daruband”, i.e. from the northeastern Black Sea littoral to the Derbent gateway (the second important pass of the Caucasus), on the western shore of the Caspian Sea. This formula, emphasising especially the northern borderline along the Caucasus, enables us to interpret the main function of that kingdom in a more general context.

Faced with the necessity of effective control of the Caucasian passes, which barred the way of the northern invaders, the rulers of the states of the Eastern Mediterranean-Middle Eastern area were always eager to have in Central Transcaucasia - in Iberia - a political organisation with sufficient strength to fulfil such a defensive function. The concept of the Caucasian Gate predetermined the fate of the Georgian State from the Early Hellenistic time till the beginning of the nineteenth century, when Georgia’s annexation by Russia meant the loss of this important function of this state. I think, this function was the reason that Georgia, as pointed out by Cyril Toumanoff, is the only country of Christendom where sociopolitical and cultural development ran an uninterrupted course from the Classical period to the beginning of the nineteenth century.

This overwhelming interest of the Near Eastern-Mediterranean societies in Georgia was caused not only by the abstract defensive function of this country, but mainly by its concrete location at the edge of the civilised and barbarian worlds. Though Georgia and Transcaucasia were open to the influences of these two opposite models of historical development, the factor of the Great Caucasian Range determined its destination to be the stronghold of the highly developed and prosperous Middle Eastern-Mediterranean oikoumene against the vast area of Eurasian steppes - an embodiment of the powerful and aggressive forces with their slow rate of social, political, economic and cultural development; or in other words, to be the stronghold of the civilised South and West against the barbarian North and East. On the other hand, the northern nomads required a bridgehead for their raids towards the Middle East. The territories of Georgia and Transcaucasia represented best opportunities for this task.

The constant opposition between the barbarian and civilised peoples, aggressors and producers, brigands and creators, were two firestones with the help of which the fire of statehood south of the central part of the Great Caucasian Range, in Central Transcaucasia, was kindled. [გვ. 225]

შენიშვნები

[1] Toumanoff 1943, 139.

[2] Toynbee 1956, 31, 101, 208ff.; იხ. ქავთარაძე 1997.

[3] Claessen & Skalník 1978, 5.

[4] Claessen & Skalník 1978a, 626.

[5] იხ. Claessen & Skalník 1978, 13-14.

[6] იხ. Cohen 1978, 45.

[7] Cohen 1978, 46.

[8] Claessen & Skalník 1978, 21.

[9] Carneiro 1970, 733-738.

[10] Cohen 1978, 51.

[11] მაგ. Service 1975, 270.

[12] Claessen & Skalník 1978a, 626-627. ომიანობას, მიუხედავად იმისა, რომ იგი არ არის ყველაფრის განმაპირობებელი, მნიშვნელოვანი როლი უნდა ეთამაშა არაორგანიზებული, შესაძლოა ნახევრად–ნომადური ხალხის ცენტრალიზებულ, პლურალისტურ და მონარქიულ სახელმწიფოდ გადაქცევაში (Cohen 1978, 47).

[13] Cohen 1978, 48.

[14] Service 1975, 259, 271.

[15] Cohen 1978, 48.

[16] Claessen & Skalník 1978b, 643.

[17] Khazanov 1978, 83.

[18] Claessen & Skalník 1978, 17.

[19] Claessen & Skalník 1978a, 629.

[20] Claessen & Skalník 1978b, 640.

[21] Service 1977, 337.

[22] Claessen & Skalník 1978b, 642.

[23] Claessen & Skalník 1978b, 645. ჰ. კლაესენი და პ. სკალნიკი შენიშნავენ, რომ თუ კი გავიზიარებთ ცივილიზაციის მარქსისტულ განსაზღვრებას – , ანუ მეორადი სოციალური [გვ. 12] ფორმაციისას – მაშინ ადრეული სახელმწიფო წარმოჩნდება როგორც ცივილიზაციის საწყისი სტადიის პოლიტიკური ორგანიზაციის ტიპური სახეობა (Claessen & Skalník 1978b, 648-649).

[24] Oppenheimer 1926, 267; იხ. Kammler 1966.

[25] Claessen & Skalník 1978a, 629.

[26] Claessen & Skalník 1978a, 623.

[27] Claessen & Skalník 1978b, 641.

[28] Koranashvili 1978, 267.

[29] Koranashvili 1978, 259.

[30] Koranashvili 1978, 262.

[31] Kohl 1988, 596.

[32] შდრ. Массон 1997, 130, 132.

[34] აქაც და ქვემოთაც ფრჩხილებში მოთავსებული ქართლის ცხოვრების გვერდებისათვის იხ. ყაუხჩიშვილი 1955 (ტ. I) და ყაუხჩიშვილი 1959 (ტ. II).

[35] Lehmann-Haupt 1931, 792, 851; მელიქიშვილი 1951, 208; Salvini 1967, 22f.

[36] უკანასკნელი მონაცემების მიხედვით, ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის აღმოცენების სტადიის საწყისი ეტაპი ადრე მიღებულთან შედარებით ბევრად უფრო ადრეული ხანით უნდა დათარიღდეს. მხედველობაში მაქვს, უკანასკნელ წლებში კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ შირაქის ველზე გამოვლენილი ბრინჯაოს ხანის უაღრესად შთამბეჭდავი კულტურა.

[37] მელიქიშვილი 1951, 203-230.

[38] ტიგლათფილესერ I-ის (ძვ. წთ. 1114-1076 წწ.) წარწერა პრიზმაზე (IV43-V32). მართალია, უკვე სალმანასარ I (ძვ. 1273-1244 წწ.) იუწყებოდა "ურუათრის" არსებობის შესახებ, მაგრამ ტომთა ეს გაერთიანება, დაიაენისგან განსხვავებით, ამიერკავკასიის ფარგლებს გარეთ მდებარეობდა.

[39] ზოგიერთი ავტორი დაიაენი/დიაუხის ქვეყანას თანამედროვე თურქული ქალაქების ერზინჯანსა და ერზურუმს შორის მდებარე ტერიტორიით განსაზღვრავს (Streck 1898, 109f. შდრ., Sayce 1897, 68-76, იხ., Nashef. 1982, 77), ზოგიც მდ. ჭოროხის აუზით (Дьяконов 1951, 277; Diakonoff & Kashkai 1981, 26). თუმცა გამოთქმულია განსხვავებული და შედარებით უფრო ნაკლებად დამაჯერებელი მოსაზრებებიც, კერძოდ, ჩ. ბიორნი ანცალკევებს დაიაენის დიაუხისაგან და ბულანიკის ზეგანზე თუ უშუალოდ მის დასავლეთით (თანამედროვე კაიალიდერეს მახლობლად) ათავსებს (Burney 1966, 58-62), ხოლო ო. კარაგიოზიანი იმ შემთხვევაშიც კი თუ დაიაენი და დიაუხი ერთიდაიგივე ქვეყანა იყო, რაც მას ეეჭვება, გამორიცხავს დაიაენის ლოკალიზებას მდ. ჭოროხის აუზში (Карагёзян 1978, 67-94).

[40] Wartke 1993, 38.

[41] Zimansky 1985, 95.

[42] იხ. Smith & Thompson 2004, 557-558. ა. სმითისა და თ. თომპსონის მიხედვით, ურარტუს წარმოქმასთან დაკავშირებით, უსარგებლოა შორეულ მხარეებში დრამატული და სუსტად გამოხატული კავშირების ძიება, არამედ ბევრად უფრო ადვილია ბიაინილის სამეფოს ფესვების პოვნა სამხრეთ კავკასიის გვიანი ბრინჯაოს ხანის ავტოქტონურ პოლიტიკურ ტრადიციაში (Smith & Thompson 2004, 573).

[43] Smith & Thompson 2004, 573.

[44] Zimansky 1985, 95, 96. გარდა ძნელად გადასალახავი რელიეფისა, ურარტუსა და ასურეთს შორის დამაკავშირებელი გზები, ისევე როგორც თვით ურარტუს ტერიტორიის შიგნით არსებული კომუნიკაციები, მხოლოდ სეზონური გამოყენებისა თუ იყო, ამ რეგიონისათვის დამახასიათებელი დიდთოვლიანობის გამო.

[45] Smith & Thompson 2004, 565.

[46] Zimansky 1985, 97.

[47] შდრ., Gledhill 1988, 9. იხ., აგრეთვე, Stein & Rothman 1994passim. აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებში, სოციალისტური ბანაკის რღვევის შემდგომი ხანის საზოგადოებრივ დისციპლინაში მოღვაწე მეცნიერთა შორის, აქტუალური გახდა მარქსისტული დიალექტური მატერიალიზმისათვის დამახასიათებელი სქემებისა და მათში გამოყენებული ტერმინოლოგიის შეცვლა. უკანასკნელ ხანებში რუსი ისტორიკოსებისა და არქეოლოგების მიერ გამოყენებული ნომენკლატურით, დაიაენი/დიაუხის ადრეკლასობრივი სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნისათვის დამახასიათებელი განვითარების სოციალური დონე შესაძლოა განისაზღვროს, როგორც ადრეული კომპლექსური საზოგადოების განვითარების არაურბანული ტიპისა და სამხედრო ლიდერის აქტიური ფუნქციისათვის დამახასიათებელი განვითარების კავკასიური გზის გავლის შედეგად მიღებული (შდრ., Массон 1997, 124-133; იხ., აგრეთვე, Кушнарева 1997, 11-43).

[48] იხ. გიორგაძე 2002, 130.

[49] Zimansky 1985, 96.

[50] თუმცა შენიშნულია, რომ საკუთრივ ურარტულ ენაში -i და -ni წარმოადგენდნენ ეთნიკური წარმომავლობის საიდენტიფიკაციო ურთიერთშენაცვლებად ფორმანტებს (Salvini 1979, 97-115).

[51] შდრ., Nashef 1982, 77.

[52] მელიქიშვილი 1951, 212.

[53] ქურდიანი 2003, 74, 75.

[54] დ. მუსხელიშვილი შენიშნავს, რომ ქართული წყაროები იცნობენ რა ორ ტაოს, ამ კუთხის სახელწოდებას ზოგჯერ მრავლობითი რიცხვით გამოთქვამენ "ტაონი"||`ტაოთა" (მუსხელიშვილი 1980, 170).

[55] ფუტკარაძე 1999, 62-68.

[56] Меликишвили 1960, 247; შდრ., მუსხელიშვილი 2004, 8, 9.

[57] Mеликишвили 1950, 26-42.

[58] მაგ., Mанандян 1956, 19; Nashef 1982, 77. შენიშნულია, რომ სომხური და ქართული წყაროების ტაჲქი/ტაო ზედმიწევნით ემთხვევა ერთმანეთს (მუსხელიშვილი 1980, 164).

[59] Lehmann-Haupt 1931, 792, 851; შდრ., მელიქიშვილი 1951, 207-209; Diakonoff 1984, 69nn.127-128.

[60] მელიქიშვილი 1951, 219.

[61] მუსხელიშვილი 2004, 9.

[62] სტრ. 102-107; შდრ., მელიქიშვილი 1970, 374; Дьяконов 1951, 299.

[63] შდრ., მაგ., Salvini 1967, 22.

[64] Salvini 1995, 22, 55.

[65] Арутюнян 1957, 97-106.

[66] Lehmann-Haupt 1926, 430-462.

[67] დაბადება (ბიბლია) 1884, 382.

[68] Wagner 1852, 240, 241, შდრ., აგრეთვე, Проскуряков 1905, 71.

[69] Бакрадзе 1878, карта: Чурук-су, Адчара и Гурия в 1873 году.

[70] Curzon 1854.

[71] Wagner 1852, 240.

[72] ევფრატის ხურიტული სახელი "Puranti" მომდინარეობს აქადური სახელწოდებისაგან "Purattu", რომელიც თავის მხრივ მიღებული ჩანს შუმერული "Buranunu"-საგან.

[73] Wagner 1852, 241.

[74] იხ., აგრეთვე, Hübschmann 1904, 427; Wagner 1852, 237.

[75] ვახუშტი 1973, 133, 20.

[76] მდ. ევფრატის სათავის დადგენის საკითხთან მიმართებაში, გასათვალისწინებელია აგრეთვე ახ. წ. II საუკუნის ბერძენი ისტორიკოსის აპიანეს "მითრიდატეს ომების ისტორიის" ცნობა, რომ როდესაც დამარცხებული პონტოს მეფე, მითრიდატე VI ევპატორი სინორექსის ციხე-სიმაგრიდან კოლხეთისაკენ მიმავალი მდ. ევფრატის სათავეებისაკენ მიიჩქარის, გადადის ამ მდინარეზე და არმენიის ტერიტორიაზე – ხოტენეში იწრება, საიდანაც ისრებითა და შურდულებით შეიარაღებული ხოტენელებისა და იბერების ჯგუფების გარღვევის შემდეგ, მდ. აფსაროსთან (ჭოროხთან) მიდის (App., Mithr., 101; შდრ., Plut., Pomp., XXXII). აქ რამდენადმე მოულოდნელია მითრიდატეს მიერ ევფრატის დინების გადალახვა, მაშინ როდესაც მას შეეძლო ევფრატის (კარა-სუს) არა გადალახვით, არამედ მისი ზემო დინების აყოლებითა და ე. წ. გურჯი ბოღაზის გავლით თორთომის ხეობაში შესვლა. ამიტომ სავარაუდოა, რომ აპიანისეული ცნობა ევფრატში ამ მდინარის მარჯვენა შენაკადს, სერჩამ-სუს გულისხმობდეს და არა საკუთრივ კარა-სუს.

[77] Mеликишвили 1963, 117; Дьяконов 1968, 125.

[78] Drews 1976, 18-31; Slattery 1987, 1-30.

[79] მელიქიშვილი 1951, 219, 220; Mеликишвили 1959, 204.

[80] Бациева 1953, 31; Lamprich 1995. ყველაზე მოსახერხებელ საშუალებებს ურარტუში შეღწევისათვის ასურელთათვის უკიდურესი დასავლური და ჩრდილოური მიმართულებები წარმოადგენდნენ, ტავროსისა და ზაგროსის მთაგრეხილების გადალახვით (შდრ., Zimansky 1985, 95).

[81] Allen 1932, 51, 52.

[82] Kavtaradze 1999. აღსანიშნავია, რომ, მუზეუმში მომუშავე ახალი თაობის სპეციალისტები ქანდაკებას ახალასურული ხანის რომელიღაც მეფის კუთვნილებად მიიჩნევდნენ.

[83] შდრ., Mеликишвили 1959, 176, 177, 205.

[84] Salvini 1967, 22

[85] შდრ., ნ. არუთიუნიანის რუსული თარგმანი: "Тех пленников (?), (которые) возвратились, (он) вернул полностью (?)" (Арутюнян 2001, 78, წარწერა 53:17-18).

[86] იხ. Меликишвили 1960, 158, 159, прим. 5.

[87] მელიქიშვილი 1951, 208.

[88] Меликишвили 1960, 157-159; Арутюнян 2001, 77-79.

[89] Меликишвили 1960, 159-160; Арутюнян 2001, 80.

[90] Çilingiroğlu 1982, 191-203.

[91] Çilingiroğlu 1982, 193.

[92] მელიქიშვილი 1951, 203; იხ., აგრეთვე, Mеликишвили 1959, 176, 205; Арутюнян 2001, 523.

[93] Diakonoff 1984, 171n.216.

[94] Атлас 1961, 102, карта: Государство Урарту и сопредельные страны в VIII-VII вв. до н. э.

[95] Çilingiroğlu 1982, 193, 194; იხ., აგრეთვე, Özkaya 1994, 385, 386.

[96] Арутюнян 2001, 523. თუმცა იაზილითაში, ქ. ჰორასანიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ მიმავალი თანამედროვე გზიდან დაახლ. 5 კმ-ით უფრო დასავლეთით მდებარეობს (შდრ., Özkaya 1994, 387, Harita).

[97] Kleiss & Hauptmann 1976, 22, № 156.

[98] მელიქიშვილი 1955, 86.

[99] Капанцян 1947, 181; Арутюнян 2001, 79, прим. 3, 523, 530.

[100] Меликишвили 1960, 234-236; Арутюнян 2001, 186-189.

[101] იქნებ "ზუას" სახელის გამოძახილი ისმოდეს იმერხევის სოფლების – "ოქროს წუა"-ს, "ზიოსი||ძიოსი"-ს (თურქული სახელწოდებაა – Tepbašı) (ხევწვრილიწყლის მარჯვენა მხარეზე) და სოფლის სათესების – "ზუარეთი"-სა (ს. მიქელეთი, შავშეთი) და "ზუელ (ძველ) კარები"-ს (ს. დასამობი) (იხ. ყაზბეგი 1995, 87; სიხარულიძე 1988, 56; ფუტკარაძე 1993, 185; ცეცხლაძე 2000, 6, 31, 33, 40, 109, 182, 243, 253, 258) სახელწოდებებში.

[102] ნ. არუთიუნიანს ეჭვი შეაქვს "შეშეთინას ქვეყნის" არსებობაში და ტიგლათფილესერ I-ის წარწერაში მოხსენიებული "შეშე-ს მთისა" და შეშეთინას დაბოლოების მსგავსი სიტყვების ურარტულ წარწერებში გამოვლენის ((fd)Dainali tini, Umešini tini etc.) გამო, მენუას წარწერის "შეშეთინას ქვეყანას" (KURŠešetina) თვითნებურად "მთა შეშედ" (ŠADUŠeše tina (resp. tini?)) ასწორებს (Арутюнян 2001, 79, прим. 2).

[103] აღნიშნული წარწერის ამ ტოპონიმს ფ. ვ. კიონიჰი "ულდინი"-ს, ხოლო გ. მელიქიშვილი "დიდი"-ს (KURDidi(ni)?) სახით კითხულობდა (შდრ., Меликишвили 1960, 234 (128, B12), 235; König 1955, 82 (უკანა მხარე); König 1957, 207). უკანასკნელ ხანებში ნ. არუთიუნიანი ფ. ვ. კიონიჰის წაკითხვის სისწორეს ასაბუთებს და ტერმინ "ულდინი"-ის (KURUldinie) შესახებ შენიშნავს: «Такое чтение, но в полной сохранности, предлагает Ф. В. Кёниг. В тексте хорошо сохранилась лишь концовка знака, но остатки предыдущих клиньев как будто совпадают с началом знака ul. Что касается расшифровки здесь [d]i(?) у Г. А. Меликишвили, то наличие в конце знака двух "угловых" (а не горизонтальных!) клиньев друг над другом это чтение делает невозможным» (Арутюнян 2001, 186 (174, B12), 187, прим. 7, იხ., აგრეთვე, 528).

[104] შდრ., დიდის შესახებ: "next to the land of Diauee" (Diakonoff & Kashka 1981, 27). შავშეთ-იმერხევში ტერმინ "დიდის" პარალელი ეძებნება "დიობანი" ← დი(დი)+ობანი←დიდი უბანი (იხ. ყაზბეგი 1995, 86, 93, 158; სიხარულიძე 1988, 52, 62; ფუტკარაძე 1993, 185; ცეცხლაძე 2000, 6, 28, 31, 33, 65, 93, 176, 248, 253, 258) (თურქული სახელწოდებაა – Meydancık-ი) სახელწოდების სახით, რომელიც იხსენიება "დიობანილი"-ს ფორმითაც (ახვლედიანი 1944, 93; სიხარულიძე 1988, 62). გ. მელიქიშვილი ამ სახელწოდებას სავარაუდოდ აკავშირებდა კაპადოკიურ ფირფიტებში ხშირად დადასტურებულ სახელთან Didi (e, a) (მელიქიშვილი 1951, 213). ანლაუტში დენტალური ფონემის მერყეობის (დიდი/იდი) გათვალისწინებით (იხ. ქვემოთ), შესაძლებელი იქნებოდა აგრეთვე ტოპონიმი "იდი"-ს მხედველობაში მიღება, რაც განსაკუთრებით საგულისხმო იმ მხრივ იქნებოდა, რომ იდი ოლთისის-წყლის ზემო წელზე (შდრ., ბარამიძე 1923), ზუაინა/ზუა(ნ)-ად მიჩნეული ზივინის ჩრდილოეთით მდებარეობდა. ვახუშტის მიხედვით, "ნარუმაკს (თვით ვახუშტის განმარტებით: "აწ ნარიმანი") ზეით..., ჭოროხის აღმოსავლეთ კიდეზედ, არს დაბა დიდი იდი..." (ვახუშტი 1973, 683, 684). აქ ვახუშტის ჭოროხი, ცხადია, ოლთისის-წყალი უნდა იყოს, ვინაიდან იგი შემდეგნაირად განსაზღვრავს ტაოს ფარგლებს: "აღმოსავლით ჭოროხის მდინარე; სამჴრით თორთომიდამ ჩამოსული მთა იდამდე; დასავლით თორთომის მთა; ჩდილოთ ჭოროხი და ისპირის მთა" (ვახუშტი 1973, 684). ანგარიშის გასაწევ გარემოებად მიგვაჩნია ის, რომ იდის მდებარეობა თანხვდება, ფ. ვ. კიონიჰის მონაცემებზე დაყრდნობით, ნ. არუთიუნიანის მიერ, "ულდინი"-სათვის განსაზღვრულ ადგილს: «недалеко от царского города Зуани (совр. Зивин) страны Диаухи, где-то у верховьев реки Олту, притока Чороха» (Арутюнян 2001, 528; König 1957, 207).

[105] მართებული ჩანს ვარაუდი, რომ ქ. შაშილუს ქვეყანა დიაუხის გაერთიანების უკიდურეს სამხრეთ ოლქს წარმოადგენდა (იხ. გოგიტიძე 2002, 106-107).

[106] Арутюнян 2001, 529; Diakonoff & Kashkai 1981, 97. დიმ. ბაქრაძის რუკაზე იმავე ადგილას "ოხტა" არის აღნიშნული (Бакрадзе 1878, карта: Чурук-су, Адчара и Гурия в 1873 году).

[107] Бакрадзе 1878, карта: Чурук-су, Адчара и Гурия в 1873 году.

[108] Hewsen 1992, 65-65A, 204n.243, 209n.253.

[109] Salvini 1995, 54. ყარსი-ერზურუმ-ერზინჯანის მხარეების ნაწილი სპეციალურ ლიტერატურაში ურარტუს მიერ დამორჩილებულ დიაუხის ქვეყნის ყოფილ ტერიტორიად არის ხოლმე მიჩნეული, რომელმაც დიაუხის დაპყრობის საშუალებით აღმოსავლეთ პონტოს მთების კალთებს მიაღწია (იხ., მაგ., Yakar 2000, 442).

[110] Sagona 2004, 304, 306n.39.

