იბერიულ-კავკასიური საერთაშორისო სამეცნიერო ცენტრი

IBERO-CAUCASIAN INTERNATIONAL RESEARCH CENTRE

კავკასიოლოგიური სერია, II

Caucasiological Series, II

გიორგი ქავთარაძე

Giorgi Leon Kavtaradze

საქართველოს სახელმწიფოებრივი

განვითარების საკითხები

(ადრეული ხანიდან)

THE PROBLEMS OF STATE DEVELOPMENT OF GEORGIA

(from the earliest times)

თბილისი – Tbilisi

2006

ნაშრომში განხილულია ქართული სახელმწიფოებრიობის მრავალსაუკუნოვანი განვითარების პრობლემატიკასთან დაკავშირებული არაერთი მნიშვნელოვანი საკითხი. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ძვ. წ. II-I ათასწლეულების მიჯნაზე ისტორიულ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში არსებულ დაიაენი-დიაუხის სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნისა და იბერიის სამეფოს აღმოცენება-ჩამოყალიბების საკითხებს, აგრეთვე, გეოგრაფიული ფაქტორის მნიშვნელობას ცენტრალური ამიერკავკასიის ისტორიაში. საგანგებო კვლევის მიზანს წარმოადგენს საქართველოს პოლიტიკურ ორიენტაციაში მიმართულებათა მონახაზის წარმოდგენა, საკუთრივ საქართველოს, საზოგადოდ ამიერკავკასიისა და უფრო ვრცელი (შავი და კასპიის ზღვების აუზების მომიჯნავე) არეალის პოლიტიკურ ცხოვრებაში არსებული ტენდენციების ფონზე და ამ ტენდენციათა ურთიერთმიმართების ხასიათის გარკვევა.

ფართო წყაროთმცოდნეობითი ბაზისა და მდიდარი სამეცნიერო ლიტერატურის გამოყენების საფუძველზე შექმნილი ისტორიული ხასიათის ნაშრომი საინტერესო იქნება, როგორც სპეციალისტებისათვის, ასევე მკითხველთა ფართო წრისთვისაც.

რედაქტორი: პროფესორი ტარიელ ფუტკარაძე

რეცენზენტები: პროფესორი მერი ინაძე, პროფესორი თეიმურაზ გვანცელაძე, პროფესორი მანანა ტაბიძე

Гиорги Кавтарадзе. Вопросы развития государственности в Грузии (с ранных эпох). Тбилиси, 2006. Иберийско-Кавказский Международный Научный Центр, Кавказоведческая серия, II.

© გ. ქავთარაძე, 2006

გამომცემლობა “უნივერსალი”, 2006

თბილისი, 0128, ი. àავàავაძის გამზ. 1, ტელ.: 29 09 60, 8(99) 17 22 30

E-mail: universal@internet.ge

ISBN 99940-61-85-2

სარჩევი

შესავალი....................................................................................................... 3

ადრეულ სახელმწიფოთა წარმოქმნა-ჩამოყალიბების

თავისებურებანი.......................................................................................... 5

დაიაენი/დიაუხის ქვეყანა – ქართული სახელმწიფოებრიობის

საწყისები?.................................................................................................... 14

იბერიის სამეფო და მისი "არსებობის არსი"............................................ 45

კავკასიონი – სასაზღვრო ზონა.......................................................... 112

შუასაუკუნეების ქართული სახელმწიფოების პოლიტიკური

ფუნქცია.....................................119

მრავალსაუკუნოვანი ქართული მონარქიული სახელმწიფოებრიობის აღსასრული..............................133

საქართველოს ახალი ისტორიის ზოგიერთი საკითხი................ 171

ისტორიული გამოცდილება და თანამედროვე პერსპექტივები........... 196

Problems of the Development of State in Georgia (Summary)…….. 219

გამოყენებული ლიტერატურა....................................................... 225

Back:

http://www.geocities.ws/komblege/

or

http://www.scribd.com/doc/2413126/

შესავალი

[გვ. 3] დედამიწის აღმოსავლეთ ნახევარსფეროს რუკაზე თვალის ერთი გადავლებაც კი საკმარისია ამიერკავკასიის ექტრაორდინალური, გარკვეული თვალთახედვით, შეიძლება ითქვას ცენტრალური, მდებარეობის დასანახად. მისგან ჩრდილოეთით განლაგებულია გამოკვეთილად ჩრდილოური ქვეყანა, რუსეთი, სამხრეთით – ტიპური ახლოაღმოსავლური თურქეთი და ირანი, დასავლეთიდან შავი ზღვა გამოყოფს მას აღმოსავლეთ ევროპისაგან, ხოლო აღმოსავლეთით კასპიის ზღვა – ცენტრალური აზიისაგან. ამიერკავკასიის ასეთი საშუალედო მდებარეობა მიზეზი უნდა ყოფილიყო მისი ეთნოკულტურული მრავალფეროვნების, რაც შემჩნეული ჰქონდათ ჯერ კიდევ კლასიკური ხანის მწერლებსა და მოღვაწეებს. როგორც ჩანს, სწორედ გეოპოლიტიკური ხასიათის ფაქტორებმა გამოიწვია არა მხოლოდ კლასიკური ხანის შუაგულ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის აღმოცენება, არამედ აგრეთვე განაპირობა მისი ისტორიული განვითარება საშუალო საუკუნეებში, ახალ და უახლეს ხანებში.

ამიერკავკასიის დასავლეთ და ცენტრალურ ნაწილებში მდებარე საქართველო, ადრეული ხანების კოლხეთი და იბერია, კლასიკური ხანის ბერძნული მითოლოგიისათვის ოქროს საწმისის და პრომეთეოსის ქვეყანაა. იგი, მართლაც პრომეთეოს-ამირანისავით არის მიჯაàვული კავკასიონის დიდ მთაგრეხილზე. როგორც ჩანს, სწორედ გეოპოლიტიკური ხასიათის ფაქტორებმა გამოიწვია არა მხოლოდ კლასიკური ხანის შუაგულ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის აღმოცენება, არამედ აგრეთვე განაპირობა მისი ისტორიული განვითარება საშუალო საუკუნეებში, ახალ და უახლეს ხანებში.

ფიზიკური გეოგრაფიის თვალთახედვით ამიერკავკასია ანუ უკანასკნელ ხანებში სულ უფრო ხშირად და ჩემი აზრით არცთუ მთლად მართებულად გამოყენებული ნომენკლატურით – "სამხრეთი კავკასია" (იხ., ქვემოთ), სამი მხრიდან – ჩრდილოეთიდან, დასავლეთიდან და აღმოსავლეთიდან, მკვეთრად გამოკვეთილი ბუნებრივი ზღუდეებითაა შემოფარგლული – კავკასიონის მთაგრეხილით, შავი და კასპიის ზღვებით, ხოლო სამხრეთის საზღვარი არ არის ამავე დონის გლობალური მნიშვნელობის მქონე მიჯნით გამოყოფილი. სამხრეთითა და სამხრეთაღმოსავლეთიდან ზღვრად ძირითადად მდინარე არეზის დინება მიიჩნევა ხოლმე. რაც შეეხება სამხრეთდასავლეთს, ამ მხრიდან გამყოფად ჯერ რუსეთის იმპერიის, ხოლო შემდეგ საბჭოთა კავშირის სახელმწიფო საზღვარი ითვლებოდა. ამდენად ამ მონაკვეთის სივრცობრივი განზომილება საბჭოთა კავშირის დეზინტეგრაციისა და შესაბამისად მისი სახელმწიფო საზღვრის (რომელიც ამავე დროს "რკინის ფარდის" ფუნქციასაც ასრულებდა) მოშლის შემდეგ [გვ. 4] გადასინჯვას მოითხოვს. ასეთ მიჯნად ამიერკავკასიის სამხრეთ-დასავლეთი საზღვრისათვის შეიძლება ჩაითვალოს მდინარე არეზის ზემო წელის დინება (რაც სავსებით ბუნებრივია თუ გავავრცელებთ ზემომოყვანილ ცნობას სამხრეთის მხრიდან მისი მსაზღვრავი ფუნქციის შესახებ) და მისგან დასავლეთით მიმდინარე ხაზი პალანდიონკენის მთაგრეხილიდან ჩრდილოეთისაკენ კოპის ქედის გადაკვეთით მდ. ჭოროხის შუა და ქვემო დინებების გაყოლებით შავ ზღვამდე გამავალი. ამიერკავკასიის საზღვრის ასეთი განსაზღვრება მეტ-ნაკლებად ემთხვევა საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთის ისტორიულ საზღვარს (ერზურუმის მხარის გამოკლებით).

ამიერკავკასიის ასეთი ტერიტორიული დეფინიცია, ზრდის მის არეალს მდინარეების არეზის, ევფრატის (კარა-სუ) და ჭოროხის ზემო წელის სანახებით, სადაც მდებარეობდა ასურულ-ურარტული წყაროების დაიაენი/დიაუხის ქვეყანა.

საქართველო ისტორიულად სამი ძირითადი – აღმოსავლეთი, დასავლეთი და სამხრეთ-დასავლეთი – ნაწილისაგან შედგება. სამივე ეს მხარე ჩამოყალიბებული იყო მათივე წიაღში არსებულ უმთავრეს მდინარეთა აუზების გარშემო: აღმოსავლეთი საქართველოსათვის განმსაზღვრელი იყო მტკვრის აუზი, დასავლეთი საქართველოსათვის – რიონისა, ხოლო სამხრეთ-დასავლეთისათვის – ჭოროხის. აღმოსავლეთ საქართველოში სხვადასხვა ეპოქებში აღმოცენდა წარმართული იბერია, ქრისტიანული ქართლი (ივერია) და ქართლ-კახეთის სამეფო, დასავლეთ საქართველოში – კოლხეთი, ეგრისი/ლაზიკა, აფხაზეთისა და იმერეთის სამეფოები, ხოლო სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე – დაიაენი/დიაუხი, ხორძენე-მოსხიკე, ტაო-კლარჯეთი და სამცხე-საათაბაგო. [გვ. 5]

ადრეულ სახელმწიფოთა წარმოქმნა-ჩამოყალიბების

თავისებურებანი

სახელმწიფოთა წარმოქმნისა და მათი შემდგომი განვითარების კვლევა, მსოფლიო ისტორიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი საკითხია. განსაკუთრებული აქტუალურობა მან დღეს შეიძინა - მთელი რიგი ძველი ქვეყნების დაკარგული სახელმწიფოებრიობის აღდგენისა და ახალი სახელმწიფოების აღმოცენების ეპოქაში. საქართველოშიც სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნა-ჩამოყალიბების საკითხები ისტორიკოსთა ფართო ინტერესის საგანია. საქართველო მიჩნეულია ერთადერთ ქვეყნად ქრისტიანულ სამყაროში, რომლის სოციალურ-პოლიტიკური და კულტურული განვითარება უწყვეტად შეიძლება ჩაითვალოს კლასიკური ხანებიდან დაწყებული XIX საუკუნის დასაწყისში რუსეთის მიერ მისი ანექსიის ხანამდე.[1]

სახელმწიფოსა და მისი ინსტიტუციონალური სტრუქტურების ჩამოყალიბების პროცესი დროის ვრცელ მონაკვეთს მოიცავს ადრეული ბრინჯაოს ხანიდან (ძვ.წთ. IV ათასწლეულის მესოპოტამია-ეგვიპტე) თანამედროვეობამდე. შესაბამისად ამისა, გარდაუვალი ხდება სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნის პროცესისათვის დამახასიათებელი ცალკეული ქრონოლოგიური დონეებისათვის განსხვავებული მეთოდოლოგიური მიდგომის არსებობა.

კომუნისტური სისტემის რღვევამ შესაძლებლობა მისცა აღნიშნული სისტემისადმი ადრე მიკუთვნებული ქვეყნების სპეციალისტებს გამოეყენებინათ კვლევისას ისეთი მეთოდოლოგიური საფუძვლები, რომლებიც საგრძნობლად არიან დაშორებული მარქსიზმ-ლენინიზმის დოგმებს და რომელთა გამოყენება მათთვის ადრე წარმოუდგენელი იქნებოდა. ადრეული კავკასიის პოლიტიკურ ისტორიის შესწავლასთან და ამასთანავე ადრეული სახელმწიფოების წარმოქმნა-ჩამოყალიბების საკითხებთან დაკავშირებით განსაკუთრებით ეფექტურად არნოლდ თოინბის ე. წ. "გამოწვევისა და პასუხის", ანუ "სტიმულისა და რეაქციის" (Challenge-and-Response) მოდელის გამოყენება მიგვაჩნია, ვინაიდან, ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის იდეის წარმოქმნა-განვითარება თავის "გამოწვევასა" თუ "სტიმულს" (challenge) სწორედ ადგილობრივი ბუნებრივი და საზოგადოებრივი გარემოს "პასუხში" ანუ "რეაქციაში" (response) პოულობდა.[2]

შენიშნულია, რომ საზოგადოთ ყველა ადგილისათვის და ხანისათვის დამახასიათებელი ადრეული სახელმწიფოების სტრუქტურა, ფუნქციონირება და ევოლუცია ერთმანეთთან შესამჩნევ მსგავსებას ავლენს. ეს გარე[გვ. 6]მოება თითქოს იმედს იძლევა, რათა მოხდეს ცნების “ადრეული სახელმწიფო” საყოველთაოდ მისაღები განსაზღვრა და მისი ზოგიერთი ძირეული მახასიათებლების შემუშავება.[3]

სპეციალურ ლიტერატურაში ჩვეულებრივ გამოყოფენ რიგ ფაქტორებს, რომლებიც თავს იჩენენ სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნისას: 1. მოსახლეობის ზრდა და ზეწოლა; 2. ომი, ომის ან დაპყრობის საფრთხე, ლაშქრობები; 3. დაპყრობა; 4. პროგრესი წარმოებაში და ნამატისათვის ხელშეწყობა, ხარკი, დოვლათი; 5. იდეოლოგია და ლეგიტიმაცია; 6. უკვე არსებული სახელმწიფოების ზეგავლენა. ზოგიერთი მეცნიერის აზრით, სოციალურ-პოლიტიკური ცვლილებები თავს იჩენენ მოსახლეობის ზრდის დაწყებამდე. ომს ან ომის საფრთხესა და ლაშქრობებს, ანდა ლაშქრობების ჩატარებისა და ხარკის აღების საჭიროებას – მიუხედავად მათი დანიშნულებისა თუ მიზეზისა - ყველაფერს ამას ჰქონდა ერთი და იგივე შედეგი, სახელდობრ, უფრო ძლიერი წინამძღოლის გაჩენა და უკეთესი ან უფრო ძლიერი ორგანიზაცის აღმოცენება, იმისდა მიუხედავად თუ რისთვის იყო იგი განკუთვნილი თავდაცვისათვის თუ თავდასხმისათვის. ორგანიზაციის ასეთი ფორმების წარმოქმნა ქმნიდა სამხედრო ძალების რჩენისათვის საკვებითა და სხვა საგნებით რეგულარული მომარაგების მუდმივ საჭიროებას, მეომართათვის კომპენსაციას და კომუნიკაციების დამყარებას გზების, ნავების, ჯაშუშებისა და შიკრიკების საშუალებით და ა.შ. შესაბამისად, სახელმწიფოს წარმოქმნა გამოწვეული ჩანს, არა იმდენად საკუთრივ ომის ფენომენით, რამდენადაც მას მნიშვნელოვანწილად ხელი ეწყობოდა, როგორც ომის წარმოებით, ასევე არანაკლებ ომის საფრთხის არსებობით და ორივე ამ მოვლენის - ომისა და მოსალოდნელი ომის საფრთხის - შედეგად აღმოცენებული სოციალური სტრესით.[4]

ეს მომენტი განსაკუთრებით საყურადღებო ჩანს, ჩვენი საკვლევი თემის თვალთახედვიდან, ვინაიდან თუნდაც მხოლოდ ცენტრალური ამიერკავკასიის ადგილმდებარეობის ფაქტორი თავად იყო განმაპირობებელი პერმანენტული საფრთხისა და შესაბამისად აქაურ საზოგადოებებში მუდმივად არსებული სტრესული მდგომარეობის აღმოცენებისათვის.

ამ მხრივ განსაკუთრებით საყურადღებოდ მიგვაჩნია დ. ვებსთერის მიერ რ. კარნეიროს თეორიის მოდიფიკაცია, რომლის თანახმადაც, მოსა[გვ. 7]ლოდნელი ომის მხოლოდ საფრთხის არსებობაც კი იძლევა ევოლუციური ცვლილებისათვის მეტად ხელსაყრელ გარემოს და არაეფექტურად აქცევდა სოციალურ-პოლიტიკური ევოლუციისათვის დამახასიათებელ მრავალ შინაგანი ზემოქმედების საშუალებას, სხვა შემთხვევებში უხვად წარმოდგენილს განსხვავებული რანგების მქონე საზოგადოებებში. მისი აზრით, ასეთი საფრთხე ქმნიდა უფრო სტაბილურ მმართველობას, ხოლო ბელადი (ლიდერი, chief) უფრო ძლიერი ხდებოდა.[5]

ჯერ კიდევ 19 საუკუნის დამლევს, ჰ. სპენსერი ვარაუდობდა, რომ ომისათვის საჭირო ორგანიზაციული შესაძლებლობები, იერარქიული სისტემა და ცენტრალიზებული სარდლობა საზოგადოებაში სამხედროებისაგან ვრცელდებოდა – მეომრები მეფეები ხდებოდნენ და მმართველობაში სამხედრო დისციპლინა შეჰქონდათ.[6] რონალდ კოენიც ფიქრობს, რომ ომიანობა კავშირშია სახელმწიფოს წარმოქმნასთან; მისი სიტყვებით, "ომი ხელს უწყობს ცენტრალიზებული სახელმწიფოს აღმოცენებას". მიუხედავად სახელმწიფოს წარმოქმნასთან ომიანობის მიზეზობრივი კავშირის უშუალო დაკავშირების სირთულისა, მას მიაჩნია, რომ სწორედ იგია ძირითადი გამომწვევი ფაქტორი, ხოლო სირთულე იმაშია, რომ ომი ზოგჯერ იწვევს სახელმწიფოს აღმოცენებას, ზოგჯერ არა, ხოლო ზოგჯერაც იგი სახელმწიფოს ჩამოყალიბების წინაპირობად ანდა შედეგად გვევლინება.[7]

ზოგიერთი ავტორის (მაგ. ფრანც ოპენჰაიმერი) დაკვირვებით, დაპყრობებია საძიებელი სახელმწიფოთა საფუძველში. სამხედრო ძალის, ომისა და დაპყრობების ზეგავლენა მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა სახელმწიფოებრიობის წარმოქნაში. სახელმწიფო წარმოადგენდა ჩაგვრის იარაღს, განსაზღვრულს სოციალური უთანასწორობის ლეგიტიმირებისათვის. ჰენრი კლაესენისა და პეტერ სკალნიკის სამუშაო დეფინიციით, ადრეული სახელმწიფო წარმოადგენს ორგანიზაციას იმ საზოგადოებაში სოციალური ურთიერთობების რეგულაციისათვის, რომელიც იყოფა ორ წარმოქმნილ სოციალურ კლასად: მმართველებისა და მათგან მართულებისაგან.[8]

რობერტ კარნეიროს შეხედულებით, ჭარბი მოსახლეობის წნეხი, ომიანობასთან და დაპყრობასთან ერთად იყო სახელმწიფოებრიობისაკენ [გვ. 8] მიმართულებით ევოლუციის ძირითადი მამოძრავებელი ძალა ანუ მოსახლეობის ზრდას მოსდევდა ზეწოლა არსებულ რესურსებზე. მისი აზრით, ეს ფაქტორები წარმოადგენდნენ სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნის მექანიზმებს, ოღონდ მხოლოდ განსაკუთრებულ განსაზღვრულ გარემო და საზოგადოებრივ პირობებში. პირველ შემთხვევაში მზარდი მოსახლეობის საცხოვრებელი არეალი იზოლირებული იყო მთებით, ჯუნგლებით, უდაბნოებითა და ზღვებით; მეორე შემთხვევაში მოსახლეობის გარკვეული ჯგუფი შემოსაზღვრული იყო სხვა ასეთივე ჯგუფებით და ამდენად მზარდი მოსახლეობისათვის საცხოვრებელი ტერიტორიის გაფართოება შეუძლებელი ხდებოდა და იქმნებოდა ჭარბი მოსახლეობის წნეხი. გარკვეული ხანის გავლის შემდეგ გარდაუვლად დგებოდა დრო, როდესაც ტომის მიწა-წყლის ზრდა შესაძლებელი ხდებოდა მხოლოდ მეზობლად მდებარე ფართობების დაპყრობის საშუალებით, რაც ცხადია ნიშნავდა ომს მეზობელ ტომებთან. ეს პროცესი მთავრდებოდა მთელი ამ შემოსაზღვრული და სხვათაგან გამოცალკევებული ტერიტორიის მოქცევით რომელიმე ერთი დომინირებული ეთნიკური ჯგუფის ხელქვეით, ხოლო დამარცხებულები უნდა შეგუებოდნენ გამარჯვებულებისათვის ხარკის გადახდასა და მათ მორჩილებას.[9]

ყოველ ცალკეულ რეგიონში ერთი საზოგადოებრივი ჯგუფის მიმართება მეორესთან წარმოადგენს ადრეული სახელმწიფოს წარმომქმნისათვის დამხმარე პოტენციურ ძალას. ომიანობა, დაპყრობები, ვაჭრობა, კონკურენცია ეთნიკური და ეკოლოგიური თვალთახედვით გაბატონებული მდგომარეობის მიღწევისათვის, უპირატესობა სამხედრო ტექნოლოგიაში, შემოსევების მიმართ თავდაცვითი რეაქცია, ხარკის გადამხდელთა მიერ მისი შეწყვეტისაკენ მისწრაფება, ყოველივე ამას მაღალი ხარისხის წვლილი შექონდა ცენტრალიზებული ხელისუფლების ჩამოყალიბებასა და იერარქიული, ადრეული სახელმწიფოების ზრდაში.[10]

რიგი მეცნიერებისა თვლის, რომ პირველადი საზოგადოებრივი ევოლუცია და სახელმწიფოს აღმოცენება თავის მხრივ შემდეგ აყალიბებს საფუძველს ომიანობის მზარდი მასშტაბების, სიხშირისა და წარმატებებისათვის. ელმან სერვისის შეხედულებით ომი და დაპყრობები შედეგია სახელმწიფოს ფორმირებისა,[11] თუმცა ამის საპირისპირო აზრიც აგრეთვე [გვ. 9] მართებულია; ამდენად, მაინცდამაინც ცხადი არ არის ადრეული სახელმწიფოები დაპყრობის შედეგად ყალიბდებიან თუ პირიქით ადრეული სახელმწიფოების ჩამოყალიბებას თან სდევს დაპყრობები. თუმცა ზოგიერთი სახელმწიფოს წარმოქმნა უეჭველად ავლენს დაპყრობის გადამწყვეტ გავლენას. არის შემთხვევები, როდესაც მესაქონლეთა გაბატონებამ მიწათმოქმედებზე გამოიწვია სახელმწიფოს აღმოცენება.[12] მზარდი კონფლიქტი, ომიანობა და ლაშქრობები სათავეს უდებდა ცენტრალიზებული მმართველობის გამომწვევ ტენდენციებს.[13] ე. სერვისი შენიშნავს, რომ შემოსეულ ნომადთა წინააღმდეგ მიღებულმა თავდაცვითმა ზომებმა განაპირობეს ჩრდილო-დასავლეთ ჩინეთსა და მესოპოტამიაში გალავნიანი ქალაქების რიცხვისა და ინტენსიური მიწათმოქმედების ზრდა და ძლევამოსილი ცენტრალიზებული მმართველობითი სისტემის აღმოცენება.[14] ამრიგად მარბიელი მომთაბარეები არა მხოლოდ ძარცვავდნენ ბინადარ მიწათმოქმედებს, არამედ ახდენდნენ პოლიტიკური განვითარების პროცესების სტიმულაციას.[15]

ჰ. კლაესენისა და პ. სკალნიკის მონაცემებით, ადრეულ სახელმწიფოებსა და მათ მეზობლებს შორის კონტაქტი უპირატესად ომების, ლაშქრობების და დაპყრობის მცდელობის საშუალებით ხორციელდებოდა. ომი და მისი თანხმლები მოვლენები ყველა შემთხვევაში დადებით ზეგავლენას ახდენდნენ მმართველობითი და სამთავრობო ინსტიტუტების განვითარებაზე.[16]

ა. ხაზანოვის შენიშვნით, დაპყრობებს შეუძლიათ გამოიწვიონ ადრეული სახელმწიფოების აღმოცენება, ხელი შეუწყონ ამის სტიმულირებას და ბოლოს და ბოლოს სპეციფიური ადგილობრივი თავისებურებების ჩამოყალიბებას, მაგრამ ამისათვის საჭიროა არსებობდეს შესაბამისი შინაგანი პირობები, მაგალითად, როგორც დამპყრობლების, ასევე დაპყრობილების, განვითარების საკმარისი დონე.[17] თუ მეცნიერთა ერთ ნაწილს (ენგელსი, გოლდბერგი) მიაჩნდა, რომ სახელმწიფო იქმნებოდა უპირატე[გვ. 10]სად შინაგანი განვითარების შედეგად, მეორე ნაწილი (ოპენჰაიმერი, თურნვალდი, კარნეირო) სახელმწიფოს წარმოქნას უკავშირებს გარეგან ფაქტორებს. ისინი თვლიან რომ დაპყრობა და ომი იწვევს რა ერთი ხალხის მიერ მეორეს დამორჩილებასა და ექპლუატაციას, აუცილებელს ხდის სახელმწიფო ორგანიზაციის წარმოქმას საზოგადოებაში არსებული უთანასწორობის შესანარჩუნებლად.[18]