[111] შდრ., არტაან-ახალციხის გზაზთან ნაპოვნი თარიუნის ქვეყნის წინააღმდეგ არგიშთი I-ის ლაშქრობის (იხ. ქვემოთ) ამსახველი ხანაკის წარწერა (Dinçol & Dinçol 1992, 109-117). არგიშთის ძის სარდური II-ის (დაახლ.760-დაახლ.730 წწ.) ლაშქრობის ამსახველი კლდეზე ამოკვეთილი წარწერა ნაპოვნია უფრო სამხრეთ-აღმოსავლეთით, დაშ კერპისთან (Taşköprü), ჩრდილის ტბიდან 2 კმ-ით დასავლეთით, ხოლო თვით არგიშთის წარწერიანი სტელა – სარიკამიშთან (ეს უკანასკნელი თბილისის სახელმწიფო მუზეუმშია დაცული, იხ. Lehmann-Haupt 1926, 58; Kleiss & Hauptmann 1976, 13, № 48; 15, № 62).

[112] ვახუშტი 1973, 686, 27-28, 687, 1-2, 20-25.

[113] თაყაიშვილი 1960, გვ. 010, № 149 (შეცდომით აღნიშნულია, რომ "თორთომის ციხეა") და № 150 (შეცდომით აღნიშნულია, რომ "აღჯა-ყალაა"), გვ. 3, ტაბ. 149, 150. სინამდვი[გვ. 34]ლეში № 149 – აღჯა-ყალაა, ხოლო № 150 – თორთომის ციხე, რაშიც არაერთხელ გვქონდა შესაძლებლობა პირადად დავრწმუნებულიყავით. შდრ., აგრეთვე, Sinclair 1989, 14, pl. 12.

[114] ვახუშტი 1973, 686, 27-28, 687, 1-2.

[115] ბარამიძე 1923. აღსანიშნავია, რომ ჯერ კიდევ დიმ. ბაქრაძეს თავის 1873 წლის რუკაზე, თორთომის ციხის ("Укр.Тортоми") ადგილმდებარეობა სათანადო ადგილას აქვს მინიშნებული (Бакрадзе 1878, карта: Чурук-су, Адчара и Гурия в 1873 году.); ასევეა თ. ა. სინქლერის რუკაზეც (Sinclair 1989, 4-5).

[116] Zimansky 1985, 96.

[117] Sinclair 1989, 14.

[118] Mеликишвили 1960, 46.

[119] იხ. Diakonoff 1984, 194n.82; Diakonoff & Kashkai 1981, xi; Wilhelm 2004, 122.

[120] იხ. მელიქიშვილი 1970, 375, 377.

[121] შდრ., ბარამიძე, 1923.

[122] აფრიდონიძე/მაკალათია 1980, 287, 289.

[123] ცეცხლაძე 2000, 66, 247, შენ. 65.

[124] აფრიდონიძე/მაკალათია 1980, 287.

[125] მელიქიშვილი 1951, 211.

[126] იხ. Арутюнян 2001, 186, 187.

[127] Clavijo 1928.

[128] აბულაძე 1993, 259.

[129] შდრ., ვახუშტი 1973, 249, 3-4, 11-14.

[130] ჯავახიშვილი 1965, 67.

[131] კუფტინი 1949, 315.

[132] Hewsen 1992, 206n.243, 210n.256.

[133] კერძოდ, ქართველური წარმომავლობის ტომთა კონფედერაციად, იხ., მაგ., Suny 1983, 3.

[134] მელიქიშვილი 1951, 211.

[135] Astour 1987, 35.

[136] Goetze 1950, 95.

[137] Astour 1987, 35.

[138] უკანასკნელ ხანებში შეიმჩნევა ტენდენცია, ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიური, ჩრდილო-აღმოსავლეთ კავკასიური, სამხრეთ კავკასიური და ხური-ურარტული ენების ერთიდაიმავე "Sprachbund"-ის შემადგენელ ნაწილებად წარმოდგენისა (იხ. Steiner 1992, 1-50; Steiner 1993, 5-7). ი. დიაკონოვს გამოთქმული აქვს განსხვავებული აზრი, ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიური და ჩრდილო-აღმოსავლეთ კავკასიური (ხური-ურარტული ენების ჩათვლით) ენების (ანუ სამხრეთ კავკასიური ენების გამოკლებით) საერთო წარმომავლობის თაობაზე (Diakonoff 1993, 1-4).

[139] იხ. ბაგრატიონი 1980, 346, 367.

[140] სამივე ადგილი წარმოადგენს უღელტეხილთა მსგავს, დაასახლებულ პუნქტთა შემაერთებელ გადასასვლელებს, რომლებსაც ფრინველებიც იყენებენ გადასაფრენად და სადაც ძველად ბადით ძირითადად მიმინოებს იწერდნენ ხოლმე (ინფორმაციისათვის დიდ მადლობას მოვახსენებ ს. აჭყვისთავის მკვიდრს ბატონ კაკო რომანაძეს). იგივე ტოპონიმი გვხდება [გვ. 38] სათესების აღმნიშველადაც, კერძოდ, ქვემო მაჭახელში მდებარე აჭარის აღმართის სასოფლო საკრებულოში შემავალ სოფელ წანივრში, ორ სათეს ადგილას დასტურდება ტოპონიმი "სასირე", ხოლო ქვემო აჭარის მახუნცეთის საკრებულოში შემავალ სოფელ ბზუბზუში – სათესი "სასირია" (სიხარულიძე 1958, 52, 128-129).

[141] Климов 1964, 163.

[142] ფენრიხი/სარჯველაძე 2000, 403.

[143] პირადი ინფორმაცია, რისთვისაც დიდ მადლობას მოვახსენებ ქ-ნ მანანა წირაქაძეს.

[144] იხ. Проскуряков 1905, 70, 71.

[145] მუსხელიშვილი 2004, 8, 9.

[146] გ. მელიქიშვილი შენიშნავს, რომ სახელწოდება Qula შეიცავს ხურიტულ კუთვნილებით სუფიქსს -a-, რომელიც ხშირად იხმარება ხურიტულ ენაში, როგორც პირთა სახელების, ისე სატომო სახელების შედგენისას, ხოლო კულხას ქვეყნის დედაქალაქის Ildamuša-ს სახელწოდებაში გამოყოფს “muša"-ელემენტს, კარგად ცნობილ ხურიტულ სიტყვას (მელიქიშვილი 1951, 209, 210).

[147] იხ. Дьяконов 1952, 111-112.

[148] შდრ., Пиотровский 1949, 46.

[149] ტერმინ "ხაიასას", ზოგიერთი მეცნიერი, "არგონავტების მითის" კოლხეთის აღმნიშვნელ "აიას" პროტოტიპად მიიჩნევს (იხ. Hüsing 1933, 51; Allen 1960).

[150] აღსანიშნავია, რომ იმერხევის სამ სოფელთან: ბაზგირეთთან, ზიოსთან და დასაბომთან გვხვდება საძოვრები სახელწოდებით "ურისაკლავი". ინფორმატორთა ცნობით, ადგილის სახელია "ტურის საკლავი", ხოლო თავკიდური "ტ" დაკარგულია: "ზველად გლები და ტურჲები ყოფილან ბევრაჲ და საქონელი ენჩოღი (თურქულად – "ხშირად") აქედან საღ-სალამათი ვერ მოდიოდნენ სახში. იმითვინ ეუბნევიან ურისაკლავ" (ცეცხლაძე 2000, 216, 248). თავკიდური "ტ" თანხმოვანი დაკარგულია დაბაწვრილთან მდებარე სათიბის სახელში ბათანა←ტბათანა" (ცეცხლაძე 2000, 108).

[151] ტერმინი არდ-ი ხურიტულად "ქალაქს"აღნიშნავდა, გარდა "არდინი"-სა (ქ. მუსასირი), ცნობილია ეტიუნის ქვეყნისა და რუსახინილის მახლობლად მდებარე ანალოგიური სახელწოდებების ქალაქები (Арутюнян 2001, 496, 497). "მთა ქართლი/ქართი" ერქვა ქართველთა უძველეს ციხე-ქალაქს, შემდეგდროინდელ არმაზციხეს. აღსანიშნავია, რომ არმაზის ციტადელის ნანგრევებში შესამჩნევია ურარტულ-აქემენიდური არქიტექტურული ტრადიციები (აფაქიძე 1959, 36შმდ.). არდ-ფუძე საძიებელია ტოპონიმებში: ართვინი/ართვანი/ართავანისი, არდოლა, არტანუჯი/არტანუჭი, არტაანი, არტახი, არდოტი, არადეთი, არდვისი, არდასა, ართანი/ართანა, არდისუბანი/არდასუბანი, არდენი, არტიგი, არტოზანი, ართიკი, კარდენახი/კარდანახი, ღართისკარი, არტსკე (ადილჯევაზი), ხარტონი/ხართი/?ხალდი (ლაზისტანის ქედთან). მდ. ჭოროხის შუა წელთან მდებარე სოფლის (აგრეთვე მთის) სახელი – ქართლა/ქართია, დასტურდება აგრეთვე „კასტლას" ფორმით (იხ. სიხარულიძე 1985, 44 ; შდრ., ლათინური castellum – "ციხე-სიმაგრე, ფორტი, გამაგრებული ადგილი, თავშესაფარი, მთის სამოსახლო"), რაც შესაძლოა კიდევ ერთხელ მიგვანიშნებდეს ქართ(არდ/ართ) ძირიანი სახელების სემანტიკურ კავშირს ციხე-სიმაგრისა თუ ქალაქის აღმნიშვნელ სიტყვებთან. შესაძლოა, მხედველობაში იყოს მისაღები აგრეთვე ურარტული ʼA ბგერის იგივეობა Ua-სთან (იხ. Арутюнян 2001, 439, 479, 499) და შესაბამისად, იმავე არდ-ფუძის ძიება ტოპონიმებში: ვარციხე<ვარდციხე, ვარძია (<*vard-ia), ვარდის სოფელი და სხვ. ზოგიერთ შემთხვევაში გასათვალისწინებელია აგრეთვე სომხურ ენაში არსებული ვარდ- და ვარდან-ფუძიანი ტოპონიმები, მაგ., ვარდაშენი, ვარდაბლური, ვარდავანქი, ვარდანაკერტი (იხ. Hübschmann 1904, 471) და ა.შ.

[152] მხედველობაში ვღებულობ, რომ თბილისი პირველად VI საუკუნის II ნახევრის ისტორიკოსის თეოფანე ბიზანტიელის თხზულებაში (Theoph. in Phot. Bibl. Cod. 64) მოხსენიებულია როგორც ტიფილის-ი (Τίφιλις) (მესხია, გვრიტიშვილი, დუმბაძე, სურგულაძე 1958, 13; ჯოჯუა 1976, 446), ხოლო დიდოურ ენაზე თუფლის -ს სახით (ბურჭულაძე, შავხელიშვილი 1993, 324). შდრ., ტოპონიმი უფლის-ციხე, უმლაუტში დენტალური ფონემის მერყეობის გავითვალისწინებით, აგრეთვე უფლისციხის ძველთაგანვე საზღვრულით, კასპის უფლისციხის ("უფლისციხჱ კასპისა") სახით მოხსენიება (იხ. მოქცევაჲ ქართლისაჲ – გიგინეიშვილი/გიუნაშვილი 1979, 81, 82), რაც სხვა უფლისციხის თუ უფლისციხეების არსებობაზე უნდა მიუნიშნებდეს.

[153] Diakonoff & Kashkai 1981, viii.

[154] მაგ., მელიქიშვილი 1951, 212, 213, 215.

[155] იხ. მუსხელიშვილი 2004, 9. აღსანიშნავია, რომ მ. წერეთელი ტერმინს "სომეხი" აიგივებდა სახელწოდება "კუმუხთან" და იმის გათვალისწინებით, რომ ქართველები დღესაც ცოტა უპატივოდ უწოდებენ სომეხს – "კომეხს" (მისი აზრით, ქართული ფონეტიკისათვის დამახასიათებელი ს-სა და კ-ს ურთიერთმონაცვლეობის შედეგად), ამ უკანასკნელს მიიჩნევს ქართულ ენაში სომეხთა აღმნიშვნელ უფრო ძველ ფორმად, დაკავშირებულს მესხების სამხრეთით მოსახლე კუმუხთა (იგივე კამმანუ-კომანას) ქვეყანასთან, რომელსაც შემდეგში კომაგენე ეწოდა (წერეთელი 1962, 42-44).

[156] Меликишвили 1954, 60; მაისურაძე 1991, 18-22

[157] შდრ., მელიქიშვილი 1970, 375.

[158] იხ. Меликишвили 1959, 178.

[159] იხ. Арутюнян 1970, 417; Арутюнян 1985, 246.

[160] ვახუშტი 1973, 680, 5.

[161] იხ. მაისურაძე 1991, 21-22; ცეცხლაძე 2000, 10.

[162] მაისურაძე 1991, 21-22.

[163] საინტერესოა, რომ ს. წერაქვის (ქვემო ქართლში) მიდამოებში მდებარე შუა საუკუნეების ციხის სახელია: "დიდი მზიგული".

[164] ორბელიანი 1966, 472.

[165] იხ. აბულაძე 1973, 169.

[166] Меликишвили 1954, 115; Меликишвили 1960, 287.

[167] წინასწარული გამოკითხვით, ესენ-დურაქის მოსახლეობამ მათ სოფელში უხეში, ნაცრისფერი წურწლის გამოვლენის შესახებ გვამცნო, რაც შესაძლოა აქ ერზურუმის მხარისათვის დამახასიათებელი ადრერკინის ხანის ნაწარმის არსებობაზე მიგვანიშნებდეს, რომელიც ურარტუს სამეფოს ადრეული პერიოდის სინქრონული უნდა იყოს.

[168] ხაზარაძე 2001.

[169] გიგინეიშვილი/გიუნაშვილი 1979, 320; ქართლის ცხოვრება, I, 18; ინგოროყვა 1941, 283; იხ. ქავთარაძე 1985, 40.

[170] Dinçol & Dinçol 1992, 109-117. აღსანიშნავია, რომ არტაანთან და ყარსის აღმოსავლეთით, ანისთან მიკვლეულია სავარაუდოდ ურარტული კერამიკის შემცველი გორანამოსახლარები (Kleiss & Hauptmann 1976, 22, № 162; 20, № 131).

[171] ასათიანი 1993, 14.

[172] მუსხელიშვილი 2001, 16.

[173] ინაძე 1993, 43-52.

[174] მელიქიშვილი 1955, 87, 88.

[175] იხ., მაგ., ქავთარაძე 2003.

[176] Allen & Muratoff 1953, 7.

[177] შდრ., Sherwin-White 1984, 199ff.

[178] Toynbee 1956passim; ქავთარაძე 1997.

[179] Lehmann-Haup 1931. ამ ხანების მეომართა სამარხების სიჭარბე, დ. ლანგისა და ჩ. ბიორნის აზრით, უნდა მოწმობდეს, რომ იბერიელთა ძალაუფლება მტკვრის ველზე შემოჭრილ სკვითებზე, კიმერიელებზე და სხვა ინდოევროპელ ტომებს არ იქნებოდა მიღწეული ბრძოლის გარეშე (Burney & Lang 1971, 194).

[180] Муравьев 1983.

[181] Hewsen 1992, 122.

[182] Hewsen 1992, 122.

[183] ინაძე 1996, 58-64.

[184] ინაძე 1996, 65-67.

[185] Hewsen 1992, 106.

[186] Hewsen 1992, 107.

[187] McGovern 1939, 356.

[188] McGovern 1939, 357.

[189] Halfmann 1986, 43.

[190] McGovern 1939, 373.

[191] Ratzel 1891, 494.

[192] აფაქიძე 1959, 56, 68.

[193] აფაქიძე 1959, 36, 37.

[194] მეთერთმეტე საუკუნის დასაწყისში, საქართველოს დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნაწილების გაერთიანების შემდეგ, ტერმინი ქართლი ანუ საქართველო აღნიშნავს საქართველოს მთელ ტერიტორიას (იხ. ჯავახიშვილი 1914, 286).

[195] მ. ბროსეს, ჟ. სენ-მარტენის, დ. ბაქრაძის, მ. ჯანაშვილის, პ. ინგოროყვას, გ. წერეთლის, გ. მელიქიშვილის აზრით, ქართლის ცხოვრების მონაცემები ძირითადად დამაჯერებელია, მაშინ როდესაც კ. პატკანოვი, ი. ჯავახიშვილი და კ. კეკელიძე ბევრად უფრო სკეპტიკურად იყვნენ განწყობილნი.

[196] Rapp 1998, 14.

[197] ყაუხჩიშვილი 1955, 024ff.

[198] მაგ. Pätsch 1985, 14; Schyboll 1998, 946. კ. თუმანოვის აზრით, მისი მოწმობები ჩინებულად უძლებენ მეცნიერთა გამოწვლით შესწავლას და ამდენად მას ჩვენი ნდობა უნდა მიეცეს (Toumanoff 1963, 443).

[199] ყაუხჩიშვილი 1955, 015; შდრ., აგრეთვე, Toumanoff 1947, 340-344.

[200] ს. რაპი შენიშნავს, რომ იგი არის ერთიდაიმავე დროს ამჟამად დაკარგული ქართული ეკზემპლიარის თარგმანი, ადაპტაცია, შემოკლება და ამასთანავე არაზუსტი გადმოცემა (Rapp 1998, 31).

[201] Thomson 1996, v. Rapp 1998a, 3.

[202] Thomson 1996, xlii, xliv, l. ლ. კ. თუმანოვისა და რ. ბედროსიანის აზრით, მას გამოყენებული უნდა ჰქონოდა სომხური ვერსია (Toumanoff 1943, 161; Bedrosian 1991).

[203] იხ. აბულაძე 1953, 020).

[204] შდრ. Меликишвили 1989, 22.

[205] Rapp 1998a, 18.

[206] Rapp 1998, 18.

[207] Меликишвили 1959, 29-31; Rapp 1998, 20.

[208] Rapp 1998, 20.

[209] ინგოროყვა 1941; Tarchnishvili 1957, 86-89; Toumanoff 1969, 1n.3. ყოველ შემთხვევაში, კ. თუმანოვს ეჭვი არ ეპარება, რომ იგი წინ უნდა უსწრებდეს 973 წელს (Toumanoff 1963, 24).

[210] აქაც და ქვევითაც ფრჩხილებში მოთავსებული ქართლის ცხოვრების გვერდები მითითებული გვაქვს ს. ყაუხჩიშვილის გამოცემის მიხედვით, იხ. ყაუხჩიშვილი 1955.

[211] Thomson 1996, v, xxxviii. სომხური თარგმნის ტექსტი ფაქტიურად შედგება მხოლოდ ოთხი ავტორის ექვსი ნაწარმოებისაგან და მოიცავს პერიოდს დავით აღმაშენებლის გარდაცვალებამდე, ანუ 1125 წლამდე. რ. ვ. თომსონის აზრით, სომხური თარგმანის ახალი სათაური, "ქართული მატიანეები", მცდარ შთაბეჭდილებას სტოვებს, ვინაიდან ნაწილს მთელისაგან ვერ განასხვავებს - იგი მოიცავს მხოლოდ მცირე ნაწილს ქართულ ენაზე შექმნილ ანალოგიური ნაწარმოებების მთელი წყებიდან (Thomson 1996, xxxviii).

[212] კეკელიძე 1958, 208; Меликишвили 1959, 30. აქ და ქვემოთ სომხური თარგმნის გამოყენებისას, მითითებულია ქართლის ცხოვრების სომხური ვერსიის 1884 წლის "ვენეციის გამოცემების" გვერდები.

[213] Rapp 1998a, 1.

[214] Allen 1932, 16; Toumanoff 1943, 166.

[215] Rapp 1998, 25ff.

[216] Rapp 1997, იხ. Rapp 1998, 22.

[217] Rapp 1998, 18.

[218] Rapp 1998, 23ff.

[219] სომხურმა ეკლესიამ შეაჩვენა ქართველები დვინის მესამე საეკლესიო კრებაზე 608/609 წწ., თუმცა, განხეთქილებამ ფორმალური ხასიათი 726 წლის მანასკერტის სომხურ სასულიერო კრებაზე შეიძინა (იხ. Sarkissian 1965, 2, 206n.1, 215; Garsoian 1985, 236ff.; Rapp 1998, 17).

[220] Меликишвили 1989, 24, 26. მეთერთმეტე საუკუნის დასაწყისის ხანის ქართულ საეკლესიო ლიტერატურაში არა მარტო წმიდა მამების ტექსტებში არსებული ხარვეზები იყო შევსებული, არამედ, აგრეთვე, იმხანად კონსტანტინეპოლში გამოყენებული ბიბლიური, ლიტურგიული და ჰაგიოგრაფიული ტექსტების ახალი ვარიანტები იყო შექმნილი (Thomson 1996, xxxvii; შდრ., Tarchnishvili 1955).

[221] კეკელიძე 1923, 53შმდ.; ინგოროყვა 1941; Меликишвили 1959, 31ff.

[222] Меликишвили 1989, 26. მოვსეს ხორენაცის სომეხთა ისტორიის ნუსხები მეთოთხმეტე საუკუნეზე ადრეული ხანით არ თარიღდებიან, თუმცა კარგად არის ცნობილი, რომ თვით ბევრი კლასიკური (ბერძნულ-რომაული) ტექსტი შემოინახა მხოლოდ შუა საუკუნეების ხანის რედაქციით (Rapp 1998, 15).

[223] Toumanoff 1943, 169; შდრ. Джанашвили 1905, 216-220.

[224] Alexidze 1995.

[225] მაგ. თაყაიშვილი 1909, 16; Thomson 1996, xxxviii; Toumanoff 1943, 149.

[226] Tarchnishvili 1955, 87ff., 406.

[227] მ. თარხნიშვილის ვარაუდით, მოქცევაჲ ქართლისაჲ 686 თუ 687 წწ. უნდა გამოეყენებინა სომეხ ავტორს, ფილონ ტირაკაცის (Tarchnishvili 1947, 33ff.; Tarchnishvili 1955, 87).

[228] Alexidze 1995. მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ცნობები წმ. ნინოს მიერ ქართლის მოქცევის შესახებ მნიშვნელოვანწილად წარმოადგენენ ვერსიას ამბისა, რომელიც სათავეს იღებს რუფინუსის მეოთხე საუკუნის დასასრული ხანის თხზულებაში, De Conversione Gentis Iberorum per Captivam Facto (Такайшвили 1900, 80, 93, 104; Toumanoff 1943, 151).

[229] იხ. Rayfield 1994, 49.

[230] თაყაიშვილი 1890, xviii-xx, xlv-lxxix.