იდეოლოგიის არსებობა და აგრეთვე ნამატი პროდუქტის გაჩენა, უნდა ყოფილიყო სახელმწიფოს ჩამოყალიბებისათვის აუცილებელი წინაპირობა. ასეთი ფორმირებისათვის სოციალური უთანაბრობის წარმოქმნა-განვითარება, როგორც ჩანს, უფრო შედეგი იყო, ვიდრე მიზეზი. აღნიშნული გარემოება გვიტოვებს მხოლოდ იმ ფაქტორების წყებას, რომელთაც უნდა მოეხდინათ უმთავრესი ზემოქმედება სახელმწიფოს წარმოქმნაზე; ესენია: მოსახლეობის ზრდა ანდა ზეწოლა, ომი ან ომის საფრთხე, ლაშქრობები, ხარკი, დაპყრობები და იდეების სესხება. თუ როგორ მოქმედებდნენ ეს ფაქტორები, რა სახით ახდენდნენ ერთმანეთზე ზემოქმედებას ანდა როგორ იყვნენ ისინი დაკავშირებული იდეოლოგიის, ზედმეტი ნაწარმის, ვაჭრობისა და სოციალური უთანაბრობის არსებობასთან, ყოველ ცალკე აღებულ შემთხვევაში მარტივი განზოგადოების გარეშე შეუძლებელია ამის გამოხატვა. როგორიც არ უნდა ყოფილიყო ამ ფაქტორების გამოვლენის თანმიმდევრობა, შედეგი ყოველთვის ერთი იყო: ადრეული სახელმწიფოს აღმოცენება.[19]

ადრეული სახელმწიფო ცენტრალიზირებული სოციალურ-პოლიტიკური ორგანიზაციაა, წარმოქმნილი სოციალური ურთიერთობების რეგულაციისათვის რთულ, სტრატიფიცირებულ საზოგადოებაში, რომელიც დაყოფილი იყო არანაკლებ ორ ძირითად ფენად, ან წარმონაქმნ სოციალურ კლასად – სახელდობრ, მმართველებისა და მათგან მართულების – , რომელთა ურთიერთმიმართება ხასიათდება პირველთა პოლიტიკურად დომინირებული მდგომარეობითა და მეორეთა დაქვემდებარებული მოვალეობით, რაც ლეგიტიმიზირებული იყო საერთო იდეოლოგიით, რომლისთვისაც ერთმანეთის სამსახურის გაწევა, თანაზიარობა, იყო ძირითადი პრინციპი.[20]

ე. სერვისის აზრით, არსებობს ომის არა ნაკლებ სამი მკაფიოდ განსხვავებული სახეობა, რომელთაც, როგორც ჩანს, ერთმანეთისაგან [გვ. 11] მეტად განსხვავებული პოლიტიკური შედეგებამდე მივყავართ; ესენია: "სამოქალაქო" ომები, რომლებიც ჩვეულებრივ მემკვიდრეობის უფლების მიღების საკითხებსა და ძალაუფლების განაწილებას შეეხება; ომები დაახლობით თანაბარ საზოგადოებებს შორის, რომლებიც ერთმანეთს ერთსადაიმავე რეგიონში ეპაექრებიან და ომები ბინადარ მიწათმოქმედთა და მეომარ ნომადებს შორის. ე. სერვისის განმარტებით, არც არქაულ კულტურებში და არც პრიმიტიული ქვეყნების კვლევის მონაცემებში არ მოიპოვება არავითარი მინიშნება მუშებისა და გლეხების ანდა ღარიბთა და დაჩაგრულთა აჯანყებების თაობაზე.[21]

ჰ. კლაესენისა და პ. სკალნიკის მიხედვით, შესაძლებელი ჩანს, გამოყოფილი იყოს რიგი ფაქტორებისა, რომელთაც გააჩნიათ შედარებით უშუალო სახელმწიფოებრიობის წარმომქმნელი ზემოქმედება: (ა) მოსახლეობის ზრდა და/ან მოსახლეობის ზეწოლა; (ბ) ომი, ომის ან დაპყრობის საფრთხე და ლაშქრობა; (გ) დაპყრობა; (დ) ადრე არსებული სახელმწიფოების ზეგავლენა. ამ ფაქტორების მოქმედების ისტორიული თანმიმდევრობა შედარებით უმნიშვნელოა. უფრო მეტიც, როგორც ჩანს, უმეტეს შემთხვევებში, ყველა ეს ზემოქმედება ერთობლივად იყო ხოლმე წარმოდგენილი. იმისდა მიუხედავად, თუ რომელმა ამ ფაქტორთაგან გამოიწვია ფაქტიური სოციალური განვითარება, საბოლოო შედეგი ყოველთვის ერთი და იგივე თუ არა, მეტად მსგავსი მაინც იყო _ "ადრეული სახელმწიფო". როგორც ირკვევა, სოციალური უთანაბრობა არ წარმოადგენდა სახელმწიფო ორგანიზაციის წარმოქმნისათვის აუცილებელ წინაპირობას. ადრეული სახელმწიფოები მაშინ აღმოცენდებოდნენ, როდესაც სხვა პირობებიც იყო ხოლმე წარმოდგენილი ანუ სახელმწიფო ორგანიზაცია მხოლოდ მაშინ აღმოცენდებოდა, როდესაც მოხდებოდა ამ პირობებიდან ზოგიერთის თანადამთხვევა.[22] ამასთანავე, როგორც ჩანს, ყოველი ცალკეული სახელმწიფო რიგი თავისებური პირობების არსებობისას აღმოცენდა, ამის გამო სხვადასხვა ადრეული სახელმწიფოები მნიშვნელოვნად განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან. მიუხედავად ამისა, შესაძლებელია ადრეული სახელმწიფო ცალკე გამოიყოს როგორც განსხვავებული ძირითადი კატეგორია კაცობრიობის სოციალურ ევოლუციაში.[23] ფრანც ოპენჰაიმერის ხატოვანი თქმით, ყველა სახელმწი[გვ. 12]ფოს აქვს ფორმა და შინაარსი: მისი ფორმაა ბატონობა და შინაარსია ადამიანთა სამუშაო ძალის სამეურნეო განაწილება.[24]

ადრე არსებული სახელმწიფოს ზეგავლენის ხარისხი განსხვავებულია ყოველ ცალკეულ შემთხვევაში. მიუხედავად ამისა, იგი მაინც იძლევა ხოლმე გარკვეულ ჩარჩოებს მეორადი ქვეყნების განვითარებისათვის, რომელთა უმეტეს ნაწილში ძირითადად მსგავსი მდგომარეობა უნდა ყოფილიყო. მაგალითად, საფრანგეთში, სადაც ირგვლივ არა მხოლოდ განსხვავებული სახელმწიფოებრივი სისტემები არსებობდნენ, არამედ ადგილზევე მოიპოვებოდა ფართო გამოცდილება სახელმწიფოს ჩამოყალიბების ადრეული სტადიების შესახებ. როგორც ფიქრობენ, იგივე შეიძლება ითქვას იბერიისა და ალბათ სკვითების შემთხვევაშიც.[25] ჰ. კლაესენისა და პ. სკალნიკის აზრით, იბერიული (ანუ ქართული) სახელმწიფოები განვითარდნენ გარე დამპყრობელთა წინააღმდეგ მათი დაცვის საჭიროების შედეგად, როდესაც ყალიბდებოდა კავშირები და წინამძღოლებიც სულ უფრო მეტ ძალაუფლებას იძენდნენ; უფრო მეტიც, მოსახლეობის ზრდა მოითხოვდა უფრო რთული ორგანიზაციის ჩამოყალიბებას.[26] კლაესენი და სკალნიკი ადრეულ სახელმწიფოს სამ სახეობად ჰყოფენ: inchoate (პრიმიტიული), typical (ტიპური) და transitional (განვითარებული). იბერიას ისინი ტიპურად მიიჩნევენ.[27]

გ. ყორანაშვილის დაკვირვებით, ძველი იბერიისა და კოლხეთისათვის დამახასიათებელი იყო გარდამავალი ფაზის სახეობის ანუ "ადრეულ კლასობრივ" სტადიაზე მყოფი საზოგადოებები.[28] მისივე განმარტებით, ქართული ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, იბერიაში სახელმწიფოს წარმოქმნა აქ სოციალური კლასების განვითარების წინაპირობას წარმოადგენდა. მას მერე რაც იბერიაში პოლიტიკური ორგანიზაცია ჩამოყალიბდა, ლეგალური და ქონებრივი განსხვავებები აღმოცენდა იბერიელთა შორის.[29] იბერიული სახელმწიფოს წარმოქმნა, რომელიც ქართული ისტორიული ტრადიციით, ძვ. წ. IV საუკუნის 30-იან [გვ. 13] წლებში უნდა მომხდარიყო, გ. ყორანაშვილის აზრით, დაჩქარებული იყო გარეგანი აგრესიის შედეგად, რისი მაგალითებიც ბევრია ისტორიაში.[30]

მართალია, ქართული სახელმწიფოებრიობა ელინისტურ ხანაში იბერიის (ქართლის) სამეფოს აღმოცენებიდან იღებს სათავეს, მაგრამ ქართველური წარმომავლობის ტომებს არ არის გამორიცხული რომ სხვა სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნების ჩამოყალიბებაშიც მიეღოთ მონაწილეობა. მათ შორის უპირველეს ყოვლისა უნდა ვიგულისხმოთ ძველი ბერძნული წყაროების კოლხიდა (ურარტული ლურსმული წარწერების კოლხა) და ასურულ-ურარტული წყაროების დაიაენი/დიაუხი. ბუნებრივია, რომ განსხვავებული მეთოდოლოგიური საფუძვლებია გამოსაყენებელი, ერთის მხრივ, ადრეულკოლხური და დიაოხური, ხოლო, მეორეს მხრივ, იბერიული სახელმწიფოებრიობის კვლევისას; ვინაიდან ეს სახელმწიფოები არა მხოლოდ განსხვავებულ ეპოქალურ სტადიებს განეკუთვნებიან, არამედ განსხვავებული სოციალურ-ეკონომიკური, კულტურული და პოლიტიკური მოდელების წარმომადგენლები არიან. [გვ. 14]

დაიაენი/დიაუხის ქვეყანა – ქართული სახელმწიფოებრიობის საწყისები?

საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში ანუ სამხრეთ-დასავლეთ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრივი ინსტიტუტების აღმოცენების ადრეულობას სხვა მხარეებთან შედარებით უნდა მიგვანიშნებდეს ისტორიული საქართველოს ტერიტორიისათვის დამახასიათებელი საზოგადოებრივი განვითარების პროცესის თავისებურებანი და ძველი ქართული საისტორიო ტრადიცია.

სამხრეთდასავლეთ ამიერკავკასიის ტერიტორიული სიახლოვე ახლო აღმოსავლეთის მაღალგანვითარებულ სამყაროსთან და ამ უკანასკნელიდან მომდინარე ზეგავლენა არ უნდა ყოფილიყო ადგილობრივი საზოგადოების სოციალური განვითარების ძირითადი განმაპირობებელი გარემოება. უფრო ისე ჩანს, რომ ადრეული და შუა ბრინჯაოს ხანაში ახლო აღმოსავლეთის ჩრდილოეთი პერიფერიის ცენტრალური ნაწილის დაბალი განვითარების მობილური, მესაქონლე ტომები, რომლებიც ფლობდნენ ბუნებრივი სიმდიდრეების მნიშვნელოვან მარაგს, პოლიტიკურად და ეკონომიკურადაც ხშირ შემთხვევაში იქვემდებარებდნენ სამხრეთის დაწინაურებულ საქალაქო ცივილიზაციებს. ანალოგიური ვითარებაა ახლო აღმოსავლეთის დასავლურეგეოსურ და ჩრდილოაღმოსავლურ ანუ ცენტრალურაზიურ ფლანგებზეც.[31] გვიანი ბრინჯაოს ხანიდან სამხედრო ლიდერის აქტიური ფუნქციის არსებობის მქონე საზოგადოების განვითარების არაურბანულ (პირობითადად – ჩრდილოურ) ტიპს, თანდათანობით ენაცვლება უპირატესად საორგანიზაციო მართველობითი ხასიათის ურბანისტული (პირობითად – სამხრეთული) ტიპი, გამორჩეული მიწათმოქმედების მზარდი მნიშვნელობით, რომელსაც სახელმწიფოებრიობის აღმოცენებისაკენ უნდა მიეყვანა ადგილობრივი საზოგადოება. რამდენადმე უფრო გვიან, ამიერკავკასიის ტერიტორიის ცალკეული რეგიონების მოქცევამ ურარტუს სახელმწიფოს შემადგენლობაში, დააჩქარა ამ პროცესის განვითარება.[32] მდგომარეობა მთლიანად იცვლება ირანის აქემენიანთა იმპერიის აღმოცენების ხანიდან, როდესაც ცივილიზებული სამხრეთის გაბატონებული მდგომარეობა ბარბაროსული ჩრდილოეთის მიმართ უკვე ეჭვს აღარ იწვევს.[33] წინაელინისტურ ხანაში სწორედ ირანის ზეგავლენა განაპირობებდა ადგილობრივი საზოგადოების განვითარების პროცესს ამიერკავკასიაში. [გვ. 15]

აღსანიშნავია, რომ ძვ. წ. I ათასწლეულის პირველ ნახევარში, იმიერკავკასიიდან კიმერიული და სკვითური ტომებისა და სამხრეთიდან ახალი მოსახლეობის ნაკადების შემოჭრა-შემოდინებამ სახე უცვალა ამიერკავკასიაში ადგილობრივად მიმდინარე სოციალურ-კულტურული განვითარების მსვლელობას და აქ რთული, სინთეტური საზოგადოების ჩამოყალიბებისათვის აუცილებელი წინაპირობები შექმნა. შემთხვევითი არ არის ლეონტი მროველის "მეფეთა ცხოვრების" ცნობა, რომ ალექსანდრე მაკედონელის ქართლში ლეგენდარულ შემოსვლამდე: "...იყვნეს ქართლს ესრეთ აღრეულ ესე ყოველნი ნათესავნი, და იზრახებოდა ქართლსა შინა ექუსი ენა: სომხური, ქართული, ხაზარული, ასურული, ებრაული და ბერძნული. ესე ენანი იცოდეს ყუველთა მეფეთა ქართლისათა, მამათა და დედათა" (I, 16, 21-23).[34] ცნობილია, რომ ე. წ. melting pot-ის ეფექტი სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნისათვის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ხელშემწყობ გარემოებას წარმოადგენს.

უფრო ადრე, ძვ. წ. II ათასწლეულის მეორე ნახევრის შუა ხანებში, რამდენადმე მსგავს სიტუაციას ადგილი უნდა ჰქონოდა სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე, სადაც, დღევ. ქალაქ ერზურუმის ჩრდილოეთით, დაახლ. მდ. ევფრატის სათავეების მხარიდან შავ ზღვამდე, მდებარეობდა დაიაენი,[35] სადღეისოდ არსებული მონაცემებით,[36] საქართველოსა[37] და, როგორც ჩანს, ამიერკავკასიაში მიკვლეული უძველესი სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი, რომლის არსებობას უკვე ძვ. წ. XII ს-ში ადასტურებს ასურული წერილობითი წყაროს ცნობა.[38] ამ რეგიონში ადგილი უნდა ჰქონოდა ქართველური, ხურიტული და შესაძლოა ხეთური წარმომავლობის მქონე ტომთა თანაცხოვრებას.

მომდევნო ხანების წერილობითი წყაროებისა და არქეოლოგიური კვლევის მონაცემების მიხედვით, დაიაენი/დიაუხის ქვეყანა მდებარეობდა ვრცელი რეგიონის შიგნით, რომლის ფარგლებიც შემოისაზღვრებოდა [გვ. 16] დასავლეთიდან ლაზისტანის ქედით, ჩრდილოეთიდან შავშეთის ქედითა და მისი განშტოებებით, აღმოსავლეთიდან ალაჰუექბერისა და ჩაქირბაბას ქედებით, ხოლო სამხრეთიდან დაახლოებით თანამედროვე თურქული ქალაქების პასინლერისა და ბაიბურთის შემაერთებელი ხაზით.[39] დაიაენი/დიაუხის ქვეყნის სამხრეთითა და აღმოსავლეთით განლაგებული ურარტუს სამეფო, ადრეულ ეტაპზე მაინც, "ურუათრის" ტომთა გაერთიანების მსგავსად, ძირითადად ამიერკავკასიის ფარგლებს გარეთ, მის დასავლეთითა და სამხრეთით ანუ მდ. არეზის სამხრეთითა და დასავლეთით მდებარეობდა.

ურარტუს სახელმწიფოს აღმოცენებისას მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ასურეთის აგრესიამ. არ შეიძლება არ დავეთანხმოთ პ. ციმანსკის, რომ ურარტული სახელმწიფო ძალის გამოყენების შედეგად შეიქმნა – ომი იყო მისი აღმოცენების გამომწვევი მიზეზიცა და პასუხიც. მთელი მისი პოლიტიკური და ეკონომიკური სტრუქტურა ასახავს უდიდეს ზრუნვას თავდასხმითი და თავდაცვითი სამხედრო საქმიანობისადმი. როდესაც მზარდმა ახალასურულმა სახელმწიფომ ძვ. წ. IX საუკუნის მანძილზე გაფართოება დაიწყო, მისმა ლაშქრობებმა ჩრდილოეთის მიმართულებით სულ უფრო მზარდი ხასიათი მიიღო, ამას შედეგად მოყვა არა ასურელთა კონტროლის დამყარება რეგიონზე, არამედ მათ მიმართ მძაფრი წინააღმდეგობა; მანამდე დანაწევრებული "ნაირის ქვეყნები" გაერთიანდა ვანის ტბის მხარის დინასტიის ხელქვეით, რომელმაც დაცვა აღუთქვა დამორჩილებულებს და ძალით დაიქვემდებარა ურჩები.[40] ურარტული ხელისუფლების გავრცელებას აღმოსავლეთ ანატოლიის, ჩრდილო-დასავლეთ ირანისა და სამხრეთ ამიერკავკასიის დიდ ფართობებზე ხელი უნდა შეეწყო ასურელთა ლაშქრობების შედეგად ამ მხარეებისათვის ამ უკანასკნელთა მიერ მიყენებულ ზარალს.[41] დაიაენის ადგილმდებარეობა განსხვავებული იყო, ურარტელთა ზურგს უკან იგი შედარებით ნაკლებად ექვემდებარებოდა ასურულ აგრესიას. [გვ. 17]

ასურელთა სამხედრო დაწოლას უნდა განეპირობებინა ურარტუს ტერიტორიაზე ადრეარსებულ, ადგილობრივ სოციალურ და პოლიტიკურ ტრადიციებთან რადიკალური განხეთქილება. თუმცა, ამასთანავე, აუცილებული იყო საკუთრივ ადგილობრივი საზოგადოების მზადყოფნა ასეთი მნიშვნელოვანი ცვლილებისათვის – პირველი, ნამდვილი სახელმწიფოს ჩამოყალიბებისათვის რკინის ხანაში. უკანასკნელ დროს გამოითქვა აზრი, ურარტუს სახელმწიფოებრივი ტრადიციის საწყისების არსებობის თაობაზე სამხრეთ ამიერკავკასიაში, სადაც უკვე ძვ. წ. II ათასწლეულში არსებობდა ციკლოპურკედლიანი ციხე-სიმაგრეები და მათთან დაკავშირებული საირიგაციო არხების ქსელები. იგულისხმება არა უშუალოდ ურარტუს სახელმწიფო აპარატის სამხრეთამიერკავკასიური წარმომავლობა, არამედ სამხრეთ ამიერკავკასიაში არსებული გვიანი ბრინჯაოს ხანის სახელმწიფოებრივი ტიპის წარმონაქმნებში აღმოცენებული პოლიტიკური ტრადიციის – ინსტიტუციონალური ფორმებისა და მმართველობითი სტრატეგიის ერთობლიობის – არეკვლა ურარტუს პოლიტიკურ ცხოვრებაში; სხვა სიტყვებით, ურარტუს სამეფო წარმოადგენდა ნახევარი ათასწლეულით უფრო ადრე, გვიანი ბრინჯაოს ხანის სამხრეთ კავკასიაში ჩასახული გარკვეული პოლიტიკური ტრადიციის აპოგეას.[42] ა. სმითისა და თ. თომპსონის აზრით, მიუხედავად იმისა, რომ ურარტუს წარმატება, ე. წ. სომხეთის მთიანეთის ერთიან პოლიტიკურ ერთეულში გაერთიანებისა, წარმოადგენდა სამხრეთკავკასიური პოლიტიკური ტრადიციის უმაღლეს რეალიზაციას, იგი იყო, ამავე დროს, აღნიშნული ხანგრძლივი ტრადიციის ზედა ზღვარი. ურარტუს დაცემის შემდეგ აქ აქემენიდური და გვიანელინისტური ტრადიციების ძლიერი ზეგავლენის ქვეშ მოქცეული პოლიტიკური ძალაუფლების ახალი მოდელები სჭარბობენ.[43]

ასურელებთან პირისპირ კონფრონტაციაში ურარტული ჯარი ნაკლებად ეფექტური იქნებოდა; მაგრამ ეფექტურ თავდაცვით სისტემას ციხე-სიმაგრეები ქმნიდნენ, რომლებიც აგებული იყო ცენტრალური ხელისუფლების მიერ მაშინაც კი, თუ მათი თავდაცვა დამოუკიდებლად, რეგიონალური ძალების საშუალებით ხდებოდა. ურარტული სახელმწიფოს ჩამოყალიბებისთანავე შექმნილი იყო ხელოვნური თავდაცვითი სისტემა, რათა ბუნების მიერ ბოძებული სადამცველო პოტენციალი კიდევ უფრო [გვ. 18] გაზრდილიყო.[44] მკვლევართა დაკვირვებით, მასიური ურარტული ციხე-ციტადელების კომპლექსები წარმოადგენდნენ, ძველი ახლო აღმოსავლეთის ანალოგიურ ძეგლთა კონტექსტში, საერო არქიტექტურის უაღრესად განსხვავებულ სახეობას; ისინი ფუნქციონირებდნენ როგორც ადმინისტრაციული, ეკონომიკური, სამხედრო და საკულტო ინსტიტუტების ერთმანეთთან დამაკავშირებელი პოლიტიკური ძალაუფლების სივრცობრივად გადაბმული ცენტრები და ამდენად სინთეზირებას ახდენდნენ იმ ძირეული შემადგენელი ნაწილებისა, რომელთა მეშვეობითაც ხდებოდა ურარტული სახელმწიფოს პოლიტიკური ორგანიზება ერთ, მკვეთრად გამოხატულ და ხელოვნურად ჩამოყალიბებულ სივრცედ.[45]

პ. ციმანსკის ვარაუდით, ურარტუ შეიძლებოდა აღმოცენებულიყო მხოლოდ რკინის ხანაში, ვინაიდან გამძლე და ძლიერი რკინის წერაქვის გარეშე შეუძლებელი იქნებოდა კლდეთა ძირითადი ქანის დამუშავება ციხე-სიმაგრეებისათვის პლატფორმის მოსაწყობად.[46] იგივე შეიძლება ალბათ ითქვას ციხე-სიმაგრეების სიმრავლით გამორჩეული დაიაენი/დიაუხის ქვეყნის აღმოცენების ხანის შესახებ; ქსენოფონტის ხანაშიც ხომ ტაოხები სიმაგრეებში სახლობდნენ მთელი თავისი ავლა-დიდებითურთ (Xen., Anab., VI, VII, 1).

მთაგრეხილებით სეგმენტირებული ურარტუს ტერიტორია ძირითადად წარმოადგენდა თვითუზრუნველყოფილი პოლიტიკური და ეკონომიკური ერთეულების მოზაიკას, ხოლო მის განაპირას მდებარე დაიაენი/დიაუხის ქვეყანა ერთ-ერთი ასეთი ერთეული იყო, რომლის თავის ორბიტაში მოქცევა წარმოადგენდა ამ დიდი სახელმწიფოს ერთ-ერთ ძირითად პოლიტიკურ ამოცანას. ურარტუმ შედარებით უმტკივნეულოდ მოახერხა სხვა მსგავსი პოლიტიკური ერთეულების დაუფლება. ეს მომენტი შესაძლოა ურარტუსა და დიაუხის მოსახლეობის მკვეთრ ეთნიკურ განსხვავებაზე მიგვანიშნებდეს.

ასურული და ურარტული წერილობითი წყაროები და დანატოვარი კულტურული ნაშთები მოწმობენ დაიაენი/დიაუხის ქვეყნის სიდიდესა და განვითარების მაღალ დონეს, გამოვლენილს მრავალრიცხოვანი "ქალაქებით", ციხე-სიმაგრეებით, ციკლოპური ნაგებობებით, მეურნეობის დაწინაურებული სახეობებითა და მეტალურგიით. რეგიონის რესურსების თავდაცვის საჭიროებას ჯერ ასურელთა, ხოლო შემდეგ ურარტელთა ძალმომრეობისაგან და ეკონომიკურ უპირატესობათა საკუთარი მიზნებისათვის [გვ. 19] გამოყენებისათვის მისწრაფებას უნდა განეპირობებინა რკინით განსაკუთრებით მდიდარი დაიაენი/დიაუხის ქვეყნის წარმოქმნა და ძვ. წ. XII-VIII საუკუნეების მანძილზე ხუთსაუკუნოვანი არსებობა.