[231] ინფორმაცია ასეთი თხზულების არსებობის შესახებ მომდინარეობს ქართლის ცხოვრების უძველესი შემორჩენილი ხელნაწერიდან, ანა-დედოფლისეული მეთხუთმეტე საუკუნის ნუსხიდან (ინგოროყვა 1939, 107შმდ., 137შმდ.; ინგოროყვა 1941a, 283შმდ.). ამავე დროს, მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ტექსტში გრეციზმების ადვილად თვალშისაცემი სიუხვე მიჩნეულია ამ მატიანის წარმოქმნის თარიღის მეხუთე საუკუნეზე უფრო ადრეული ხანით განმსაზღვრელად (ყოველ შემთხვევაში მისი საწყისი ეტაპისა) ანუ რამდენადმე ჩამოყალიბებული ეროვნული ფეოდალურ-საეკლესიო ლიტერატურის არსებობამდელი პერიოდით (იხ. Toumanoff 1943, 15ff.).

[232] მაგ. Toumanoff 1943, 148ff.; Fähnrich 1986, 12.

[233] Thomson 1996, xxxvii; Rapp 1998, 9.

[234] Rapp 1998, 19.

[235] Toumanoff 1943, 150ff.; Меликишвили 1959, 47-62; Rapp 1998, 24.

[236] Rapp 1998, 24.

[237] Rapp 1998, 17.

[238] Меликишвили 1989, 25; Меликишвили 1989a, 255.

[239] ინგოროყვა 1941, 269შმდ.

[240] აქაც და სხვაგანაც ფრჩხილებში მოთავსებული მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს გვერდებისათვის იხ. გიგინეიშვილი, გიუნაშვილი 1979.

[241] ინგოროყვა 1941, 283.

[242] ფართოდ გავრცელებული შეხედულების თანახმად, არიან-ქართლში იგულისხმება ქართლის სპარსული (ე.ი. არიული, ძველსპარსული ariyana-დან) ანუ აქემენიდური ნაწილი, მდებარე მის უკიდურეს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში (Меликишвили 1959, 278). არიან-ქართლი მიჩნეული იყო აგრეთვე პტოლემაიოსის ‘Αράνη-დ (V, 6, 18) და ხეთების Harrana-დ, რომელიც მცირე სომხეთში მდებარეობდა, თოგორმა/თეგარამა/თილ გარიმუს [გვ. 61] მახლობლად (Tseretheli 1935, 50-54; Toumanoff 1963, 90n.124). განსხვავებული ინტერპრეტაციის შესახებ, იხ. ქვემოთ.

[243] "წარვიდა ფარნავაზ და მოტყუენა საზღვარი საბერძნეთისა ანძიანძორა, და ეკლეცით შემოიქცა, მივიდა კლარჯეთს და დაიპყრა კლარჯეთი, და წარმოვიდა მცხეთად სიხარულითა დიდითა".

[244] ანალოგიური დასკვნა მიიღება ჯუანშერის ცხოვრება და მოქალაქობა ვახტანგ გორგასლისას არაპირდაპირი ინფორმაციის საფუძველზე (I,160) (ყაუხჩიშვილი 1955, 139-244). იხ., აგრეთვე, Kavtaradze 1996, 205ff.

[245] Tseretheli 1935, 45-50; Меликишвили 1959, 112, 229ff.; Toumanoff 1963, 100ff.,n.151.

[246] Меликишвили 1959, 47-50, 276-283, 291.

[247] Toumanoff 1963, 81n.104.

[248] Rapp 1998, 24.

[249] გ. ლორთქიფანიძე ტექსტის პატრიკს მიიჩნევს "წინაპრის" მნიშვნელობის მქონე ბერძნული სიტყვიდან, πατρικός-იდან, ნაწარმოებად, იხ. Лордкипанидзе 1998, 160. რ. ვ. თომსონის ინგლისურ თარგმანებში, როგორც ქართული ორიგინალის (I, 18), ისევე სომხური ადაპტაციისა (20), ეს სიტყვა ნათარგმნია, როგორც პატრიცი (patrician) (იხ. Thomson 1996, 25).

[250] შდრ., Thomson 1996, 25ff.

[251] მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს მეორე ნაწილის – წმ. ნინოს ცხოვრების – მიხედვით, კერპები გაცი და გა წარმოადგენდნენ ქართველთა წინაპართა ღვთაებებს არიან-ქართლში (335).

[252] აბდალაძე 1984, 106შმდ.

[253] შდრ., Olshausen 1979, 292.

[254] შენიშნული იყო, რომ მოვსეს ხორენაცი, ევსების ზემომოყვანილი ცნობის ციტირებისას (Chronicle: Aucher, I: 58-9), სომხურ თარგმანს იყენებდა; ეს დასტურდება მის მიერ მეგასთენეს სახელის ზედსართავად მცდარი გადათარგმნით ("მძლავრი"), რომელიც თითქოსდა ნაბუქოდონოსორის შემამკობელ ეპითეტს წარმოადგენდა (იხ., მაგ., Thomson 1980, 141n.14).

[255] აბდალაძე 1984, 111.

[256] Меликишвили 1959, 39 и прим. 95.

[257] MცGინგ 1986, 44.

[258] რ. ვ. თომსონის მითითებით, მოვსეს ხორენაცს აერია, იბერიელი მეფისწულების წარმომავლობა იბერიის მეფე მიჰრდატისაგან, მრავალრიცხოვან პონტოელ მითრიდატებთან (Thomson 1980, 147ff.,n.7).

[259] Меликишвили 1959, 47-50, 233, 283.

[260] იგი ცნობილია აგრეთვე, როგორც დარიალი, ოვსთა, სარმატიის, იბერთა და არაგვის კარიბჭე.

[261] შდრ., Anderson 1932, 15-19.

[262] პლინიუსის სიტყვებით: "Haec est Macedonia terrarum imperio potita quondam, haec Asiam, Armeniam, Hiberiam, Albaniam, Cappadociam, Syriam, Aegyptum, Taurum, Caucasum transgressa..." (n. h. IV, 39), იხ. Mommsen 1958, 66. სოლინუსი ასევე იმეორებს, რომ ალექსანდრემ დაიქვემდებარა: "Asiam, Armeniam, Hiberiam, Albaniam, Cappadociam Syrias Aegyptum Taurum Caucasumque transgressus est" (9, 19), იხ. Winkler 1988, 140ff.

[263] კატაპულტის ბირთვებს, რომლებიც სამადლოს გვიან მეოთხე-ადრე მესამე საუკუნეების ფენებში აღმოჩნდა, აქვთ 21 სმ დიამეტრი და იწონიან 9,5 კგ (Гагошидзе 1979, 40, 48, 96; Лордкипанидзе 1998, 159f.).

[264] Tarn 1984, 113, 119; Лордкипанидзе 1998, 159f.

[265] Kavtaradze 1996, 209-213.

[266] როგორც ჩანს, სომხური მიწების გაფართოება მდინარე მტკვრამდე მოხდა იბერიული პროვინციის, ხორძენეს, მისაკუთრების შედეგად (შდრ., Strabo, XI, XIV, 5; I, III, 21; Plut., Pomp., XXXIV). ღირსშესანიშნავია, რომ მეფეთა ცხოვრების ცნობით, თუმცა კი უფრო გვიანდელი ხანების მოვლენების აღწერასთან დაკავშირებით, სომხებმა ქართველებს მიწები წაართვეს არტაანის (არდაჰანის) მხარეში მიმდინარე მტკვრამდე (I, 44-50). ამავე დროს, მოიპოვება შესაძლებლობა ტერმინ ხორძენეს გავრცობისა უფრო ვრცელ ტერიტორიაზე. არსიანის ქედი (თანამედროვე იაზლინჯამ დაღლარი) მოხსენიებულია ხორძიანის მთის სახელწოდებით გიორგი მერჩულის მეათე საუკუნის ჰაგიოგრაფიულ ნაწარმოებში, ცხოვრება წმ. გრიგოლ ხანძთელისა (იხ. Kavtaradze 1996).

[267] Toumanoff 1943, 142, 150ff., 443; შდრ., Gugushvili 1936, 109ff.

[268] შდრ., Меликишвили 1959, 280ff.

[269] Меликишвили 1959, 39. თუ ქართული ორიგინალის მიხედვით, მათ მაღალ მდგომარეობას ფარნავაზის წყალობით მიაღწიეს (I, 25), სომხური თარგმანის ტექსტი, მათ დაწინაურებას, უფრო ლოგიკურად აზოს პერიოდს მიაწერს, ალბათ ქართლის ცხოვრებისეული იმ განმარტების გაზიარებით, რომ ტერმინი "აზნაური", აზოს მიმდევარს ნიშნავდა: აზონმა მათგან დანიშნა მეთაურები ქართველთა ქვეყნის მთელ გაყოლებაზე თუ ქართული ორიგინალის მიხედვით, მათ მაღალ მდგომარეობას ფარნავაზის წყალობით მიაღწიეს (I, 25), სომხური თარგმანის ტექსტი, მათ დაწინაურებას, უფრო ლოგიკურად აზოს პერიოდს მიაწერს, ალბათ ქართლის ცხოვრებისეული იმ განმარტების გაზიარებით, რომ ტერმინი "აზნაური", აზოს მიმდევარს ნიშნავდა: აზონმა მათგან დანიშნა მეთაურები ქართველთა ქვეყნის მთელ გაყოლებაზე (20).

[270] Гагошидзе 1979, 97; შდრ., T'iroyan 1884, 12, იხ. Bedrosian 1991.

[271] Лордкипанидзе 1998, 160.

[272] Liddel & Scott 1950, 1534.

[273] შდრ., Cary 1967.

[274] "და უბრძანა ალექსანდრე აზონს, რათა პატივსცემდნენ მზესა და მთოვარესა და ვარსკულავთა ხუთთა, და ჰმსახურებდენ ღმერთსა უხილავსა, დამბადებელსა ყოვლისასა".

[275] "ხოლო სარკინელთა შესწირდა, რამეთუ ჰრბძოდა თერთმეტ თუე. იწყეს ფარულად კლდესა კაფა, და განჴურიტეს კლდე იგი, რომელი ლბილ იყო და ადვილად საჴურეტელი. და [გვ. 70] განკრბეს ჴურელსა მას სარკინელნი ღამე, და შეივლტოდეს კავკასიად, და დაუტევეს ცალიერად ქალაქი".

[276] მეფეთა ცხოვრების განსაზღვრებით, ოვსთა ქვეყანა წარმოადგენდა მდ. ლომეკის (თანამედროვე თერგი) დასავლეთით მდებარე კავკასიის ნაწილს (I, 12).

[277] კავკასიონის სამხრეთით ხაზართა თავდასხმებს ადგილი ჰქონდა გვიან მეშვიდე - ადრე მერვე საუკუნეებში.

[278] აბდალაძე 1984, 154.

[279] შდრ., Thomson 1976, 37.

[280] აბდალაძე 1984, 170შმდ.

[281] Rapp 1998, 17.

[282] აბდალაძე 1984, 188.

[283] აბდალაძე 1984, 110.

[284] აბდალაძე 1984, 104.

[285] ხალიფა ვათიყმა, 842 წელს ცენტრალურ აზიაში გაგზავნა თავისი დესპანი სალამი, რათა მას რაიმე გაერკვია რკინისა და თითბერის კედლის თაობაზე, რომელიც თითქოს ალექსანდრე დიდს უნდა აღემართა გარეთა სტეპის ბარბაროსი გოლიათების, გოგისა და მაგოგის საწინააღმდეგოდ, როგორც ამის შესახებ ყურანშია (XVIII, 82-96) მოთხრობილი (Bosworth1996, XIII, 22).

[286] შდრ., Cary 1967.

[287] იხ. Муравьев 1983.

[288] შდრ., Hewsen 1992, 122.

[289] Allen 1932, 51.

[290] ი. რაინეგსს გრ. პოტიომკინისაგან, და ეკატერინე II-თან შეთანხმებით, დავალებული ჰქონდა ერეკლე დაეთანხმებინა რათა მას რუსეთის მფარველობა ეთხოვა (იხ. Бутков 1869, 120).

[291] Reineggs 1797, 86f.

[292] Reineggs 1797, 86. შდრ., ქავთარაძე 1985, 85.

[293] აფაქიძე 1959, 36შმდ.; შდრ., ქავთარაძე 1985, 85, 173შენ.361.

[294] შდრ., Меликишвили 1989a, 256. რომელიც, აზონის რომაელ თანამებრძოლებს ბერძნებად მიიჩნევს.

[295] Thomson 1996 25n.6.

[296] აჭარიანი 1971; შდრ., აბულაძე 1953, 027 და Thomson 1996 25n.6.

[297] შდრ., Jones 1924.

[298] იხ. Cary 1969, 99.

[299] Меликишвили 1959, 325; Дреер 1994, 31.

[300] სანიკიძე 1956, 193შმდ.; Меликишвили 1959, 324f.

[301] სტრაბონის ინფორმაციით, კანიდიუსმა იბერიაში შესასვლელად იგივე გზა გამოიყენა, რომელიც მანამდე გაიარა სომხეთიდან იბერიაში გადასულმა პომპეუსმა (Strabo XI, III, 5).

[302] კასიუს დიოს (ახ. წთ. 155-235 წწ.) მიხედვით: „პუბლიუს კანიდიუს კრასუსმა გაილაშქრა აზიაში იბერთა წინააღმდეგ, დაამარცხა ბრძოლაში მათი მეფე ფარნაბაზუსი, აიძულა ისინი რომაელებთან კავშირი დაედო და მათ მეფესთან ერთად შეიწრა მომიჯნავედ მდებარე ალბანეთში; ამ უკანასკნელთა და მათი მეფის ზობერის ძლევის შემდეგ, შემოიერთა აგრეთვე ისინიც“ (Dio XLIV, 24, 1), იხ. Cary 1969a, 391.

[303] Меликишвили 1959, 335ff.

[304] იხ. Isaac 1990, 43; ქანთარია 1996, 25-47.

[305] Isaac 1990, 43f.

[306] დიოს მიხედვით, ნერონის მრავალრიცხოვან პატარ-პატარა ოხუნჯობების შორს იყო ერთი ხუმრობა, რომ, თითქოს "ალბანელთა მიწაზე იმდენმა სისხლმა იწვიმა, რომ იქაურმა მდინარეებმა მიწა სისხლით დატბორა" (Dio LXIII, 26, 5), იხ. Cary 1968, 185. ეს ცნობა ეგებ მიგვანიშნებდეს აღმოსავლეთ ამიერკავკასიაში მომხდარ რაღაც არეულობაზე და ამავე დროს მოწმობდეს ტაციტუსის ინფორმაციის სანდოობას, ნერონის მიერ ალბანელთა წინააღმდეგ ექსპედიციის მომზადების შესახებ.

[307] ალბანელთა და რომაელთა მტრობა დაიწყო ამიერკავკასიაში პომპეუსის შეწრით, როდესაც, ალბანელთა მეფემ, ოროსესმა, გაილაშქრა მათ წინააღმდეგ საგანგებოდ სატურნალიის დროს, რათა დაესწრო ალბანეთში მათი შესვლისათვის (Dio XXXVI, 54, 1).

[308] Mომმსენ 1909, 62 შენ.1. ამ შემთხვევისაგან განსხვავებით, ირანის სასანიანი შაჰის, შაპურ I-ის წარწერა ქააბა-ი-ზარდოშტიდან, ზოგიერთი სპეციალისტის აზრით, ალბანელთა კარის ნაცვლად შეცდომით ალანთა კარს მოიხსენიებს (იხ. Honigmann & Maricq 1953, 88; შდრ., ყაუხჩიშვილი 1976, 255-260).

[309] Syme 1995, 143. აღმოსავლეთიდან მომდინარე საფრთხის შიში დიდი ხნის განმავლობაში წარმოადგენდა რომაული პოლიტიკის დამახასიათებელ ნიშან-თვისებას (იხ. Sonnabend 1989, 319-345; Sonnabend 1998 191-206).

[310] იხ. Ridley 1896.

[311] Sherk 1980, 992.

[312] იხ. Whinston 1895.

[313] დიოს სიტყვებით: „როდესაც პართელებმა, რომლებიც ჩაბმული იყვნენ ომში თავის ზოგიერთ მეზობელთან, თხოვეს მას [ვესპასიანეს – გ.ქ.] დახმარება, იგი არ დაეხმარა მათ და განაცხადა, რომ მის ჩვევაში არ არის სხვათა საქმეებში ჩარევა“ (Dio LXV, 15,3), იხ. Cary 1968, 291. სვეტონიუსი (დაახლ. ახ. წთ. 69 - 140 წწ.) იძლევა დამატებით მონაცემებს საქმის ვითარების შესახებ: "როდესაც, პართელმა მეფემ, ვოლოგესმა, ითხოვა რომაელთა დამხმარე ჯარების გაგზავნა ვესპასიანეს ერთ-ერთი შვილის ხელმძღვანელობით ალანთა წინააღმდეგ, დომიციანემ ყველაფერი გააკეთა, რათა იგი გაეგზავნათ იქ და არა მისი ძმა ტიტუსი; ხოლო მაშინ როდესაც ეს საქმე ჩაიშალა, შეეცადა საჩუქრებითა და შეპირებებით დაერწმუნებინა სხვა აღმოსავლელი მეფეები, რათა მათაც მიემართათ ანალოგიური მოთხოვნით" (Suet. Dom., 2, 1).

[314] Suet. Vesp., 8, 4: propter adsiduos barbarum incursus.

[315] იხ. Halfmann 1986, 40ff.

[316] სვეტონიუსის ცნობით, როდესაც ვოლოგესმა სენატს გაუგზავნა წარმომადგენლები პართულ-რომაული კავშირის განსაახლებლად, ამავე დროს მოითხოვა პატივი მიგებოდა ნერონის ხსოვნას. სვეტონიუსი ასევე გვამცნობს, რომ ნერონის სიკვდილის შემდეგაც, [გვ. 85] მრავალი წლის განმავლობაში მისი სახელი პართელთა შორის ისევ დიდ პატივში იყო (Suet. Nero, LVII).

[317] Sherk 1980, 995.

[318] Debevoise 1938, 201n.60.

[319] სატალის ადგილმდებარეობისათვის თანამედროვე სადაკთან (ყოფილი საზაკი), იხ. Olshausen & Biller 1984, 163.

[320] იბერიის უძველესი დედაქალაქი – ამავე დროს ქართული წარმართობის წმინდა ალაგი – მოხსენიებულია, როგორც ‘Αρμοζική სტრაბონის მიერ (XI, 3, 5), როგორც ‘Αρμακτίκα პტოლემაიოსის მიერ (V, 10, 2) და როგორც Harmastus-ი პლინიუსის მიერ (VI, 29). კასიუს დიო მხოლოდ მის ფუნქციურ მნიშვნელობას იძლევა – ‘Ακρόπολις (XXXVII, 1,4).

[321] Halfmann 1986, 48; უფრო გვიან გამოქვეყნებულ წერილში, ჰ. ჰალფმანი ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ ჰირიუს ფრონტოს მიერ აღმოსავლეთის მთავარსარდლობის მიღება, უკავშირდებოდა ალანთა შემოსევას, რომელიც კარგად არის დადასტურებული თანადროული წყაროების მეშვეობით და თარიღდება ახ. წთ. 75-76 წწ. (Halfmann 1991, 42).

[322] Halfmann 1986, 48.

[323] იხ. ყაუხჩიშვილი 1976, 241-244.

[324] Heil 1989, 174f.

[325] Reineggs 1797, 86.

[326] Bosworth 1976, 75.

[327] Torelli 1968, 172f.

[328] Меликишвили 1959, 56, 58.

[329] Toumanoff 1969, 3. იხ., აგრეთვე, აბაშიძე 1988, 141-144. ქართული ტერმინის პიტიახშის ლათინური შესატყვისია vitaxa (ბერძნული - πιτιαχης), სომხური - bdešx-ი. ყველაზე უფრო მისაღებ ეტიმოლოგიად ამ ტერმინისა, რომელიც კლასიკური ხანის ავტორთა მიერ ჩვეულებრივ ითარგმნებოდა როგორც მეფე ან tetrarch-ი, მიჩნეულია მისი წარმომავლობა ძველსპარსული *pa[i]ti-axši/a, რომლის პირველი ელემენტი აღნიშნავს "თავს", ხოლო მეორე დაკავშირებულია სიტყვასთან - xšayami ("ვმართავ") (Toumanoff 1963, 155ff.); ქართველი ისტორიკოსები ამ ტერმინს აიგივებენ ქართულ წოდებასთან ერისთავი ("ერის, ჯარის ანუ ხალხის მეთაურის" მნიშვნელობით) (აფაქიძე 1959, 27შენ.1). კ. თუმანოვის აზრით, თუ არა გვაქვს საქმე არშაკიდების (პართელების) მიერ ამ ტერმინის გამოყენების დოკუმენტური მონაცემების ნაკლებობასთან, ასეთ შემთხვევაში ეს ტერმინი კავკასიაში ძველი სპარსული ენის არსებობის ეპოქაში ჩანს შემოტანილი, თუმცა მეფის ნაცვალთა და მთავარმართებელთა აქემენიდური ინსტიტუტები (პიტიხშთა ფუნქცია), აგრეთვე წინაპართული ხანის სელევკიდურ კარზე იჩენდა თავს (Toumanoff 1963, 156, 158). ვინაიდან, ამ ტერმინის ქართული ფორმა, patiaxši/pitiaxši, ძველ სპარსულ პროტოტიპთან უფრო მიახლოებულად არის მიჩნეული სომხურთან შედარებით და წინაპართული ხანის კუთვნილება ჩანს (შდრ., Toumanoff 1963, 158), მისი წარმომავლობის საწყისი საძებარი ხდება სელევკიდური ან თვით აქემენიდური ხანის მოვლენებთან დაკავშირებით.

[330] მეთორმეტე საუკუნის სომხური თარგმანის მიხედვით: "ადრიკმა [ქართული ტექსტის ადერკი - გ.ქ.] თავისი გვირგვინი თავის ორ ძეს უბოძა, გაყო რა ქვეყანა მათ შორის. ქართლი თავისი ვრცელი საზღვრებით დაუტოვა ბარტოსს [ქართული ტექსტის - ბარტომი - გ.ქ.], [გვ. 90] ხოლო ქართამს უბოძა ხუნანი კლარჯეთამდე. შემდეგ მან სული განუტევა" (30). იხ. Thomson 1996, 52.

[331] მეთორმეტე საუკუნის სომხური თარგმანის ტექსტის მიხედვით: "ქართველმა მეფეებმა აზუკმა და აზმაიერმა [აზორკი და არმაზელი - გ.ქ.] დახმარებისათვის მიმართეს მოქირავე ძალებს, ლეკებისა და ოსების მეფეებს, ბაზუკსა და ანბაზუკს [აბაზუკი - გ.ქ.], მათ თან წამოიყვანეს პაწანიკები და ჯიქები, დურძუკები და დიდოელები. ქართული ნაწილები ერთ ადგილას შეიკრიბნენ და მოულოდნელად შევიდნენ სომეხთა მიწაზე, როდესაც ეს უკანასკნელნი ჯერაც მოუმზადებელნი იყვნენ, ააოხრეს შირაქი და ვანანდი ბასენამდე [ბასიანი - გ.ქ.], შემდეგ მობრუნდნენ ნახჭევანის ველზე. მათ აიღეს დიდი ალაფი და წავიდნენ ფარისოსის უღელტეხილით. მდინარე კური [მტკვარი - გ.ქ.] სიჩქარეში გადალახეს, გადავიდნენ კამბეჩში [კამბეჩოვანი - გ.ქ.] და დაბანაკდნენ მდინარე იორზე“ (შდრ., Thomson 1996, 53f.).

[332] შდრ., ყაუხჩიშვილი 1965, 240შმდ.შენ.2. იხ. კასპიის კარის შესახებ ყაუხჩიშვილი 1965, 239შმდ.

[333] აბდალაძე 1984, 141.

[334] Еремян 1935, 3: Манандян 1948, 69f.; ინაძე 1955, 317; Меликишвили 1959, 345; Тревер 1959, 126; Toumanoff 1969. იმ ვარაუდის დასაბუთებისათვის, რომელიც ამ შემოსევას კასპიის ზღვის სამხრეთითა და რაგის (Rhagae) აღმოსავლეთით მდებარე კასპიის კართან აკავშირებდა, იხ. Thubler 1909, 17-22. ი. მარკვარტის აზრით, შუა სპარსული ენის მრავლობითის ფორმა - Vrkan, სომხური მრავლობითის - Wir-k'-იდან მიღებული და თავის მხრივ Hyrkani-ების ბერძნულ-ლათინური დასახელებიდან ნაწარმოები, ზოგჯერ ქართველთა აღმნიშვნელადაც გამოიყენებოდა (იხ. Markwart 1930, 80; Chaumont 1976, 126f.).

[335] აბდალაძე 1984, 169შმდ.

[336] მაგ. Меликишвили 1959, 348.

[337] შდრ., Heil 1989, 174f. მეფეთა ცხოვრების მიხედვით, დაახლოებით ამავე ადგილას უნდა მომხდარიყო ალექსანდრემდელი ხანის ლეგენდარული სპარსელი სარდლის არდამის მიერ გალავნის აგება: “მანვე მოზღუდა მცხეთა ქალაქი ქჳთკირითა. და აქამომდე არა იყო ქართლსა შინა საქმე ქჳთკირისა. და ამის გამო დაისწავლეს ქჳთკირი. ამანვე არდამ მოჰკიდა კირი–ზღუდე ციხესა არმაზისასა და აქათ მტკურამდის, და წარმოზღუდა ცხჳრი არმაზისი ვიდრე მტკურამდე” (I, 13).

[338] აფაქიძე 1959, 72შმდ., ტაბ. LXI.

[339] Toumanoff 1963, 102n.154; შდრ., აფაქიძე 1959, 73.

[340] Debevoise 1938, 201f.

[341] Bosworth 1977, 227.

[342] Алиев 1992, 76; Mitford 1980, 1194n.57.

[343] Ельницкий 1950, 194.

[344] იხ. აფაქიძე 1959, 72შმდ., ტაბ. LXI.

[345] Mitford 1980, 1194.

[346] Алиев 1992, 76.

[347] შდრ., Меликишвили 1959, 351f.

[348] წერეთელი 1942, 16.

[349] ყაუხჩიშვილი 1976, 246.

[350] Bosworth 1977, 231.

[351] ყაუხჩიშვილი 1976, 252.

[352] იხ. Braund 1993, 48f.

[353] ყაუხჩიშვილი 1976, 245.

[354] Debevoise 1938, 222.

[355] იხ. Cary 1968, 471.

[356] ყაუხჩიშვილი 1943, 577-583.

[357] Toumanoff 1963, 101ff.

[358] ნონეშვილი 1999, 176.

[359] Reineggs 1797, 86-88. ი. რაინეგსი აშკარად უკიდურესობაში ვარდება და თვით ქართველთა თვითდასახელებას "ქართველი" ლათინური ქართულარიორუმიდან (Cartulariorum) წარმოქნილად მიიჩნევს (Reineggs 1797, n.70). თუმცა თანამედროვე ქართულ ისტორიოგრაფიაში ეს ტერმინი არმაზციხის, იგივე "დედა ციხე-აკროპოლისის", ანუ მთა ქართლის სახელწოდებიდან მომდინარედ არის მიჩნეული (მელიქიშვილი 1965, 238შმდ.). საკითხის ისტორიის თვალთახედვით, საინტერესოა, რომ ე. თაყაიშვილი, ერთ-ერთი ბეჭდის თვალზე (გემაზე) ამოკვეთილ ბერძნულ წარწერას: Οΰσας πιτιάξης Ιβήρων καρχηδων - "უშა პიტიახში კარქედთა იბერთა", კითხულობს როგორც: "უჩა, პიტიახში იბერთა-ქართლელთა" (თაყაიშვილი 1948, 99შმდ. შდრ.: ყაუხჩიშვილი 1976, 253შმდ. უფრო ვრცლად ამის შესახებ, იხ., ქვემოთ).

[360] Speidel 1982, 165-172.

[361] ნ-თანხმოვნის უქონლობა მასში შეიძლება აიხსნას ტექსტის რედაქტირებისას მისი ამოღებით. აღსანიშნავია, რომ დამატებითი ნ-ბგერის გაჩენა ზოგიერთი თანხმოვნის წინ ტიპური მოვლენაა ზოგიერთი ქართული დიალექტისათვის, მაგ. კიტრი > კინტრი, (შდრ. ჟღენტი 1953, 99შმდ.). ასეთ შემთხვევაში "სუფიქსი" -ადო-სელნი უნდა შედგებოდეს წარმომავლობისა და სადაურობის ბერძნული სუფიქსისაგან – ატეს/ატის და წარმომავლობის მრავლობითი რიცხვის ქართული სუფიქსისაგან – სელნი.

[362] Thomson 1996, 25.

[363] შდრ., Halfmann 1991, 41; Eck 2000, 844.

[364] M. Hirri[s ---f.. ---n. F]ron[to Neratius Pansa, cos.,] | curotor a[edium sacraru]m et oper[um locorumq. Publicorum, adlectus ab] | imp. Caesare Ves[pasiano Aug. inter pa]tricios, ab [eodem donatus hastis puris IIII, vexillis IIII, coronis IIII,] murali, vallari, [classica, aurea (?) -----] im [---- | c]ensendo reg(ionis) (decimae), leg. pr. pr[aet. imp. Caes. Vespasiani Aug. exerci]tus qui in A[rmeniam maiorem (?) missus est ------,] | XV vir s. f., leg. pr. pr. imp. [Caes. Vespasiani Aug. pro]vinciae Ca[ppadociae Galatiae Armeniae minoris------------]“. შდრ., Torelli 1968, 173, Pl. XI.

[365] მ. ჰაილის წინადადების შესახებ, განეხილათ აფრიკა ფრონტოს ექსპედიციის მიზნად და შესაბამისად შეევსოთ ზემომოცემული ლაკუნა, როგორც: Africae (exercit]us qui in A[fricae) (Heil 1989, 165-184), იხ. Halfmann 1991, 41-43), შდრ., აგრეთვე, Eck 2000, 844.

[366] სომხური თარგმანით: "მან დაამზადა თავისი დიდი გამოსახულება, ეს არის არმაზი; ვინაიდან ფარნავაზს არმაზი ერქვა სპარსულად. მან აღმართა ეს გამოსახულება ქართლის შესასვლელთან, რომელსაც დღევანდლამდე ჰქვია არმაზის მთა" (24). შდრ., Thomson 1996, 36.

[367] ფარნავაზის სახელი დაფუძნებულია farnah-ზე ანუ სამეფო დიდების ცნებაზე (იხ. Rapp 1998, 25).

[368] Tarchnishvili 1961, 36-40. ქართულ-მცირეაზიულ ღვთაებათა მსგავსების შესახებ, იხ. გიორგაძე 1985, 147-157.

[369] Toumanoff 1963, 100n.151. ხარის კულტი, ადგილობრივი პაგანიზმის გადმონაშთი, მკაფიოდ არის აღბეჭდილი ქართული ქრისტიანობის ადრეული სტადიის რელიგიურ მონუმენტებზე.

[370] Speidel 1978, 1; Speidel 1980, 7-13, 17-18, figs. 7, 9, 11, 21, 38, 41; Schwertheim 1991, 40.

[371] Speidel 1978, 21-24. აღსანიშნავია, რომ ოქროსა და ვერცხლის ჭურჭლეული გამოყენებული იყო Iupiter Dolichenus-ის კულტში (Speidel 1980, 17).

[372] Speidel 1980, 12, 16, 18, fig. 31.

[373] Tseretheli 1935, 45-50.

[374] ცნობილია, რომ ბევრად უფრო ადრე, ძვ. წთ. II ს-ის დასაწყისში, სომხეთში იმყოფებოდა დიდი კართაგენელი მხედართმთავარი და სახელმწიფო მოღვაწე ჰანიბალი (ძვ. წთ. 247/246-183 წწ.). იგი სომხეთში მეფე არტაშეს I-ის მიერ ყოფილა შეფარებული და, პლუტარქეს ცნობით, სომხეთის მეფეს ეხმარებოდა “არმენიის კართაგენად“ (έν Ἀρμενίοις Καρχεδών) წოდებული სომხეთის სამეფო ქალაქის არტაშატის დაგეგმარებაში. კართაგენის ფინიკიურ-პუნიკური სახელწოდება – Kart Hdašt-ი ბერძნულში Καρχεδών-ის ფორმით დამკვიდრდა. აქედან იღებს იღებს სათავეს კართაგენის აღმნიშვნელი სომხური ფორმაც – Կարքեդովմայեցի.

[375] როგორც ცნობილია, ვრამშაპუჰის შემდეგ გამეფებულა ხოსრო IV (417-418 წწ.), ხოლო 418-422 წწ. სომხეთის ტახტზეა შაჰის იაზდგერდ (იეზდიგერდ) I-ის (399-420 წწ.) ძე შაპუჰი; 422 წელს ტახტს იბრუნებს ვრამშაპუჰის ძე არტაშესი/არდაშირი. 428 წლიდან სომხეთში დადგა უმეფობის ხანა და ძალაუფლება გადაეცა იაზდგერდ I-ის მეორე შვილის, ახალი და წარმატებული შაჰის ვაჰრაამ V-ის (420-438 წწ.) მიერ დანიშნულ მარზპანს, რითაც დაიწყო სომხეთში მარზპანატის ეპოქა არაბობის ხანამდე გაგრძელებული. დაახლ. 442 წელს არმენიის მარზპანი ხდება ვასაკ I სივნიელი, რომელიც ქვეყანას 451 წლამდე განაგებდა.

[376] Патканьян 1862, 22-23.

[377] Малхасянц 1939, 148, прим. 38.

[378] Малхасянц 1939, 26, 148, прим. 38.

[379] Peeters 1935, 274-279.

[380] კეკელიძე 1949, 125-132.

[381] კუფტინი 1949, 315-322.

[382] Toumanoff 1963, 188n.188. კერძოდ, იგი არადამაჯერებლად თვლის ფრ. აკინეანის ვარაუდს, “გუგარქისაგან” ნათესაობითი ბრუნვით ნაწარმოები ფორმის გუგარაწის შესაძლო კავშირს ტერმინ კარქედოვმაჲეცთან.

[383] Патканьян 1862, 181, прим. 48.

[384] კეკელიძე 1949, 125-132.

[385] კეკელიძე 1949, 128.

[386] კეკელიძე 1949, 130.

[387] აბიდენოსისადმი (“ასურელთა შესახებ“ წიგნის ავტორი) მიწერილი ეს ცნობა მოვსეს ხორენაცს აუღია ასურელი ისტორიკოსის მირ აბას კატინას თხზულებიდან (Մովս. Խոր., II, 8-9).

[388] თუმცა ცნობილია, რომ ნაბუქოდონოსორმა ძვ. წთ. 597-586 წწ. იუდეიდან ბაბილონში გადაასახლა ადგილობრივი მოსახლეობის 20% და შესაძლოა შეაღწია ეგვიპტეშიც. ლიბიიდან და იბერიიდან ნაბუქოდონოსორის მიერ ხალხის პონტოს ზღვის რაიონში გადმოსახლების ამბის ჩამოყალიბებისათვის, გ. მელიქიშვილის აზრით, ბიძგი შეეძლო მიეცა ჰეროდოტეს ცნობას, კოლხების ეგვიპტური წარმომავლობის შესახებ (Her., II, 103-105) და ევროპელი და კავკასიელი იბერების სახელების იდენტურობას; ხოლო ნაბუქოდონოსორს ეს ამბები იმის გამო მიეწერება, რომ მას სახელი ჰქონდა განთქმული დაპყრობილი ხალხების (კერძოდ, ებრაელების) გადასახლებით (მელიქიშვილი 1962, 233).

[389] მელიქიშვილი 1965, 16.

[390] იხ. ჯაფარიძე 2006, 52-53, 210-215.

[391] ეთნონიმ ქართველის შესახებ, იხ. ფუტკარაძე 2005, 160-181.

[392] შდრ., ქავთარაძე 1985, 85, 173შენ. 361.

[393] კ. კეკელიძის შენიშნავს, რომ ამიანე მარცელინუსის ცნობით (XXVII, 12, 4, 17), ამიერკავკასიაში 368 წლიდან IV საუკუნის დამლევამდე მაინც არსებობდა ორი იბერია: ერთი სასანიანთა იბერია, ირანზე დამოკიდებული, მეორე – სავარაუდოდ რომის პოლიტიკურ სფეროში შემავალი (კეკელიძე 1949, 128, 130). იქნებ გასათვალისწინებელი იყოს მტკვარგამოღმა (არმაზციხის, იგივე “მთა ქართლის“) და მტკვარგაღმა (მცხეთის) მხარეთა მეფეების ქართამისა და ბარტომის სახელთა შესაძლო კავშირი ციხე-სიმაგრეების აღმნიშვნელ არამეულ სიტყვებთან “karta”-სთან და ”birtȃ”-სთან და შესაბამისად, ამ სიტყვებით მოხსენიებულ მათ რეზიდენციებთან – არმაზციხესთან და მცხეთა-ბებრის ციხესთან. გავიხსენოთ ქართლის ცხოვრების ცნობა, ქართლის მეფის ადერკის ძეთა შესახებ: “ადერკის ესხნეს ორნი ძენი, რომელთა ერქუა სახელად ერთსა ბარტომ და მეორესა ქართამ. და ამან განუყო ყოველი ქუეყანა თჳსი: მისცა ქალაქი მცხეთა და ქუეყანა მტკუარსა შინა ქართლი, მუხნარით კერძი ქალაქი და ყოველი ქართლი მტკუარსა ჩრდილოეთი, ჰერეთითგან ვიდრე თავადმდე ქართლისა და ეგრისისა – ესე ყოველი მისცა ბარტომსა ძესა თჳსსა, ხოლო არმაზით კერძი ქალაქი, მტკუარსა სამხრით ქართლი, ხუნანითგან ვიდრე თავამდე მტკურისა, და კლარჯეთი ყოველი მისცა ქართამს ძესა თჳსსა...” თუმცა ქართველ მეფეთა და ციხე-სიმაგრეთა არამეულ სახელთა შესაძლო ურთიერთკავშირის კვლევა არაერთი სირთულის გადალახვას საჭიროებს.

[394] Mackinder 1904.

[395] იხ. Sinor 1987, 2, 4ff.

[396] ხარანაული 1985, 205შმდ.

[397] Sinor 1987, 17f.

[398] Toynbee 1956, 31, 101, 208ff.; იხ. ქავთარაძე 1997.

[399] უპირატესად დასავლურ ქვეყნებში გამოყენებული ტერმინით "კლასიკური", ისევე როგორც ყოფილ სოციალისტურ ქვეყნებში ხმარებული ტერმინით "ანტიკური", აღინიშნება ძველი ბერძნებისა და რომაელების ხელოვნება, ლიტერატურა და კულტურა, ასევე მათი მწერლები და ხელოვანნი. ფართო გაგებით გამოყენებული ტერმინი "კლასიკური პერიოდი" ძირითადად გამოიყენება ძველი ბერძნული და რომაული ცივილიზაციების გამოხატვისთვის.

[400] ლომთათიძე 1973, 231. თუმცა იგი დასძენს, რომ მაინც შესამჩნევია ის ახალი ნაკადები, – უპირატესად გემოვნებისა და "მოდის" მხრივ სახეთა ახალ რეპერტუარშიც რომ ჩანს... (ლომთათიძე 1973, 231).

[401] Toumanoff 1963, 360.

[402] Toumanoff 1963, 80, 443.

[403] Toumanoff 1971, 114.

[404] Allen 1932, 31.

[405] ყაუხჩიშვილი 1955, 156 ჩანართი თკ.

[406] იხ. ხარანაული1985, 81, 83.

[407] Kavtaradze 2001. გ. ყორანაშვილის აზრით, ქვეყნის დამოუკიდებლობის შენარჩუნებაში, უეჭველად დიდი როლი ითამაშა ბუნებრივმა პირობებმა, ერთმანეთისაგან ციცაბო ხეობებით დაშორებულმა მაღალმა მთებმა. ის რაც ზღვამ, ჰავამ ან იზოლაციამ გააკეთა სხვა ქვეყნებისათვის, იგივე შეასრულა საქართველოსათვის კავკასიონის მთაგრეხილმა, ჩრდილოელი ნომადებისაკენ მიმართულმა ბუნებრივმა ზღუდემ. ერთადერთი რაც, ქართულ სახელმწიფოებს უნდა გაეკეთებინათ, ვიწრო და მაღალ სიმაღლეებზე განლაგებული კავკასიონის გადასასვლელების ჩაკეტვა იყო, რათა დაცულად ეგრძნოთ თავი ჩრდილოეთიდან (Koranashvili 1978, 259-260). რ. სუნის აზრითაც, კავკასიონზე კონტროლი, ნიშნავდა ჩრდილოეთის იმ გადასავლელების კონტროლს, საიდანაც სტეპებიდან მომავალი მოლაშქრეები ეშვებოდნენ და რომის აღმოსავლეთ სამფლობელოებისა და ირანის დასარბევად (Suny 1989, 328n.). თუმცა აღმოსავლეთ საქართველოში სახელმწიფოს აღმოცენებაში ბუნებრივი თავდაცვითი პირობების მნიშვნელობაზე ეს ავტორები არაფერს ამბობენ.

[408] Успенский 1913, 492.

[409] სომხური თარგმანის მიხედვით: "და ჩვენთან ახლოს მდებარეობენ ოსები, და ალანები, და ლეკები, და სონები, და ხაზარები, და ჩრდილოეთის ყველა მხარენი", (40). იხ. Thomson 1996, 75.

[410] Blockley 1985, 68f. საყურადღებოა, რომ ახ. წთ. მეოთხე საუკუნის კომენტატორის სერვიუს ჰონორატუსის განმარტებით, იბერია პონტოს ნაწილია და მდებარეობს პერსიდასა და არმენიას შორის (Serv. in Verg., IX, 579).

[411] იორდანე ბიზანტიის სამსახურში მყოფი ალანი მხედართმთავრის, გუნტიგის ბაზას, მდივანი იყო და კარგად გათვითცნობიერებული ჩანს ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთისა და იმიერკავკასიის საქმეებში.

[412] ზემომოყვანილი გარემოებანი შესაძლოა შუქს ჰფენდეს წანართა წარმომავლობის საკითხს, რომელთაც მდ. თერგის ზემო წელზე, ხევის ტერიტორიაზე, უშუალოდ დარიალის მახლობლად უნდა ეცხოვრათ. მათი სახელწოდება წანებისას უნდა უკავშირდებოდეს. მეგრულ-ლაზურ ჭ-ს, ქართულში წ თანხმოვანი შეესაბამება (შდრ. ჭყონი-წყანი), ხოლო -არ, მეგრულ-ჭანურში ადამიანის სადაურობა-წარმომავლობის გამომხატველი სუფიქსია, ქართული -ელი-ს შესატყვისი. ყურადღებას იპყრობს აგრეთვე XIII ს. სომეხი ისტორიკოსის ვარდან დიდის მსოფლიო ისტორიის ცნობა, რომ კავკასიის მთის ძირას დასახლებული წანარები წარმომავლობით ხალდები ყოფილან, ხოლო მოვსეს ხორენაცის ცნობით: ჭანივქი, იგივე ხალტიქია (II, 76).

[413] ინაძე 1996, 49-68. აღსანიშნავია, რომ უახლესი მონაცემების მიხედვით, VI ს. შუახანებში, სწორედ სპარსელებს აუგიათ კელასურის, ანუ აფხაზეთის დიდი კედელი, ბიზანტიელთა და მათ მოკავშირეთა საწინააღმდეგოდ (იხ. Alexidze 2002, 15).

[414] McGovern 1939, 11.

[415] McGovern 1939, 12, 380.

[416] McGovern 1939, 13-14.

[417] McGovern 1939, 21.

[418] McGovern 1939, 22. უ. მაკ გოვერნისავე საყურადსაღებო შეხედულებით, ახალი თურქეთი, მიუხედავად მისი შეზღუდული ზომისა, კვლავაც იქნებოდა მნიშვნელოვანი ფაქტორი მსოფლიო პოლიტიკის მსვლელობაში. (McGovern 1939, 22). ამ მხრივ საგულისხმოა, რომ თურქეთსა და საბერძნეთს შორის არსებული მეტად დაძაბული ურთიერთდამოკიდებულების მიუხედავად, 1997 წლის მარტში საბერძნეთის საგარეო მინისტრმა პანგალოსმა მხარი დაუწერა თურქეთის კანდიდატურას ევროკავშირში გასაწევრიანებლად და აღნიშნა, რომ "თურქეთი ეჭვს გარეშე განეკუთვნება ევროპას". სპეციალისტთა აზრით, ეს ნაბიჯი იმისთვის ჩანს გამიზნული, რომ შეუმსუმბუქოს საბერძნეთს მისი ბუფერული როლი დასავლეთ ევროპის "აღმოსავლური" შიშებისა და ცრურწმენების საწინააღმდეგოდ – საბერძნეთს ხომ დაკისრებული აქვს ხან ხიდის და ხანაც ზღუდის როლი დასავლეთ-აღმოსავლეთისა თუ ევროპა-ბალკანეთის ურთიერთობებში. როგორც ჩანს, საბერძნეთი შიშობს რომ არ იყოს ამ როლში "მაუდის ქვეშ ამოდებული", რაც სავსებით შესაძლებელია მოხდეს, ვინაიდან შეერთებულ შტატებს კარგად აქვს შეგნებული თურქეთის სტრატეგიული მნიშვნელობა (Kurop 1998, 11).