როგორც ჩანს, ეს ქვეყანა ხასიათდებოდა "საბელადო" (chiefdom) ტიპის საკმაოდ დაწინაურებული პოლიტიკური სტრუქტურით და წარმოადგენდა წინა-სახელმწიფოებრივი საფეხურიდან სახელმწიფოზე გარდამავალ წარმონაქმნს ანუ სახელმწიფოებრიობისაკენ მიმავალ ევოლუციურ ტრაექტორიაში ეკავა ეგალიტარულ სეგმენტურ საზოგადოებებსა და სინთეტურ სახელმწიფოებს შორის არსებული საშუალედო ეტაპისათვის განკუთვნილი ადგილი.[47] დაწინაურებულ, იერარქიული ტიპის სახელმწიფოებრივ სტრუქტურაზე უნდა მიუთითებდეს მისი სოციალური სისტემის თავისებურებანი: მეფე-სიუზერენი, ცალკეულ პროვინციათა მმართველი "მეფეები", ერთიანი მმართველის ხელქვეით სხვადასხვა ტომთა გაერთიანება.[48] როგორც ჩანს, ურარტუს სამეფოს მსგავსად დიაუხის ქვეყანაც პროვინციებად იყო დაყოფილი და თითოეულ მათგანს განაგებდა ადგილობრივი მმართველი. როგორც ასურული წყაროები მოწმობენ, ურარტუში ასეთ მმართველთა რიცხვი საკმაოდ დიდი იყო და ინდივიდუალურად ისინი საფრთხეს ვერ შეუქმნიდნენ ცენტრალურ ხელისუფლებას.[49]

დაიაენის ქვეყანა ასურულ ეპიგრაფიკულ წყაროებში წარმოდგენილია Daiaeni ან Daiani-ს ფორმით, რაც შეესატყვისება ურარტულში Diaui ან Diauei ფორმას.[50] ასურული დაიაენი/დაიანისა და ურარტული დიაუხი/დიაუეხის შესატყვისია ქსენოფონტის "ანაბასისში" მოხსენიებული ტაოხთა ქვეყანა. დაიაენისა და დიაუხის იდენტურობა პოსტულირებული იყო ჯერ კიდევ ა. სეისის, მ. შტრეკის, ა. ბილერბეკისა და ფ. დელიჩის მიერ, [გვ. 20] ხოლო ტაო/ტაიქთან პირველ მათგანს უკვე კ. ლემან-ჰაუპტი და ე. ფორერი აკავშირებდნენ.[51] გ. მელიქიშვილის აზრით, ეს სატომო სახელი ხურიტული უნდა იყოს, ვინაიდან ხურიტულ ონომასტიკონში ფართოდ გავრცელებული ჩანს ტაი-ელემენტი.[52]

ანლაუტში d- > t- პროცესი დამახასიათებელია ხურიტული და ქართველური ენებისათვის. თუმცა უკანასკნელ ხანებში გამოთქმული მოსაზრებით, ვინაიდან ქართველურ ენებში ხშულ თანხმოვანთა სამეულებრივი სისტემაა, სოლისებრი დამწერლობით ჩაწერილი მისი ლექსიკაც აბრუპტივებს ასახავდა არა ყრუებით, არამედ მჟღერებით და შესაბამისად ქართველური ტ-ა-ო ურარტულად დაიწერებოდა di-a-u-ḫi და წაიკითხებოდა: ṭaoḫi (ტაოხი), რასაც ადასტურებენ სომხური Տայք (ტაჲქ, Ṭayk და ერთგვარად ბერძნული ფორმები: Τάοχοι, Τάοι).[53] თუ კი მოვახდენთ ამ ვარაუდის ექსტრაპოლირებას ასურულ ლურსმულ წარწერებში დადასტურებულ და იმავე ქვეყნის აღმნიშვნელ ტერმინზე – "დაიაენი", ალბათ შეიძლებოდა გვეფიქრა, რომ მისი საწყისი ფორმა უნდა ყოფილიყო "ტაიაენი", საკმაოდ ახლო მდგომი მრავლობითი რიცხვით ნაწარმოებ ძველ ქართულ ტერმინთან "ტაონი".[54] ვითვალისწინებთ, ქართულში ხმოვანთკომპლექსის მიდრეკილებას ერთმარცვლოვნობისაკენ[55] და იმ გარემოებას, რომ ამავე რეგიონის ტოპონიმიკის ამსახველ ურარტულ წყაროებში დადასტურებულია სავარაუდოდ "ნ"-არიანი მრავლობითით გაფორმებული დიაუხის შემადგენელი ქვეყნების აღმნიშვნელი ფორმები: "ბიანი" და "ხუშანი".[56]

მკვლევართა დიდი ნაწილის აზრით, დაიაენი/დიაუხის ქვეყანა მდებარეობდა მდ. ევფრატის (კარა-სუ) სათავის ჩრდილოეთით[57] ანუ ისტორიული ქართული მხარის ტაოს (სომხური წყაროების – ტაჲქი) რაიონში.[58] დაიაენის შემდეგდროინდელი ტაოს ადგილას ლოკალიზაციის შესაძლებლობას იძლევა ასურ მეფეთა წარწერები: შუაასურული ხანის მეფის, ტიგლათფილესერ I-ის (ძვ. წ. 1114-1076 წწ.) მეფობის მესამე წლის, ძვ. წ. 1112 წ. წარწერიდან ირკვევა, რომ ნაირის ქვეყნების კოალიციის მონაწილე [გვ. 21] დაიაენი, ამ ქვეყანათაგან ყველაზე უფრო ჩრდილოეთით მდებარეობდა და "ზედა" ანუ შავი ზღვის მახლობლად უნდა ყოფილიყო განლაგებული.[59] დაიაენის ჩრდილოურ მდებარეობაზე მიგვანიშნებს სალმანასარ III-ის (ძვ. წ. 858-824 წწ.) ძვ. წ. 856 ლაშქრობის აღწერილობაც, როდესაც იგი მდ. არაცანის (მურათ-სუს, იგივე აღმოსავლეთ ევფრატის) დინების ჩრდილოეთით მდებარე სუხმის ქვეყნიდან გადავიდა დაიაენიში;[60] "სოხმე//სუხმი" დაიაენის ქვეყანას სამხრეთ-დასავლეთიდან ესაზღვრებოდა .[61]

კიდევ უფრო მეტად არის დაკონკრეტებული დაიაენის ადგილმდებარეობა ახალასურული ხანის მეფის, სალმანასარ III-ის მიერ ნიმრუდის სასახლის "ფრთოსან ხარებზე" დატოვებულ წარწერაში. სალმანასარი გვამცნობს: "ჩემი მმართველობის მეთხუთმეტე წელს წავედი ნაირის ქვეყანაზე, ტიგროსის სათავესთან კლდოვან მთებზე, იქ საიდანაც წყალი გამოდის, გამოვკვეთე ჩემი მეფურობის გამოსახულება, დავწერე მასზე ჩემი ძლევამოსილების გამარჯვება და შემართების გზები. თუნიბუნის ზეკარით გადავიარე არამე ურარტელის ქალაქებზე ევფრატის სათავემდე და დავანგრიე, აღვგავე და ცეცხლით გადავწვი. მივედი ევფრატის სათავესთან, მსხვერპლი შევწირე ჩემს ღვთაებებს და აშურის იარაღი განვბანე მასში. ასია, დაიაენის ქვეყნის მეფე, ფეხთჩამივარდა, ხარკი და ძღვენი, ცხენები, მივიღე მე მისგან, ჩემი სამეფო გამოსახულება გავაკეთებინე და დავდგი მისი ქალაქის შუაგულში".[62] ეს ამბავი ხდება ძვ. წ. 844 წელს, თანამედროვე ქ. ერზურუმის ჩრდილოეთით დაახლ. 40 კმ-ით მდებარე ევფრატის სათავესთან, სადაც მისულ სალმანასარს ეახლა ასია, დაიაენის მეფე, რომლის სატახტო ქალაქიც, სადაც ასურ მეფეს აღუმართავს თავისი გამოსახულება, იქვე, მდინარის სათავის მახლობლად უნდა ყოფილიყო.[63] მართებულად შენიშნავს მ. სალვინი, რომ სალმანასარ III-ის მიერ ევფრატის სათავესთან დაიაენის მეფის ყმად მიღების ადგილმდებარეობის განსაზღვრა, უნდა მიუთითებდეს ამ გეოგრაფიულ-პოლიტიკური სახელწოდების – დაიაენი – იდენტიფიცირებაზე ურარტული წყაროების დიაუ(ე)ხთან და ამ უკანასკნელის მეშვეობით ქსენოფონტის მიერ მოხსენიებულ ტაოხებთან.[64] ასურელები და ურარტელები ხშირად განსხვავებულ ტოპონიმებს იყენებდნენ ერთიდაიმავე ადგილის აღსანიშნავად.[65] [გვ. 22]

სალმანასარის ცნობის სიზუსტეს ცხადყოფს გასული საუკუნის დასაწყისში, მდ. ტიგროსის სათავესთან, ბირკლინში (ე. წ. ტიგროსის გვირაბთან), კლდეზე მიკვლეული მეფის გამოსახულება და ოთხი წარწერა, რომელთა სალმანასარისადმი კუთვნილება ს. ფ. ლემან-ჰაუპტმა დაადგინა.[66]

ძველი შუამდინარეთული წარმოდგენით, წყალი განწმენდისა და აღორძინების სიმბოლოა, ამქვეყნიური და იმქვეყნიური სამყაროს ზღვარი და დამაკავშირებელი – "ციური ოკეანის წურწელია", ხოლო მდინარეები ტიგროსი და ევფრატი მნიშვნელოვან მითოლოგიურ სიმბოლოს, საკრალური ტოპოგრაფიის ელემენტებს წარმოადგენდნენ, ისინი, ისევე როგორც ყოველივე, ციური სუბსტანციების მიწიერი გამოსახულებებია: ცის ერთ თანავარსკვლავედში ტიგროსია, ხოლო მეორეში ევფრატი. ესაიას ბიბლიურ წინასწარმეტყველებაში ასურეთის მეფის სიძლიერე შედარებულია ევფრატის ძალასთან: "...აჰა აღმოიყვანებს უფალი, თქჁნ ზედა წყალსა მდინარისასა ძლიერსა და ფრიადსა, ასსურასტანელთა მეფისა, და დიდებასა მისსა და აღმოვიდეს ყოველსა ზედა ჴევნებსა თქჁნსა, და ვლოს ყოველსა ზედა ზღუდესა თქჁნსა..." (წინასწარმეტყველება ესაიასი, თავი Ⴡ).[67]

ზემომოყვანილ სალმანასარის წარწერაში ყურადღებას იპყრობს ის გარემოება, რომ მდ. ევფრატის სათავესთან მისული ასური მეფე, მსხვერპლშეწირვისა და აშურის იარაღის მდინარის წყალში განბანის შემდეგ, არაფერს ამბობს აქვე თავისი გამოსახულების დატოვების თაობაზე და იუწყება მხოლოდ თავისი "მეფური გამოსახულების" დადგმაზე დაიაენის მეფის ასიას სატახტო ქალაქში. როგორც ჩანს, ეს იმით უნდა ყოფილიყო გამოწვეული, რომ "ტიგროსის გვირაბის" ადგილმდებარეობისაგან განსხვავებით, სადაც მდინარე მძლავრად გამოედინება კლდოვანი მთის ძირიდან, მდ. ევფრატის სათავის მხარე არ წარმოადგენდა ეფექტურ ადგილს ასურეთის მეფის სახელის უკვდავსაყოფად აგებული ძეგლისათვის, განსხვავებით ასია დაიაენელის დედაქალაქისა.

როგორც ირკვევა, მდინარე ევფრატი (უფრო ზუსტად, დასავლეთ ევფრატი ანუ კარა-სუ) მრავალრიცხოვან წყაროთა შეერთების შედეგად არის წარმოქმნილი, რომელთა რიცხვიც, ზოგიერთი ცნობით, ასზე მეტია. ევფრატის სათავის დასადგენად საგანგებო ძიება XIX საუკუნის შუა ხანებში ჩაატარა გერმანელმა მეცნიერმა და მოგზაურმა მორიც ვაგნერმა. მისი ცნობით, ევფრატის სათავე წყაროს წარმოადგენს დუმლუ-სუ, რომელიც გიაურ დაღის განშტოების შემადგენელ დუმლუ დაღის ფერდობიდან გამოედინება.[68] დიმ. ბაქრაძის რუკაზეც კარა-სუს სათავე წყაროდ – დუმლუ [გვ. 23] ბუკარია აღნიშნული.[69] ერზურუმის მხარეში ნამყოფი რობერტ ქერზონი 1843 წელს წერდა, რომ ერზურუმიდან თორთომისაკენ მიმავალ გზასთან მდებარე კლდოვანი მწვერვალიდან ჩანს სამი მდინარის სათავე, რომელთაგანაც ერთი შავ ზღვაში ჩაედინება, მეორე – სპარსეთის ყურეში, ხოლო მესამე – კასპიის ზღვაში;[70] უკანასკნელში მდ. არეზის (არაქსის) შენაკადი უნდა იგულისხმებოდეს. ეს ადგილი დუმლუ სუს სათავე წყაროების მახლობლობაშია, ზღვის დონიდან 2090 მ სიმაღლეზე მდებარე გიოქლიას უღელტეხილთან.

შავ ზღვასა და სპარსეთის ყურეში ჩამდინარე მდინარეების წყალგამყოფია გიაურ დაღი, კლასიკური ხანის მწერლების ე. წ. მოსხური მთების სამხრეთული სექტორი – მისგან ჩრდილოეთით მდ. ჭოროხის შენაკადები თორთომის-წყალი (თორთუმ-ჩაი) და ოლთისის-წყალი (ოლთუ-ჩაი) მიედინებიან, ხოლო სამხრეთით მდ. ევფრატის შენაკადები[71] – კარა-სუს სათავე მდინარე დუმლუ-სუ და სერჩამ სუ.

ძირითადად სწორედ კარა-სუსა და სერჩამ-სუს შეერთების შემდეგ იყო ცნობილი მდინარე როგორც "ფრატი" ანუ ევფრატი.[72] აღსანიშნავია, რომ სერჩამ-სუს წყლის ნაკადის მასა მეტი თუ არა ნაკლები არ არის კარა-სუს ნაკადზე და უფრო ჩქარი დინებაც აქვს; მაგრამ ამ ორი მდინარის შეერთების ადგილიდან მათ სათავეებამდე მანძილი სერჩამ-სუს შემთხვევაში კარა-სუს მანძილის ნახევარსაც კი არ შეადგენს.[73]

პლინიუსის მიხედვით, მდ. ევფრატი გამოედინება დიდი სომხეთის პროვინცია კარანიტისიდან, მთა აბას ფერდობიდან და მას სათავის მახლობლად Pyxurates-ი ეწოდება (n. h., V, 83). ამ მთას სტრაბონი აბოსის (Mt. Abus) სახელით იცნობს (XI, XIV, 2). პლინიუსს ეს ცნობა ნერონის დროს სირიის რეგენტად მყოფი დომიციუს კორბულოსაგან აუღია (კორბულო პართელებთან ბრძოლის მიზნით ახ. წ. 63 წ. ევფრატის ზემო წელისაკენ იყო გადაადგილებული); ექვსი წლის შემდეგ ლიცინიუს მუციანოსი (ვესპასიანის დროს სირიის რეგენტად დანიშნული), მდ. ევფრატის სათავედ, ძიმარადან 12 მილით აღმა მდებარე, მთა კაპოტესს მიიჩნევს (n. h., V, 83).[74] კაპოეტის ციხეს ვახუშტი ბაგრატიონიც იცნობს.[75] როგორც ჩანს, აბა, აბოსი, კაპოტე ერთიდაიგივე მთის სახელწოდებებია – თავკიდურა [გვ. 24] ველარული ფონემების მონაცვლეობას ნულთან არცთუ იშვიათად აქვს ადგილი აღმოსავლეთანატოლიურ-კავკასიურ ტოპონიმებში. ყურადღებას იპყრობს აგრეთვე სერჩამ-სუს სათავის მქონე სერჩამ-დაღის მახლობლად მდებარე კოპ-დაღის სახელწოდება, რომელიც მდინარეების ევფრატისა და ჭოროხის წყალგამყოფად ითვლება. ჩემი აზრით, შესაძლოა პლინიუსისა და სტრაბონის ცნობები ევფრატის სათავის შესახებ, არა კარა-სუს, არამედ სერჩამ-სუს სათავეს უნდა გულისხმობდეს.[76]

თუმცა, მიუხედავად იმისა, სერჩამ-სუს სათავე თუ კარა-სუს შემადგენელი რომელი წყაროც არ უნდა ყოფილიყო მიჩნეული სალმანასარ III-ის მიერ ევფრატის სათავედ, აშკარაა, რომ დაიაენის მეფის ასიას სატახტო ქალაქი, სადღაც ამ მდინარეთა სათავეების მახლობლად (სავარაუდოდ, სერჩამ-სუს აღმოსავლეთითა ან დუმლუ-სუს დასავლეთით) უნდა მდებარებულიყო ანუ იმ მთათა სისტემაში, რომელიც ჭოროხის, სერჩამ-სუს, თორთომის-წყლის, კარა-სუსა და ოლთისის-წყლის წყალგამყოფს წარმოადგენს. მკვლევართა მიერ სავსებით გამორიცხულია, რომ ევფრატში (Purattu) აღმოსავლეთ ევფრატი (იგივე მურათ-სუ, ძველი არაცანი) ყოფილიყო ნაგულისხმევი, ვინაიდან იგი ძველად არ მოიხსენებოდა ხოლმე ამ სახელით.[77]

მესოპოტამია-აღმოსავლეთ ანატოლიასა და შავ ზღვას შორის დიაუხის სტრატეგიული მდებარეობა დიდად განაპირობებდა ამ ქვეყნის ბედ-იღბალს ურარტელთა ექსპანსიის ხანაში. მკვლევართა აზრით, ბერძნულ კოლონიებსა და ურარტელებს შორის ვერ ხერხდებოდა ფართო სავაჭრო ურთიერთობა ვინაიდან მათ შორის დიაუხი და კოლხეთი იყო განლაგებული. თვით პონტოს მთების ლითონებით სიმდიდრეც ბერძნებს ურარტელებისაგან ჩრდილოეთ სირიის საშუალებით უნდა გაეგოთ და ეს უნდა გამხდარიყო ამ მხარით მათი დაინტერესების მიზეზი.[78] [გვ. 25]

სავარაუდოა, რომ ევფრატის სათავესთან სალმანასარ III-სა და ასია დაიაენელს შორის გარკვეული გარიგება მომხდარიყო არამე ურარტელის საწინააღმდეგოდ. სალმანასართან იქ მისულ ასიას იმედი ექნებოდა ასურ მეფესთან საერთო ენის გამონახვისა. გ. მელიქიშვილის ვარაუდით, ასია ცდილობდა მოეპოვებინა ასურეთის მხარდაჭეტა ახლადწარმოქმნილი და საშიში მეზობლის – ურარტუს სამეფოს – წინააღმდეგ ბრძოლაში.[79] მისი ამ მისწრაფების ძირითადი მიზეზი დაიაენსა და ასურეთს შორის ურარტუს მზარდი სამეფოს აღმოცენება იქნებოდა, რომელიც ჩრდილოეთიდან მესოპოტამიისაკენ მიმავალ სატრანზიტო გზებს ფლობდა და ამასთანავე შეეცდებოდა ხელში ჩაეგდო კიდევ უფრო ჩრდილოეთით მდებარე მდიდარი მხარეების რესურსები. სავაჭრო გზების დაუფლებისათვის ბრძოლა სალმანასარ III-ის მოღვაწეობის ძირითადი განმსაზღვრელი მომენტი იყო და შემთხვევითი არ არის, რომ თითქმის მთელი მისი ყურადღება ასურეთის დასავლეთითა და ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე ქვეყნებისაკენ იყო მიმართული.[80] ბუნებრივია, არა მხოლოდ დაიაენელთა, არამედ ასურელთა ინტერესებშიც შედიოდა, რომ დამყარებულიყო მათ შორის პირდაპირი ურთიერთობა. ამიტომ გასაკვირი არ უნდა იყოს ასიასა და სალმანასარის შეხვედრის შემდეგ, ასურეთის მეფის ახალი ყმადნაფიცის, დაიაენის მეფის სატახტო ქალაქში ასურეთის ძლევამოსილი მეფის ქანდაკების დადგმა; ეს გარემოება ამავე დროს გარანტია იქნებოდა გარე ძალთაგან ამ ქვეყნის პოლიტიკური ხელშეუხლებლობისა.

სალმანასარის აღნიშნული ქანდაკება დღემდე არ არის ნაპოვნი, მაგრამ უ. ე. დ. ალენი, გასული საუკუნის ოცდაათიანი წლების დასაწყისში იუწყებოდა, ჭოროხისა და თორთომის-წყლის ლოდებს შორის მიკვლეულ, თუმცა იმ დროისათვის ჯერ ისევ შეუსწავლელ, ქვაში ამოკვეთილი ლომების არსებობას, რომელთა აქ პოვნა თითქოს ეხმიანებოდა ამავე რეგიონში დადასტურებულ ურარტულ ტოპონიმებს.[81] არც ამ ლომების შესახებ არის ჩემთვის რაიმე ცნობილი, მხოლოდ მახსენდება ერზურუმის მუზეუმის ფონდებში დაცული ქვის, დაახლ. 1,5 x 0,7 მ ზომის, ვითომდა ლომის ქანდაკება, რომლის ლომის ფაფარიც ანისის მეფის გაგიკ I-ის ხალათის დრაპირებული [გვ. 26] სახელო გამოდგა, ხოლო თვით "ლომის ქანდაკება" ამ მეფის ტორსის ძირითადი ნაწილი.[82]

სპეციალურ ლიტერატურაში ნავარაუდევია, დაიაენის ქვეყნის სამხრეთი საზღვრის პალანდიოქენის ქედამდე გავრცელება და შესაბამისად, ერზურუმის მხარის მის ფარგლებში მოქცევა,[83] თუმცა ამ საკითხთან დაკავშირებით მხედველობაშია მისაღები სალმანასარ III-ის ზემოხსენებული წარწერის ტექსტი, საიდანაც ირკვევა, რომ ტერიტორია მდ. ევფრატის სათავემდე ურარტუს მეფეს – არამეს ეკუთვნოდა და არა დაიაენის მეფეს – ასიას. ამავე დროს ცხადია, რომ ასიას ქვეყანა ევფრატის სათავეებთან მდებარეობდა[84] და რომ ეს სათავეც და მის მახლობლად მდებარე მაღლობებიც მისივე კონტროლის ქვეშ უნდა ყოფილიყო. არ არის გამორიცხული, რომ თანამედროვე ერზურუმ-ჰორასანს შორის მდებარე მხარე, ანუ შუა საუკუნეების საქართველოში შემავალი პროვინცია ბასიანი, რომლის აღმოსავლეთ ნაწილშიც მიკვლეულია დიაუხის ქვეყანაში ურარტელთა ლაშქრობების ამსახველი წარწერები, ასიასათვის სამფლობელოდ სალმანასარს გადაეცა.

ურარტუს მეფის, მენუას (ძვ. წ. 810 – დაახლ. 785/80 წწ.) კლდეზე ამოკვეთილი წარწერები იაზილითაშიდან და ზივინიდან გვამცნობენ, ძვ. წ. IX საუკუნის დამლევისა და VIII საუკუნის დასაწყისის დიაუხის (უფრო ადრეული ხანების ასურული წყაროების დაიაენის) ქვეყნის მთავარი ქალაქის სახელწოდებას – შაშილუ (^URUŠašilu(ni)). როგორც უკვე ვიცით, სალმანასარ III-ის წარწერაში არაფერია ნათქვამი დაიაენის დედაქალაქის სახელწოდების თაობაზე, გარდა იმისა, რომ ეს ქალაქი სადღაც მდ. ევფრატის სათავესთან ახლო მდებარეობდა და რომ იგი სალმანასარს დანგრევის ნაცვლად თავისი ძეგლით “დაუმშვენებია”. ვინაიდან მენუას ეს წარწერები მხოლოდ ნახევარი საუკუნით თუ არიან დაშორებული სალმანასარის ლაშქრობის ხანიდან, არ არის გამორიცხული სალმანასარის წარწერაში მოხსენიებული ასიას ქალაქი, სწორედ "შაშილუ" ყოფილიყო. მით უმეტეს რომ, სალმანასარის მემკვიდრეების – შამში-ადად V-ის (ძვ. წ. 823-811 წწ.) და ადადნირარ III-ის (ძვ. წ. 810-782 წწ.) დროინდელი, დასუსტებული ასურეთის მიერ დაიაენის დალაშქვრის შესახებ არაფერია ცნობილი. არც ურარტუს სამეფო იყო ძვ. წ. IX საუკუნის მეორე ნახევარში, მენუას გამეფემამდე, იმდენად ძლიერი, რომ დაიაენი, ანუ ურარტული წარწერების დიაუხი, დაელაშქრა. მხოლოდ ძვ. წ. IX საუკუნის დამლევიდან ხდება დიაუხი ურარტელთა აგრესიისა და ექსპანსიის ობიექტი. რაც შეეხება იაზილითა[გვ. 27]შის წარწერაში მენუას ფრაზას: "ის ტყვეები (?), (რომლებიც) დაბრუნდნენ, (მან) დააბრუნა მთლიანად (?)",[85] ეს წარწერა არ იძლევა იმის შესაძლებლობას, რომ აღნიშნულ "ტყვეებში", აუცილებლად დიაუხური წარმომავლობის იმ ურარტელთა მონების დაბრუნება ვივარაუდოთ, რომლებიც ურარტუდან იყვნენ თავის ქვეყანაში გაქცეულნი.[86] შესაძლოა საქმე ეხებოდეს, დიაუხელთა მიერ ადრე დატყვევებულ ურარტუს ქვეშევრდომებს, რომლებიც დიაუხის მეფემ უკან დაუბრუნა მენუას, მითუმეტეს, რომ იმავე წარწერის დასაწყისში მენუა დიაუხს მოიხსენიებს, როგორც "ძლევამოსილ" ქვეყანას. შენიშნულია, რომ მოწინააღმდეგე ქვეყნის ასეთი განმადიდებელი ეპიტეტით მოხსენიება, გამონაკლისი შემთხვევაა ურარტუს მეფეთა ტექსტებში.[87]

მენუას იაზილითაშის (თანამედროვე ეშექ ილიასი, დელიბაბას სამხრეთით, ქ. ჰორასანიდან დაახლ. 40 კმ სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით) წარწერა იუწყება: "დავიპყარი მე დიაუეხის ქვეყანა, იერიშით დავიპყარი ქალაქი შაშილუ, სამეფო ქალაქი, ქვეყანა გადავწვი, ციხე-სიმაგრეები (დავაქციე). მივედი (?) შეშეთის ქვეყნამდე, ქალაქ ზუამდე. ქალაქი უტუხაი... უტუპურშინი დიაუეხის მეფე მეახლა, ფეხებში ჩამივარდა, თავქვე დაემხო".[88] სოფელ ზივინში (ჰასანკალე-პასინლერსა და სარიკამიშს შორის, ქ. ჰორასანიდან დაახლ. 20 კმ ჩრდილო-აღმოსავლეთის მიმართულებით) ნაპოვნ ქვის ფილაზე, რომლის მხოლოდ ორი ფრაგმენტია შემორჩენილი და საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმშია დაცული, სწერია: "მენუა ამბობს: დავიპყარი მე ქალაქი შაშილუ: დაუდგი მე ეს წარწერა ღვთაება ხალდის, ჩემს მეუფეს".[89]