[419] იხ. ჯანაშია 1973, 88-89.

[420] ლ. ჯანაშიას აზრით, საფიქრებელია, რომ ცენტრალურ აზიაში ომების დროს, ან უფრო ადრე (გამეფებამდე პეროზს ორი წლის განმავლობაში მოუხდა თავის უფროს ძმასთან ჰორმიზთან ბრძოლა), ირანელებმა ყურადღება მოადუნეს გადასასვლელების დაცვაზე (ჯანაშია 1973, 92).

[421] იხ. გამყრელიძე/ყაუხჩიშვილი 1961, 260, შენ. 1. ხოლო მ. ინაძის აზრით, იუროიპაახში დარუბანდი უნდა იგულისხმებოდეს (ინაძე 1996).

[422] გამყრელიძე/ყაუხჩიშვილი 1961, 259-260; ჯანაშია 1973, 91-92.

[423] ყაუხჩიშვილი 1955, 145-146.

[424] ჯანაშია 1973, 92.

[425] ჯანაშია 1973, 100. მართალია, ჯუანშერი ვრცლად მოგვითხრობს ვახტანგის ჩრდილო კავკასიაში ლაშქრობის ამბავს, მაგრამ ეს მოთხრობა სავსეა ზღაპრული აღწერილობით. მიუხედავად ამისა, მკვლევართა აზრით, მასში მაინც უნდა იყოს რეალური ამბების გამოძახილი (ჯანაშია 1973, 100).

[426] ჟორდანია 1892, 50.

[427] ჯანაშია 1973, 100. ჯუანშერის ცნობითაც, ვახტანგის ექსპედიცია ჩრდილო კავკასიაში ხომ ოსთა ლაშქრობის საპასუხო აქტს წარმოადგენდა (ჯანაშია 1973, 100).

[428] ჯანაშია 1962, 243-244. შემდეგში ვახტანგი, მართლაც, ელოდა ჰუნთა ჯარს, მაგრამ პირობა რატომღაც არ შესრულდა – მას მხოლოდ რამდენიმე ასეულისაგან შემდგარი რაზმი მიუვიდა (ჯანაშია 1973, 92, 101).

[429] ჯანაშია 1973, 102.

[430] ჯანაშია 1962, 250-251; ჯანაშია 1973, 103.

[431] ბოგვერაძე 1973, 280-281.

[432] ლორთქიფანიძე 1973, 391-392.

[433] წანარებმა შემდგომში დიდი წვლილი გაიღეს კახეთის სამეფოს გაძლიერებაში (იხ. ქვემოთ).

[434] იხ. ბოგვერაძე 1973, 288-290.

[435] ბოგვერაძე 1973, 246-293.

[436] ლორთქიფანიძე 1973, 392.

[437] ლორთქიფანიძე 1973ა, 516.

[438] ლორთქიფანიძე 1973, 440-441.

[439] ლორთქიფანიძე 1973ა, 514.

[440] იხ. ლორთქიფანიძე 1979, 200-201.

[441] ვახუშტი 1973, 358.

[442] ჯავახიშვილი 1965, 199.

[443] ბერძენიშვილი 1966, 56.

[444] Toumanoff 1967, 364.

[445] ჯანაშია 1949, 183-184, 199; ინაძე 1955, 315-321.

[446] ავალიშვილი 1929.

[447] ბერძენიშვილი 1974, 239-240.

[448] კიკნაძე 1979, 544.

[449] ტაბატაძე 1979, 690.

[450] ლომინაძე 1979, 574.

[451] საქართველოს ერთიანობის დაშლის შემდეგაც კი ქართლის სამეფოს ჩრდილოეთი საზღვარი ორ ადგილას – დარიალის ხეობასთან და დვალეთში – მთავარ ქედს იქით გადადიოდა. დვალეთის აღმოსავლეთ ნაწილი ქართლის მეფეს დავით X-ს (1505-1525 წწ.) ემორჩილებოდა, დასავლეთი კი – იმერეთის მეფეს (გუჩუა 1973, 226).

[452] Lang 1957, 17, 19.

[453] McGovern 1939, 14. ხელოვნება და მწერლობა ჯერ ისევ დაფასებული და შესწავლილი იყო კონსტანტინეპოლში და იმ მხარეებში რომლებიც ბიზანტიური ძალაუფლების ქვეშ იმყოფებოდნენ (McGovern 1939, 14). კონსტანტინეპოლის დაცემამდე აქტიურ ვაჭრობას ჰქონდა ადგილი ერთის მხრივ ევროპასა და მეორეს მხრივ ჩინეთსა და ინდოეთს შორის (McGovern 1939, 15).

[454] შდრ., Lang 1957, 20.

[455] Lang 1957, 102.

[456] Цагарели 1891, 8.

[457] Lang 1957, 103.

[458] შდრ., Allen 1972, 353-354.

[459] Allen & Muratoff 1953, 10; Allen 1932, 161-162.

[460] შდრ., Allen 1972, 52.

[461] Allen 1972, 47.

[462] იხ. Allen 1972, XVI.

[463] იხ. Allen 1972, XVII.

[464] შდრ., Allen 1972, 11.

[465] ცინცაძე 1956, 285, 293-294.

[466] Галоян 1976, 68.

[467] Lang 1957, 103.

[468] იხ. Бутков 1869, 6, 19, 30-32; Цагарели 1919, 5-6; ჯავახიშვილი 1953, 65-66.

[469] Lang 1957, 103.

[470] ჯამბ.-ორბელიანი 1914, 13.

[471] ჯამბ.-ორბელიანი 1914, 15.

[472] Lang 1957, X.

[473] დუმბაძე 1973, 812.

[474] Фадеев 1889, 10.

[475] Цагарели 1919, 14.

[476] Villari 1906, 31.

[477] Цагарели 1919, 6-7, 30.

[478] Lang 1957, 169.

[479] Потто 1899, 103-104.

[480] ტაბაღუა 1971, 4.

[481] თამარაშვილი 1902, 403; ტაბაღუა 1971, 4.

[482] ტაბაღუა 1971, 4.

[483] 1780 წლის 17 აპრილის თარიღით დაწერილ წერილში უნგრელი გრაფი იანოშ კოჰარი, რომელიც თბილისში ცხოვრობდა და ახლო ურთიერთობაში იყო ერეკლესთან, ვენის სამეფო კარის ყურადღებას მიაქცევდა თურქეთის სისუსტეს, სპარსეთში არეულობას და რუსეთის წარმატებით წინსვლას კავკასიაში (ტაბაღუა 1971, 4).

[484] ტაბაღუა 1971, 4.

[485] Бутков 1869a, 120; Вешапели 1917, 9-11; Allen 1932, 210-211.

[486] ჯავახიშვილი 1948, 311.

[487] Бутков 1869a, 118.

[488] Allen 1932, 210-211.

[489] Маркова 1966, 171.

[490] ტუხაშვილი 1994, 265.

[491] ტუხაშვილი 1994, 264.

[492] Brosset 1850, 258-259.

[493] Фадеев 1889, 10; Потто 1899, 15, 154.

[494] Зубов 1834, 184-185.

[495] Allen & Muratoff 1953, 17.

[496] Lang 1957, 221-222.

[497] იხ. ტუხაშვილი 1983, 20, 60, 80; შდრ., Allen 1932, 174-178.

[498] Маркова 1966, 175.

[499] ლიონიძე 1957, 38.

[500] Brosset 1850, 266n.2.

[501] Цагарели 1898, 162.

[502] Lang 1957, 159-160.

[503] Lang 1957, 169.

[504] Lang 1957, 229.

[505] Цагарели 1902, 25; Маркова 1966, 167.

[506] Маркова 1966, 167-171.

[507] ტუხაშვილი 1983, 77, 84, 127-128.

[508] Вешапели 1917, 7-8, 12.

[509] Lang 1957, 209.

[510] Lang 1957, 208-209.

[511] Lang 1957, 220-222.

[512] Цагарели 1919, 29.

[513] Цагарели 1919, 28-29.

[514] Toumanoff 1943.

[515] Toumanoff 1967, 365.

[516] Авалов 1901, 76.

[517] Lang 1957, 102.

[518] Сумбатов 1919, 153; Авалов 1901, 52, 149.

[519] Цагарели 1919, 8-9.

[520] Thomson 1947, 186.

[521] Lang 1957, 207.

[522] Бутков 1869a, 111.

[523] Дубровин 1895, 155; იხ. Маркова 1966, 163.

[524] Маркова 1966, 162.

[525] Дубровин 1897, 99, 206.

[526] Lang 1957, 282.

[527] Потто 1899, 269, 275; Бутков 1869ა, 335-336, 338.

[528] Lang 1957, 214.

[529] Lang 1957, 224.

[530] Бутков 1869a, 335; Авалов 1901, 153, 155-157; Цагарели 1919, 10; ჯავახიშვილი 1953, 84-85.

[531] Lang 1957, 220.

[532] იხ. Lang 1957, 169; ჯავახიშვილი 1953, 65-66; Цагарели 1919, 5-6.

[533] Цагарели 1898, 155-157.

[534] Авалов 1901, 155-156.

[535] Цагарели 1919, 10-11, 31.

[536] Lang 1957, 227.

[537] Lang 1957, 219.

[538] Бутков 1869a, 367-368; ჯავახიშვილი 1953, 88.

[539] ჯავახიშვილი 1953, 84-85, 92; ჯავახიშვილი 1948, 323-324.

[540] Lang 1957, 220-221.

[541] Цагарели 1919, 10.

[542] Lang 1957, 224.

[543] Lang 1957, 228.

[544] Lang 1957, 230.

[545] Toumanoff 1967, 368.

[546] დუმბაძე 1973, 812-813. მ. დუმბაძის შეხედულებით, გიორგი მეფის "სათხოვართა პუნქტები" ძირითადად 1783 წ. ტრაქტატის პირობებს იცავდა.

[547] Авалов 1901, 198.

[548] Дубровин 1897, 198-199, 201.

[549] Маркова 1966, 168;

[550] Дубровин 1897, 201.

[551] ჯამბ.-ორბელიანი 1914; Дубровин 1897, 186-187.

[552] Lang 1957, 230, 235.

[553] Suny 1989, 59.

[554] Дубровин 1897, 80, 164.

[555] Потто 1899, 332.

[556] Toumanoff 1967, 368.

[557] დუმბაძე 1973, 813.

[558] თავისი ხელით დაწერილ გენერალ კ. კნორინგისადმი გაგზავნილ რესკრიპტში პავლე წერდა: „Я хочу, чтоб Грузия была губерния“ (იხ. Цагарели 1919, 11).

[559] Думбадзе 1963, 68-69.

[560] Дубровин 1897, 236.

[561] Авалов 1901, 222; ჯავახიშვილი 1953, 102-103.

[562] Дубровин 1897, 223; Авалов 1901, 289-290.

[563] Aрхив... 1878, 1197.

[564] Дубровин 1897, 218.

[565] Потто 1899, 121-122.

[566] ჯავახიშვილი 1953, 101-102.

[567] Потто 1899, 26.

[568] Цагарели 1919, 12.

[569] Цагарели 1919, 13-14.

[570] Цагарели 1919, 19.

[571] Rein 1924, 673-674.

[572] Allen & Muratoff 1953, 21.

[573] Toumanoff 1967, 368.

[574] Lang 1962, 56.

[575] Дубровин 1897, 246.

[576] სურგულაძე, სურგულაძე 1991, 220.

[577] Allen & Muratoff 1953, 10.

[578] Minorsky 1952, 254.

[579] Allen & Muratoff 1953, 11.

[580] Потто 1904, 484-489.

[581] გუგუშვილი 1973, 17, ცხრილი 1.

[582] შდრ., Вешапели 1917, 18.

[583] ბერძენიშვილი 1966, 342.

[584] Suny 1989, 83-84.

[585] იხ. Suny 1989, 59.

[586] Авалов 1901, 252, прим. 1.

[587] Archives... 146-147; Lang 1957, 233.

[588] Lang 1957, 241.

[589] გოგოლაძე 1973, 921-922.

[590] Lang 1957, 269.

[591] იმ ხანის ქართულ საზოგადოებრიობას კარგად ჰქონია გააზრებული ამიერკავკასიისა და კერძოდ საქართველოს გეოპოლიტიკური მდებარეობის ხელსაყრელი სტრატეგიული მნიშვნელობა; ცნობილი მამულიშვილის, ალექსანდრე ორბელიანის 1832 წლის 18 დეკემბრის ჩვენებით, თვით 1832 წლის შეთქმულების გამცემსა და პროვოკატორს თურმე ასე უღიარებია, რომ „ამ რუსებს (საქართველოში მყოფთ - გ.ქ.) რაკი გავიყვანთ ვეღარასდროს ვეღარ შემოგვივლენო. აქ სამი ადგილი არის შესაკვრელიო, ერთი შავი ზღვაო, მეორე არაგვის მთაო, და მესამე დერბენტის ზღვაო. ესენი რომ შეიკვრის ვეღარ შემოგვივლენო“ (გოზალიშვილი 1935, 200).

[592] იხ. Lang 1957, 280. ტახტის მემკვიდრე, გიორგი XII-ის ძე დავითი გარდაიცვალა 1819 წელს სანკტ-პეტერბურგში, ერთ-ერთი ვერსიით ამის მიზეზი უნდა ყოფილიყო ჯავრი ალექსანდრე I-ის საყვედურის გამო, რომლისთვისაც ცნობილი გამხდარა ზოგიერთი უცხოელი ელჩებისადმი დავითის მიერ გამოთქმული უკმაყოფილება საქართველოს მიმართ რუსეთის მოპყრობის გამო (Lang 1957, 279).

[593] Lang 1962, 68-69.

[594] Lang 1957, IX.

[595] Цагарели 1919, 13.

[596] იხ. ანთელავა 1975, 12-13; Suny 1989, 74.

[597] Suny 1989, 145.

[598] Suny 1989, 181.

[599] Suny 1989, 145.

[600] Kazemzadeh 1951, 12-13.

[601] Kazemzadeh 1951, 14.

[602] Lang 1962, 108.

[603] Villari 1906, 68.

[604] Kazemzadeh 1951, 23.

[605] Цагарели 1919, 14.

[606] იხ. Lang 1962, 185.

[607] იხ. Tseretheli 1915, 59-65.

[608] Tseretheli 1915, 69-71.

[609] Tseretheli 1915, 38.

[610] Сумбатов 1919, 87.

[611] Kazemzadeh 1951, 147.

[612] იხ. Kazemzadeh 1951, 147.

[613] Kazemzadeh 1951, 148.

[614] Авалов 1924, 111.

[615] Kazemzadeh 1951, 150.

[616] Kazemzadeh 1951, 135.

[617] Kazemzadeh 1951, 160.

[618] Kazemzadeh 1951, 172.

[619] Жордания 1968, 62.

[620] ქიქოძე 1920, 141-142.

[621] Сеф 1928, 56, 60-61, 89.

[622] Сеф 1928, 26.

[623] Сеф 1928, 78.

[624] Жордания 1968, 98.

[625] იხ. Kazemzadeh 1951, 241-242.

[626] Lang 1962, 218.

[627] Kazemzadeh 1951, 245.

[628] Lang 1962, 220.

[629] Villari 1906, 15.

[630] Kazemzadeh 1951, 169.

[631] იხ. Hovannisian 1971, 111-113, 118-119.

[632] Kazemzadeh 1951, 181.

[633] Lang 1962, 219-220.

[634] Lang 1962, 219.

[635] Kazemzadeh 1951, 183.

[636] Lang 1962, 222, 231.

[637] Lang 1962, 223.

[638] Квиникадзе 1985, 14-15.

[639] Квиникадзе 1985, 16.

[640] იხ. Мирный..., 28.

[641] Lang 1962, 225.

[642] შდრ., Lang 1962, 226.

[643] Lang 1962, 219.

[644] სურგულაძე, სურგულაძე 1991, 225.

[645] Lang 1962, 226.

[646] Lang 1962, 237.

[647] რუსეთ-საქართველოს 1920 წ. 7 მაისის ხელშეკრულება, იხ. სურგულაძე, სურგულაძე 1991, 336-345.

[648] Lang 1962, 227.

[649] Джугели 1920, 229; Kazemzadeh 1951, 192.

[650] Kazemzadeh 1951, 192.

[651] გაზ. „სახალხო საქმე“, 1921 წ., 1 იანვარი.

[652] British Foreign Office 371, V. 6272 E 3389, იხ. Hirsch 1973, 91.

[653] Жордания 1968, 47.

[654] Lang 1962, 196.

[655] Жордания 1968, 53.

[656] Lang 1962, 211.

[657] Тифлисская... 1923, 141-142.

[658] Lang 1962, 210.

[659] Авалов 1924, 287.

[660] Hirsch 1973, 98.

[661] Lang 1962, 232.

[662] Lang 1962, 231.

[663] Lang 1962, 233.

[664] Lang 1962, 234.

[665] Lang 1962, 230.

[666] Lang 1962, 231.

[667] იხ. Kazemzadeh 1951, 275.

[668] Lang 1962, 234.

[669] Hirsch 1973, 120.

[670] Квиникадзе 1985, 349.

[671] Авалов 1924, 310-311.

[672] Lang 1962, 231.

[673] Квиникадзе 1985, 349.

[674] Квиникадзе 1985, 351.

[675] Квиникадзе 1985, 350.

[676] Квиникадзе 1985, 351.

[677] Жордания 1968, 103.

[678] Жордания 1968, 106-107.

[679] Жордания 1968, 115.

[680] Lang 1962, 236.

[681] Тифлисская... 1923, 43.

[682] Тифлисская... 1923, 40.

[683] Жордания 1968, 100.

[684] Жордания 1968, 100.

[685] სურგულაძე, სურგულაძე 1991, 246.

[686] კაზანძაკისი 1990, 8.

[687] იხ. Suny 1989, 218.

[688] Suny 1989, 218.

[689] Suny 1989, 226.

[690] Allen 1972, 8-10.

[691] Ratzel 1882, 198.

[692] Allen & Muratoff 1953, 21.

[693] Ratzel 1882, 199.

[694] შდრ., Toumanoff 1943.

[695] Sprengler 1940, 99n.1.

[696] ცომაია 2000, 260.

[697] Alexander 1960, 91-92.

[698] იხ. Gamkrelidze 1998, 77-79.

[699] აღსანიშნავია, რომ უკანასკნელი ხანის სამეცნიერო ლიტერატურაში გვხვდება ამიერკავკასიის სივრცობრივი განზომილების მსგავსი გაფართოებული ინტერპრეტაცია, ტერმინის – "თურქეთის ამიერკავკასიის" სახით, რომელიც, მაგალითად, გამოიყენება, მდ. არეზის სათავეებთან უკანასკნელ ხანებში გათხრილ მრავალფენიან ძეგლთან – სოს ჰუიუქთან მიმართებაში (Marro 2000, 477).

[700] იხ. Mackinder 1942, map.

[701] Clover 1999, 9.

[702] მას მერე რაც დასავლეთი იყო "დაყოლიებული", ამასთანავე გაჩნდა უცნაური იდეები, თითქოსდა რუსებს მოსწონდეთ ნატო, ვინაიდან იგი აკავებს გერმანულ ბუნდესვერს ამერიკული მმართველობის ქვეშ (იხ. Mastny 1999, 178).

[703] Дугин 1999, 170-171.

[704] Дугин 1999, 172-173.

[705] Clover 1999, 13.

[706] Huntington 1996.

[707] Solschenizyn 1994, 84.

[708] Solschenizyn 1994, 125.

[709] Solschenizyn 1994, 124.

[710] Pipes 1997, 76.

[711] Pipes 1997, 77.

[712] იხ. Sestanovich 1996, 3-4.

[713] Brzezinski 1997, 50-51.

[714] Brzezinski 1997, 52.

[715] Brzezinski 1997, 56-57.

[716] მარკიზ დე კიუსტინი 1990.

[717] Лесков 1988, 458-459.

[718] Coen 2004.

[719] იხ. Блинов 2004.

[720] Потто 1904, 484-489.

[721] იხ. Starr 1997, 20, 27.

[722] ჯავახიშვილი 1919.

გამოყენებული ლიტერატურა

1. აბაშიძე 1988 = დ. აბაშიძე. ორმეფობა ძველ ქართლში. - ცისკარი, №11.

2. აბდალაძე 1984 = ა. აბდალაძე. მოვსეს ხორენაცი. სომხეთის ისტორია. ძველი სომხურიდან თარგმნა, შესავალი და შენიშვნები დაურთო ალექსანდრე აბდალაძემ. თბილისი.

3. აბულაძე 1953 = ი. აბულაძე. ქართლის ცხოვრების ძველი სომხური თარგმანი. ქართული ტექსტი და ძველი სომხური თარგმანი გამოკვლევითა და ლექსიკონით. თბილისი: თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა.

4. აბულაძე 1973 = ი. აბულაძე. ძველი ქართული ენის ლექსიკონი. თბილისი: "მეცნიერება".

5. აბულაძე 1993 = ც. აბულაძე. საქართველოსა და მისი პოლიტიკური წარმონაქმნების სახელწოდებანი ოსმალურ წერილობით ძეგლებში. წგნ.: საქართველოსა და ქართველების აღმნიშვნელი უცხოური და ქართული ტერმინოლოგია. რედ.: გ. პაიჭაძე. თბილისი: "მეცნიერება".

6. ავალიშვილი 1929 = ზ. ავალიშვილი. ჯვაროსანთა დროიდან (ოთხი საისტორიო ნარკვევი). პარიზი.

7. ანთელავა 1975 = ი. ანთელავა. კონსტანტინე მამაცაშვილის საზოგადოებრივ-პოლიტიკური შეხედულებანი, წგნ.: საქართველოს ისტორიის საკითხები, ტ. II. თბილისი.

8. ასათიანი 1993 = შ. ასათიანი. ისტორიული სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ონომასტიკა ასურულ და ურარტულ წერილობით წყაროებში. წგნ.: საქართველოსა და ქართველების აღმნიშვნელი უცხოური და ქართული ტერმინოლოგია. რედ.: გ. პაიჭაძე. თბილისი: "მეცნიერება".

9. აფაქიძე 1959 = ა. აფაქიძე. მცხეთა – ქართლის სამეფოს ძველი დედაქალაქი. თბილისი.

10. აფრიდონიძე/მაკალათია 1980 = შ. აფრიდონიძე, ფ. მაკალათია. ქართული ოიკონიმები. 3. განმეორებადი პრეფიქსები (ნა-; სა-). – ტოპონიმიკა II, შ. ძიძიგურის საერთო რედაქციით. თბილისი.