ამ პერიოდში დიაუხთან გართულებულ ურთიერთობაზე უნდა მიგვანიშნებდეს უმუდუმ თეფეზე (კალორ თეფე), 18 კმ-ით ერზურუმის ჩრდილოეთით, ს. უმუდუმ ქოიდან (იგივე იმიდიმ ბაბა) 2 კმ-ით დასავლეთით, გალავანშემორტყმული 50 x 75 მ ფართის ე. წ. ციკლოპური წყობის ნაგებობის აღმოჩენა, რომელიც ძეგლის შემსწავლელის ა. ჩილინგიროღლუს აზრით, საიმედოდ უნდა დათარიღდეს ძვ. წ. გვიანი IX და ადრეული VIII საუკუნეებით ანუ ურარტუს მეფის იშპუინისა (ძვ. წ. დაახლ. 825 – დაახლ. 810 წწ.) და მისი ძის მენუას ზეობის წლებით, თუმცა ავტორი უფრო მენუას ხანით მისი დათარიღებისაკენ იხრება, ადრეულ VIII საუკუნის ურარტულ ციხე-სიმაგრეებში "ციკლოპური ტექნიკის" [გვ. 28] გამოყენების შემთხვევების გამო.[90] მიჩნეულია, რომ უმუდუმ თეფე მისგან სამხრეთით მდებარე ერზურუმის ველს იცავდა ჩრდილოეთის მხრიდან მოსალოდნელი საფრთხისაგან.[91]

ვინაიდან ურარტუს მეფე მენუას წარწერები, დიაუხის "სამეფო ქალაქის" შაშილუს დაპყრობის შესახებ, ერთმანეთის მახლობლად მდებარე იაზილითაშსა და ზივინშია მიკვლეული, გ. მელიქიშვილი ვარაუდობდა, რომ იმხანად ეს მხარე დიაუხის შემადგენლობაში უნდა ყოფილიყო მოქცეული და არც ამავე მხარეში, კერძოდ ზივინის რაიონში, გამორიცხავდა დიაუხის "სამეფო ქალაქ" შაშილუს ლოკალიზების შესაძლებლობას,[92] როგორც ჩანს, იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ ზივინში ნაპოვნ ზემომოყვანილ წარწერაში, მენუას მიერ ქალაქ შაშილუს დაპყრობაა ნაუწყები. ზივინთან შაშილუს ი. დიაკონოვიც აიგივებდა.[93] 1961 წელს გამოცემული სომხეთის ისტორიული ატლასის მიხედვით, ზუაინი (იხ. ქვემოთ), მდ. არაზის ჩრდილოეთით, ზივინის ადგილას, ხოლო შაშილუ, ამავე მდინარის სამხრეთით, იაზილითაშის ადგილას არიან განლაგებულნი. ორივე შემთხვევაში, დიაუხის ფარგლებს გარეთ, მის სამხრეთ-აღმოსავლეთით.[94]

ა. ჩილინგიროღლუ დიაუხის ტერიტორიას ძირითადად დღევანდ. ქ. აშკალესა და ქ. თერჯანს შორის მდებარე ერზურუმის ველით განსაზღვრავს, თუმცა აღმოსავლეთის მიჯნას ჰასან-კალესთან ატარებს და თვლის, რომ ეს ქვეყანა აფერხებდა ტუშპა-აღრი-ელეშქირთიდან მომდინარე და ზივინ-ჰორასან-სარიკამიშ-ყარსი-გიუმრიუსაკენ მიმართულ ურარტელთა სწრაფვას, რის გამოც საჭირო გამხდარა მენუას მიერ დიაუხის აღმოსავლეთი რეგიონების დაპყრობა (სადაც, მისი თქმით, უმუდუმ თეფე მდებარეობს).[95]

ურარტული ხანის ზუაინა/ზუა(ნი)-ს (^URUZuaina-Zua(ni)), თანამედროვე ზივინთან (დღევ. Süngütaşı, დაახლ. 35 კმ ქ. სარიკამიშიდან სამხრეთ-დასავლეთით) გაიგივებისა და იაზილითაშის წარწერაში შაშილუს მოხსენიების გამო, რომელიც ზუაინა/ზუა(ნ)თან ერთად არის არგიშთი I-ის (ძვ. წ. 785/80-დაახლ. 760 წწ.) ხორხორულ მატიანეში ნახსენები, ნ. არუთიუნიანის აზრით, შაშილუ სადღაც დიაუხის ვრცელი ტერიტორიის სამხრეთ ნაწილში, ზუაინა/ზუა(ნი)ს ანუ ზივინის [გვ. 29] მახლობლად უნდა ყოფილიყო განთავსებული და ამასთანავე არ გამორიცხავს შესაძლებლობას, რომ მენუას ხანაში დიაუხის ტერიტორია სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით, მდ. არეზის სამხრეთით იაზილითაშამდე ყოფილიყო გადაჭიმული ანუ ჰასანკალეპასინლერსა და დელიბაბა-ველიბაბას რაიონამდე. თუმცა იგი იქვე შენიშნავს, რომ წინააღმდეგ შემთხვევაში საფიქრებელი ხდება, ურარტელებს ეს წარწერა დიაუხის სამფლობელოთა ფარგლების გარეთ, ურარტუსაკენ მიმავალი გზის პირას დაეტოვებინათ.[96] იაზილითაშის მახლობლად ურარტუსაკენ მიმავალ გზაზე (ჰორასანსა და ელეშქირთ/ალაშქირთს შორის) მდებარე თაჰირის (საჩის) უღელტეხილს, ურარტული ციხე-სიმაგრე აკონტროლებდა.[97]

როგორიც არ უნდა ყოფილიყო დიაუხის სამეფო ქალაქის, შაშილუს ადგილმდებარეობა, ერთი რამ უდავოა, დაახლ. ნახევარი საუკუნით უფრო ადრე, სალმანასარ III-ის ძვ. წ. 844 წლის წარწერაში მოხსენიებული დაიაენის მეფის, ასიას ქალაქი ვერ იქნებოდა იაზილითაშისა და ზივინის მახლობლად მდებარე, თუნდაც იმიტომ, რომ მანძილი ევფრატის სათავესა (ერზურუმიდან დაახლ. 40 კმ ჩრდილოეთის მიმართულებით) და ამ ადგილებს შორის დაახლ. 160-170 კმ-ს შეადგენს. იაზილითაში და ზივინი ერზურუმიდან 90 კმ-ით აღმოსავლეთით მდებარე დღევ. ქ. ჰორასანიდან, სამხრეთ-აღმოსავლეთითა და ჩრდილო-აღმოსავლეთით (შესაბამისად, დაახლ. 40-20 კმ) არიან განლაგებულნი. ამასთანავე, ნაკლებად მოსალოდნელია, დაიაენი/დიაუხის ქვეყნის დედაქალაქს სალმანასარისა და მენუას ლაშქრობებს შორის გასულ ნახევარი საუკუნის განმავლობაში ასე კარდინალურად შეეცვალა ადგილმდებარეობა და შორს აღმოსავლეთისაკენ გადაენაცვლა.

გ. მელიქიშვილი საყურადღებოდ მიიჩნევს, რომ მენუას დროს დიაუხის "სამეფო ქალაქის" (რაც უნდა ნიშნავდეს სამეფო რეზიდენციასა თუ დედაქალაქს) ეპითეტით მოხსენიებული ქალაქი შაშილუ, არგიშთი I-ის დროს ურარტუს დაქვემდებარებაში გადადის, ხოლო დიაუხის "სამეფო ქალაქად" იხსენიება უფრო ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქი ზუაინა/ზუა(ნი).[98]

არც ურარტული წყაროების ზუა/ზუანის თანამედროვე ზივინთან გაიგივების ვარაუდი[99] ჩანს დამაჯერებელი. მართალია არგიშთი I-ის სურბ საჰაკის (ვანის) წარწერა იუწყება, მის მიერ ზუაინა/ზუა(ნი)ში წარწერის [გვ. 30] დატოვებას,[100] მაგრამ ზივინში შაშილუს დაპყრობის მაუწყებელი მხოლოდ მენუას, და არა მისი ძის არგიშთის, წარწერაა მიკვლეული, ეს გარემოება, რა თქმა უნდა, არ გვაძლევს ზუაინა/ზუა(ნ)სა და ზივინის გაიგივების საშუალებას. რაც შეეხება ამ ორი, ძველი (ზუაინა/ზუა(ნი)) და ახალი (ზივინი) ტოპონიმის ფონეტიკურ მსგავსებას, ანალოგიური ჟღერადობის სახელწოდებები სხვაც არაერთი მოიძებნება იმ ტერიტორიაზე რომელიც დიაუხის ქვეყანას ჰქონდა ადრე დაკავებული.[101]

დიაუხის ტერიტორიის ჩრდილოეთ ნაწილში ზუაინა/ზუა(ნი)ს ლოკალიზების სასარგებლოდ მოწმობს მენუას იაზილითაშის წარწერაში ამ ქალაქის დიაუხში შემავალ შეშეთის ქვეყანასთან (თუ შეშეს მთასთან) ერთ კონტექსტში მოხსენიება;[102] "შეშეთი"-სა თუ "შეშე"-ს დამთხვევას შავშეთ-იმერხევთან ცხადყოფენ ასურულ-ურარტულ წყაროებში მოცემული მათი აღწერილობა (იხ. ქვემოთ). არგიშთი I-ის სურბ-საჰაკის წარწერების მიხედვით, შაშილუს ქვეყნის უშუალოდ ურარტუს შემადგენლობაში მოქცევის შემდეგ დიაუხის სამეფო ქალაქი უკვე ზუაინა/ზუა(ნი) ხდება და აღინიშნება მისი მდებარეობა ამჯერად უკვე "ულდინი"-ს (გ. მელიქიშვილის მიხედვით, "დიდი"-ს) ქვეყანაში.[103] აღნიშნული გარემოება შეშეთისა და "ულდინი"-ს (თუ "დიდი"-ს) ქვეყნების იდენტურობაზე თუ არა, მათ ნაწილობრივ ტერიტორიალურ დამთხვევაზე მაინც უნდა მიგვანიშნებდეს, მითუმეტეს რომ ორივე ეს ქვეყანა, როგორც მენუას, ასევე არგიშთი I-ის [გვ. 31] წარწერაში, დიაუხის ქვეყანაში შემადგენლობაში იგულისხმება და სპეციალისტები მათ დიაუხის ქვეყნის გადაღმა ანუ მის ჩრდილოეთ პერიფერიაზე მდებარედ მოიაზრებენ.[104]

ურარტუს მიერ შაშილუს აღების შემდეგ დიაუხის სამეფო ქალაქად შაშილუს ნაცვლად ზუაინა/ზუა(ნი)ს გახდომა, თავისთავად უნდა მოწმობდეს შაშილუსთან მიმართებაში ზუაინა/ზუა(ნი)ს უფრო დიდი მანძილით დაშორებაზე ურარტუს საზღვრებიდან[105], რასაც ადგილი ვერ ექნებოდა ჰორასან-სარიკამიშის გზის დასავლეთ სექტორში მდებარე ზივინსა თუ იაზილითაშის შემთხვევაში, რომლებიც ევფრატის სათავის მხარესთან შედარებით ურარტუს საზღვრებთან უფრო ახლოს მდებარეობდნენ, ძველი ბასიანის აღმოსავლეთ ნაწილში, მდ. არეზის ხეობაში. აქ ზუაინა/ზუა(ნი)ს ლოკალიზაცია თითქოს არ შეესაბამება იმ ხანად ამ რეგიონში შექმნილ გეოპოლიტიკურ სიტუაციას.

მენუას ზემომოყვანილ იაზილითაშის წარწერაში ერთიდაიმავე კონტექსტში "შეშეთის ქვეყნის, ქალაქ ზუასა და ქალაქი უტუხაის" მოხსენიებაც, თითქოს უფრო მდ. ჭოროხის შუა წელის მარჯვენა შენაკადების ზონაზე უნდა მიგვანიშნებდეს, ვიდრე მდ. არეზის ზემო წელსა და მის მახლობლად მდებარე მხარეებზე. ნ. არუთიუნიანის მიხედვით, ქალაქ [გვ. 32] უტუხაის მხარის სახელწოდება (^URUUṭuai asuni) მეტათეზის დაშვების შედეგად შესაძლოა უკავშირდებოდეს თორთუმ-ჩაის მარჯვენა შენაკადთან მდებარე "უხტა/ოხდა"-ს, ხოლო ი. დიაკონოვი და ს. ქაშქაი ამ ტოპონიმს "Uhta"-ს სახით წარმოადგენენ.[106]

აღსანიშნავია, რომ დიმ. ბაქრაძის რუკაზე "ოხტა"-ს სამხრეთ-დასავლეთით "აზორდ/აზორთ"-ია აღნიშნული.[107] ეს სახელი იმავე სამოსახლოსა და ზოგადად თორთომის ხეობის აღმნიშვნელად – "აზორდაცფორი" – ცნობილია ჯერ კიდევ "VII საუკუნის სომხური გეოგრაფიიდან".[108] ამ დასახლებული პუნქტის თანამედროვე თურქული სახელია უზუნდერე და მას სამხრეთიდან უშუალოდ ესაზღვრება შუა თორთომის ხეობის უმძლავრესი ციხე-სიმაგრე – აღჯა-ყალა (იხ. ქვემოთ). ხომ არ წარმოადგენდა თორთომის-წყლის შუა დინებაზე განლაგებული აღჯა-ყალა ზუაინა/ზუა(ნი)ს?

თუ ზუაინა/ზუა(ნი)ს ვერ გავაიგივებთ ზივინთან, მაშ რა უნდა ყოფილიყო იაზილითაშსა და ზივინში ურარტული წარწერების არსებობის გამომწვევი მიზეზი? მ. სალვინი ყურადღებას ამახვილებს, იმ გარემოებაზე, რომ როგორც იაზილითაში, ასევე ზივინი, ერზურუმ-ყარსის შარაგზაზთან მდებარეობენ, რომელიც უკვე ურარტელთა ხელში იქნებოდა იქ ნაპოვნი წარწერების შედგენის ხანაში,[109] ხოლო კ. საგონა იაზილითაშსა და ზივინს ათავსებს ძველ ურარტულ გზაზე, რომელიც თაჰირის უღელტეხილის გავლითა და მდ. არეზის ზემო დინების გადაკვეთის შედეგად სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ მიემართებოდა; იგი თვლის, რომ, იაზილითაშისა და ზივინის წარწერების ადგილმდებარეობა უკვე თავითავად უნდა მიგვანიშნებდეს აქ ურარტული გზის არსებობაზე.[110] როგორც ჩანს, არცთუ იშვიათად ურარტელები წარწერებს დალაშქრული მხარეებისაკენ მიმავალ გზებთან ათავსებდნენ ხოლმე.[111] [გვ. 33]

ის გარემოება, რომ მენუა შაშილუს აღების შემდეგ მიემართება შეშეთის ქვეყნისა და ქალაქ ზუაინა/ზუა(ნი)საკენ უნდა მიუთითებდეს ერთიდაიმავე ვექტორზე მათი განლაგების სასარგებლოდ, რომლის დასაწყისში ქალაქი შაშილუ, ხოლო მის გადაღმა, სავარაუდოა ჩრდილოეთით, შეშეთის ქვეყანა და ქალაქი ზუაინა/ზუა(ნი) მდებარეობდნენ. თუ შეშეთის ქვეყანა შავშეთია, მაშინ გამოდის, რომ შაშილუ ურარტუდან შავშეთისაკენ მიმავალ გზაზე მდებარეობდა და მისგან უფრო სამხრეთით უნდა ყოფილიყო განლაგებული. ამდენად დასაშვები ხდება თორთომისწყლის ხეობაში მისი ადგილმდებარეობის განსაზღვრა. ერზურუმის ზეგნის ჩრდილოეთ ნაწილზე გაბატონებულ, ევფრატის სათავის მხარეში ქვეყნის მთავარი ქალაქის მდებარეობა, ამ უკანასკნელს დიდ სტრატეგიულ უპირატესობას მიანიჭებდა და შესაბამისად ასიას ქალაქის აქ არსებობა, სალმანასარის წარწერაში ევფრატის სათავის მხარეში მისი ლოკალიზების შესახებ ცნობის გარეშეც, თავისთავად უფრო მოსალოდნელი იქნებოდა ვიდრე იაზილითაშზივინის სექტორში.

"შაშილუს" ლოკალიზაციისათვის გასათვალისწინებელია, რომ მდ. ევფრატის (კარა-სუს) სათავე მდინარის, დუმლუ-სუს სათავეებიდან (როგორც ითქვა, აქ რამდენიმე ათეული ნაკადული იყრის თავს) დაახლ. 20-30 კმ-ით ჩრდილო-დასავლეთის მიმართულებით, იმიერ-ტაოში, თორთომის-წყლის (თურქ. Tortum-çay) ზედა წელთან მდებარე თორთომის ციხე (თურქ. Tortum-kale) და მისი შემოგარენი.

ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით: "ამ (თორთომის – გ. ქ.) ხევს ზეით, თორთომის მდინარეზედ, არს ციხე თორთომისა, მაგარი, კლდესა ზედა დიდშენებული. მის მიერ იწოდა ხეობა ესე თორთომის ხეობად". მანვე თორთომის მხარის შემდეგნაირი აღწერილობა დაგვიტოვა: "...თორთომის მდინარის კიდე, ხახულს ზეითამდე ანუ ციხემდე, ვენახოვანი, ხილიანი, მოსავლიანი, ხოლო მთის კერძონი ყოველგნით, ვითარცა ჯავახეთი აღვსწერეთ, გარნა არს მოსავლიანი, პირუტყÂანი, ფრინველიან-ნადირიან-თევზიანი, შემკობილი მთით და ბარით, კაცნი ვითარცა მესხნი, და აწ სრულიად მოჰმადიანნი, ენითა ქართულითავე, არამედ უბნობენ თურქულსა".[112]

აღსანიშნავია, რომ თორთომის ციხისა და თორთომის ხეობის მეორე ციხის – აღჯა-ყალას მონაცემები, ერთმანეთშია აღრეული სამხრეთ საქართველოს 1917 წ. არქეოლოგიური ექსპედიციის მასალებში.[113] ეს [გვ. 34] აღრევა შეიძლება ვახუშტიდან მომდინარეობდეს; მისეული აღწერილობა: "...თორთომის მდინარეზედ, არს ციხე თორთომისა, მაგარი, კლდესა ზედა დიდშენებული. მის მიერ იწოდა ხეობა ესე თორთომის ხეობად",[114] უფრო აღჯა-ყალას მონაცემებისას წააგავს, რომელიც მაღალ კლდეზეა აგებული და თანაც ხეობის შუაგულშია; თორთუმ-კალე კი ხეობის განაპირას, თორთუმ-ჩაის ზემო წელზე მდებარეობს. თორთომის ციხისა და აღჯა-ყალას მონაცემების აღრევასთან დაკავშირებით, გასათვალისწინებელია აგრეთვე ის გარემოებაც, რომ 1923 წლის საქართველოს ისტორიულ რუკაზე აღჯა-ყალას ადგილზე "თორთომის ციხეა" აღნიშნული, ხოლო თორთომის ციხის ნაცვლად "თორთომი" იკითხება.[115]

საგულისხმოა, რომ ურარტული ციხე-სიმაგრეები ძირითადად განლაგებული იყო ხეობებისა და ველების განაპირა მხარეებში და არა ცენტრში, განსხვავებით წინაურარტული ხანის ნაგებობებისა,[116] ეს კი შესაძლოა თორთომის ციხის აგების თარიღის განსაზღვრის შესაძლებლობას იძლეოდეს, ვინაიდან რამდენადაც არ უნდა ყოფილიყო დიაუხი ურარტუსთან დაპირისპირებული, ამ სახელმწიფოებრივი ერთეულისათვის დამახასიათებელი პოლიტიკური ხელისუფლების მოდელი და ინსტიტუციონალური სტრუქტურა, გარკვეულად გამოხატული არქეოლოგიური და მიწისზედა ნაშთებით (ციხე-სიმაგრეები, მეგალითური გალავნები), არ უნდა ყოფილიყო დიდად განსხვავებული ურარტულისაგან. როგორც ჩანს, თორთომის ციხესთან ერთ დროს დიდი ქალაქი უნდა არსებულიყო.[117]

როგორც უკვე ითქვა, სალმანასარ III-ისა და მენუას ლაშქრობათა შორის განვლილ ხანაში, დაიაენი/დიაუხის მიწაზე დიდ კატაკლიზმებს ადგილი არ უნდა ჰქონოდა, ამიტომ საფიქრებელია, რომ ასიას სატახტო ქალაქი სწორედ შემდეგდროინდელი დიაუხის დედაქალაქი შაშილუ უნდა ყოფილიყო. ვინაიდან ბგერები: s და š, r და l, o და u ურარტულ დამწერლობაში ერთმანეთისაგან არ განირჩევა,[118] ხოლო ისტორიულ-გეოგრაფიული ხასიათის კვლევისას რეკომენდირებულია š-ს s-დ და u-ს o-დ [გვ. 35] წაკითხვა,[119] ტოპონიმი "შაშილუ" უნდა წავიკითხოთ, როგორც "სასირო" ან "სასილო". გ. მელიქიშვილი ამ ტოპონიმს "სასილო"-ს ფორმით აღადგენდა.[120]

აღსანიშნავია, რომ თორთომის ციხეს დასავლეთის მხრიდან უშუალოდ ეკვრის თურქული სოფელი საირი (თურქ. Sağır ანუ "ყრუ", ამჟამად ს. Esen-durak-ი ანუ "ჯანსაღი ბანაკი", ვახუშტის თქმითაც თორთომი ადგილია "მოსავლიანი, პირუტყჳანი, ფრინველიან-ნადირიან-თევზიანი"), რომლის ძველი ქართული სახელწოდებაა "სასირე",[121] საკმაოდ ახლო მდგომი ურარტული სამეფო ანალებში დადასტურებულ ტოპონიმ "სასილო"-სთან. შესაბამისად, თუკი ტოპონიმი "სასირე" ურარტული წყაროების "შაშილუ"-სთან არის დაკავშირებული, ამ უკანასკნელის წაკითხვისას ფორმა "სასილო"-სთან" შედარებით უპირატესობა უნდა მიენიჭოს – "სასიროს". სა-სირ-ო-ს პარალელური ყალიბია სა-სირ-ე[122] (თუმცა შავშეთში, სოფ. კუწენში, ტყის აღმნიშვნელად დასტურდება ფორმა "სა-სილ-ე"-ც, რომელსაც "სა-სირ-ე"-დ აღადგენენ).[123] ენათმეცნიერთა შეხედულებით, "სა- -ო" სიტყვათსაწარმოებელი ცირკუმფიქსის მოდელის შემთხვევაში, უცნობი ფუძის კვლევა რამდენადმე კომპრომისული გზით უნდა წარიმართოს: უწინარეს ყოვლისა, სავარაუდებელი ხდება "ვინ" ჯგუფის სახელი, მაგრამ პრინციპულად არ გამოირიცხება "რა" ჯგუფის სახელიც, კერძოდ, ქართულ მიკროტოპონიმიკაში დასტურდება ტერმინები: "საცხენო", "სააქლემო ღელე", "საბამბო გზა", "საჯერნო" და სხვ.[124]

რაც შეეხება სატომო სახელს – ^mŠaškiei, მასთან ქალაქის სახელწოდება – Šašilu არ უნდა იყოს უშუალო კავშირში, როგორც ამას ზოგჯერ ვარაუდობენ ხოლმე;[125] არგიშთი I-ის ხორხორული მატიანის ერთსადაიმავე წარწერაში (B1), ისინი განსხვავებულ კონტექსტში გვხვდება, ქალაქ შაშილუს ქვეყანა კადასა (^KURQada) და აშკალაშის (^KURAšqalaši) ქვეყნებთან ერთად, ხოლო შაშკიეხის ტომი – არდარაქიხის (^mArdarakii), ბალთულხისა (^mBaltuli) და კაბილუხის (^mQabilui) ტომებთან.[126]

თორთომის ციხესთან გადიოდა შავი ზღვის სანაპიროდან (დღევ. ქ. რიზეს მახლობლად) ისპირისა და ხახულის გავლით რიზედან ერზურუმისაკენ მიმავალი გზა, რომელიც შემდეგ ევფრატის სათავე მდინარის, დუმლუსუს [გვ. 36] გაყოლებითა და ქართლის ყელის ("გურჯი ბოღაზის") გავლით სამხრეთით, ქ. ერზურუმისკენ მიემართებოდა. თორთომში ისპირ-ერზურუმის გზა ნარიმან-ოლთისის გზით იკვეთება, ხოლო მესამე, ჩრდილოეთის გზა, მდ. თორთომის-წყალს მიყვება და შემდეგ მდ. ჭოროხის გაყოლებით, ამ უკანასკნელის შესართავთან შავი ზღვის სანაპირომდე აღწევს.

შემთხვევითი არ ჩანს ის გარემოება, რომ სწორედ თორთომის ციხე წარმოადგენდა XV საუკუნის დასაწყისში თემურ-ლენგის ერთ-ერთ ძირითად ბანაკს ანატოლიასა და ამიერკავკასიაში მისი ლაშქრობების დროს;[127] ხოლო 1549 წ. დეკემბერში ფერდინანდ I-სადმი გაგზავნილ წერილში სულეიმან კანუნი იუწყება ოსმალთა მიერ თორთომის ციხისა და აღჯა-ყალას აღებას და თორთომს "გურჯისტანის ქვეყნების" დედაქალაქად მოიხსენიებს.[128] ბევრად უფრო ადრე, XIII ს. მეორე ნახევარში, თორთომის ციხის კედლებთან თურქი ურდოების წინააღმდეგ გმირული ბრძოლა გადაუხდია თაყა ფანასკერტელს, რომელმაც "...მცირე წყობა ყო ციხისა თორთომის ძირსა და (თურქთა) დიდად ავნო..." (II, 310, 17-19, 311, 9-11).[129] ისტორიულად თორთომის ციხე საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ მიჯნას დარაჯობდა. ივ. ჯავახიშვილის მიხედვით, თორთომის სამხრეთ-დასავლეთის საზღვარი იყო ჯუანშერთან მიხსენიებული "გზა ქართლისა", ანუ ვახუშტის "საქართველოს ყელი", რომელსაც თურქებმა "გურჯი ბოღაზი" უწოდეს.[130]

ვინაიდან დიდი სტრატეგიული მნიშვნელობის მქონე თორთომის ციხე, ერზურუმის ზეგნისა და შავი ზღვის დამაკავშირებელ გზაზე მდებარეობდა და გაბატონებული მდგომარეობა ეკავა მდ. ევფრატის სათავეებსა და საზოგადოდ ერზურუმის მხარეზე, სავარაუდოა, რომ აქვე ყოფილიყო დაიაენის მეფის, ასიას სატახტო ქალაქი და ამასთანავე დიაუხის ქვეყნის ადრეული ხანის დედაქალაქი შაშილუ, რაზედაც აქ ტოპონიმ "სასირეს" არსებობა უნდა მიგვანიშნებდეს (იხ., ზემოთ). გასათვალისწინებელია ისიც, რომ ურარტუს ისტორიის ცნობილი სპეციალისტი, ბ. პიოტროვსკი, ქალაქ შაშილუს ათავსებდა X საუკუნის ქართული მონასტრის, ხახულის ადგილას, რომელიც თორთომიდან მხოლოდ ოციოდე კილომეტრით თუ არის დაშორებული.[131] ხოლო რ. ჰ. ჰევზენი ამ ქალაქს ბევრად უფრო ჩრდილოეთით, ჭოროხის შუა დინებასთან ერთერთი მცირე შენაკადის შეერთების ადგილთან მდებარე არსის/ერსისთან ეძებს.[132] [გვ. 37]

აღსანიშნავია, რომ მკვლევართა ერთი ნაწილი დაიაენი/დიაუხის ქვეყანას ხურიტული, ხოლო მეორე ნაწილი ქართველური წარმომავლობის მოსახლეობით დასახლებულად მიიჩნევს.[133] გ. მელიქიშვილი ქალაქის სახელწოდებაში – Šašiluni და აგრეთვე მამრობითი სქესის პირთა სახელების დეტერმინატივით განსაზღვრულ სახელში – Šaški, გამოყოფს "šaš" ელემენტს, მრავალგზის დამოწმებულს ხურიტულ, კერძოდ ქ. ნუზის ონომასტიკონში.[134] ურის III დინასტიის ხანის მცირე ზაბის ხეობაში განლაგებულ დასახლებულ პუნქტთა სახელთა შორის დასტურდება მსგავსი სახელი – Ši-ši-ilki-ის, ხოლო ჰარმალის ძველ ბაბილონურ სახელთა შორის Ši-il-ši-ilki-ის სახით. თუქულთი-ნინურტა I-ის (ძვ. წ. 1243-1207 წწ.) წარწერაში და ახალასურულ გეოგრაფიულ ტექსტში ერთი და იგივე ქალაქი იკითხება, URUŠá-ši-la-sa-სა და URUŠi-iš-lu-ს ფორმით.[135] შაშილუსთან განსაკუთრებით ახლო მდგომი ფორმა, Ša-ši-il-la-ni, გვხვდება ისინ-ლარსის პერიოდის ლარსის მეფის სინ-იდდინამის ერთ-ერთ თიხის ტაბულაზე.[136] ზემოხსენებული სახელწოდებები განიხილება ტოპონიმიკური ინტერრეგიონალური დუპლიკაციის გამოვლინებად, თუმცა გასათვალისწინებელია, რომ მათი ეტიმოლოგია გაურკვეველად არის მიჩნეული[137] და ეს მნიშვნელოვან გარემოებად უნდა იყოს მიჩნეული წინამდებარე კვლევის თვალსაწიერიდან. ამ მხრივ გარკვეული დატვირთვა იქნებ ტოპონიმ "სასირო"-ს მიეცეს, რომელიც შესაძლოა დიაუხის მოსახლეობის ქართველურობაზე მიგვანიშნებდეს;[138] "სასირე" ხომ ძველქართულად "ჩიტების ადგილს" ნიშნავს. ტოპონიმი "სასირეთი" დასტურდება თეძმის ხეობაში და ცხინვალ-სამაჩაბლოს ხეობებში.[139] სოფელ აჭყვისთავთან (აჭარაში, ქ. ქობულეთის ჩრდილო-დასავლეთით) სამ ადგილას დასტურება ტოპონიმი – "სასირე".[140] [გვ. 38] გ. კლიმოვმა ჩიტის აღმნიშვნელი *სირ-არქეტიპი აღადგინა ქართულ-ზანური ერთიანობის ხანისათვის.[141] თანამედროვე ქართულშიც სიტყვა "სირ-ი" "ჩიტის" მნიშვნელობით ასახულია სიტყვებში: სირ-აქლემი; სარ-ა-სირ-ი – "ღობემძვრალა".[142] იმის შესაძლებლობას, რომ ტოპონიმი "სასირე/სასირო" საკუთრივ ქართული ენის წიაღში იყოს აღმოცენებული და არა სხვა წარმომავლობის სიტყვის ქართული გააზრების შედეგად მიღებული (რასაც, კვლევის მოცემულ ეტაპზე, ვერ გამოვრიცხავთ), იქნებ მოწმობდეს უკანასკნელ ხანებში გამოთქმული დაკვირვება, ქართულ ენაში ფრინველების სახელებიანი ტოპონიმების კავშირის შესახებ საკულტო მნიშვნელობის ადგილებთან.[143] საკულტო და საერო ცენტრების დამთხვევა, დამახასიათებელი მოვლენაა ძველი ახლოაღმოსავლური სამყაროსათვის.

აღსანიშნავია, რომ მდ. ევფრატის სათავეების მხარეში, მოგზაურები იუწყებიან ხოლმე ფრინველთა გამორჩეულ სიჭარბეს. თორთუმ-ჩაისა (თორთომის-წყლის) და ოლთუ-ჩაის (ოლთისის-წყლის) წყალგამყოფ ქედს დღესაც თურქულად ეწოდება – Kargapazarlı dağları ანუ "ყვავთა ბაზრის მთები", ხოლო ევფრატის სათავე მდინარის, დუმლუ-სუს შემადგენელი წყაროების სათავეების მქონე და ამავე დროს მტაცებელი ფრინველების ბუდეებით გამორჩეულ მთას – Kuş-kuşların baş-ი ანუ "ჩიტთა თავების მთას".[144]

ვფიქრობ, გასაზიარებულია უკანასკნელ ხანებში გამოთქმული შეხედულება, რომ დიაუხის ტერიტორიაზე დადასტურებული ხურიტული წარმომავლობის სამიოდე ტოპონიმის საფუძველზე გაუმართლებელია ამ ქვეყნის ძირითადი მოსახლეობის ხურიტული წარმომავლობის მტკიცება; მითუმეტეს რომ, როგორც აღინიშნება, მოიპოვება ამ ქვეყნის ტოპონიმიკაში არაერთი ქართული თუ ქართველური ჟღერადობის სახელი. არც სახელწოდებაში "დაია-ენი/დიაუ-ხი" გამოვლენილი ხურიტულურარტული სუფიქსები მიაჩნიათ ამ ტერმინებით სახელდებული მოსახლეობის ხურიტულობის დამამტკიცებლად, ვინაიდან ეს ეთნონიმები ხურიტებისაგან უნდა იყოს შეთვისებული.[145] [გვ. 39]

მართლაც, ძნელი წარმოსადგენია, -a- დაბოლოებით ნაწარმოები ქორონიმი და ეთნონიმი "კულხა/კოლხი" ოდესმე ხურიტულენოვანი და არა ქართველურენოვანი მოსახლეობის აღმნიშვნელი ყოფილიყო.[146] არც ის არის მოსალოდნელი, რომ ამიერკავკასიის ქართველური მოსახლეობა სხვაენოვანი ხალხით ყოფილიყო მოწყვეტილი ჩრდილოეთ ანატოლიაში, ტრაპეზუნტ-კერასუნტის სექტორში ძველთაგანვე, კერძოდ ქსენოფონტის მიერ დადასტურებული და იქ ავტოქტონებად მიჩნეული კოლხური მოსახლეობისაგან (Xen., Anab., IV, VIII, 22; V, II, 1; V, III, 2; შდრ., Diod., XIV, 30, 3), რისი წარმოდგენაც მოგვიწევდა დაიაენი/დიაუხის მოსახლეობის ხურიტულენოვნების ვარაუდის დაშვებისას.

არ არის გამორიცხული, რომ დაიაენი ხეთური წყაროების ხაიასას (შდრ. ხალიბი/ხალდი/ხალიტუს[147] – ანატოლიური სამყაროსათვის დამახასიათებელი l და i ბგერების მონაცვლეობის გათვალისწინებით) ქვეყნის მემკვიდრე იყოს.[148] გარდა ორივე ქვეყნის ჭოროხისა და ევფრატის ზემო წელის მხარეებში მდებარეობის ნაწილობრივი დამთხვევისა (უფრო დღევანდ. ქ. ერზინჯანის მიდამოებში), შესაძლოა ამაზე მიუთითებდეს ამ ორი ქორონიმის (ხაია-სა, დაია-ენი) ფუძეებისა და ტერმინ "აია"‑ს საერთო წარმომავლობის დაშვება,[149] თუკი აიხსნება ანლაუტში დენტალური[150] და ველარული ფონემების მონაცვლეობა ნულთან. ეს სრულიად ახალ პერსპექტივებს დასახავდა რეგიონის უძველესი ისტორიის საკითხთა კვლევისას. ეთნო-ტოპონიმების მსგავსი პარალელური ვარიანტები დასტურდება ძველ წერილობით წყაროებში (შდრ. ხალიბი/ალიბე, ხარიმატი/არიმატი, ხაბარენი/ობარენი, ტოსარენე/ოსარენე, ქაღზევანი/აღზევანი, ტაპირი/აპირი, თო[გვ. 40]რეტი/ორეტი, თუნი/უნი და ა. შ., ეგებ თორთუმი/ოლთისი, არდ–ი/ქ–ართ–ი[151] და უფლისი/ტიფილისიც[152]).

ურარტულ წარწერებში ზოგიერთ შემთხვევაში გამოვლენილ დიაუხის და ზოგიერთი სხვა ქვეყნის ონომასტიკონის ხურიტულ-ურარტული ელფერის ასახსნელად, ალბათ გასათვალისწინებელი უნდა იყოს აქადურ-ახალასურული ტიპის ურარტული დამწერლობის უშუალო წარმომავლობის ვარაუდი ერთ-ერთი ხურიტული (სავარაუდოდ ალზის მხარის) ლურსმული სახეობიდან,[153] რასაც, შესაძლოა, განეპირობებინა უცხოენოვანი სახელების გაჟღერება წარწერათა შემდგენელთათვის შედარებით უფრო უკეთესად ცნობილ ხურიტულ თუ ურარტულ სახელებთან მიმსგავსებით. საყურადღებოა, ისიც, რომ დაიაენი/დიაუხის ონომასტიკაში ხურიტულად მიჩნეულ სახელთა ერთი ნაწილი გავრცელებული ჩანს ძველ ახლო აღმო[გვ. 41]სავლეთში, კერძოდ დასტურდება ე. წ. კაპადოკიური ფირფიტების ტექსტებში და საზოგადოდ ხეთურ-მცირეაზიულ სამყაროში.[154]

დაიაენი/დიაუხი ქვეყნის მოსახლეობის ქართული წარმომავლობის სამტკიცებლად მნიშვნელოვან გარემოებას წარმოადგენს სომეხთა ქართული დასახელება "სომეხი", რომელიც მიღებულია დაიაენის უშუალოდ სამხრეთით მდებარე ქვეყნის სახელისაგან "სუხმი||სოხმე" მეტათეზისის "სოხმე" → "სომეხი" გზით.[155]

დიაუხის ქვეყნის მოსახლეობის წარმომავლობის საკითხთან დაკავშირებით, ითვალისწინებენ ხოლმე, აგრეთვე, დიაუხის შემადგენელი ქვეყნების – შეშეთის, დიდის და სხვ. – სახელწოდებათა ქართულ ჟღერადობას. პირველ ტერმინში გამოყოფენ გეოგრაფიულ სახელთა მაწარმოებელ ქართულ -et სუფიქსს და მას აიგივებენ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში მდებარე მხარის – "შავშეთის" სახელთან,[156] თუმცა, ვინაიდან რეკომენდირებულია ურარტული š-ს s-დ გახმოვანება, ეს ტერმინი უნდა იკითხებოდეს, როგორც "სესეთი".[157] მენუას იაზილითაშისა და არგიშთი I-ის სურბ საჰაკის წარწერათა შეპირისპირება, როგორც უკვე ითქვა, ცხადყოფს, რომ შეშეთი დიაუხის ქვეყნის შემადგენელი ნაწილს წარმოადგენდა, ვინაიდან არგიშთის მიერ ნახსენები დიაუხის სამეფო ქალაქი ზუაინა/ზუა(ნი), მენუას წარწერის მიხედვით შეშეთის ქვეყანაშია. მეორეს მხრივ, დაიაენის ტერიტორიისა და შეშეთის თანხვდენაზე შესაძლოა მიუთითებდეს ტიგლათფილესერ I-ის წარწერა, რომლის მიხედვითაც დაიაენი ნაირის ქვეყანათა ჩამოთვლისას, ხოლო "შეშეს მთა" ნაირის მთებს შორის ყველაზე ბოლოს მოიხსენიებიან,[158] რაც მათ ყველაზე უფრო ჩრდილოურ მდებარეობაზე უნდა მიგვანიშნებდეს, მათთან ერთად ერთ კონტექსტში ჩამოთვლილ სხვა ქვეყნებთან და მთებთან შედარებით; შესაბამისად ამისა, მათ ადგილმდებარეობას მდ. ჭოროხის შუა დინების ჩრდილოეთით განსაზღვრავენ ხოლმე.[159] აქვე, შავშეთსა და ჭოროხს შორის, მდებარეობდა ვახუშტის ცნობით, მთა [გვ. 42] შავშეთისა.[160] დაახლოებით ამავე ტერიტორიაზე ეძებენ "სერაპიონ ზარზმელის ცხოვრებაში" მოხსენიებულ შეშის მთასაც: "მთაჲ ესე მაღალი არს. თავი ყოველთა ამათ ქედთაჲ, რომელსა ჰრქვიან თავი შეშეთაჲ…".[161] გამოთქმულია ვარაუდი, ტყიანი მხარის "შავშეთის" აღმნიშვნელი და ტერმინ "შეშეთის" ახლო მდგომი სახელწოდების მიღების შესახებ სიტყვა "შავი"-სა და ძველ ქართულში "ხე" სიტყვის მნიშვნელობით ხმარებული სიტყვა "შეშა"-საგან, -et სუფიქსის დართვის შედეგად.[162]

თუ კი დასაშვები იქნებოდა შავშეთში დიაუხის სამეფო ქალაქ ზუაინა/ზუა(ნი)ს ლოკალიზება, ტოპონიმ "ზუა"-სთან მიმართებაში გასათვალისწინებელი გახდებოდა ქართული ფუძე ზუ-, აქედან მ-ზუ-არ-ე, რაც ნიშნავს "მზიან ადგილს".[163] სულხან-საბას მიხედვით: "მზუარე, ადგილი მზის მდეგი (მზე-მდეგი)".[164] ყურადღებას იპყრობს აგრეთვე მეორე ქართული სიტყვა – "ზუავ-ი", ანუ გოროზი, ამაყი: "ზუავი იგი ნაბუქოდონოსორ" (მამათა ცხოვრება, 15ვ,).[165]

ქართული თუ ქართველური კუთვნილების სახელებად მიჩნეულია, არგიშთი I-ის ძის, სარდური II-ის წარწერაში მოხსენიებული ცუდალა (^URUṢudala), რომელშიც გ. მელიქიშვილი გამოჰყოფს ქართულ სიტყვას – "ცუდ-ი"-ს და ქართულივე სუფიქსს – "(a)la"-ს და აგრეთვე იმავე წარწერიდან ცნობილი ტოპონიმები ფუზუნია და ალქანია.[166]

ზემოაღნიშნული გარემოებანი და დაიაენი/დიაუხის ქვეყნის უძველესი დედაქალაქის დღევანდელი თორთუმკალესა და ს. ესენდურაქის ადგილას, ზემოთ ნავარაუდევი, ლოკალიზაცია, შესაძლოა, ძვ. წ. IX ს-ში არსებული უძველესი ქართული დედაქალაქის ადგილმდებარეობის განსაზღვრის საშუალებასაც იძლეოდეს. ამ საკითხის გარკვევა მხოლოდ ამ მხარის არქეოლოგიურ შესწავლას შეუძლია.[167]

საგულისხმოა, რომ ძველი ქართული საისტორიო ტრადიცია საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში ეძებს ქართული სახელმწი[გვ. 43]ფოებრიობის სათავეებს.[168] კერძოდ, მხედველობაში გვაქვს "მოქცევაჲ ქართლისაჲს" აზოს, "მცხეთას შინა პირველი მეფის" წარმომავლობა არიან-ქართლიდან და "მეფეთა ცხოვრების" მიხედვით, აზონის დამარცხების შემდეგ ფარნავაზის გალაშქრება სამხრეთ-დასავლეთის მიმართულებით, აგრეთვე არსენ იყალთოელის ცნობილი განმარტება, ქართველთა არიან-ქართლიდან წარმომავლობის თაობაზე.[169]

გასათვალისწინებელია, რომ მტკვრის ზემო დინების რეგიონის დიაუხის ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაწილისადმი კუთვნილებას საკუთრივ ურარტული ეპიგრაფიკული მონაცემები მოწმობენ. კერძოდ, არტაანის ჩრდილოეთით (არტაან-ახალციხის გზაზე) მდებარე ხანაკის მახლობლად პატარა მდინარის პირზე მდებარე კლდეზე ორი ათეული წლის წინ აღმოჩნდა არგიშთი I-ის წარწერა. ურარტული ტექსტი გვამცნობს მისი ლაშქრობის შესახებ თარიუნის ქვეყნის (^KURTariuni) წინააღმდეგ რაც საქართველოს ტერიტორიაზე დიაუხის ქვეყნის ჩრდილოეთი საზღვრის გავრცელების მოწმობად მიიჩნევა.[170] თუ ადრე ამ ქვეყნის ლოკალიზებას ჩილდირის ტბის სამხრეთ-დასავლეთით ახდენდნენ, ხანაკის წარწერამ მეტი დამაჯერებლობა შესძინა ვარაუდს "თორის" მხარესთან მისი კავშირის შესახებ.[171] როგორც ჩანს, მტკვრის დინება წარმოადგენდა სამხრეთ-დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს შორის ეთნიკური სიახლოვის განმაპირობებელ ფაქტორს, ხელს უწყობდა რა მდინარის გაყოლებაზე მოსახლეობის გავრცელებას. აღსანიშნავია, რომ ყარსისა და არტაანის სანახებში მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა გვიანბრინჯაო-ადრეული რკინის ხანის მცხეთა-სამთავროს კერამიკის ანალოგიური ჩანს.[172]

დიაუხის ქვეყნის საპირისპირო, ჩრდილო-დასავლეთ პერიფერიაზე, ჭოროხის ხეობაში ყალიბდებოდა დიაუხის მეტოქე და მემკვიდრე ქვეყანა, ურარტული ლურსმული წარწერების "კულხა" (^KURQulḫa) – კოლხეთის ადრეული სახელმწიფო, ურარტუს სამეფოს ახალი მეტოქე ჩრდილოეთის სატრანზიტო გზებისათვის ბრძოლაში. დროის მსვლელობასთან ერთად ჭოროხის აუზში მდებარე კულხა შეცვლა შავიზღვისპირეთში მდებარე ძველბერძნული წერილობითი წყაროების "კოლხიდამ".[173] სწორედ ჭოროხის დი[გვ. 44]ნებას უნდა უკავშირდებოდეს კოლხეთის პოლიტიკური და კულტურული ცენტრის თანდათანობითი გადანაცვლება სამხრეთიდან ჩრდილო-დასავლეთისაკენ. ნავარაუდევია, რომ ძვ. წ. VII საუკუნიდან, როდესაც ადგილი აქვს ბერძნული ახალშენების მოწყობას შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ და აღმოსავლეთ სანაპიროებზე, აქ ამ დროს არსებული დიდი პოლიტიკური წარმონაქმნის – კოლხას სახელი გადაიქცა ამ მხარეების ვრცელი ტერიტორიის ზოგად აღმნიშვნელად, კრებითი სახელწოდება "კოლხიდის" სახით.[174]

შეიძლება ითქვას, რომ საქართველოს სამივე უმთავრესი მდინარე – მტკვარი, ჭოროხი და აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს დამაკავშირებელი რიონი – ქვეყნის ერთიანობისათვის ძველთაგანავე სასიცოცხლო არტერიების ფუნქციას ასრულებდნენ, აკავშირებდნენ რა ერთმანეთთან ქვეყნის უმთავრეს აღმოსავლეთ, დასავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილებს. საქართველოს ძლიერების ხანაში ხდებოდა ამ სამი, ერთი შეხედვით განსხვავებული, თუმცა ერთი ძირიდან წარმომდგარი სახელმწიფოებრივი ტრადიციის მქონე, მხარის გაერთიანება, ხოლო დაუძლურებისას – ერთმანეთისაგან დაშორება.

ამრიგად, მდინარე ევფრატის გაყოლებაზე მდებარე ძველი მსოფლიოს ერთ-ერთი უმთავრესი კულტურული და პოლიტიკური განვითარების განმაპირობებელი შუამდინარეთის რეგიონის უმთავრესი მდინარის სათავის მხარეში განლაგებული დაიაენი/დიაუხი ქვეყანა უნდა ყოფილიყო ამიერკავკასიის ცენტრალურ, დასავლეთ და სამხრეთდასავლეთ მხარეებში არსებული ქართული სახელმწიფოების წინაპარი ქვეყანა და შესაბამისად, ამ სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნის რაობის გარკვევას სათანადო მნიშვნელობა უნდა მიენიჭოს საზოგადოდ ადრეული ამიერკავკასიური სახელმწიფოების აღმოცენება-განვითარების საკითხთა შესწავლის თვალთახედვით და კერძოდ ქართული სახელმწიფოებრივი ტრადიციის ფესვების ძიებისას. [გვ. 45]

იბერიის სამეფო და მისი "არსებობის არსი"

აღმოსავლეთ საქართველოში ანუ ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის ადგილობრივ საფუძველზე აღმოცენება დაკავშირებული ჩანს ალექსანდრე მაკედონელის მიერ აქემენიანთა იმპერიის დაპყრობასთან და Pax Achaemenia-ს Pax Macedonica-თი შეცვლასთან. ამ პერიოდიდან ყალიბდება ქართლის სამეფოს ისტორიული ფუნქცია გადაჯაჭვული სხვა ელინისტურ პოლიტიკურ წარმონაქმნთა ინტერესებთან და სათავეს იღებს დღევანდელი საქართველოს მრავალსაუკუნოვანი საზოგადოებრივი, პოლიტიკური და კულტურული განვითარების პროცესი.[175]

კლასიკური ეპოქის ახალი სახელმწიფოების - იბერიის, ალბანეთისა და კოლხეთ-ეგრისის (ლაზიკის) - პოლიტიკური ისტორია განპირობებული იყო ამიერკავკასიის გეოგრაფიული მდებარეობით დიდი კავკასიონის მთაგრეხილის სამხრეთით და შესაბამისად მათი როლით ამ მთაგრეხილის სტრატეგიული ფუნქციის მქონე ზეკარების კონტროლის საქმეში. ამ სახელმწიფოთა "არსებობის არსი" (raison d'être) იყო οίκουμένη-ს, ანუ საერთო ინტერესების მქონე ხმელთაშუაზღვისპირეთულ-ახლოაღმოსავლური ცივილიზირებული სამყაროს, დაცვა ჩრდილოეთის მომთაბარე ტომებისაგან. თუმცა არსებობდა აშკარა სხვაობა იბერიის, და რამდენადმე ლაზიკის, დასავლურ (საბერძნეთი, რომისა და ბიზანტიის იმპერიები), და ალბანეთის აღმოსავლურ (ირანი, პართია), პოლიტიკურ ორიენტაციებს შორის.

კაცობრიობისთვის კავკასიონის მდებარეობის უაღრესად დიდი მნიშვნელობა ხატოვნად გამოთქვა, ჯერ კიდევ ორი ათასი წლის წინ, პლინიუს უფროსმა (Plinius Magnus), რომ კავკასიის კარი (ანუ დარიალის კარიბჭე) სამყაროს ორ ნაწილად განყოფს (n. h., VI, 30). XIII საუკუნის ინგლისელი ფილოსოფოსის როჯერ ბეკონის მიხედვითაც, სამყარო ორ ნაწილად იყოფა: ბარბაროსთა საუფლოდ და მოაზროვნე ადამიანის სამკვიდროდ (Opus majus, 1, 301).