11. აჭარიანი 1971 = ჰ. აჭარიანი. ჰაიერენ არმატაკან ბარარან. ერევანი (სომხურ ენაზე).

12. ახვლედიანი 1944 = ხ. ახვლედიანი. ნარკვევი აჭარის ისტორიიდან. ბათუმი.

13. ბაგრატიონი 1980 = იოანე ბაგრატიონი. ქართლ-კახეთის აღწერა, – ტოპონიმიკა II (შ. ძიძიგურის საერთო რედაქციით). თბილისი.

14. ბარამიძე 1923 = საქართველოს ისტორიული რუკა. შედგენილი ტოპოგრაფ ევ. ბარამიძის მიერ, პროფ. ივ. ჯავახიშვილის რედაქტორობით. თბილისი: შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის გამოცემა.

15. ბერძენიშვილი 1966 = ნ. ბერძენიშვილი. გზები რუსთაველის ეპოქის საქართველოში. თბილისი.

16. ბერძენიშვილი 1974 = ნ. ბერძენიშვილი. საქართველოს ისტორიის საკითხები, ტ, VII. თბილისი. [გვ. 226]

17. ბოგვერაძე 1973 = ა. ბოგვერაძე. ადრეფეოდალური ქართული სახელმწიფოები VI-VIII საუკუნეებში, საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტომი II, საქართველო IV-X საუკუნეებში, ტომის რედაქტორი შოთა მესხია, თბილისი.

18. ბურჭულაძე, შავხელიშვილი 1993 = გ. ბურჭულაძე, გ. შავხელიშვილი. "ქართლის", "საქართველოს" აღმნიშვნელ სიტყვათა თაობაზე ნახურ-დაღესტნურ ენებში. საქართველოსა და ქართველების აღმნიშვნელი უცხოური და ქართული ტერმინოლოგია. რედ.: გ. პაიჭაძე. თბილისი: "მეცნიერება".

19. გამყრელიძე/ყაუხჩიშვილი 1961 = გეორგიკა, ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, ტომი პირველი. ტექსტები ქართული თარგმანითურთ გამოსცეს და განმარტებები დაურთეს ალ. გამყრელიძემ და სიმონ ყაუხჩიშვილმა. თბილისი.

20. გიგინეიშვილი/გიუნაშვილი 1979 = ბ. გიგინეიშვილი, ვ. გიუნაშვილი. შატბერდის კრებული X საუკუნისა. თბილისი: მეცნიერება.

21. გიორგაძე 1985 = გრ. გიორგაძე. ხეთურ-არმაზული “ტრიადები”, – მნათობი, № 7.

22. გიორგაძე 2002 = გრ. გიორგაძე. უძველესი ახლოაღმოსავლური ეთნოსები და ქართველთა წარმომავლობა, "ქართველოლოგიური ბიბლიოთეკა", 8. თბილისი: სულხან-საბა ორბელიანის სახელობის თბილისის სახელმწიფო პედაგოგიური უნივერსიტეტის გამომცემლობა.

23. გოგიტიძე 2002 = ს. გოგიტიძე. სამხრეთ-დასავლეთი საქართველოს საისტორიო გეოგრაფია (ძვ. წ. XII-IV სს.). თბილისი: ს.ს. "გამომცემლობა აჭარა".

24. გოგოლაძე 1973 = დ. გოგოლაძე. ბრძოლა ეროვნული და სოციალური თავისუფლებისათვის XIX ს. პირველ მესამედში, წგნ.: საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტომი IV, საქართველო XVI საუკუნის დასაწყისიდან XIX საუკუნის 30-იან წლებამდე. ტომის რედაქტორი მამია დუმბაძე. თბილისი.

25. გოზალიშვილი 1935 = გ. გოზალიშვილი. 1832 წლის შეთქმულება, ტ. 1. ტფილისი.

26. გუგუშვილი 1973 = პ. გუგუშვილი. საქართველოს სსრ მოსახლეობის აღწარმოების საკითხები. თბილისი.

27. გუჩუა 1973 = ვ. გუჩუა. საქართველოს პოლიტიკური რუკა XVI-XVII სს., წგნ.: საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტომი IV, საქართველო XVI საუკუნის დასაწყისიდან XIX საუკუნის 30-იან წლებამდე. ტომის რედაქტორი მამია დუმბაძე. თბილისი.

28. დაბადება (ბიბლია) 1884 = დაბადება (ბიბლია), ნაწილი მეორე (დაიბეჭდა საქართველო-იმერეთის უწმიდესის სინოდის კანტორის განკარგულებითა). ტფილისი: ექვთიმე ხელაძის სტამბა.

29. დუმბაძე 1973 = მ. დუმბაძე. ქართლ-კახეთის სახელმწიფოს გაუქმება და რუსეთთან შეერთება, წგნ.: საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტომი IV, საქართველო XVI საუკუნის დასაწყისიდან XIX საუკუნის 30-იან წლებამდე. ტომის რედაქტორი მამია დუმბაძე. თბილისი. [გვ. 227]

30. ვახუშტი 1973 = ვახუშტი ბატონიშვილი. აღწერა სამეფოსა საქართველოსა. ქართლის ცხოვრება, ტ. IV. ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ. თბილისი: "საქართველო".

31. თამარაშვილი 1902 = მ. თამარაშვილი. ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის. თბილისი.

32. თაყაიშვილი 1890 = ე. თაყაიშვილი. სამი ისტორიული ხრონიკა. ტფილისი.

33. თაყაიშვილი 1909 = ე. თაყაიშვილი. მოქცევაჲ ქართლისაჲს ჭელიშური ვარიანტი. – ძველი საქართველო, I, 5. ტფილისი.

34. თაყაიშვილი 1948 = ე. თაყაიშვილი. როდის შეიცვალა იბერთა სახელმწიფო ქართველთა სახელმწიფოდ, – მნათობი, № 8.

35. თაყაიშვილი 1960 = ე. თაყაიშვილი. 1917 წლის არქეოლოგიური ექსპედიცია სამხრეთ საქართველოში. თბილისი: საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის გამომცემლობა.

36. ინაძე 1955 = მ. ინაძე. იბერიისა და რომის ურთიერთობა მეორე საუკუნის პირველ ნახევარში, – ისტორიის ინსტიტუტის შრომები, I.

37. ინაძე 1993 = მ. ინაძე. ტერმინები "კოლხი" და "კოლხეთი" ანტიკურ მწერლობაში, წგნ.: საქართველოსა და ქართველების აღმნიშვნელი უცხოური და ქართული ტერმინოლოგია. რედ.: გ. პაიჭაძე. თბილისი: "მეცნიერება".

38. ინაძე 1996 = მ. ინაძე. კასპიის კარი (დარიალი, დარუბანდი) ახ. წ-ის I-VI საუკუნეთა საერთაშორისო დიპლომატიურ ურთიერთობებში, – ქართული დიპლომატია. წელიწდეული 3. თბილისი: თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა.

39. ინგოროყვა 1939 = პ. ინგოროყვა. ქართული მწერლობის ისტორიის მოკლე მიმოხილვა, – მნათობი, № 4.

40. ინგოროყვა 1941 = პ. ინგოროყვა. ლეონტი მროველი, ქართველი ისტორიკოსი. "ჰამბავთა მწერალი" მე-8 საუკუნისა, – ენიმკის მოამბე, № X.

41. ინგოროყვა 1941ა = პ. ინგოროყვა. ძველ-ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია. _ საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე, ტ. XI-B.

42. კაზანძაკისი 1990 = ნ. კაზანძაკისი. ტოდარაბა, _ ლიტერატურული საქართველო, 06.07.90.

43. კეკელიძე 1923 = კ. კეკელიძე. ლეონტი მროველის ლიტერატურული წყაროები, – თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მოამბე, III.

44. კეკელიძე 1949 = კ. კეკელიძე აშუშა პიტიახშის ბეჭდის წარწერის გაგებისათვის. – ლიტერატურული ძიებანი, ტ. V.

45. კეკელიძე 1958 = კ. კეკელიძე. ქართული ლიტერატურის ისტორია, I. თბილისი: სახელგამი.

46. კიკნაძე 1979 = რ. კიკნაძე. საქართველოს დაპყრობა მონღოლების მიერ, წგნ.: საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტომი III, საქართველო XI-XV საუკუნეებში, ტომის რედაქტორები: ზურაბ ანჩაბაძე, ვიქტორ გაგუა. თბილისი.

47. კიუსტინი, მარკიზ დე 1990 = მარკიზ დე კიუსტინი. ნიკოლოზ I დროინდელი რუსეთი ("რუსეთი 1839 წელს"). თბილისი. [გვ. 228]

48. კუფტინი 1949 = ბ. კუფტინი. საქართველოს ძველი ეთნო- და ტოპონიმიკის ზოგიერთ გაურკვეველ შემთხვევაზე უცხო წყაროებით. – საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, ტ. X, № 5.

49. ლიონიძე 1957 = ს. ლიონიძე. სიტყვა თქმული ერეკლე მეორეს დაკრძალვაზე. XVIII საუკუნის ხელნაწერის მიხედვით. თბილისი.

50. ლომთათიძე 1973 = გ. ლომთათიძე. ქართული კულტურა IV-V საუკუნეებში, წგნ.: საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტომი II, საქართველო IV-X საუკუნეებში, ტომის რედაქტორი შოთა მესხია, თბილისი.

51. ლომინაძე 1979 = ბ. ლომინაძე. მონღოლთა ბატონობა საქართველოში და ბრძოლა მის წინააღმდეგ (XIII ს. 40- XIV ს. 10-იანი წწ), წგნ.: საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტომი III, საქართველო XI-XV საუკუნეებში, ტომის რედაქტორები: ზურაბ ანჩაბაძე, ვიქტორ გაგუა. თბილისი.

52. ლორთქიფანიძე 1973 = მ. ლორთქიფანიძე. ახალი ფეოდალური სამთავროების წარმოქმნა, წგნ.: საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტომი II, საქართველო IV-X საუკუნეებში, ტომის რედაქტორი შოთა მესხია, თბილისი.

53. ლორთქიფანიძე 1973ა = მ. ლორთქიფანიძე. ქართული ფეოდალური მონარქიის შექმნა, წგნ.: საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტომი II, საქართველო IV-X საუკუნეებში, ტომის რედაქტორი შოთა მესხია, თბილისი.

54. ლორთქიფანიძე 1979 = მ. ლორთქიფანიძე. საქართველოს შინაპოლიტიკური და საგარეო ვითარება X ს. 80-იანი წლებიდან XI ს. 80-იან წლებამდე, წგნ.: საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტომი III, საქართველო XI-XV საუკუნეებში, ტომის რედაქტორები: ზურაბ ანჩაბაძე, ვიქტორ გაგუა. თბილისი.

55. მაისურაძე 1991 = გ. მაისურაძე. აღმოსავლურქართულ ტომთა კვალი ძვ. წ. XII საუკუნის სამხრეთ-დასავლეთ ამიერკავკასიის ტერიტორიაზე (ერთი ტოპონიმის იდენტიფიკაციის მაგალითზე), წგნ.: ისტორიულ-წყაროთმცოდნეობითი გამოკვლევები. თბილისი: "მეცნიერება", 1991.

56. მელიქიშვილი 1951 = გ. მელიქიშვილი. უძველესი სამეფო სამხრეთ საქართველოს ტერიტორიაზე. – მიმომხილველი (საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ივ. ჯავახიშვილის სახ. ისტორის ინსტიტუტი), II.

57. მელიქიშვილი 1955 = გ. მელიქიშვილი. საქართველოში კლასობრივი საზოგადოებისა და სახელმწიფოს წარმოქმნის საკითხისათვის. თბილისი.

58. მელიქიშვილი 1962 = გ. მელიქიშვილი. ძველი ქართული, სომხური და ბერძნული საისტორიო ტრადიცია და ქართლის (იბერიის) სამეფოს წარმოქმნის საკითხი. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის საზოგადოებრივ მეცნიერებათა განყოფილების მოამბე, 1962, № 2.

59. მელიქიშვილი 1965 = გ. მელიქიშვილი. საქართველოს, კავკასიისა და მახლობელი აღმოსავლეთის უძველესი მოსახლეობის საკითხისთვის. თბილისი: მეცნიერება.

60. მელიქიშვილი 1970 = გ. მელიქიშვილი. სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს მოსახლეობის უძველესი გაერთიანებები, წგნ.: საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. I. თბილისი.

61. მესხია/გვრიტიშვილი/დუმბაძე/სურგულაძე 1958 = შ. მესხია, დ. გვრიტიშვილი, მ. დუმბაძე, ა. სურგულაძე. თბილისის ისტორია. თბილისი. [გვ. 229]

62. მუსხელიშვილი 1980 = დ. მუსხელიშვილი. საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის ძირითადი საკითხები, II. თბილისი: გამომცემლობა "მეცნიერება".

63. მუსხელიშვილი 2001 = დ. მუსხელიშვილი. საქართველოს სახელმწიფო ტერიტორიის წარმოქმნის ისტორიულ-გეოგრაფიული და ეთნიკურ-კულტურული საფუძვლები, – ანალები (საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ივ. ჯავახიშვილის სახ. ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის ჟურნალი), 2001, № 1. თბილისი: გამომცემლობა "მემატიანე".

64. მუსხელიშვილი 2004 = დ. მუსხელიშვილი. "დაიაენი" – "დიაოხის" ქვეყნის მოსახლეობის ეთნიკური ვინაობისათვის, – ანალები (საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ივ. ჯავახიშვილის სახ. ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის ჟურნალი), 2004, № 1. თბილისი: გამომცემლობა "მემატიანე".

65. ნონეშვილი 1999 = ა. ნონეშვილი. რომის იმპერიისა და იბერიის სამეფოს ურთიერთობა ახ. წთ. I საუკუნის მეორე ნახევარში. _ კულტურის ისტორიის საკითხები, VI. თბილისი: თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა.

66. ორბელიანი 1966 = სულხან-საბა ორბელიანი. ლექსიკონი ქართული, წიგნი I. თბილისი: გამომცემლობა "საქართველო".

67. ჟორდანია 1892 = თ. ჟორდანია. ქრონიკები და სხვა მასალა საქართველოს ისტორიისა, I, ტფილისი.

68. ჟღენტი 1953 = ს. ჟღენტი. წანურ-მეგრულის ფონეტიკა. თბილისი.

69. სანიკიძე 1956 = ლ. სანიკიძე. პონტოს სამეფო. თბილისი.

70. სიხარულიძე 1958 = ი. სიხარულიძე. სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ტოპონიმიკა, წიგნი I. ბათუმი: სახელმწიფო გამომცემლობა.

71. სიხარულიძე 1985 = ი. სიხარულიძე. ნიგალი (ლივანა). საისტორიო გეოგრაფიის მასალები. ბათუმი: გამომცემლობა "საბჭოთა აჭარა", 1985.

72. სიხარულიძე 1988 = ი. სიხარულიძე. შავშეთ-იმერხევი. საისტორიო გეოგრაფიის მასალები. ბათუმი: "გამომცემლობა აჭარა".

73. სურგულაძე/სურგულაძე 1991 = ა. სურგულაძე, პ. სურგულაძე. საკითხავი წიგნი (1783-1990 წწ.). თბილისი, 1991.

74. ტაბატაძე 1979 = კ. ტაბატაძე. ქართველი ხალხის ბრძოლა უცხოელ დამპყრობთა წინააღმდეგ XIV-XV საუკუნეთა მიჯნაზე, წგნ.: საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტომი III, საქართველო XI-XV საუკუნეებში, ტომის რედაქტორები: ზურაბ ანჩაბაძე, ვიქტორ გაგუა. თბილისი.

75. ტაბაღუა 1971 = ი. ტაბაღუა. ქართვლის წირსა ვერვინ მოთვლის..., – გაზ. “კომუნისტი”, 30.07.71.

76. ტუხაშვილი 1983 = ლ. ტუხაშვილი. რუსეთი და საზოგადოებრივ-პოლიტიკური მოძრაობა აღმოსავლეთ საქართველოში (XVIII ს. მეორე ნახევარი). თბილისი.

77. ტუხაშვილი 1994 = ლ. ტუხაშვილი. ნარკვევები ქართული დიპლომატიკის ისტორიიდან. თბილისი.

78. ფენრიხი/სარჯველაძე 2000 = ჰ. ფენრიხი, ზ. სარჯველაძე. ქართველურ ენათა ეტიმოლოგიური ლექსიკონი. მეორე, შევსებული და გადამუშავებული გამოცემა. თბილისი: სულხან-საბა ორბელიანის სახელობის თბილისის სახელმწიფო პედაგოგიური უნივერსიტეტის გამომცემლობა. [გვ. 230]

79. ფუტკარაძე 1999 = ტ. ფუტკარაძე. ხმოვანთკომპლექსთა ტრანსფორმაციისათვის ქართულში, – საენათმეცნიერო ძიებანი, VIII. თბილისი: გამომცემლობა "ქართული ენა".

80. ფუტკარაძე 2005 = ტ. ფუტკარაძე. ქართველები, ნაწილი I (ქრისტიანობამდელი ეპოქა). ქუთაისი: ქუთაისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი.

81. ფუტკარაძე 1993 = შ. ფუტკარაძე. ჩვენებურების ქართული, წიგნი I. ბათუმი.

82. ქავთარაძე 1985 = გ. ქავთარაძე. ანატოლიაში ქართველურ ტომთა განსახლების საკითხისათვის. თბილისი: "მეცნიერება".

83. ქავთარაძე 1997 = გ. ქავთარაძე. საქართველო და კავკასია (საქართველოს სახელმწიფოებრივი კონცეპციისათვის), – მნათობი, № 3-5.

84. ქავთარაძე 2003 = გ. ქავთარაძე. იბერიის სამეფოს "არსებობის არსი" ძველი საისტორიო წყაროების მიხედვით, – მნათობი (მწერლობა, მეცნიერება, ხელოვნება), # 7-8. თბილისი: გამომცემლობა "სანი", 2003.

85. ქანთარია 1996 = გ. ქანთარია. რომის იმპერია და ქართლის სამეფოს საგარეო პოლიტიკა (ახ. წ-ის I საუკუნის 40-50-იანი წლები). _ ქართული დიპლომატია. წელიწდეული 3. თბილისი: თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა.

86. ქიქოძე 1920 = გ. ქიქოძე. ნოე ჟორდანია და სოციალიზმის ნაციონალიზაცია, წგნ.: გ. ქიქოძე. ეროვნული ენერგია. ტფილისი.

87. ქურდიანი 2003 = მ. ქურდიანი. ორი ურარტოლოგიური ეტიუდი. _ ისტორია, არქეოლოგია, ხელოვნებათმცოდნეობა, ეთნოლოგია (ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის შრომები 349). თბილისი: თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა.

88. ყაზბეგი 1995 = გ. ყაზბეგი. სამი თვე თურქეთის საქართველოში. ბათუმი: გამომცემლობა "აჭარა", 1995.

89. ყაუხჩიშვილი 1976 = თ. ყაუხჩიშვილი. საქართველოს ისტორიის ძველი ბერძნული წყაროები. თბილისი: თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა.

90. ყაუხჩიშვილი 1943 = ს. ყაუხჩიშვილი. მცხეთა-სამთავროს ახლად აღმოჩენილი ბერძნული წარწერა. = საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, ტ. IV, № 6.

91. ყაუხჩიშვილი 1955 = ს. ყაუხჩიშვილი. ქართლის ცხოვრება. ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით, I. თბილისი: სახელგამი.

92. ყაუხჩიშვილი 1959 = ს. ყაუხჩიშვილი. ქართლის ცხოვრება. ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით, II. თბილისი: გამომცემლობა “საქართველო”.

93. ყაუხჩიშვილი 1965 = ს. ყაუხჩიშვილი. გეორგიკა, ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, ტ. 2. თბილისი.

94. ცეცხლაძე 2000 = ნ. ცეცხლაძე. შავშეთ-იმერხევის ტოპონიმია. ბათუმი: "გამომცემლობა აჭარა".

95. ცინცაძე 1956 = ი. ცინცაძე. ძიებანი რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობის ისტორიიდან (X-XVI სს.). თბილისი.

96. ცომაია 2000 = ა. ცომაია. რჩეული თხზულებანი. გამოსაცემად მოამზადა, წინასიტყვაობა და შენიშვნები დაურთო გ. შარაძემ. თბილისი. [გვ. 231]

97. წერეთელი 1942 = გ. წერეთელი. არმაზის ბილინგვა. – ენიმკის მოამბე, XIII.

98. წერეთელი 1962 = მ. წერეთელი. შენიშვნები: სომეხი, – ბედი ქართლისა, ისტორიული, ლიტერატურული და სამეცნიერო კრებული, № 39-40. პარიზი.

99. ხაზარაძე 2001 = ნ. ხაზარაძე. ლეონტი მროველი და არიან-ქართლის ლოკალიზაციის საკითხი, – DEDICATIO, ისტორიულ-ფილოლოგიური ძიებანი. თბილისი.

100. ხარანაული 1985 = ბ. ხარანაული. ხალხური პოეზია. ტომი შეადგინა ბ. ხარანაულმა, წგნ.: ქართული პოეზია, ტ. 17. თბილისი.

101. ჯავახიშვილი 1914 = ი. ჯავახიშვილი. ქართველი ერის ისტორია, II. ტფილისი.

102. ჯავახიშვილი 1919 = ივანე ჯავახიშვილი, – გაზ. "საქართველო", 1919 წ., 4 მაისი (# 95).

103. ჯავახიშვილი 1948 = ივ. ჯავახიშვილი. ქართველი ერის ისტორია, წიგნი მეოთხე. თბილისი.

104. ჯავახიშვილი 1953 = ივ. ჯავახიშვილი. ქართველი ერის ისტორია, წიგნი მეხუთე. თბილისი.

105. ჯავახიშვილი 1965 = ივ. ჯავახიშვილი. ქართველი ერის ისტორია, წიგნი მეორე. თბილისი: გამომცემლობა "საბჭოთა საქართველო".

106. ჯამბ.-ორბელიანი 1914 = ალ. ვახტ.-ძე ჯამბ.-ორბელიანი. დაღისტნიდგან ლეკების გამოსვლა და სხვა ამბები. გამოცემული სარგის კაკაბაძის მიერ. ტფილისი.

107. ჯანაშია 1962 = ლ. ჯანაშია. ლაზარ ფარპეცის ცნობები საქართველოს შესახებ (თარგმანი და გამოკვლევა). თბილისი.