სამყაროს კონცეფცია ყოველთვის საჭიროებდა და დღესაც საჭიროებს მის დაყოფას სხვადასხვა რაოდენობის შემადგენელ ნაწილებად. ყოველთვის იყო საჭირო ზღვარი, აგებული მოაზროვნე ადამიანის მიერ ბარბაროსთა საწინააღმდეგოდ, ასეთი იყო, მაგალითად, ჩინეთის დიდი კედელი ან ადრიანეს კედელი (Roman Limes). კავკასიის კარიბჭეს ანალოგიური დაცვითი კედლის ფუნქცია ჰქონდა. უხსოვარი დროიდან იგი მძლავრი წინაღობა იყო საზიარო ინტერესების მქონე ახლოაღმოსავლურ-ხმელთაშუაზღვისპირეთულ ცივილიზირებულ სამყაროში, ანუ ოიკუმენეში, ევრაზიელი ნომადების შეღწევის საწინააღმდეგოდ. [გვ. 46]

ვ. ე. დ. ალენისა და პ. მურატოვის განცხადებით, დიდი კავკასიონის მთაგრეხილი, მსოფლიოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წყალგამყოფი სისტემა, მძლავრი წინაღობა იყო ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნებში ევრაზიელი ნომადების შეღწევისათვის.[176] საკმარისია ითქვას, რომ თვით უძლეველი პომპეუსი მიზანშეუწონლად მიიჩნევდა სახმელეთო გზით – კავკასიონის მთაგრეხილის გადაკვეთითა და იმიერკავკასიის მტრულად განწყობილი მოსახლეობის გავლით – პონტოს მეფის, მითრიდატე ევპატორის დადევნებას, ამ უკანასკნელის დამარცხებისა და თავისი წარმატებული კავკასიური კამპანიის შემდეგ ხანებში.[177]

წინარე-ელინისტური, ელინისტური და პოსტ-ელინისტური ამიერკავკასიის ისტორიაში ჩრდილოეთის მომთაბარე მოსახლეობის – კიმერიელების, სკვითების, სარმატების, ალანების, ჰუნების, ბოლღარების, ხაზარების, ოსების და სხვ. – შემოსევების სისტემატურმა ხასიათმა და ამასთანავე, ანატოლიურ-მედიტერანული და ირანულ-მესოპოტამური ძალების მუდმივმა ურთიერთწინააღმდეგობამ, ჩანს არნოლდ თოინბისეული სტიმულის მეორე მოდელის – უწყვეტი, გარეგანი ზეწოლის სტიმულის – ფორმა მიიღო.[178] ხალხები, ქვეყნები და ქალაქები, რომლებიც განიცდიან ასეთ ზეწოლას, პოლიტიკური გეოგრაფიის ტერმინოლოგიით განეკუთვნებიან სხვადასხვა "ცივილიზაციებს" შორის მდებარე სასაზღვრო ზონებს.

ჯერ კიდევ ძვ.წ. VI-V საუკუნეების ბერძენი დრამატურგი ესქილე იუწყებოდა სკვითების გზის არსებობის შესახებ, რომელიც ეტყობა კავკასიონზე გადმოდიოდა. შავი ზღვის სანაპირო ზოლი იმდენად ციცაბოა და კლდოვანი, რომ პრაქტიკულად გაუვალი იყო. კ. ფ. ლემან-ჰაუპტი, ისევე როგორც მისი თანამედროვე სპეციალისტების დიდი ნაწილი, დარწმუნებული იყო, რომ სკვითებმა აზიაში შეწრისას დარუბანდის კარიბჭე (დღევანდელი დერბენდი, არაბული ბაბ-ალ-აბვაბი ანუ "კართა კარი", საქვეყნოდ სახელგანთქმული ორმაგკედლიანი გალავანით) ანუ ჰეროდოტესთან მოხსენიებული კასპიის კარი გამოიყენეს (I, 103; IV, 1),[179] თუმცა ამ საკითხთან დაკავშირებით უკვე პლინიუსი შენიშნავდა, რომ "კასპიის კარში" იბერიასთან მდებარე "კავკასიის კარი" უნდა იგულისხმებოდეს ანუ დარიალი. მისი განმარტებით, ამ კარიბჭის ნამდვილი სახელწოდება კავკასიის კარია, შეცდომით მრა[გვ. 47]ვალთაგან კასპიურად მოხსენიებული (n. h., VI, 30: Ab his sunt Portae Caucasiae, magno errore multis Caspiae dictae) საინტერესოა, რომ აქ პლინიუსი, როდესაც სტრაბონის მსგავსად იძლევა დარიალის გადმოსასვლელისა და გზის აღწერილობას, ისევე როგორც სტრაბონი, არაფერს ამბობს დარუბანდის კარზე, რაც შეიძლება იმის დამადასტურებელ გარემოებად მივიჩნიოთ, რომ ეს უკანასკნელი ამ დროისათვის რამდენადმე ინტენსიურად არ უნდა ყოფილიყო გამოყენებული.

თუ უძველეს ხანებში კასპიის ზღვის დონის უფრო მაღალი დონის შესახებ ს. მურავიოვის თეზისი სწორია,[180] გამოდის, რომ ძვ. წ. I საუკუნემდე მაინც კასპიის დაბლობი (დერბენდის ჩრდილოეთიდან დაახლოებით თანამედროვე რეშტამდე და ქვეყნის შიგნით ევლახამდე აზერბაიჯანში) ჯერ კიდევ წყლის ქვეშ იყო, ასე რომ ალბანეთს შეეძლო ზღვამდე მიეღწია აღმოსავლეთის მიმართულებით თანამედროვე სანაპირო ზოლამდე გავრცელების გარეშეც.[181] საყურადღებოა, რომ დარუბანდის მაღალი დონის გალავანი და სხვა საფორტიფიკაციო ნაგებობები, გამიზნულნი ჩრდილოეთის სტეპების მომთაბარე ბრბოების ახლო აღმოსავლეთის ცივილიზებულ ქვეყნებში შეწრისაგან შესაკავებლად, არ ჩანს რომ ყოფილიყვნენ აგებული ახ. წ. VI საუკუნემდე, არც არავითარი საჭიროება არ ჩანს წყაროებში სანაპირო გასასვლელის გამაგრებისათვის ახ. წ. V საუკუნემდე. ეს ყველაფერი თავის ახსნას პოულობს თუ კასპიის ზღვის წყლები ერთ დროს მაღალი, არ დატოვებდა გასასვლელს სანაპირო ზოლთან გვიან რომაულ ხანებამდე, როდესაც სანაპირო ფორტიფიკაციები გახდა საჭირო. ტაციტუსთან გვხვდება მინიშნება უფრო ადრეული ხანის მდგომარეობაზე; ახ. წთ. 32-37 წწ. დაკავშირებული მოვლენების აღწერისას, იგი თავის 109 წელს დაწერილ ანალებში შენიშნავს, რომ ვიწრობები კასპიის ზღვის დასავლეთ სანაპიროზე, ალბანეთის საზღვართან, ზღვასა და მთებს შუა, მაინცდამაინც გამოსადეგარი არ იყო, ვინაიდან იგი მხოლოდ ზამთრობით იყო ღია, როდესაც ქარი ნაპირიდან ერეკებოდა ტალღებს და აშიშვლებდა მეჩეჩებს ნაპირის გასწვრივ (VI, 33).

როგორც ჩანს, დერბენდის სიმაგრე პირველად სპარსეთის დიდი მეფის ხოსრო ანუშირვანის (531-579 წწ.) მიერ იყო აგებული. დღევანდლამდე შემორჩენილი კედლები, კოშკები და დედა-ციხე მართლაც სასანიდური ხასიათი აქვთ. თუმცა კარიბჭის გამაგრების შესახებ პირველი ცნობა ბიზანტიის იმპერატორის თეოდოსიუს II-ის (408-450 წწ.) ხანით თარიღდება. დერბენდი მდებარეობს კასპიის ზღვაზე იმ [გვ. 48] ადგილას სადაც კავკასიონის ქედი სანაპიროსკენ ვრცელდება და ტოვებს სამი კილომეტრის სიფართის გასასვლელს, რომლის გავლის შემდეგაც ჩრდილოეთის სტეპების მომთაბარე ტომებს შეეძლოთ დაერბიათ და გაეჩანაგებინათ სამხრეთის ცივილიზებული ქვეყნები.[182]

თუმცა კასპიის კართან დაკავშირებული ძველი ქართულ-სომხური წყაროების მონაცემები, საგანგებოდ შესწავლილი მ. ინაძის მიერ, თითქოს უფრო უნდა მოწმობდნენ "დარუბანდის კარის" გამოყენებას პართიის დასალაშქრავად ჩრდილოელი ნომადების მიერ უკვე ახ. წ. IV–V საუკუნეებიდან, ხოლო IV საუკუნის მეორე ნახევრიდან აქ ირანელები ატარებენ გამაგრებით სამუშაოებს.[183] მ. ინაძის დაკვირვებით, დარიალი სპარსელთა ხელში გადადის მათ მიერ იბერიის სრული დამორჩილების შემდეგ ანუ VI საუკუნის პირველ ნახევარში და სწორედ ამ ხანიდან კისრულობენ ისინი ამ კარის დაცვაზე ზრუნვას. თანაც, სწორედ VI საუკუნის პირველ ნახევარშია სავარაუდებელი მათ მიერ მხოლოდ საკუთარი ხარჯების გაღებით ამ კარის გამაგრება. 563 წლის საზავო-ხელშეკრულების თანახმად ბიზანტიელებს უკისრიათ დარიალისა და დარუბანდის კართა დაცვისათვის ხარჯების გაღება, სამაგიეროდ, სპარსელები პირდებოდნენ, ამ კართა გადალახვის გზით მათ სამფლობელოებში არ შემოეშვათ არც ჰუნები, არც ალანები და არც სხვა ბარბაროსები.[184]

ძველი და ახალი ავტორების საერთო აზრით, შავ და კასპიის ზღვებს შორის ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით გადაჭიმული კავკასიონი წარმოადგენდა ბუნებრივ ზღუდეს ევროპასა და აზიას შორის; ჩრდილოეთის სტეპების ბარბაროსებსა და სამხრეთის ცივილიზებულ ქვეყნებს შორის. ძირითადი ისტორიული ინტერესი ამ ქედის მიმართ მდგომარეობს ჩრდილოელი ტომების (განსაკუთრებით ალანების, ხაზარების) პერიოდულ ლაშქრობებში ახლო აღმოსავლეთის მიმართულებით და იმ ღონისძიებებში, რომლებიც იყო განხორციელებული ამ მოლაშქრეთაგან თავის დასაღწევად.[185] ჩრდილოეთ კავკასიას ირანელი სკვითები ფლობდნენ დაახლ. ძვ. წ. 750-250 წწ., ხოლო ძვ. წ. 250 - ახ. წ. 250 წწ. მათი მონათესავე სარმატები. ამის შემდეგ და ახ. წ. IV საუკუნის ხალხთა დიდ გადასახლებებამდე აქ დომინირებდნენ სარმატელი ალანები. VII საუკუნით ეს მხარე ექცევა ხაზართა ხელში, რომელთაც ცენტრი თანამედროვე ქალაქ ასტრახანთან ჰქონდათ.[186] [გვ. 49]

ის გარემოება, რომ დარიალს პტოლემაიოსი სარმატულ კარებს (V.9.11.15) უწოდებს, ხოლო სტრაბონი იბერიის მთიულებს სარმატებთან აახლოებს (XI, III, 3), უნდა გვაფიქრებინებდეს, რომ სტრაბონისა და პტოლემაიოსის ცხოვრების წინა ხანებში იბერიას ჩრდილოეთიდან სარმატები გამეზობლებოდნენ და თუ ამასთანავე ამ უკანასკნელთა მომთაბარე ყოფასაც გავითვალისწინებთ, უნდა ვივარაუდოთ ამიერკავკასიაში დარიალის გზით განხორციელებული მათი ლაშქრობები, რაც აუცილებელს გახდიდა იბერიაში კავკასიის კარიბჭის მაკონტროლებელი ძალის მქონე სახელმწიფო ხელისუფლების აღმოცენების საჭიროებას.

არცთუ იშვითად სარმატელთა ჯგუფები ლაშქრობდნენ სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით და კავკასიის გადალახვით არბევდნენ მცირე აზიისა და ჩრდილო-დასავლეთ ირანის ვრცელ რეგიონებს, თუმცა უმეტესად ისინი დასავლეთის მიმართულებით ინაცვლებდნენ ხოლმე.[187] რჩებოდნენ რა ნამდვილ ნომადებად, ისინი არ ცდილობდნენ ტერიტორიების დაპყრობა-ათვისებას და ძირითადად ლაშქრობებით იფარგლებოდნენ.[188]

ახ. წ. I საუკუნეში უკვე ალანები სახლობდნენ სამხრეთ რუსულ სტეპებში, დასავლეთისაკენ აზოვის ზღვასა და აღმოსავლეთისაკენ კასპიის ზღვებს შორის და ვრცელდებოდნენ აღმოსავლეთით კიდევ უფრო შორს, არალის ზღვამდე. ამავე დროს კავკასიონის ქედის სამხრეთით მდებარე მიწებიც არ იყო მათთვის უცნობი. ახ. წ. 35 წელს ისინი იყვნენ მიწვეული ტიბერიუსის მიერ, რომ მათ გაელაშქრათ იბერებთან ერთად სომხეთისაკენ და გადმოეგდოთ სომხეთის ტახტიდან იქ გამეფებული პართელი უფლისწული; ამ მიზნისათვის იბერებს ალანებისათვის გაუღიათ დარიალის გადასასვლელი, Portae Caucasiae, ტაციტუსის მიერ შეცდომით, კასპიის კარად მოხსენიებული (Tac. hist., 1, 6,2).[189] ახ. წ. 290 წელს სომხეთის მეფემ ტირიდატმა თავის ჯარში გამოიყენა ალანი მექირავნეები. უფრო გვიან 317 წ. ამავე ქვეყნის სხვა მეფემ, ხოსრო II-მ ცოლად მოიყვანა ალანთა მეფის ქალიშვილი სათენიკი.

IV საუკუნის ბოლო მეოთხედში ჰუნები აღარ ჩანდნენ რომის იმპერიის ევროპულ ნაწილში, სამაგიეროდ, როგორც ზემოთ აღვნიშნავდით, ამ ხანებში მათ სამხრეთ რუსეთში დაიკავეს ადრე ალანებისა და აღმოსავლეთ გოთების მიერ დასახლებული მხარეები. აქედან მათ დაიწყეს შეტევა რომის იმპერიის აღმოსავლეთ, აზიურ ნაწილზე. ამისათვის მათ გამოიყენეს ალანთა ნაკვალევი და კავკასიონის გადალახვით შეესიენ ახლო აღმოსავლეთის სხვადასხვა მომიჯნავე მხარეებს.[190] [გვ. 50]

პლინიუსის ზემოყვანილი ცნობით, სამყაროს ორად გამყოფი კავკასიის კარი და მის მახლობლად აგებული ციხე-სიმაგრე კუმანია (დაკავშირებულია ქართულ კომლის-ციხესთან) გზას უღობავენ კავკასიონის გადაღმა მხარეს მყოფ უთვალავ ტომებს. პლინიუსი იქვე დასძენს, რომ ამ კარის პირდაპირ (ქვეყნის შიგნით) მდებარეობს იბერიის ქალაქი ჰარმასტუსი (გაიგივებულია არმაზთან). ეს უკანასკნელი გარემოება ააშკარავებს იბერიის ერთ-ერთი უძველესი დედაქალაქის, არმაზის, ისევე როგორც მცხეთის დანიშნულებას, არაგვის ხეობით ჩამომავალი გზის უკიდურეს სამხრეთ ნაწილში ჩაეკეტა ჩრდილოეთიდან კავკასიის კარით (ანუ დარიალით) გარდმომავალი გზა ჩრდილოეთის უთვალავი ტომებისათვის. გეოპოლიტიკის მამამთავრის ფრიდრიხ რაცელის განმარტებით, მთების კიდეებთან ქალაქები მდებარეობენ, რაც შეიძლება უფრო საპირისპიროდ გადასასვლელებთან, შედარებით მცირე ზომის დასახლებები უშუალოდ მთისძირთან, ხოლო მოზრდილები რამდენადმე უფრო ქვეყნის შიგნით, თითოეულ გადასასვლელთან მიბმით, რათა მომხდარიყო ადამიანთა და ტვირთის რამდენიმე ნაკადის გაკონტროლება.[191] დარიალის გადასავლელზე კონტროლი, მხოლოდ საკუთრივ ამ კარიბჭით არ შემოიფარგლებოდა, თვით თბილისიც კი, მცხეთა-არმაზზე, რომ არაფერი ვთქვათ, ამ გადასასვლელის ჩამკეტი იყო. ე. ი. ფაქტიურად აღნიშნული გადასასვლელი მოიცავდა ტერიტორიას დარიალიდან თბილისამდე. თბილისის ციხე კიდევ უფრო სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ მიმავალ გზას აკონტროლებდა, კეტავდა რა მტკვრის დინების ვიწრობებს და განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო სამხრეთ-აღმოსავლეთ ამიერკავკასიისა და ირანის ხელისუფალთათვის.

არმაზციხე გაშენებულია ძნელად მისადგომ ადგილას, არმაზის ქედის უმაღლეს წერტილთან, საიდანაც შესანიშნავად მოჩანს ჩრდილოეთიდან - არაგვის ხეობით, ხოლო სამხრეთიდან და დასავლეთიდან მტკვრის ხეობით მომავალი გზები. ამავე ადგილიდან კარგად ჩანს მცხეთა, წიწამური, საპიტიახშო, ავწალის კარი, მუხათგვერდის ზეგანი, ქართლი, ზადენ-ზედაზნის სანახები და თვით სარკინე – შიო მღვიმის მიდამო. ჩრდილოეთის მიმართულება მიუდგომელი ზღუდე-გალავნით იყო ჩაკეტილი, რომელიც ამასთანავე ამ მხარის სიმაგრეთა სისტემის შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენდა.[192] სპეციალისტთა დაკვირვებით, არმაზციხის მშენებელ ქართლის სამეფოს მესვეურებსა და ხუროთმოძღვრებს წინააზიური (ურარტულ-აქემენიდური) ტრადიციები მოსდგამდათ.[193] [გვ. 51]

ძველი ქართული მატიანეების ავთენტურობის საკითხი. ქართული წერილობითი წყაროების ძველი კორპუსის ისტორიული ფასეულობა, რომელიც წარმოადგენდა საქართველოს ოფიციალურ corpus historicum-ს ანუ ქართულ სამეფო ანალებს და ცნობილი იყო ქართლის ცხოვრების სახელით,[194] ინტენსიურად შეისწავლებოდა მეცნიერთა მიერ მეცხრამეტე საუკუნის შუა ხანებიდან და შეხედულებათა დიდი დაპირისპირება გამოიწვია.[195]

ეს კორპუსი შედგება ცამეტი განსხვავებული ტექსტისაგან, რომლებიც დაწერილია მეცხრე და მეთოთხმეტე საუკუნეებს შორის.[196] ქართლის ცხოვრების კანონიზირებული ტექსტი დადგენილი იყო მეთვრამეტე საუკუნის დამდეგს ქართლის მეფის, ვახტანგ VI-გან დანიშნული კომისიის მიერ.[197]

მეცნიერთა შორის ფართოდ გავრცელებული შეხედულების მიხედვით, ადრეული შუასაუკუნეების ქართული და სომხური მატიანეების შინაარსის განხილვისას რამდენადმე რთულია იმის გარჩევა თუ სად არის მემატიანეების ფანტაზიის ნაყოფი და სად ისტორიული რეალობის ანარეკლი. საკმაო სიზუსტით ასახული ისტორიული ფაქტები მათში ხშირად გადახლართულია მითიურ წარმოდგენებთან, თუმცა, ისიც უნდა ითქვას, რომ მკვლევრებმა გამოავლინეს მთელი რიგი დამთხვევები ისტორიულ წყაროებთან, მათ შორის კლასიკური ხანის ავტორების თხზულებებში. უახლესმა არქეოლოგიურმა ძიებებმა აგრეთვე დაადასტურეს მათი სანდოობა. ამიტომ ქართლის ცხოვრებას ჩვეულებრივ მიიჩნევენ მატიანედ, რომელიც თუმცა აღძრავს ისტორიკოსისათვის მრავალ, იდუმალებით მოცულ კითხვას, მაგრამ ამავე დროს წარმოადგენს მათვისვე უმნიშვნელოვანეს, მრავლისმეტყველ წყაროს.[198]

ქართლის ცხოვრების ყველაზე ადრეული მანუსკრიპტები, რომლებმაც კი მოაღწია ჩვენს ხანამდე, ანა და მარიამ დედოფლების ხელნაწერებია და განეკუთვნებიან, შესაბამისად, ანასეული - მეთხუთმეტე (1479 და 1495 შორის), ხოლო მარიამისეული - მეჩვიდმეტე (1638 და 1645 [გვ. 52] შორის) საუკუნეებს.[199] ე. წ. ჭალაშვილისეული ნუსხის ძველი ნაწილი მეთექვსმეტე საუკუნის მეორე ნახევრით თარიღდება. აღსანიშნავია, რომ ქართლის ცხოვრების სომხური თარგმანი (ორიგინალის შემოკლებული ვარიანტი),[200] კლასიკურ სომხურ ენაზე უცნობი სასულიერო პირის მიერ უკვე მეთორმეტე საუკუნეებში ნათარგმნი, რომელშიც ზოგიერთი ახალი, სპეციფიკურად სომხური, მასალა იყო ჩართული, ცნობილია მეცამეტე საუკუნის მანუსკრიპტით.[201] სომხური ვერსია უეჭველად უნდა დათარიღდეს 1125 წლიდან 1270 წლამდე – ანუ უკანასკნელ მოვლენამდე, რომელიც მოხსენიებულია მის ტექსტში (გასათვალისწინებელია ისიც, რომ სომხური ადაპტაციის ავტორი იჩემებს პირად ნაცნობობას საქართველოს დიდ მეფესთან დავით IV, აღმაშენებელთან, რომელიც გარდაიცვალა 1125 წელს) და მისი ტექსტიდან ვარდან არეველცის მიერ პირდაპირ ციტირებამდე. ამავე დროს, შინაგანი მონაცემები მიგვანიშნებენ, რომ სავარაუდოდ იგი ნათარგმნი უნდა იყოს მეთორმეტე საუკუნის პირველ ნახევარში. ყველაზე ადრეული სომეხი ისტორიკოსი, რომელიც იცნობს ქართლის ცხოვრებას არის მხითარ ანელი, რომლის ისტორიაც 1187 წლამდე გრძელდება.[202]

ქართლის ცხოვრების ზემოაღნიშნული, ყველაზე ადრეული სომხური მანუსკრიპტი თარიღდება 1279 და 1311 წწ. შორის.[203] ვინაიდან არცერთი ქართული ხელნაწერი ქართლის ცხოვრებისა არ თარიღდება მეთხუთმეტე საუკუნეზე ადრეული ხანით, სომხურ ვერსიას საგანგებო მნიშვნელობა ენიწება მისი პირველადი შინაარსისა და ადრეული წარმომავლობის სამტკიცებლად.[204] ს. რეპის დაკვირვებით, სომხური თარგმანი, რომელიც ქართული ისტორიული ტრადიციის საკმაოდ თანმიმდევრულ გადმოცემას წარმოადგენს, ქართლის ცხოვრების საწყისი ნაწილის სტრუქტურის შუასაუკუნებრივ წარმომავლობას ნათელს ჰფენს.[205]

ს. რეპისავე შენიშვნით, ქართლის ცხოვრების სომხური ადაპტაციის შექმნა, რასაც ადგილი მეთორმეტე საუკუნის პირველ ნახევარში უნდა ჰქონოდა, გამოწვეული უნდა ყოფილიყო მეთერთმეტე-მეთორმეტე საუკუნეების ეპოქალური პოლიტიკური სიტუაციით, როდესაც საქართველო აღმოცენდა უზარმაზარი იმპერიის სახით, რომელმაც მოიცვა სომხეთის [გვ. 53] უმეტესი ნაწილი, ჩრდილოეთ კავკასია, ჩრდილოეთ ირანისა და აღმოსავლეთ ანატოლიის ოლქები.[206]

ქართლის ცხოვრების პირველ ნაწილს: ცხოვრება ქართველთა მეფეთა და პირველთაგანთა მამათა და ნათესავთას, ანუ შემოკლებით: მეფეთა ცხოვრებას, მიაკუთვნებენ მეთერთმეტე საუკუნის სასულიერო პირს, ლეონტი მროველს, რუისის მთავარეპისკოპოსს; თუმცა არსებობს იმის ნიშნები, რომ სინამდვილეში ლეონტი მროველმა მხოლოდ შეკრიბა და გადააწერინა ძველი ტექსტები.[207] ს. რეპის მიხედვით, ნაწარმოების შინაგანი კრიტერიუმები – რომლებიც დაბეჯითებით მიგვანიშნებენ ცხოვრება მეფეთას შექმნის მიახლოებულ თარიღზე, 800 წელზე – და, ამავე დროს, ლეონტი მროველის მოღვაწეობის ხანის მეთერთმეტე საუკუნით განსაზღვრა – გვაიძულებს უარვყოთ მისი თავდაპირველი ავტორობის ვარაუდი. იგი, როგორც რუისის მთავარეპისკოპოსი, შესაძლოა თავმჯდომარეობდა ტექსტის ხელახალ გამოცემას, მონაწილეობდა მის ქარგაში ცალკეული ბიბლიური ელემენტების შეტანისას ანდა იძლეოდა ტექსტის გამოცემის უფლებას.[208] ზოგიერთი მკვლევრის აზრით, ლეონტი მროველი მართლაც არის ქართლის ცხოვრების საწყისი ნაწილის ავტორი და სინამდვილეში იგი ცხოვრობდა არა მეთერთმეტე საუკუნეში, არამედ მერვეში, ხოლო 1066 წლის წარწერა, რომელიც მიეწერება ამავე სახელის სხვა პიროვნებას, უნდა აიხსნას რამდენიმე ეპისკოპოსის სახელთა ჰომონომიით, რომელთაც სხვადასხვა დროს ეკავათ ერთიდაიგივე ეპარქია.[209]

ქართლის ცხოვრების მეოთხე წიგნი, წამება წმიდისა და დიდებულისა არჩილისი, თავის დასკვნით ნაწილში მოგვითხრობს: "წიგნი ესე ქართველთა ცხოვრებისა ვიდრე ვახტანგისამდე აღიწერებოდა ჟამითი-ჟამად. ხოლო ვახტანგ მეფისა ვიდრე აქამომდე აღწერა ჯუანშერ ჯუანშერიანმან, ძმისწულის ქმარმან წმიდისა არჩილისმან (I, 248)".[210] ეს კი მოწმობს, რომ ტექსტი მიკუთვნებული ლეონტი მროველისადმი არ განეკუთვნება ერთიდაიმავე ავტორს. წამება არჩილისის იმავე ნაწილში მინიშნება გვაქვს იმაზეც, რომ დამატებები კეთდებოდა ხოლმე უფრო ადრე არსებულ ტექსტებზე: "მიერითგან შემდგომი მომავალთა ნათესავთა აღწერონ ვითარცა იხილონ... (I, 248)". ქართლის ცხოვრების სომხური თარგმანი საზოგადოდ არ [გვ. 54] იცნობს ლეონტი მროველს. ქართლის ცხოვრება ცნობილი იყო სომხურ ენაზე, როგორც მხოლოდ ქართველთა ისტორია (Patmut'iwn Vrac'), თუმცა ა. ტიროიანმა 1884 წლის ე.წ. "ვენეციური გამოცემის" რედაქტორმა და გამომცემელმა მთელი ტექსტი მიაწერა ჯუანშერ ჯუანშერიანს, არჩილ I-ის თანამედროვეს, ანუ მერვე საუკუნის მეორე ნახევრის მემატიანეს, რომელიც სინამდვილეში მხოლოდ ქართლის ცხოვრების ერთ-ერთი ნაწილის ავტორი იყო.[211] სომხური თარგმნის ცნობით, ქართველმა ისტორიკოსმა ჯუანშერმა იპოვა ქართული მატიანე, რომელიც მხოლოდ ქართლის მეფის, ვახტანგ გორგასლის ხანამდე (მეხუთე საუკუნე) იყო დაწერილი, ხოლო მომდევნო ხანის მოვლენების შესახებ ცნობები თვით ჯუანშერის მიერ იყო დამატებული (104).[212] ნინოს ცხოვრების მეტაფრასული რედაქციის ავტორი, დავით აღმაშენებლის სულიერი მოძღვარი, არსენ ბერი (იყალთოელი), ქართლის ცხოვრებას იცნობს მხოლოდ ჰამბავი მეფეთას სახელით, ანუ სახელწოდებით, რომლითაც შემდგომში ცნობილი იყო მხოლოდ მისი პირველი ნაწილი – მეფეთა ცხოვრება. ეს ფაქტი, ს. რეპის მიხედვით, ცხადყოფს, რომ არსენ ბერის წყაროს ფაქტიურად ქართლის ცხოვრების წინარე-ბაგრატიდული ტექსტი წარმოადგენდა.[213]

მეფეთა ცხოვრება შედგება სამი მთავარი ნაწილისაგან: 1. ქართლის ისტორიის უძველესი პერიოდის აღწერა ალექსანდრე მაკედონელის ხანამდე, ამ ნაწილზე შეიმჩნევა საღმრთო წერილის ზეგავლენა, განსაკუთრებით, დაბადების Tabula Popularum-თან ადგილობრივი ეპონიმური გენეალოგიის დაკავშირების მცდელობისას;[214] 2. ალექსანდრე დიდის კავკასიაში ლეგენდარული ლაშქრობის ამბავი და საკუთრივ მეფეთა მატიანე; 3. წმიდა ნინოს მიერ ქართლის მოქცევა. მეორე და მესამე ნაწილი ეჭვს გარეშე უკავშირდება მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ტექსტს. წმიდა ნინოს მიერ ქართლის მოქცევას მეშვიდე საუკუნის მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს მოკლე ტექსტის ჰაგიოგრაფიულ შელამაზებად მიიჩნევენ, რომელიც მხოლოდ მეთერთმეტე საუკუნეში იყო დართული მეფეთა ცხოვრებაზე.[215] [გვ. 55]

ქართლის ცხოვრების შუასაუკუნეების ხანის ტექსტები, ს. რეპის მიხედვით, შეიძლება დაიყოს ორ ჯგუფად, წინაბაგრატიდულად და ბაგრატიდულად, რომლებიც ქართული ისტორიოგრაფიის განვითარების განსხვავებულ ეპოქებს წარმოადგენენ.[216] მისი აზრით, შინაგანი მონაცემები მეფეთა ცხოვრებისა (რომელიც სინამდვილეში აღწევს მირიან მეფის მიერ ქრისტიანობის აღიარების ხანამდე) და ცხოვრება და მოქალაქობა ვახტანგ გორგასლისა საშუალებას იძლევიან მათი შეთხზვის დათარიღებას მიახლოებით 795 და 813 წწ. შორის მდებარე ინტერვალით, ხოლო უხეშად 800 წ. შეიძლება იყოს განსაზღვრული.[217] საქართველოში ადგილობრივი ისტორიოგრაფიის აღმოცენებას, ს. რეპი უკავშირებს უმეფობის, ანუ, უკეთ, სამეფოთა შორის არსებულ ხანას (interregnum-ს), რომელიც დაახლ. 580-888 წწ. მოიცავდა. იგი ამ მოვლენას განიხილავს მეზობელი ქვეყნების ისტორიოგრაფიულ შემოქმედებაში მიმდინარე თანადროული და ანალოგიური ტენდენციების ფონზე და მიიჩნევს მას სამეფო ძალაუფლების აღორძინების მოთხოვნის მანიფესტაციად – ადგილობრივი მემატიანეები ხოტბას ასხამდნენ სამეფო გვირგვინს და იღწვოდნენ მისი დაუყონებლივი აღდგენისათვის.[218]

მეფეთა ცხოვრების მიერ გამოვლენილი, ადვილად შესამჩნევი არმენოფილური ტენდენციები, მეტად ძნელი წარმოსადგენი იქნებოდა რომ გამოხატულიყო მერვე საუკუნის პირველი მეოთხედის ანუ სომხურ-ქართული რელიგიური ურთიერთობების არნახული გამწვავების მომდევნო ხანაში. ეს ურთიერთობები უკვე რამდენადმე დაძაბული იყო ადრეული მეშვიდე საუკუნიდან, როდესაც ქართველებმა საბოლოოდ მიიღეს მართლმადიდებლობა; როგორც ჩანს, სომხურ მონოფიზიტურ ეკლესიაზე მზარდი სპარსული ზეგავლენის საწინააღმდეგოდ.[219] არმენოფილური ტენდენციების არსებობა კიდევ უფრო წარმოუდგენელი იქნებოდა ქართული პოლიტიკური წარმონაქმნების უცილობელი პოლიტიკური ჰეგემონიის ხანაში – მეათე-მეთერთმეტე საუკუნეებში.[220] მეფეთა ცხოვრების ტექსტში ჯერ კიდევ ტერმინ ეგრისის გამოყენების ფაქტი, ნაცვლად ტერმინ აფხაზეთისა, რომელიც [გვ. 56] მერვე საუკუნის დასაწყისიდან უკვე გამოიყენებოდა დასავლეთ საქართველოს აღსანიშნავად, უნდა მიუთითებდეს ადრეულ მერვე საუკუნეზე, როგორც ამ ტექსტის ყველაზე ადრეული ნაწილების უგვიანეს შესაძლო თარიღზე.[221] ისიც უნდა იყოს მიღებული მხედველობაში, რომ მეფეთა ცხოვრებაში არაფერი ჩანს უშუალოდ ნასესხები ადრეული მერვე საუკუნით სავარაუდოდ დათარიღებული მოვსეს ხორენაცის სომეხთა ისტორიის ტექსტიდან, თუმცა ამ ორ თხზულებას შორის მრავალრიცხოვანი დამთხვევების არსებობა ყოველგვარ ეჭვს გარეშეა. ეს ფაქტი აიხსნება ხოლმე ორივე შემთხვევაში ერთიდაიგივე ზეპირი თუ წერილობითი სომხური წყაროების შესაძლო გამოყენებით.[222]

სკეპტიციზმი ქართლის ცხოვრების მიმართ მნიშვნელოვნად შეიცვალა მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ორი პალიმფსესტის, შატბერდისა და წელიშის ხელნაწერების, 1888 წ. და 1903 წ., პოვნის შემდეგ, რომლებიც, შესაბამისად, გვიან მეათე (973 წ.) და მეთოთხმეტე-მეთხუთმეტე საუკუნეებს განეკუთვნებიან.

როგორც ცნობილია, მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ტექსტი ჩართულია ქართლის ცხოვრებაში, მაგრამ, ამავე დროს, ამ უკანასკნელში შემონახული ვერსია განსხვავდება, როგორც შატბერდის, ასევე წელიშის რედაქციებისაგან, რაც უნდა მოწმობდეს კიდევ უფრო არქაული რედაქციის არსებობაზე. ქართლის ცხოვრების მეფეთა სია თითქმის იდენტურია მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ში გამოყენებული სიისა და ბუნებრივია ღებულობს უცხოურ წერილობით წყაროებში ასახულ თანადროულ მოვლენათა შესახებ არსებულ მონაცემებში ასეთსავე დადასტურებას (იხ. ქვემოთ). გარდა ამისა, ზოგიერთ დეტალს, წარმოდგენილს მხოლოდ ქართლის ცხოვრებაში, პარალელები ეძებნება ტაციტუსის, კასიუს დიოს და სხვათა ტექსტებში.[223]

ორი ახალი ნუსხა მოქცევაჲ ქართლისაჲ-სა აღმოჩნდა უკანასკნელ ხანებში სინას მთაზე მდებარე წმ. კატერინას მონასტერში, მეცხრე-მეათე საუკუნეებით დათარიღებულ ასზე მეტ სხვა ქართულ ხელნაწერთან ერთად. პირველი მათგანი დაუთარიღებელია, თუმცა პალეოგრაფიული მონაცემებით უეჭველია, რომ იგი შატბერდულ კრებულზე უფრო ადრეული უნდა იყოს. მეორე ხელნაწერის ტექსტი თითქმის იწყება იქ სადაც წყდება პირველი; ვინაიდან ამ ეკზემპლიარის მონასტრისათვის შემწირველი არის ვინმე იოანე, რომელმაც მეცხრე საუკუნის მიწურულს შესწირა სრულიად სხვა ხელნაწერი წმიდა საბას მონასტერს, აღნიშნული ეკზემპლიარი უნდა დათარიღდეს [გვ. 57] არაუგვიანეს მეათე საუკუნის საწყისი ხანისა. ორივე ეს ხელნაწერი წაკითხვის ბევრად უფრო კარგ შესაძლებლობას იძლევა, ვიდრე შატბერდისა და წელიშის ნუსხები. აღნიშნული გარემოებანი, სინას მთაზე მოპოვებული ტექსტების მკვლევარს ზ. ალექსიძეს აფიქრებინებს, რომ მათი სახით საქმე გვაქვს მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს იმ პროტორედაქციასთან, რომელიც უნდა გამოეყენებინა ლეონტი მროველს ქართლის ცხოვრებაში და რომლისგანაც უნდა მომდინარეობდეს, როგორც შატბერდული, ისე წელიშური რედაქცია.[224]

მართალია სწავლულნი მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს შექმნას ათარიღებენ განსხვავებულად, მეოთხედან მეცხრე საუკუნემდე, მაგრამ მათი უმეტესობა უპირატესობას მაინც მეშვიდე[225] ან მეცხრე საუკუნეებს ანიჭებს. მოქცევაჲ ქართლისაჲ შედგება ორი ნაწილისაგან: ქრონიკისაგან, რომელშიც აღწერილია ქართლის ისტორია დასაბამიდან მეშვიდე საუკუნის შუა ხანებამდე (663 წ.), სტეფანოზ II ერისმთავრის მმართველობის, ანუ ბიზანტიის იმპერატორის ირაკლის კავკასიაში ლაშქრობის, ხანამდე და წმ. ნინოს ცხოვრებისაგან. დამატება შეიცავს მმართველთა და კათალიკოსთა სიას მეშვიდე საუკუნის მეორე ნახევრიდან მეცხრე-მეათე საუკუნეების მიჯნამდე და დაწერილია ძალზე სქემატურად და მშრალი ენით. ქრონიკის პირველი ნაწილი - მირიან მეფის გარდაცვალებამდე ხანის მომცველი - ერთიანი და თანმიმდევრულია, მისი ენა მდიდარია მოკლე გამონათქვამებითა და ლაკონური სხარტი წინადადებებით; იგი ამჟღავნებს კავშირს სამხედრო სფეროსთან. ისტორიული მოვლენები, ერისმთავართა და კათალიკოსთა ცხოვრება და ქმედებანი დაწერილია ერთი ამოსუნთქვით, ნათლად და ცოცხლად. სტილის ეს სისხარტე და სიმარტივე ზოგჯერ განიხილება აღწერილ მოვლენებთან ამ ნაწილის ქრონოლოგიური სიახლოვის ნიშნად და შესაბამისად მეხუთე საუკუნით მისი დათარიღების მოწმობად.[226]

ის გარემოება, რომ მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ძირითად ტექსტს ქვეყნის ისტორიის თხრობა მხოლოდ მეშვიდე საუკუნის პირველი ნახევრის დასასრულამდე მიჰყავს, ხოლო იმ პიროვნებათა სია (ერისმთავართა და კათალიკოსთა), რომლებიც ცხოვრობდნენ აღნიშნული ხანიდან მეცხრე საუკუნემდე მხოლოდ დამატებაშია მოცემული, ქრონიკის დაწერას მეშვიდე საუკუნის შუა ხანებით უნდა განსაზღვრავდეს, ხოლო რედაქტირების თარიღს – მეცხრე-ადრეული მეათე საუკუნით.[227] მეათე საუკუნის დასაწყისისათვის მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ოთხი, ერთმანეთისაგან განსხვავებული, რედაქციის არსებობა არა მხოლოდ საქართველოს ფარგლებში, არამედ მისგან საკმაოდ [გვ. 58] დაშორებულ მხარეებში (სინას მთაზე), საშუალებას აძლევს ზ. ალექსიძეს მხარი დაუწიროს შეხედულებას, რომლის მიხედვითაც ამ თხზულების არქეტიპის შექმნა მეცხრე საუკუნესთან შედარებით ბევრად უფრო სიღრმეში უნდა მიდიოდეს; ამასთანავე ქრონიკასა და წმ. ნინოს ცხოვრებას იგი განიხილავს ორი სხვადასხვა ავტორის დამოუკიდებელ ნაწარმოებად, რომლებიც შატბერდული კრებულის შედგენამდელ ხანებში, შესაძლოა მეცხრე საუკუნეში, თემატურად დაუკავშირდნენ ერთმანეთს.[228] მიუხედავად იმ გარემოებისა, რომ მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს შედგენის თარიღად ძირითადად მეცხრე საუკუნეა მიჩნეული, მისი წყაროების ასაკი ადრეულ მეშვიდე საუკუნემდე უნდა ჩადიოდეს, ამაზე კერძოდ მიგვითითებს ტექსტის ხანმეტობა, პრეფიქსთა და ზმნათა შორის კავშირების ინტერპოლაციის ფაქტი და წინაარაბული ხანის ლექსიკის გამოყენება.[229]

ჯერ კიდევ მეათე საუკუნის მეორე ნახევრის შატბერდული ნუსხის დამატებაში გვხვდება მითითება მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ძველ ასაკზე, კერძოდ, რომ თითქოს ეს წიგნი ნაპოვნი იყო მისი შექმნიდან მრავალი წლის გასვლის შემდეგ.[230] რა თქმა უნდა დიდი სიფრთხილე გვმართებს ამ ინფორმაციის სანდოობის მიმართ. პ. ინგოროყვას მიხედვით, მეოთხე საუკუნეს განეკუთვნება გაქრისტიანებული ებრაელი სასულიერო ავტორის, აბიათარ მცხეთელის თხზულება: ცხორება და მოქცევა ქართლისა და მოთხრობა ნათესავობისა, და თუ რომელნი რომელთა ტომთანი ვართ, ანუ თუ ვითარ მოვიქეცით და მივიღეთ სჯული ქრისტეანობისა, რომელიც დაკარგულად ითვლება.[231] თუმცა, ჩვენთვის ცნობილია, რომ ჯერჯერობით რამდენადმე სარწმუნო მოწმობები ქართული სამწერლობო ენის არსებობის შესახებ მხოლოდ მეხუთე საუკუნემდე აღწევს. იაკობ ცურტაველის წმ. შუშანიკის მარტვილობა და სახარების თარგმანები, ისევე როგორც ეპიგრაფიკული მონაცემები, განეკუთვნებიან ამ საუკუნეს.[232] შენიშნულია, რომ ქართველებმა [გვ. 59] ისტორიოგრაფიული ტრადიცია სომხებისაგან განსხვავებული გზით განავითარეს - ჰაგიოგრაფია გახდა მათთვის ყველაზე პოპულარული ჟანრი.[233] უფრო მეტიც, ხშირად ქართული ისტორიოგრაფია ადგილობრივი ჰაგიოგრაფიიდან წარმოქმილად განიხილება.[234]

მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ქრონიკის მეფეთა სია მეტად მოკლეა და ქრონოლოგიურად არასრულყოფილი, თუმცა იგი მხარდაჭეტას პოულობს უცხოური წყაროების მონაცემებში. მკვლევართა დაკვირვებით, იქ წარმოდგენილი ოცდაჩვიდმეტი მეფიდან თექვსმეტი, რომელთა ზეობის წლები ექცევა ძვ. წთ. მეოთხედან ახ. წთ. მეექვსე საუკუნემდე, ცნობილნი არიან ტაციტუსის, აპიანეს, კასიუს დიოს, ამიანუს მარცელინუსის, ელიუს სპარტანიუსის, პროკოპი კესარიელის (დაახლ. 500-562 წწ.) თხზულებებიდან, წმ. პეტრე იბერიელის ცხოვრების სირიული ტექსტიდან, აგრეთვე ახ. წთ. მეხუთე საუკუნის ეპიგრაფიკული მონაცემებიდან. როგორც ჩანს, ამ მეფეთა სახელები, მათთან დაკავშირებულ ზოგიერთ მოვლენებთან ერთად, საოცარი სიზუსტით თაობიდან თაობაში გადაეცემებოდა. ამასთანავე, ქართველთა გადმოსახლების ამბავი მათი პირველსაცხოვრისიდან და მათივე სამეფოს აღმოცენების ამბავი, ისევე როგორც საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის შესახებ შემონახული თანადროული ცნობები მიჩნეულია უძველესი ადგილობრივი ისტორიული წყაროებიდან და ტრადიციებიდან ნასესხებად.[235] ს. რეპი არ გამორიცხავს თვით საქართველოს ადრეული ისტორიის ამჟამად დაკარგული ადგილობრივი წერილობითი წყაროების თავის დროზე არსებობის შესაძლებლობას.[236] სავსებით სწორედ იყო ამას წინათ მის მიერ შენიშნული, რომ უძველესი ქართული ისტორიული მემკვიდრეობის გამოყენების მცდელობისა და კლასიკური ხანის მონაცემებთან მათი შეპირისპირების გარეშე, საქართველოს ისტორიოგრაფიაში მოღვაწე ზოგიერთი მეცნიერის არგუმენტაცია საგრძნობლად უფასურდება.[237]

ქართლის ცხოვრებაში მოთავსებული მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს საწყისი ნაწილი, რომელიც შეიცავს ამბავს ალექსანდრე დიდის ქართლში ლაშქრობისა და პირველი აღმოსავლურქართული სახელმწიფოს ჩასახვის შესახებ, განსხვავდება მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ტექსტიდან იქვე მოთავსებულ ყველა სხვა ნაწილისაგან დიდი სახეცვლილებით. ამის გამო ქართლის ცხოვრების აღნიშნული სიუჟეტი, ძალზე განსხვავებული მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ოთხივე არსებული ნუსხისაგან, შეიძლება მიჩნეული იქნას ამ თხზულების სრულიად განსხვავებულ ვერსიად ან საკუთრივ ლეონტი [გვ. 60] მროველის კომპილაციად, რომელმაც მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ტექსტთან ერთად, სავარაუდოდ გამოიყენა სხვა ჩვენთვის ჯერ კიდევ უცნობი მონაცემები. თუმცა, ყოველ შემთხვევაში, ქართლის ცხოვრების პირველი ნაწილის, მეფეთა ცხოვრების, და მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ქრონიკის შესაბამისი სიუჟეტების მსგავსება იმდენად მნიშვნელოვანია, რომ ორივე ამ თხზულების პარალელური შესწავლის შედეგად მეფეთა ცხოვრების ტექსტის ავთენტურობის საკითხი, აღარ უნდა იყოს მიჩნეული თანამედროვე კვლევის საგნად. ორივე ეს ნაწარმოები ავლენს არა მხოლოდ ხალხური შემოქმედების კვალს, არამედ, აგრეთვე, განმეორებითი ლიტერატურული რედაქტირების ანაბეჭდს.[238]

ამ ორ მატიანეს შორის არსებულ თანხვდენების მრავალ მომენტთა შორის, განსაკუთრებული მნიშვნელობა უნდა მიენიჭოს ინფორმაციას ალექსანდრე მაკედონელის შესახებ, რომლის სახელსაც ამავე მატიანეთა ცნობით მიეწერება აღმოსავლეთქართული (ქართლის) სამეფოს წარმოქმნა.

აპოკრიფული ალექსანდრე დიდი და ქართლის სამეფოს წარმოქმნა. მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს მიხედვით, ალექსანდრე დიდმა ქართლში მობრძანებისას მასთან ხლებული აზო მცხეთაში მეფედ დაადგინა. შატბერდული კრებულით: "...ესე აზოჲ წარვიდა არიან-ქართლად, მამისა თჳსისა და წარმოიყვანა რვაჲ სახლი [პ. ინგოროყვას კონიუქტურით: "ათასი სახლი მდაბიოჲ უფლისაჲ"][239] და ათნი სახლნი მამამძუძეთანი, და დაჯდა ძუელ მცხეთას და თანა-ყვანდეს კერპნი ღმრთად - გაცი და გა, და ესე იყო პირველი მეფჁ მცხეთას შინა აზოჲ, ძჁ არიან-ქართველთა მეფისაჲ..." (320)[240] მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს მეორე ნაწილის - წმ. ნინოს ცხოვრების - თანახმად, კერპები გაცი და გა ქართველთა ღვთაებები იყვნენ არიან-ქართლში. არსენი ბერი ამ მოვლენას შემდეგნაირად განმარტავს: "ჩუენ ქართველნი შვილნი ვართ მათ არიან-ქართლით გამოსრულთანი, და ენაჲ მათი უწყით, და ყოველნი მეფენი ქართლისანი ამათ მეფეთა შვილის-შვილნი არიან."[241]

არავინ იცის დაბეჯითებით, თუ რა იგულისხმებოდა მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს არიან-ქართლში და სად მდებარეობდა იგი,[242] ვინაიდან ეს [გვ. 61] მატიანე არ იძლევა არავითარ ახსნას ამ საკითხთან დაკავშირებით. თუმცა, იმის გამო, რომ მეფეთა ცხოვრების მიხედვით, ქართლის ახალმა მმართველმა, მეფე ფარნავაზმა, აზონის (შდრ. მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს აზო) დამარცხების შემდეგ გაილაშქრა ბერძნების მომიჯნავე მხარეებზე, პონტოს მოსაზღვრე რეგიონებისა და კლარჯეთის დასაპყრობად (I, 23)[243], მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს არიან-ქართლი, ფართოდ გავრცელებული აზრის თანახმად, უნდა მდებარეობდეს თანამედროვე საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთით, თანამედროვე თურქეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში.[244] ამ ვარაუდს თითქოს მეტი საფუძველი ეძლევა ქართლის სამეფო კარის ღვთაებათა ანატოლიური ხასიათის გათვალისწინებით.[245] აღსანიშნავია, რომ რაიმე სხვა ინფორმაცია, დასავლურ თუ სამხრეთ-დასავლურ ქართველური პოლიტიკური ორგანიზაციების მიერ ახ. წთ. მეექვსე საუკუნემდე ქართლის დაქვემდებარების თაობაზე, წერილობითი წყაროების მონაცემების მიხედვით არ მოიპოვება, გარდა ქართული მატიანეების აზო/აზონის ამბის საკმაოდ ბუნდოვანი მინიშნებებისა.