108. ჯანაშია 1973 = ლ. ჯანაშია. აღმოსავლეთ საქართველო (ქართლი) IV-V საუკუნეებში, წგნ.: საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტომი II, საქართველო IV-X საუკუნეებში, ტომის რედაქტორი შოთა მესხია, თბილისი, 1973.

109. ჯანაშია 1949 = ს. ჯანაშია. საქართველო ადრინდელი ფეოდალიზაციის გზაზე, წგნ.: ს. ჯანაშია. შრომები, ტ. I. თბილისი.

110. ჯაფარიძე 2006 = ო. ჯაფარიძე. ქართველი ერის ეთნოგენეზის სათავეებთან. თბილისი: გამომცემლობა "არტანუჯი".

111. ჯოჯუა 1976 = ვ. ჯოჯუა. ქართული ტოპონიმები ბერძნულ წყაროებში, – ტოპონიმიკა I, შ. ძიძიგურის საერთო რედაქციით. თბილისი.

112. Авалов 1901 = З. Авалов. Присоединение Грузии к России. Санкт-Петербург 1901.

113. Авалов 1924 = З. Авалов. Независимость Грузии в международной политике 1918-1921 гг. Тифлис 1924.

114. Алиев 1992 = К. Г. Алиев. Античная Кавказская Албания. Баку: Азернешр.

115. Арутюнян 1957 = Н. В. Арутюнян. Даинала-Тини (Из истории иригации в Урарту), – Известия Академии Наук Армянской ССР, Общественные Науки 4.

116. Арутюнян 1970 = Н. В. Арутюнян. Биайнили (Урарту). Ереван.

117. Арутюнян 1985 = Н. В. Арутюнян. Топонимика Урарту. Ереван. [გვ. 232]

118. Арутюнян 2001 = Н. В. Арутюнян. Корпус Урартских Клинообразных Надписей. Ереван: Издательство «Гитутюн» НАН РА.

119. Aрхив... 1878 = Aрхив государственного совета, т. III. Санкт-Петербург.

120. Атлас 1961 = Атлас Армянской Советской Социалистической Республики. Ереван-Москва.

121. Бакрадзе 1878 = Дм. Бакрадзе. Археологическое Путешествие по Гурии и Адчаре. СПб.

122. Бациева 1953 = С.М. Бациева. Борьба между Ассирией и Урарту за Сирию, – Вестник Древней Истории, 1953, № 2.

123. Блинов 2004 = А. Блинов. Авторы антикремлевского письма считают, что Россия не способна бороться с терроризмом, - Независимая газета, 01.10.04.

124. Бутков 1869 = П. Г. Бутков. Maтeриaлы для новой истoрии Kaвкaзa с 1722 пo 1803 гoд. Часть первая. Санкт-Петербург.

125. Бутков 1869a = П. Г. Бутков. Maтeриaлы для новой истoрии Kaвкaзa с 1722 пo 1803 гoд. Часть вторая. Санкт-Петербург.

126. Вешапели 1917 = Г. Вешапели. Eдинствo Грузии и русский протекторат. Москва.

127. Гагошидзе, Ю. M. 1979. = Гагошидзе, Ю. M. 1979. Самадло (археологические раскопки). Тбилиси: Meцниeрeбa.

128. Галоян 1976 = Г. А. Галоян. Россия и народы Зaкaвказья. Москва, 1976.

129. Джанашвили, M. 1905. = Джанашвили, M. 1905. Kартлис Цховреба - Житие Грузии. - Сбoрник мaтeриалов для oписания местностей и племен Kaвказa, XXXV.

130. Джугели 1920 = В. Джугели. Тяжелы крест. Записки народногвардейца. Тифлис.

131. Дреер, М. 1994 = Дреер, М. Помпей на Кавказе: Koлхида, Иберия, Албания. – Вестник древней истории, 1994, № 1.

132. Дубровин 1895 = Н. Ф. Дубровин. (ред.). Бумаги князя Г. A. Потемкина-Taврического 1790-1793. (Сборник вoeннo-исторических материалов, вып. VIII). Санкт-Петербург.

133. Дубровин 1897 = Н. Дубровин. Георгий XII последний царь Грузии и присоединение ее к России. Санкт-Петербург.

134. Дугин 1999 = А. Дугин. Основы геополитики. Геополитическое будущее России. Мыслить пространством. Изд. 3-е, дополн. Москва: Арктогея-центр.

135. Думбадзе 1963 = M. K. Думбадзе. Из истории борьбы грузинского народа против колониальной политики царизма, – საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის საზოგადოებრივ მეცნიერებათა განყოფილების მოამბე, 1963, № 5 (14).

136. Дьяконов 1951 = И. М. Дьяконов. Ассиро-Вавилонские источники по истории Урарту. – Вестник древней истории, 1951, № 2.

137. Дьяконов 1952 = И. М. Дьяконов. Заметки по урартской эпиграфике, VI. Москва -Ленинград.

138. Дьяконов 1968 = И. М. Дьяконов. Предыстория армянского народа. Ереван: Издательство АН Армянской ССР. [გვ. 233]

139. Ельницкий 1950 = Л. A. Ельницкий. Северочерноморские заметки. – Вестник древней истории, 1950, № 1.

140. Eремян 1935 = С. T. Eремян. Феодальные образования Kартли в период марзабанства (532-627 гг.). Teзисы диссертации. Ленинград.

141. Жордания 1968 = Н. Жордания. Moя жизнь. Станфорд, Калифорния.

142. Зубов 1834 = П. Зубов. Kaртинa Kaвкaзскoгo края, ч. I. Санкт-Петербург.

143. Капанцян 1947 = Гр. Капанцян. Хайаса – колыбель армян. Этногенез армян и их начальная история. Ереван: Издательство Академии наук Армянской ССР, 1947.

144. Карагёзян 1978 = О. О. Карагёзян. Земля Дайаени в клинописных источниках. –Вестник Общественных Наук Академии Наук Армянской ССР, 1978, № 6. somxurad, reziume rusulad.

145. Квиникадзе 1985 = Г. И. Квиникадзе. Moи воспоминания в годы независимости Грузии 1917-1921. Пaриж.

146. Климов 1964 = Г. А. Климов. Этимологический словарь картвельских языков. Москва.

147. Кушнарева 1997 = К. Х . Кушнарева. Ранние комплексные общества Южного Кавказа. В кн.: Древние общества Кавказа в эпоху палеометалла (ранние комплексные общества и вопросы культурной трансформации). Санкт-Петербург.

148. Лесков 1988 = Н. С. Лесков. Сочинения, т. III. Москва.

149. Лордкипанидзе 1998 = Г. Лордкипанидзе. Проблемы войны и мира в античной Грузии (VI-IV вв. дo н.э.). – Caucasica, The Journal of Caucasian Studies, vol. 2.

150. Малхасянц 1939 = История Епископа Себеоса. Перевел с четвертого исправленного армянского издания Ст. Малхасянц. Ереван: Издание Армфан-а.

151. Манандян 1948 = Я. А. Манандян. О местонахождении Caspia via и Caspia portae. – Исторические записки, № 25.

152. Mанандян 1956 = Я. А. Mанандян. О некоторых спорных проблемах истории и географии древней Армении. Ереван: Айпетрат.

153. Маркова 1966 = О. Н. Маркова. Россия, Зaкaвказье и международные отношения в XVIII веке. Москва.

154. Массон 1997 = В. М. Массон. Кавказский путь к цивилизации: вопросы социокультурной интерпретации. В кн.: Древние общества Кавказа в эпоху палеометалла (ранние комплексные общества и вопросы культурной трансформации). Санкт-Петербург.

155. Меликишвили 1950 = Г. А. Меликишвили. Диауехи (из истории Южного Закавказья в древневосточную эпоху). Вестник Древней Истории, 1950, № 4.

156. Меликишвили 1954 = Г. А. Меликишвили. Наири-Урарту. Тбилиси.

157. Меликишвили 1959 = Г. А. Меликишвили. K истории древней Грузии. Тбилиси: Издательство Академии наук Грузии.

158. Меликишвили 1960 = Г. А. Меликишвили. Урартские клинообразные надписи. Москва. [გვ. 234]

159. Меликишвили 1963 = Г. А. Meликишвили. Ассирия и "Страны Наири" на рубеже XIIXI вв. до н. э. – Вестник Древней Истории, 1963, № 2.

160. Meликишвили 1989 = Г. A. Meликишвили. Источники. В кн.: Oчeрки Истории Грузии, I: Грузия с древнейших врeмeн дo IV в. н.э. Тбилиси: Meцниeрeбa.

161. Meликишвили 1989a. = Г. A. Meликишвили. Oбразование Kaртлийского (Иберийского) гoсударства. В кн.: Oчeрки Истории Грузии, I: Грузия с древнейших врeмeн дo IV в. н.э. Тбилиси: Meцниeрeбa.

162. Мирный... = Мирный договор между Р.С.Ф.С.Р. и Демократической Республикой Грузии, заключенный в Москве 7 мая 1920 года. В кн.: Сборник договоров Р.С.Ф.С.Р. Выпуск I. Отдел II. Договоры об установлении сношений № 11.

163. Муравьев 1983 = С. Н. Mуравьев. Птoлeмeeвa карта кaвкaзскoй Aлбaнии и уровень Kaспия. – Вестник древней истории, 1983, № 1.

164. Патканьян 1862 = История императора Иракла. Сочинение епископа Себеоса, писателя VII века. (пер. К. Патканьяна) СПб.

165. Пиотровский 1949 = Б. Б. Пиотровский. Археология Закавказья с древнейших времен до I тысячелетия до н. э. Курс лекций. Ленинград.

166. Потто 1899 = В. Потто (ред.). Исторический очерк Кавказских войн от их начала до присоединения Грузии. Тифлис.

167. Потто 1904 = В. Потто (ред.). Утверждение русского владычества на Кавказе, том III, часть 2. Тифлис.

168. Проскуряков 1905 = Я. С. Проскуряков. Заметки o Турции (Записки Кавказского Отдела Императорского Русского Географического Общества. Книжка XXV, выпуск 1-й.). Тифлис.

169. Сеф 1928 = С. E. Сeф (ред.). “Демократическое правительство” Грузии и aнглийское кoмандование. Тифлис.

170. Сумбатов 1919 = А. Сумбатов. В мощных объятиях (общие очертания 117 лет русско-грузинского объединения). Петроград.

171. Taкaйшвили 1900 = E. Taкaйшвили. Источники грузинских рукописей - Tри xрoники. – Сбoрник мaтeриалов для oписания местностей и племен Kaвказa, XXVIII. Tифлис.

172. Тифлисская... 1923 = Тифлисская общегородская конференция бывших меншевиков. Стенографический очерк. Тифлис.

173. Tрeвeр 1959 = K. В. Tрeвeр. Oчeрки пo истории и культуре кавказской Aлбaнии. Mocква-Лeнинград.

174. Успенский 1913 = T. Успенский. История Византийской империи, т. I. Moсквa.

175. Фадеев 1889 = Р. А. Фадеев. Сочинения, т. I. Санкт-Петербург.

176. Цагарели 1891 = А. А. Цагарели. Сношение России с Кавказом в XVI-XVIII столетиях. Санкт-Петербург.

177. Цагарели 1898 = А. А. Цагарели. (ред.). Грамоты и другие исторические документы XVIII столетия относящиеся до Грузии, т. II, вып.1. Санкт-Петербург.

178. Цагарели 1902 = А. А. Цагарели. (ред.). Грамоты и другие исторические документы XVIII столетия относящиеся до Грузии, т. II, вып. 2. Санкт-Петербург. [გვ. 235]

179. Цагарели 1919 = А. А. Цагарели. Непререкаемые права Грузии на признание ее независимости и на восcтановление ее государственных границ. Тифлис.

180. Alexander 1960 = A. Alexander (rev.) - Gruzinskaya SSR. Ekonomiko-geograficheskaya kharakteristika. Moscow 1958, - Caucasian Review, No. 10.

181. Alexidze 1995 = Z. Alexidze. The New Recensions of the "Conversion of Georgia" and the "Lives of thirteen Syrian Fathers" Recently Discovered on Mount Sinai. Settimane di Studio del centro Italiano di stum sull'alto ibedioevo XIII Il Caucaso: Cerniesa fra Culture dal Medditeraneo all Persia (Seccoli 4-11) 20-26 aprile 1995.

182. Alexidze 2002 = Z. Alexidze. Four Recensions of the "Conversion of Georgia" (Comparative Study). In: Die Christianisierung des Kaukasus. W. Seibt (Hrsg.). Wien: Verlag der Osterreichischen Akademie der Wissenschaften.

183. Allen 1932 = W. E. D. Allen. A History of the Georgian People from the Beginning down to the Russian Conquest in the Nineteenth Century. London.

184. Allen 1960 = W. E. D. Allen. Ex Ponto, V. Heniochi-Aea-Hayasa. – Bedi Kartlisa, Revue de kartvélologie, VIII-IX, 34-35, 1960.

185. Allen 1972 = W. E. D. Allen. Russian Embassies to the Georgian Kings (1589-1605). Vol. I. Cambridge: Cambridge University Press.

186. Allen/Muratoff 1953 = W. E. D. Allen & P. Muratoff. Caucasian Battlefields. A History of Wars on the Turco-Caucasian Border 1828 - 1921. Cambridge: University Press.

187. Allison 1999 = R. Allison. The Military and Political Security Landscape in Russia and the South. In: Russia, the Caucasus, and Central Asia. The 21st Century Security Environment. R. Menon, Y. E. Fedorov, and Gh. Nodia (eds.). Armonk, New York & London, England: M. E. Sharpe.

188. Anderson 1932 = A. R. Anderson. Alexander's Gate, Gog and Magog, and the Inclosed Nations. The Medieval Academy of America. Cambridge, Massachusetts.

189. Archives... = Archives of the Indian Office. – Persia XXII. London.

190. Astour 1987 = M. C. Astour. Semites and Hurrians in Northern Transtigris. – Studies on the Civilization and Culture of Nuzi and the Hurrians, vol. 2. General Studies and Excavations at Nuzi 9/1. Edited by D. J. Owen & M. A. Morrison. Winana Lake, Indiana: Eisenbrauns.

191. Bedrosian 1991 = R. Bedrosian. The Georgian Chronicle (Juansher's Concise History of the Georgians). Translated from the At'. T'iroyan's edition (Venice 1884). Sources of the Armenian Tradition (Series). Long Branch, New Jersey.

192. Blockley 1985 = R. C. Blockley. The History of Menander the Guardsman. Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical notes. ARCA, Classical and Medieval Texts, Papers and Monographs, 17. Ottawa: Francis Cairns.

193. Bosworth 1976 = A. B. Bosworth. Vespasian's Reorganization of the North-East Frontier. – Antichthon, Journal of the Australian Society for Classical Studies, vol. 10.

194. Bosworth 1977 = A. B. Bosworth. Arrian and the Alani. – Harvard Studies in Classical Philology, vol. 81.

195. Bosworth 1996 = A. B. Bosworth. The Arabs, Byzantium and Iran. Studies in Early Islamic History and Culture. Collected Studies Series c529. Norfolk. [გვ. 236]

196. Braund 1993 = D. Braund. King Flavius Dades. – Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphie, Band 96.

197. Brosset 1850 = M. F. Brosset. Histoire de la Géorgie de puis l'antiquitè jusqu' au XIX siècle. Vol. 2. St. Pétersbourgh.

198. Brzezinski 1997 = Z. Brzezinski. A Geostrategy for Eurasia, Foreign Affairs. – vol. 76, no. 5 (September/October).

199. Burney 1966 = C. A. Burney. A First Season of Excavations at the Urartian Citadel of Kayalıdere. – Anatolian Studies 16.

200. Burney/Lang 1971 = C. Burney & D. M. Lang. The Peoples of the Hills. London.

201. Carneiro 1970 = R. L. Carneiro. A Theory of the Origin of the State. – Science, vol. 169.

202. Cary 1967 = G. Cary. The Medieval Alexander. Cambridge: University Press.

203. Cary 1968 = E. Cary. Dio’s Roman History. With an English translation by E. Cary on the basis of the version of H. B. Foster, vol. VIII. The Loeb Classical Library. London: William Heinemann & Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.

204. Cary 1969 = E. Cary. Dio’s Roman History. With an English translation by E. Cary on the basis of the version of H. B. Foster, vol. III. The Loeb Classical Library. London: William Heinemann & Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.

205. Cary 1969a = E. Cary. Dio’s Roman History. With an English translation by E. Cary on the basis of the version of H. B. Foster, vol. V. The Loeb Classical Library. London: William Heinemann & Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.

206. Chaumont 1976 = M.-L. Chaumont. L'Armenie entre Rome et Iran. In: Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt, II Principat, 9.1 (Neunter Band, 1. Halbband). H. Temporini (Hrsg.). Berlin, New York: Walter de Gruyter.

207. Claessen/Skalník 1978 = H. J. M. Claessen & P. Skalník. The Early State: Theories and Hypothesis. In: The Early State. Edited by H. J. M. Claessen and P. Skalník. New Babylon, Studies in the Social Sciences 32. The Hague, Paris, New York: Mouton Publishers.

208. Claessen & Skalník 1978a = H. J. M. Claessen, P. Skalník. Limits: Beginning and End of the Early State. In: The Early State. Edited by H. J. M. Claessen and P. Skalník. New Babylon, Studies in the Social Sciences 32. The Hague, Paris, New York: Mouton Publishers.

209. Claessen & Skalník 1978b = H. J. M. Claessen, P. Skalník. The Early State: Models and Reality. In: The Early State. Edited by H. J. M. Claessen and P. Skalník. New Babylon, Studies in the Social Sciences 32. The Hague, Paris, New York: Mouton Publishers.

210. Clavijo 1928 = R. G. Clavjo. Embassy to Tamerlane 1403-1406 (trans. G. Le Strange. New York & London.

211. Clover 1999 = C. Clover. Dreams of the Eurasian Heartland. The Reemergence of Geopolitics. – Foreign Affairs, 1999, vol. 78, no. 2.

212. Coen 2004 = A. Coen. – The Washington Times, 20.09.2004. [გვ. 237]

213. Cohen 1978 = R. Cohen. State Origins: A Reappraisal. In: The Early State. Edited by H. J. M. Claessen and P. Skalník. New Babylon, Studies in the Social Sciences 32. The Hague, Paris, New York: Mouton Publishers.

214. Curzon 1854 = R. Curzon. Armenia: A Year at Erzeroom, and on the Frontiers of Russia, Turkey, and Persia. London: John Murray.

215. Çilingiroğlu 1982 = A. A. Çilingiroğlu. Diauehi'de Bir Urartu Kalesi: Umdum Tepe (Kalortepe). – Anadolu Araştırmaları, VIII, 1980. Istanbul 1982.

216. Debevoise 1938 = N. C. Debevoise. A Political History of Parthia. Chicago: The University of Chicago Press.

217. Diakonoff 1984 = M. Diakonoff. The Pre-History of the Armenian People. Translated from the Russian by Lori Jennings. With revisions by the Author. Delmar, New York: Caravan Books.

218. Diakonoff 1993 = M. Diakonoff. On Hurro-Urartian and South Caucasian. A rejoinder to Gerd Steiner. – Annual of Armenian Linguistics, vol. 14.

219. Diakonoff & Kashkai 1981 = I. M. Diakonoff and S. M. Kashkai. Geographical Names According to Urartian Texts. Répertoire Géographique des Textes Cunéiformes IX. Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr. 7. Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag.

220. Dinçol/Dinçol 1992 = A. M. Dinçol & B. Dinçol. Die urartaeische Inschrift aus Hanak (Kars). In: Hittite and Other Anatolian and Near Eastern Studies in Honor of Sedat Alp, ed. H. Otten et al., 1992, 109-117. Anadolu Medenizetlerini Araştırma ve Tanıtma Vakfı Yayınları – Sayı I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.

221. Drews 1976 = R. Drews. The Earliest Greek Settlements in the Black Sea. – Journal of Hellenic Studies, vol. 96.

222. Eck 2000 = W. Eck. Neratius. In: Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike. H. Cancik & H. Schneider (Hrsg.), B. 8. Stuttgart, Weimar: Verlag J. B. Metzler.

223. Fähnrich 1986 = H. Fähnrich. Kurze Grammatik der Georgischen Sprache. Leipzig: VEB Verlag Enzyklopädie.

224. Gamkrelidze 1998 = T. V. Gamkrelidze. Transkaukasien oder Südkaukasus? Zur Präzierung einiger Termini aus der geopolitischen Nomenklatur. _ Caucasica, the Journal of Caucasian Studies, volume 2.

225. Garsoian 1985 = N. Garsoian. Armenia between Byzantium and the Sasanians. London: Variorum Reprints.

226. Gledhill 1988 = J. Gledhill. The comparative analysis of social and political transition. In: State and Society. The emergence and development of social hierarchy and political centralization. Edited by J. Gledhill, B. Bender, M. T. Larsen. London, etc.

227. Goetze 1950 = A. Goetze. Sin-iddinam of Larsa: New Tablets from His Reign. _ Journal of Cuneiform Studies, vol. 4.

228. Gugushvili 1936 = A. Gugushvili. The Chronological-Genealogical Table of the Kings of Georgia, – Georgica, 1-3.

229. Halfmann 1986 = H. Halfmann. Die Alanen und die römische Ostpolitik unter Vespasian, – Epigraphica Anatolica, Zeitschrift für Epigraphik und historische Geographie Anatoliens, Heft 8. [გვ. 238]

230. Halfmann 1991 = H. Halfmann. ‘Nachbehandlung’: M. Hirrius Fronto Neratius Pansa. In: Studien zum antiken Kleinasiens. Friedrich Karl Dörner zum 80. Geburtstag gewidmet (Asia Minor Studien, Bd. 3: Studien zum antiken Kleinasien). Forschungsstelle Asia Minor im Seminar für Alte Geschichte der Westfälischen-Wilhelms-Universität Münster. Für die Red. des vorliegenden Bd. Sind verantwortl.: Antke Schütte, Daniela Pohl und Jutta Teichmann. Bonn: Habelt.

231. Heil 1989 = M. Heil. M. Hirrius Fronto Neratius Pansa, legatus exercitus Africae. _ Chiron, Mitteilungen der Kommission für Alte Geschichte und Epigraphik des Deutsches Archäologischen Instituts, Bd. 19.

232. Hewsen 1992 = R. H. Hewsen, The Geography of Ananias of Širak (Ašxarhac'oyc'), The Long and Short Recensions. Introduction, Translation and Commentary by R. H. Hewsen.Wiesbaden. Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr. 77.

233. Hirsch 1973 = E. M. Hirsch. Die Beziehungen Georgiens zu England und zu Sowjetrussland in der Zeit vom Herbst 1918 bis zum Früjahr 1921. Dok. Diss. Wien.

234. Honigmann/Maricq = E. Honigmann & A. Maricq. Recherches sur les Res Gestae Divi Saporis. Bruxelles.

235. Hovannisian 1971 = R. G. Hovannisian. The Republic of Armenia. Volume I. The First Year, 1918-1919. Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press.

236. Hübschmann 1904 = H. Hübschmann. Die altarmenischen Ortsnamen (mit Beitragen zur historischen Topographie Armeniens und einer Karte). – Indogermanischen Forschungen, Zeitschrift für indogermanische Sprach- und Altertumskunde, Bd XVI. Strassburg.

237. Hüsing 1933 = G. Hüsing. Die Völker alt-Kleinasiens und am Pontos. Wien.

238. Huntington 1996 = S. Huntington. The Clash of Civilisations and the Remaking of World Order. New York, 1996.

239. Isaac 1990 = B. Isaac. The Limits of Empire. The Roman Army in the East. Oxford: Clarendon Press.

240. Jones 1924 = H. L. Jones (ed.). The Geography of Strabo. Cambridge, Mass.: Harvard University Press & Lndon: William Heinemann Ltd.

241. Kammler 1966 = H. Kammler. Der Ursprung des Staates. Eine Kritik der Ueberlagerungslehre. Koeln: Opladen.

242. Kavtaradze 1996 = G. L. Kavtaradze. Probleme der historischen Geographie Anatoliens und Transkaukasiens im ersten Jahrtausend v. Chr., – Orbis Terrarum, Internationale Zeitschrift für Historische Geographie der Alten Welt, 2, 1996. Stuttgart: Franz Steiner Verlag.

243. Kavtaradze 1999 = G. L. Kavtaradze. The Problem of the Identification of the Mysterious Statue from the Erzerum Museum, – Caucasica, The Journal of Caucasian Studies, vol. 3. Tbilisi Ivane Javakhishvili State University, Tbilisi: Tbilisi University Press.

244. Kavtaradze 2001 = G. L. Kavtaradze. Georgian Chronicles and the raison d'ètre of the Iberian Kingdom (Caucasica II), – Orbis Terrarum, Journal of Historical Geography of the Ancient World 6, 2000. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 2001. [გვ. 239]

245. Kazemzadeh 1951 = F. Kazemzadeh. The Struggle for Transcaucasia (1917-1921). New York: Philological Library, Oxford: George Ronald.

246. Khazanov 1978 = A. M. Khazanov. Some Theorethical Peoblems of the Study of the Early State. In: The Early State. Edited by H. J. M. Claessen & P. Skalník. New Babylon, Studies in the Social Sciences 32. The Hague, Paris, New York: Mouton Publishers.

247. Kleiss/Hauptmann 1976 = W. Kleiss & H. Hauptmann. Topographische Karte von Urartu. Verzeichnis der Fundorte und Bibliographie. Berlin.

248. König 1955 = F. W. König. Handbuch der chaldischen Inschriften, I. Graz.

249. König 1957 = F. W. König. Handbuch der chaldischen Inschriften, II. Graz.

250. Kohl 1988 = P. Kohl. The northern "Frontier" of the Ancient Near East: Transcaucasia and Central Asia compared. – American Journal of Archaeology, vol. 92, issue 4 (October).

251. Koranashvili 1978 = G. Koranashvili. Early States in Ancient Georgia. In: The Early State. Edited by H. J. M. Claessen & P. Skalník. New Babylon, Studies in the Social Sciences 32. The Hague, Paris, New York: Mouton Publishers.

252. Kurop 1998 = M. C. Kurop. Greece and Turkey. Can They Mend Fences? - Foreign Affairs, vol. 77, no. 1.

253. Lamprich 1995 = R. Lamprich. Die Westexpansion des neuassyrischen Reiches. Eine Strukturanalyse. Neukirchen: Butzon & Bercker Kevelaer.

254. Lang 1957 = D. M. Lang. The Last Years of the Georgian Monarchy 1658-1832. New York: Columbia University Press.

255. Lang 1962 = D. M. Lang. A Modern History of Georgia. London.

256. Lehmann-Haupt 1926 = C. F. Lehmann-Haupt. Armenien einst und jetzt. Band I. Berlin/Leipzig.

257. Lehmann-Haupt 1931 = C. F. Lehmann-Haupt. Armenien einst und jetzt. Band II, 2. Hälfte. Berlin/Leipzig.

258. Liddel/Scott 1950 = H. G. Liddel & R. Scott. A Greek-English Lexicon. A New Revised and Augmented throughout by H. St. Jones, vol. II. Oxford: Clarendon Press.

259. Mackinder 1904 = H. J. Mackinder. The Geographical Pivot of History. _ The Geographical Journal, vol. XXIII.

260. Mackinder 1942 = H. J. Mackinder. Democratic Ideals and Reality. New York 1919 (2nd ed.).

261. Markwart 1930 = J. Markwart. Iberer und Hyrkanier. _ Caucasica, Fasc.6, Leipzig.

262. Marro 2000 = K. Marro. Vers une chronologie comparee des pays du Caucase et de l'Euphrate aux IVe–IIIe millenaires. In: Chronologies des Pays du Caucase et de l'Euphrate aux IVe–IIIe Millenaires, Actes du Colloque International Organisé par l'Institut Français d'Etudes Anatoliennes d'Istanbul. C. Marro & H. Hauptmann (eds.). Paris: l'Institut Français d'Etudes Anatoliennes d'Istanbul and de Boccard.

263. Mastny 1999 = V. Mastny. Did NATO Win the Cold War? – Foreign Affairs, vol. 78, no. 3.

264. McGing 1986 = B. C. McGing. The Foreign Policy of Mithridates VI Eupator King of Pontus. Leiden: E.J. Brill. [გვ. 240]

265. McGovern 1939 = W. M. McGovern. The Early Empires of Central Asia. New York.

266. Minorsky 1952 = V. Minorsky. Review. – Oriens, vol. 11.

267. Mitford 1980 = T. B. Mitford. Cappadocia and Armenia Minor: Historical Setting of the Limes. In: Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt, II Principat, 7.2 (Siebenter Band, 2. Halbband). H. Temporini (Hrsg.). Berlin, New York: Walter de Gruyter.

268. Mommsen 1909 = T. Mommsen. The Provinces of the Roman Empire, vol. II. London.

269. Nashef 1982 = Kh. Nashef. Die Orts- und Gewässernamen der mittelbabylonischen und mittelassyrischen Zeit. Répertoire Géographique des Textes Cunéiformes V. Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr. 7. Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag.

270. Özkaya 1994 = V. Özkaya. Erzurum-Horasan-Aliçeyerek Köyü Yüzey Araştırması. – Araştırma Sonuçları Toplantısı, XI. Ankara.

271. Olshausen 1979 = E. Olshausen. Zur Frage ständiger Gesandtschaften in Hellenistischer Zeit. In: Antike Diplomatie. E. Olshausen (Hrsg.). Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft.

272. Olshausen/Biller 1984 = E. Olshausen & J. Biller. Historisch-geographische Aspekte der Geschichte des Pontischen und Armenischen Reiches, Teil I. Untersuchungen zur historischen Geographie von Pontos unter den Mithradatiden. Beihefte zu Tübinger Atlas des Vordered Orients, Reihe B, Nr. 29/1. Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag.

273. Oppenheimer 1926 = F. Oppenheimer. The State: Its History and Development Viewed Sociologically. Trans. John M. Gitterman. New York:Vanguard Press.

274. Pätsch 1985 = G. Pätsch. Das Leben Kartlis. Eine Chronik aus Georgien 300-1200. Herausgegeben von Gertrud Pätsch. Leipzig: Dieterich'sche Verlagsbuchhandlung.

275. Peeters 1935 = P. Peeters. Sainte Sousanik, matrire en Armeno-Géorgie. – Analecta Bollandiana, t. LΙΙΙ fasc. ΙΙΙ-ΙV. Bruxelles.

276. Pipes 1997 = Richard Pipes. Is Russia Still an Enemy? – Foreign Affairs, volume 76, number 5.

277. Rapp 1997 = St. H. Rapp. Imagining History at the Crossroads: Persia, Byzantium, and the Architects of the Written Georgian Past. Ph. D. diss., University of Michigan, 1997. (UMI reprint #9722070).

278. Rapp 1998 = St. H. Rapp (ed.). K'art'lis c'xovreba. The Georgian Royal Annals and their Medieval Armenian Adaptation. Vol. I. Anatolian and Caucasian Studies. Delmar, New York: Caravan Books.

279. Rapp 1998a = St. H. Rapp (ed.). K'art'lis c'xovreba. The Georgian Royal Annals and their Medieval Armenian Adaptation. Vol. II. Anatolian and Caucasian Studies. Delmar, New York: Caravan Books.

280. Ratzel 1882 = Fr. Ratzel. Anthropo-Geographie oder Grundzuege der Anwendung der Erkunde auf die Geschichte. Stuttgart.

281. Ratzel 1891 = Fr. Ratzel. Anthropogeographie, zweiter Teil: Die geographische Verbreitung des Menschen. Stuttgart.

282. Rayfield 1994 = D. Rayfield. The Literature of Georgia, a History. Oxford: Clarendon Press. [გვ. 241]

283. Rein 1924 = A. Rein. Grundzuege der Weltpolitik der letzten hundert Jahre. Eine raumpolitische Betrachtung, II. – Zeitschrift fuer Geopolitik, Jahrg. 1, Heft 11.

284. Reineggs 1797 = J. Reineggs. Allgemeine historisch-topographische Beschreibung des Kaukasus. Aus dessen nachgelassenen Papieren gesammelt und herausgegeben von F. E. Schröter. Zweiter Theil. Hindelsheim und St. Petersburg: bei Gerstenberg & Dittmar.

285. Ridley 1896 = E. Ridley. The Pharsalia of Lucan. Translated by Sir Edward Ridley. London: Longmans, Green & Co.

286. Sagona 2004 = C. Sagona. Did Xenophon Take the Aras High Road? Observations on the Historical Geography of North-East Anatolia. In: A View from the Highlands. Archaeological Studies in Honour of Charles Burney. A. Sagona (ed.). (Ancient Near Eastern Studies. Supplement 12). Leuven: Peeters Press.

287. Salvini 1967 = M. Salvini. Nairi e Ur(u)aṭri, contribuṭo alla storia della formazione del regno di Urarṭu (Incunabula Graeca, vol. XVI). Roma, edizioni dell’Ateneo.

288. Salvini 1979 = M. Salvini. Problemi di morfologia nominale in urarteo. In: ΑΙΩΝ, Annali del Seminario di Studi del Mondo Classico. Sezione Linguistica.

289. Salvini 1995 = M. Salvini. Geschichte und Kultur der Urartäer. Darmstadt: wissenschaftliche Buchgesellschaft.

290. Sarkissian 1965 = K. Sarkissian. The Council of Chalcedon and the Armenian Church. London: S.P.C.K.

291. Sayce 1897 = A. H. Sayce. Assyriological Notes. No. 2. – Proceedings of the Society of Biblical Archaeology, vol. 19.

292. Schwertheim 1991 = E. Schwertheim. Iupiter Dolichenus,der Zeus von Doliche und der kommagenische Königskult. In: Studien zum antiken Kleinasien: Friedrich Karl Dörner zum 80. Geburtstag gewidmet. Forschungsstelle Asia Minor im Seminar für Alte Geschichte der Westfälischen-Wilhelms-Universität Münster. A. Schütte, D. Pohl, J. Teichmann (Hrsg.). Asia Minor Studien, Bd. 3. Bonn: Habelt.

293. Schyboll 1998 = A. Schyboll. Georgisch (III. Literatur). In: Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike. H. Cancik & H. Schneider (Hrsg.), B. 4. Stuttgart, Weimar: Verlag J. B. Metzler.

294. Service 1975 = E. R. Service. Origins of the State and Civilization: The Process of Cultural Evolution. New York: Norton.

295. Service 1977 = E. R. Service. Urspruenge des Staates und der Zivilisationen. Der Prozess der kulturellen Evolution. Frankfurt am Mein.

296. Sestanovich 1996 = S. Sestanovich. Geotherapy. Russia's Neurosis, and Ours. – The National Interest, no. 45 (Fall).

297. Sherk 1980 = R. K. Sherk. Roman Galatia: The Governors from 25 B.C. to A.D. 114. In: Aufstieg und Niedergang der römische Welt. Geschichte und Kultur Roms in Spiegel der neueren Forschung, II. Principat, siebenter Band (2. Halbband). Herausgegeben von H. Temporini. Berlin, New York: Walter de Gruyter.

298. Sherwin-White 1984 = A. N. Sherwin-White. Roman Foreign Policy in the East 168 B.C. to A.D. 1. London. [გვ. 242]

299. Sinclair 1989 = T. A. Sinclair. Eastern Turkey: an Architectural and Archaeological Survey, vol. II. London: The Pindar Press.

300. Sinor, D. 1987. = Sinor, D. 1987. Introduction: The Concept of Inner Asia. In: The Cambridge History of Early Inner Asia. D. Sinor (ed.). Cambridge etc.

301. Slattery 1987 = D. J. G. Slattery. Urartu and the Black Sea Colonies: An Economic Perspective. – Al-Rāfidān 8.

302. Smith/Thompson 2004 = A. T. Smith & T. T. Thompson. Urartu and the Southern Caucasian Political Tradition. In: A View from the Highlands. Archaeological Studies in Honour of Charles Burney. Edited by Antonio Sagona. (Ancient Near Eastern Studies. Supplement 12). Leuven: Peeters Press.

303. Solschenizyn 1994 = A. Solschenizyn. Die russische Frage am Ende des 20. Jahrhunderts. Muenchen, Zuerich: Piper.

304. Sonnabend 1989 = H. Sonnabend. Pyrrhos und die „Furcht“ der Römer vor dem Osten. – Chiron, Mitteilungen der Kommission für Alte Geschichte und Epigraphik des Deutsches Archäologischen Instituts, Bd. 19.

305. Sonnabend 1998 = H. Sonnabend. Ein Hannibal aus dem Osten? Die „letzten Pläne“ des Mithridates VI. von Pontos. In: Alte Gescichte: Wege-Einsichten-Horizonte: Festschrift für Eckart Olshausen zum 60. Geburtstag. U. Fellmeth & H. Sonnabend (Hrsg.). Spudasmata, Studien zur Klassischen Philologie und ihren Grenzgebieten, Bd. 69. Hildesheim, Zürich, New York: Olms.

306. Speidel 1978 = M. P. Speidel. The Religion of Iuppiter Dolichenus in the Roman Army. Leiden: E. J. Brill.

307. Speidel 1980 = M. P. Speidel. Jupiter Dolichenus. Der Himmelsgott auf dem Stier. Stuttgart.

308. Speidel 1982 = M. P. Speidel. Auxiliary Units Named after their Commanders: Four New Cases from Egypt. – Aegyptus, Rivista italiana di egittologia e papirologia, 62 (1-2).

309. Sprengler 1940 = Oswald Sprengler. Man and Technics. A Contribution to a Philosophy of Life. New York.

310. Starr 1997 = S. S. F. Starr. Power Failure. American Policy in the Caspian. – The National Interest, no. 47 (Spring).

311. Stein/Rothman 1994 = G. Stein & M. Rothman (eds.). Chiefdoms and Early States in the Near East. The Organizational Dynamics of Complexity. Monograps in World Archaeology, no. 18. Madison, Wisconsin: Prehistory Press.

312. Steiner 1992 = G. Steiner. Hurrian and Urartian as Caucasian Languages. – Annual of Armenian Linguistics, vol. 13.

313. Steiner 1993 = G. Steiner. Genetic and Areal-Typological Relationships of Languages. A Surrejoinder to Igor M. Diakonoff. – Annual of Armenian Linguistics, vol. 14.

314. Streck 1898 = M. Streck. In: Zeitschrift für Assyriologie und verwandte Gebiete, Bd 13, 1898, Leipzig/Berlin.

315. Suny 1983 = R. G. Suny. Editorial. In: Transcaucasia, Nationalism and Social Change (Essays in the History of Armenia, Azerbaijan, and Georgia). Edited by Ronald Grigor Suny. East European Series, no.2. Ann Arbor.

316. Suny 1989 = R. G. Suny. The Making of the Georgian Nation. Stanford, California: Indiana University Press. [გვ. 243]

317. Syme 1995 = R. Syme. Flavian Wars and Frontiers. In: The Cambridge History, vol. VI: The Imperial Peace A.D. 70-192. S. A Cook, F. E. Adcock, M. P. Charlesworth (eds.). Cambridge: Cambridge University Press (First published 1936).

318. Täubler 1909 = E. Täubler. Zur Geschichte der Alanen. – Klio, Beiträge zur alten Geschichte, B. 9.

319. Tarchnishvili 1947 = M. Tarchnishvili. Tarchnishvili, M. 1947. Sources arméno-géorgiennes de l'histoire ancienne de l'Église de Géorgie. – Le Muséon, vol. 60.

320. Tarchnishvili 1955 = M. Tarchnishvili. Gescichte der kirchlichen georgischen Literatur (Studi e Testi 185). Città del Vaticano: Bibliotheca Apostolica Vaticana.

321. Tarchnishvili 1957 = M. Tarchnishvili. La découverte d'une inscription géorgienne de l'an 1066. – Bedi Karthlisa, vol. 26-27.

322. Tarchnishvili 1961 = M. Tarchnishvili. Le dieu lune Armazi. – Bedi Karthlisa vol. 36-37.

323. Tarn 1984 = W. W. Tarn. Hellenistic Military and Naval Developments. Chicago.

324. Thomson 1947 = G. S. Thomson. Catherine the Great and the Expansion of Russia. London.

325. Thomson 1976 = R. W. Thomson. Agathangelos History of the Armenians. Translation and Commentary by R. W.Thomson. Albany: State University of New York Press.

326. Thomson 1980 = R. W. Thomson. Moses Khorenats'i . History of the Armenians. Translation and Commentary on the Literary Sources by R.W.Thomson. Cambridge, Mass., London.

327. Thomson 1996 = R. W. Thomson. Rewriting Caucasian History. The Medieval Armenian Adaptation of the Georgian Chronicles. The Original Georgian Texts and the Armenian Adaptation. Translated with Introduction and Commentary by R. W. Thomson. Oxford: Clarendon Press.

328. T'iroyan 1884 = At'. T'iroyan. Hamarhot patmut'iwn vrats' (Concise/Abridged History of the Georgians). Venice (in Armenian).

329. Torelli 1968 = M. Torelli. The Cursus Honorum of M. Hirrius Fronto Neratius Pansa. – The Journal of Roman Studies, vol. LVIII.

330. Toumanoff 1943 = C. Toumanoff. Medieval Georgian Historical Literature (VIIth - XVth Centuries). – Traditio, I. Studies in Ancient and Medieval History, Thought and Religion. New York.

331. Toumanoff 1947 = C. Toumanoff. The Oldest Manuscript of the Georgian Annals: The Queen Anne Codex (QA), 1479-1495. – Traditio, V. Studies in Ancient and Medieval History, Thought and Religion. New York.

332. Toumanoff 1963 = C. Toumanoff. Studies in Christian Caucasian History. Washington: Georgetown University Press.

333. Toumanoff 1967 = C. Toumanoff. Georgia, Church in Ancient, in New Catholic Encyclopedia, vol. VI. New York etc.: McGraw-Hill Book Co.

334. Toumanoff 1969 = C. Toumanoff. Chronology of the Early Kings of Iberia. – Traditio, XXV. Studies in Ancient and Medieva History, Thought and Religion. New York.

335. Toumanoff 1971 = C. Toumanoff. Caucasia and Byzantium. – Traditio 27. [გვ. 244]

336. Toynbee 1956 = A. J. Toynbee. A Study of History, vol. II. London, New York, Toronto: Oxford University Press.

337. Tseretheli 1915 = M. von Tseretheli. Georgien und der Weltkrieg. Zuerich.

338. Tseretheli 1935. = M. von. Tseretheli. The Asianic (Asia Minor) Elements in National Georgian Paganism. – Georgica, Journal of Georgian and Caucasian Studies, vol. I, no. 1 London: Austin.

339. Villari 1906 = L. Villari. Fire and Sword in the Caucasus. London, New York.

340. Wagner 1852 = M. Wagner. Reise nach Persien und dem Lande der Kurden. Erster Band. Leipzig.

341. Wartke 1993 = R.-B. Wartke. Urartu, das Reich am Ararat. Kulturgeschichte der Antiken Welt, Band 59. Meinz am Rhein: Verlag Philip von Zabern.

342. Whinston 1895 = W. Whinston et al. Flavius Josephus. The Works of Flavius Josephus. Translated by William Whiston, A.M. Auburn and Buffalo. John E. Beardsley.

343. Wilhelm 2004 = G. Wilhelm. Urartian. In: The Cambridge Encyclopedia of the World’s Ancient Languages. Edited by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press.

344. Winkler 1988 = G. Winkler. C. Plinius Secundas d.Ä. Naturkunde. Lateinish-Deutsch. Bücher III/IV. Geographie: Europa. Herausgegeben und übersetzt von G. Winkler in Zusammenarbeit mit R. König. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt. München & Zürich: Artemis.

345. Yakar 2000 = J. Yakar. Ethnoarchaeology of Anatolia. Rural Socio-Economy in the Bronze and Iron Ages. Tel Aviv University Sonia and Marco Nadler Institute of Archaeology, Monograph Series 17. Tel Aviv: Emery and Claire Yass Publications in Archaeology.

346. Zimansky 1985 = P. E. Zimansky. Ecology and Empire: The Structure of the Urartian State. Studies in Ancient Oriental Civilization, no. 41. Chicago: The Oriental Institute. [გვ. 245]

სარჩევი

შესავალი… 3

ადრეულ სახელმწიფოთა წარმოქმნა-ჩამოყალიბების

თავისებურებანი… 5

დაიაენი/დიაუხის ქვეყანა – ქართული სახელმწიფოებრიობის

საწყისები? … 14

იბერიის სამეფო და მისი "არსებობის არსი"… 45

კავკასიონი – სასაზღვრო ზონა… 112

შუასაუკუნეების ქართული სახელმწიფოების პოლიტიკური

ფუნქცია… 119

მრავალსაუკუნოვანი ქართული მონარქიული სახელმწიფოებრიობის აღსასრული… 133

საქართველოს ახალი ისტორიის ზოგიერთი საკითხი........ 171

ისტორიული გამოცდილება და თანამედროვე პერსპექტივები….. 196

Problems of the Development of State in Georgia (Summary)…….. 219

გამოყენებული ლიტერატურა….. 225

Back:

http://www.geocities.ws/komblege/

&

http://kavtaradze.wetpaint.com/

&

http://www.scribd.com/doc/2413126/