გ. მელიქიშვილის განმარტებით, ქართული მატიანეების ეს ცნობა ნათელს ხდის იმ აქტიურ როლს, რომელსაც ლეონტი მროველის თანახმად ფარნავაზის სამეფო (ქართლი) ასრულებდა საბერძნეთსა და ასურეთს (ანუ პონტოსა და სელევკიდების სამეფოებს) შორის არსებულ ურთიერთობებში; ამ გარემოებას იგი მიიჩნევს ძვ.წ. III ს. სამხრეთ-დასავლეთის მიმართულებით ქართველთა ტერიტორიებს შორს განფენის მოწმობად.[246] კლასიკური ხანის ავტორების ინფორმაციები, სელევკოს I-ის პროექტის, შავი და კასპიის ზღვების შემაერთებელი არხის გაყვანისა (Plin., n. h., VI, 12, 31) და პატროკლეს ძვ. წთ. 283/282 წწ. კასპიური ექსპედიციის შესახებ (Strabo II, I, 2-7; Plin., n. h., II, 67, 167-168; VI, 21, 58), კ. თუმანოვის აზრით, ასაბუთებენ ქართულ ტრადიციას, ადრეულ იბერიულ სახელმწიფოზე სელევკიდების სიუზერენობის თაობაზე.[247] ს. რეპიც ხაზს უსვამს კავშირს ქართული სამწერლობო ტრადიციის მონაცემებსა და ალექსანდრე მაკედონელის [გვ. 62] მემკვიდრეების, სელევკიდების, მისწრაფებას შორის, ხელში ჩაეგდოთ სტრატეგიული სავაჭრო გზა, რომელიც კავკასიაზე იყო გადაჭიმული და შავ ზღვასთან მთავრდებოდა.[248]

მეფეთა ცხოვრების მიხედვით, ალექსანდრე დიდთან ხლებული პირისა და მისი თანამებრძოლის სახელია აზონი და მოქცევაჲ ქართლისაჲ-საგან განსხვავებით, იგი ალექსანდრეს მიერ დადგენილი იყო პატრიკად,[249] და არა მეფედ: "დაიპყრა ალექსანდრე ყოველი ქართლი... და დაუტევა მათ ზედა პატრიკად სახელით აზონ, ძე იარედოსისი, ნათესავი მისი ქუეყანით მაკედონით, და მისცა ასი ათასი კაცი ქუეყანით ჰრომით, რომელსა ჰქჳან ფროტათოს. ესე ფროტათოსელნი იყვნეს კაცნი ძლიერნი და მჴნენი, და ეკირთებოდეს ქუეყანასა ჰრომისასა. და მოიყვანნა ქართლად, მისცა აზონს პატრიკსა. და დაუტევა ქართლს ერისთავად აზონ, და მის თანა სპანი იგი, მპყრობელად ქართლისა" (I, 18). ამ ტექსტის მეთორმეტე საუკუნის სომხური თარგმანის მიხედვით, "ალექსანდრემ ქვეყანაში (ქართლში) პატრიცად, რაც ნიშნავს 'უფროსს', დააყენა ვინმე მაკედონელი სახელად აზონ და ჩააბარა მას ასი ათასი ჯარისკაცი, რომლებიც წარმოადგენდნენ დამცველ რაზმს (p'rotitosik), ძალზე მხნე და მამაც მებრძოლებს. ისინი მანამდე ძალზე ჩაგრავდნენ ბერძნებს მათსავე ქვეყანაში და ამიტომ ალექსანდრემ იქაურობას გაარიდა ეს მეომრები და აზონს ჩააბარა. აზონმა მათგან მეთაურები დანიშნა ქართველთა ქვეყნის მთელს გაყოლებაზე" (20).[250]

მეფეთა ცხოვრების ეს ინფორმაცია ეჭვს გარეშე აღებულია მოქცევაჲ ქართლისაჲ-დან, სადაც, პირველისაგან განსხვავებით, ალექსანდრეს თანამებრძოლის სახელი აზოა და არა აზონი და მას თან ახლავს არა რომაელი ჯარისკაცები, არამედ თანამემამულეები, რომლებიც მას წინარესაცხოვრისიდან, არიან-ქართლიდან მოჰყვებიან და თან მოაქვთ მცხეთაში თავიანთი ძველი კერპები, გაცი და გა (320).[251]

სომეხთა ისტორიის ავტორის, მოვსეს ხორენაცის სიტყვებით: სომეხთა მეფემ, ვალარშაკმა, "...კავკასიის მთის მოპირდაპირე მხარეს, ჩრდილოეთის განმგებლად დაადგინა დიდი და ძლევამოსილი გვარი, რომლის უფალთ გუგარელთა პიტიახშები დაერქვათ. ისინი იყვნენ შთამომავალნი დარეჰის ნახარარის მიჰრდატისა, რომელიც წამოიყვანა ალექსანდრემ და [გვ. 63] მთავრად დაუსვა ნაბუქოდონოსორის მიერ ტყვედ მოყვანილ [ი]ვერიელთა მოდგმას. ამის შესახებ აბიდენოსი ამბობს: “ძლევამოსილმა ნაბუქოდონოსორმა, რომელიც ჰერაკლეზე უფრო ღონიერი იყო, შეჰყარა ჯარი და მიაღწია ლიბიელთა, აგრეთვე [ი]ვერიელთა ქვეყნებს, შემუსრა და დაიმორჩილა ისინი, მათი ერთი ნაწილი წამოასხა იქედან და პონტოს ზღვის მარჯვენა მხარეს დაასახლა”. [ი]ვერია ქვეყნიერების დასავლეთ საზღვარზე მდებარეობს" (II, 8).[252] ინფორმაცია ბაბილონის მეფის, ნაბუქოდონოსრო II-ის მიერ, ძვ. წთ. VI ს. დასაწყისში, ლიბიიდან (აფრიკა) და იბერიიდან (იბერიის ნახევარკუნძული) მოსახლეობის გადმოსახლების შესახებ, ჯერ კიდევ კლასიკურ ხანაში მიეწერებოდა მეგასთენეს (ძვ. წწ. 304-297/293 წწ., ისტორიკოსს, სელევკოს I-ის მუდმივ წარმომადგენელს ინდოეთში)[253] (Euseb., Praep. Evang., IX, 41, I; Chron., I; შდრ. Josephus, Con. Apion., I; Strabo XV, I, 6).[254] ამრიგად, შეიძლება ითქვას, რომ მინიშნება იბერიის (ქართლის) სამეფოს არსებობის ადრეულ ეტაპზე მის სავარაუდო კავშირის შესახებ ჩრდილოაღმოსავლეთანატოლიურ, პონტოს მხარესთან თავისი ასახვა ჰპოვა აგრეთვე მოვსეს ხორენაცის სომეხთა ისტორიაში.

ამავე თხზულების სხვა ფრაგმენტში მოვსეს ხორენაცი გვამცნობს, რომ მეფე არტაშესმა, არშაკის ძემ და ვალარშაკის შვილიშვილმა თავისი და არტაშამა "მიათხოვა ვინმე მიჰრდატს, ქართველთა დიდ პიტიახშს; იგი ნაშიერი იყო დარეჰის ნახარარის მიჰრდატისა, რომელიც, როგორც ზემოთ ითქვა, ალექსანდრემ [ი]ვერიელთა ქვეყნიდან [მოყვანილი] ტყვეების ხელისუფლად დაადგინა. [სომეხთა მეფემ] მიჰრდატს მიანდო ჩრდილოეთის მთებისა და პონტოს ზღვის განმგებლობა" (II, 11).[255] სავსებით ცხადია, რომ არტაშესი (ბერძნული წყაროების არტაქსიასი) არტაშეს I-ია (ძვ. წთ. 189-161 წწ.), ხოლო მიჰრდატი - მითრიდატე VI, ევპატორი (ძვ. წთ. 111-63 წწ.), სომეხთა დიდი მეფის ტიგრან II-ის (ძვ. წთ. 95-55 წწ.) სიმამრი. გ. მელიქიშვილი ამ მიჰრდატს პონტოს სამეფოს მითრიდატიდთა დინასტიის წარმომადგენლად მიიჩნევს, რომელიც ამასთანავე შესაძლებელი ჩანს ქართული წყაროების აზო/აზონთან იყოს იდენტიფიცირებული.[256] გასათვალისწინებელია, რომ მითრიდატე VI, ევპატორი, ხელს უწყობდა [გვ. 64] ხოლმე ალექსანდრე დიდთან მისი პიროვნების შედარებას.[257] ამავე დროს მითრიდატე VI, პონტოს სხვა მითრიდატიდების დარად, იჩემებდა დარიოსის, აქემენიდთა ირანის დიდი მეფის, ერთ-ერთი სატრაპის ჩამომავლობას.[258]

ქართული და სომხური მატიანეების ზემოაღნიშნული მონაცემების შუქზე, ქართულ ისტორიოგრაფიაში მკვიდრად აქვს ფესვები გადგმული აზრს, რომ იბერიის (ქართლის) სამეფოს წარმოქმნა დაკავშირებული უნდა იყოს მცირე აზიის ელინისტური ხანის სახელმწიფოების ან სამხრეთქართული სატომო კავშირების ექსპანსიასთან.[259]

მიუხედავად იმისა, რომ სომეხთა ისტორია, ქართული მატიანეების მსგავსად, იბერიის სამეფოს წარმოქმნას ალექსანდრე დიდის სახელს მიაწერს, სავსებით ცხადია, რომ ალექსანდრეს არასოდეს გაულაშქრებია კავკასიისაკენ. ქართული და სომხური მატიანეების ეს ცნობები ეტყობა ნასესხებია ფსევდო-კალისთენეს პოპულარული თხზულებიდან, ალექსანდრეს რომანიდან (Historia Alexandri Magni), რომელიც ადრეულ შუასაუკუნეებს (სავარაუდოდ ახ. წთ. IV ს.) განეკუთვნება და დაკავშირებული ჩანს ფართოდ გავრცელებულ შეხედულებასთან, რომელიც კავკასიონის, იგივე კასპიური, კარიბჭის (იხ. ქვემოთ)[260] გამაგრებას ალექსანდრეს მიაწერს.[261] კავკასიონის მთავარი ქედის ცენტრალური უღელტეხილი ხშირად მოიხსენება კლასიკური ხანის მწერლობაში, როგორც ალექსანდრეს სვეტები თუ ალექსანდრეს ბურჯი (Cl. Ptol., V,III,16; Euseb. Hier., Epist., 77,8).

ამავე დროს, რაღაც მოვლენას ეტყობა მართლა უნდა ჰქონოდა ადგილი ძვ. წთ. გვიან IV-ადრე III სს. იბერიაში. ჯერჯერობით შეუძლებელია იმის გარკვევა თუ ვის ან რას უნდა გამოეწვია იგი, თუმცა პლინიუსი და იულიუს სოლინუსი იუწყებიან მაკედონელთა გაბატონებას იბერიაში.[262] მოიპოვება აგრეთვე სრულიად სხვა სახის მონაცემებიც, არქეოლოგიური გათხრების შედეგად, კლასიკური ხანის შიდა ქართლში განლაგებულ [გვ. 65] ძეგლებზე – სამადლო I, ხოვლე გორა III (ძვ. წთ. IV ს. ფენა), უფლისციხე, ურბნისი – აღმოჩნდა კატაპულტისათვის გამოსაყენებელი ქვის ბირთვები.[263] ვინაიდან, მხოლოდ მაკედონური არმია იყო აღწურვილი ანალოგიური მექანიზმებით, გ. ლორთქიფანიძის აზრით, ალექსანდრე მაკედონელის ან მისი უახლოესი მემკვიდრეების ლაშქრობას უნდა ჰქონოდა ადგილი აღმოსავლეთ საქართველოს ცენტრალურ ნაწილში.[264]

მაგრამ სტრაბონის (დაახლ. ძვ. წთ. 63 - ახ. წთ. 19 წწ.) იმ ცნობის შეპირისპირებით, რომ ალექსანდრე დიდმა მენონი გაგზავნა ჯარისკაცებითურთ სისპირიტისში, კაბალის მახლობლად, სადაც ოქროს საბადოებია (XI, XIV, 9), მისავე მეორე ცნობასთან, რომლის თანახმადაც, აღმოსავლეთის იბერები ცნობილი არიან იმავე სახელით, რომლითაც დასავლეთის იბერები, ორივე ამ მხარეში ოქროს მაღაროების არსებობის გამო (XI, II, 19), ცხადი ხდება, რომ საქმე უნდა ეხებოდეს არა იბერთა ცენტრალურამიერკავკასიულ ნაწილს, არამედ მათივე ქვეყნის უკიდურეს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილს, სპერს (თანამედროვე თურქული ისპირი). საყურადღებოა, რომ სპერის უშუალოდ აღმოსავლეთით, თორთომის მახლობლად მდებარე მეათე საუკუნის ხახულის ტაძრის გარე კედელზე, მეთოთხმეტე საუკუნით დათარიღებული, ცად ამაღლებული წარმართი მეფის (ალექსანდრე მაკედონელის) გამოსახულებაა ამოკვეთილი. ალექსანდრესადმი თაყვანისცემა იმდენად ძლიერი იყო საქართველოში, რომ ყველაზე უფრო სახელგანთქმულ ქართველ მეფეს, დავით IV, აღმაშენებელს, ქართული მატიანეები მეორე ანდა ახალ ალექსანდრეს უწოდებენ.

ადგილობრივ მმართველთა სურვილი, დაეკავშირებინათ საკუთარი მიზნები ალექსანდრე დიდის ინტერესებთან და გამოეყენებინათ მისი ძალაუფლება მათი რეალიზაციისათვის ასახულია, ახ. წთ. მეორე საუკუნის რომაელი მწერლისა და პოლიტიკოსის, ფლავიუს არიანეს, თხზულებაში, ალექსანდრეს ლაშქრობა. მისი ინფორმაციით, ძვ. წთ. 329-328 წწ. შუააზიელი "ხორაზმიელების" მეფე ფარასმანესი ეახლა ალექსანდრეს შუა აზიაშივე მდებარე მდინარე ოქსის (თანამედროვე ამუ დარია) სანაპიროსთან და მოახსენა, რომ იგი ცხოვრობდა კოლხებისა და ამაძონელების მეზობლად და მზად იყო მას დახმარებოდა თუ კი ალექსანდრე გადაწყვეტდა იმ ტომების დამორჩილებას, რომლებიც სახლობდნენ პონტოს ევქსინოსამდე (ანუ შავ ზღვამდე) გადაჭიმულ მხარეში (XV, IV, 14, 15).

როგორც მე სხვა ადგილას შევეცადე მეჩვენებინა, ეს ინფორმაცია დაკავშირებული უნდა იყოს ქართული და სომხური მატიანეების იმ ცნობებთან, [გვ. 66] რომლებიც იბერიის მმართველის ალექსანდრე დიდზე დამოკიდებულებას ეხებიან.[265] თუ ერთის მხრივ, არიანეს მიერ მოხსენიებული ხორაზმიელთა მეფე ფარასმანესი, ალექსანდრეს დახმარებას ელოდებოდა თავისი მეზობლების – კოლხებისა და ამაძონელების – წინააღმდეგ, მეორეს მხრივ, ქართული და სომხური მატიანეების ცნობით, ალექსანდრე დიდმა ქართლში მოსვლის შემდეგ თავისი თანამებრძოლი დაადგინა ამ ქვეყნის მმართველად. ვინაიდან, მეფეთა ცხოვრების ტექსტის ფარნავაზმა აზონის (მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს აზო) დამარცხების შემდეგ გაილაშქრა სამხრეთ-დასავლეთის მიმართულებით, აღმოსავლეთ ანატოლიის სიღრმეში, ხოლო სომეხთა ისტორიის მიჰრდატ/მითრიდატეში, როგორც ჩანს, პონტოს სამეფოს მითრიდატიდების დინასტიის წარმომადგენელია ნაგულისხმევი, მე ვფიქრობდი, რომ სწორედ ამ რეგიონში – ანატოლიის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში – უნდა ყოფილიყო საძებარი, არა მხოლოდ ქართული მატიანეების არიან-ქართლი, არამედ აგრეთვე ფარასმანესის – კოლხთა და ამაძონელთა მოწინააღმდეგის – ქვეყანა, რომლის სახელწოდებაც სავარაუდოდ აღრეული იყო შუააზიური ქვეყნის – ხორეზმის – სახელწოდებასთან.

განსახილველ საკითხთან დაკავშირებით, ყურადღება მივაქციე სტრაბონის ცნობას, რომ სომხებმა თავისი ქვეყანა განადიდეს იბერიელთაგან გოგარენეს გარდა პარიადრის მთიანეთისა და ხორძენეს ჩამოჭრით (XI, XIV, 5).[266] შესაბამისად, მე შესაძლებლად მივიჩნიე, მეფიქრა, რომ ფლავიუს არიანეს ალექსანდრეს ლაშქრობის ტექსტში ხორაზმიელთა მეფის, ფარასმანესის, სახელის ქვეშ იბერიელთა მხარის, ხორძენეს, მმართველი უნდა ყოფილიყო ნავარაუდევი; ასეთ შემთხვევაში, არიანეს ინფორმაცია და მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ცნობა არიან-ქართლის მეფის ძის აზოს შესახებ, რომელიც ალექსანდრე დიდის დახმარებით გამეფდა მცხეთაში, ერთიდაიმავე მოვლენის გამოძახილი უნდა ყოფილიყო.

ჩვენ შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ, რომ ძვ. წთ. გვიან IV – ადრე III სს. მოვლენები გარკვეულად უკავშირდებოდა იმ პროცესებს, რომლებმაც გამოიწვიეს იბერიის სამეფოს წარმოქმნა. ეს ცხადი ხდება საქართველოს ადრეული ისტორიის მთელი კონტექსტიდან; ქართული და სომხური [გვ. 67] მატიანეების მონაცემები ამ გარემოების ანარეკლია. კ. თუმანოვის განმარტებით, შეუძლებელია შეუმჩნეველი დაგვრჩეს მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ცნობათა არსებითი ავთენტურობა და შესაბამისად მისი წყაროების სარწმუნოობა და სიძველე; განსაკუთრებით თუ გავითვალისწინებთ, ალექსანდრე დიდის მიერ აქემენიდთა იმპერიის დაპყრობასა და Pax Achaemenia-ს Pax Macedonica-თი შეცვლის ფაქტიურ კავშირს ქართველების შემდგომ დამოუკიდებლობასა და მათი მონარქიის დაფუძნებასთან, რამაც სათავე დაუდო მათ ისტორიულ მახსოვრობასა და ერის უწყვეტ ორგანულ სოციალურ-პოლიტიკურ და კულტურულ განვითარებას.[267]

მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს აზოს პიროვნების მორგების საჭიროებამ მეფეთა ცხოვრების კონცეპციასთან – ქართველთა ავტოქტონობისა და მათი პირველი, ადგილობრივი, მეფის ფარნავაზის შესახებ – აიძულა ამ უკანასკნელის ავტორი (თუ რედაქტორი) შეეცვალა აზო, "მაკედონელი" აზონით, ხოლო აზოს თანამემამულეები არიან-ქართლიდან, აზონის თანმხლები "რომაელი ჯარისკაცებით" – ფროტათოსელებით (შდრ. I, 18). გ. მელიქიშვილის აზრით, ციკლები აზოსა (=მიჰრდატს, მოვსეს ხორენაცის სომეხთა ისტორიიდან) და ფარნავაზის შესახებ, შესაძლოა ადრე ერთმანეთის დამოუკიდებლად არსებობდნენ ანდა იქნებ სულაც, იბერიის სამეფოს წარმოქმნის შესახებ არსებული, ერთიდაიმავე ამბის ვარიანტებს წარმოადგენდნენ, რომლებიც მეფეთა ცხოვრების ავტორმა გვიანდელ ლიტერატურულ ვერსიაში გააერთიანა.[268] მაგრამ თუ ამბავი, აზონის მიერ წამოყვანილი ასი ათასი (?! - გ.ქ.) რომაელი ჯარისკაცის შესახებ, რომელთა ნაწილიც შემდგომში ადგილობრივ მოსახლეობაში იყო ასიმილირებული (I, 25), მთლიანად გამოგონილი იყო მემატიანის მიერ და დამატებული მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს სიუჟეტზე ქართველთა პირველი მეფის, აზოს შესახებ, როგორც ეს უკვე ადრე იყო ნავარაუდევი,[269] რა მიზეზის გამო იყვნენ ისინი წოდებულნი ქართლის ცხოვრებაში "ფროტათოსელებად"? (I, 18), რაც შესაძლოა ფროტათოს ხალხს ნიშნავდეს. დანამდვილებით ხომ არავინ იცის ეს ტერმინი, "ფროტათოსელნი", რას ნიშნავს, ან სად იყო "ფროტათოს ხალხის" სამშობლო? (იხ., აგრეთვე, ქვემოთ).

ი. გაგოშიძის შეხედულებით, ტერმინი "ფროტათოსელნი" შესაძლოა მომდინარეობდეს ბერძნული πρότακτος-იდან, რაც ნიშნავდა დაწინაურებულს, [გვ. 68] წინა ხაზზე მდგომს, მაგრამ ქართლის ცხოვრების ავტორმა იგი მნიშვნელობის გაგების გარეშე გამოიყენა.[270] უკანასკნელ ხანებში, ნავარაუდევი იყო ისიც, რომ ტერმინი "ფროტათოსელნი" შესაძლოა მომდინარეობდეს მოწინავე რაზმის აღმნიშვნელი ბერძნული სიტყვიდან: πρό-τασις, πρό-τασσω, რომელიც გამოყენებული იყო ალექსანდრე დიდის დროინდელი სამხედრო კორპუსის აღმნიშვნელად.[271]

ვფიქრობთ, ტერმინ "ფროტათოსელნის" ახსნა ბერძნული სიტყვის πρότασις, πρότασσω-ის მეშვეობით, უფრო სარწმუნო გახდებოდა, თუ მხედველობაში მივიღებთ ამავე ბერძნული სიტყვის ატიკურ ფორმას: πρόταττω, უფრო ახლო მდგომს ქართულ ტერმინთან – "ფროტათოს". როგორც ცნობილია, ატიკური დიალექტი გამოყენებული იყო მაკედონელთა მიერ, ჯერ კიდევ ალექსანდრეს მამის ფილიპე II-ის ხანაში და ფართოდ გავრცელდა მთელს ელინისტურ სამყაროში ალექსანდრეს არმიის ექსპანსიასთან ერთად. ვინაიდან, ეს სიტყვა, ატიკურ დიალექტზე ნიშნავს "ადგილს ან სადარაჯოს წინა ხაზზე", "დგომას ვინმეს წინ მისი დაცვის მიზნით, წინ აფარებას",[272] იგი თვით იბერიის სამეფოსა და საზოგადოდ მთელი ამიერკავკასიური არეალის ისტორიულ დანიშნულებას გამოხატავს. კავკასიის წიშკრისა ანუ ალექსანდრეს სვეტების უშუალოდ სამხრეთით მდებარეობა და, ამასთანავე, ერთიანი ელინისტური სამყაროსადმი კუთვნილება, განაპირობებდა იბერიის სამეფოს მიერ, მის გადაღმა მდებარე ხმელთაშუაზღვისპირეთულ-წინააზიურ οίκουμένη-ს, საზიარო ინტერესების მქონე ცივილიზებული სამყაროს, ჩრდილოეთის მხრიდან მოსალოდნელი საფრთხის, მომთაბარე ტომების შემოსევებისაგან დამცველის ფუნქციის აღებას.

მიუხედავად იმისა, რომ ქართლის ცხოვრებისეულ ტერმინს "ფროტათოსელები", ამჟამად მიაკუთვნებენ მაკედონელთა არმიის ნავარაუდევ ექსპანსიას (იხ. ზემოთ), კარგად არის ცნობილი, რომ თავად ალექსანდრეს არასოდეს ულაშქრია კავკასიისაკენ. ამიტომ, საფიქრებელია, რომ ალექსანდრე დიდის სახელის კავშირი ქართულ სახელმწიფოებრიობასთან უნდა მიუნიშნებდეს მხოლოდ და მხოლოდ ამ სახელმწიფოს raison d'être (არსებობის არსზე), კერძოდ, მის დანიშნულებაზე, ყოფილიყო ცივილიზებული სამყაროს ფორპოსტი, ამ უკანასკნელის ბრძოლაში გოგისა და მაგოგის საუფლოსთან, რომელსაც კავკასიონის მთავარი ქედის გადაღმა, ჰიპერბორეელთა უდაბნოში ედო ბინა.[273]

აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, ყურადღება უნდა შევაჩეროთ მეფეთა ცხოვრების განცხადებაზე (I, 17), რომ ალექსანდრე დიდმა ქართლში [გვ. 69] შემოსვლისას: "...მოსრნა ყოველნი იგი ნათესავნი აღრეულნი ქართლს მყოფნი, და უცხონი იგი ნათესავნი მოსრნა და დაატყუევნა... და დაუტევნა ნათესავნი ქართლოსიანნი". მანვე უბოძა ქართველებს მმართველი და მისცა იდეოლოგიური საფუძველი – ყველა სახელმწიფოსათვის აუცილებელი კომპონენტი, – მზის, მთვარისა და ხუთი ვარსკვლავის თაყვანისცემა და სამყაროს შემოქმედი უხილავი ღმერთის სამსახური (I, 18).[274] საინტერესოა, რომ საქართველოს ყოფილ სახელმწიფო გერბზე გვხვება დიდი მეფის ლეგენდარული ხატების მიერ ბოძებული მზის, მთვარისა და ხუთი ვარსკვლავის გამოსახულება, ხოლო თეთრი გიორგის ცხენის ფლოქვებთან, წმ. გიორგის ხატის ურჩხულის ნაცვლად, ძევს კავკასიონის მთები – ქვეყნის წინაშე მდგარი ბუნებრივი გამოწვევის სიმბოლო (არნოლდ თოინბისეული – Challenge-ი), სიმბოლო მისი ბედის კავშირისა დედამიწის გეოგრაფიული, ეთნო-კულტურული და პოლიტიკური დაყოფის ერთ-ერთ უმთავრეს ნიშანსვეტთან.

კავკასიონის უღელტეხილების მნიშვნელობა ძველი წერილობითი წყაროების მონაცემებით. ქართულ მატიანეეში ხატოვნად არის აღწერილი ალექსანდრე დიდის ქართლში შემოჭრის ამბავი; მას აქ უნახავს საზარელი ბარბაროსები, მდ. მტკვრისა და მისი ჩრდილოეთი შენაკადების (კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთი კალთებიდან ჩამავალი) გაყოლებით მოსახლე, ხალხი, რომელთაც ქართველები "ბუნ-თურქებსა" და "ყივჩაღებს" უწოდებდა. ალექსანდრე გაოცებული დარჩენილა, ვინაიდან არცერთი სხვა ხალხი არ იქცეოდა მათსავით უგვანად. მემატიანეების განცხადებით, მათ არ ყოფნით სიტყვები მათი ქმედებების აღსაწერად. თუმცა მათ ჰქონიათ კარგად გამაგრებული ქალაქები და ყოფილან უშიშარი მეომრები.

ბუნ-თურქებში, რომელთა სახელი ჩვეულებრივ ახსნილია ხოლმე, როგორც, "თავდაპირველი, ფუნდამენტური თურქები", ანდა, როგორც "ჰუნ-თურქები" და რომელთაც ვითომდა ალექსანდრე შეეჩეხა კავკასიაში ლაშქრობისას, უნდა იგულისხმებოდნენ კავკასიის გადმოლახვის შედეგად იმიერკავკასიიდან შემოჭრილი ჩრდილოური წარმომავლობის ტომები. ეს გარემოება რამდენადმე დასტურდება მეფეთა ცხოვრების ცნობითაც, კერძოდ, რომ ალექსანდრეს ჯარის მიერ სარკინეს ციხე-სიმაგრეში გარშემორტყმულნი, ისინი კლდეში არსებული ხვრელით დაუსხლტნენ მას და თავშესაფარი კავკასიონის მთებში ჰპოვეს (I, 18).[275] არსენი ბერის განმარტებით, ის რეგიონი [გვ. 70] სადაც ბუნ-თურქები ქართლის მიტოვების შემდეგ გადასახლდნენ, მდებარეობდა ოვსეთს (ოსთა ანუ ალანთა ქვეყანა)[276] იქით და წარმოადგენდა წყლით მდიდარ ვრცელ მხარეს, სადაც უფრო გვიან ყივჩაღთა ძლიერი მოდგმა ბინადრობდა. უეჭველია, რომ არსენ იყალთოელს სამხრეთ რუსეთის სტეპები ჰქონდა მხედველობაში.

ვინაიდან, მხოლოდ მეფეთა ცხოვრების იმ ნაწილში, სადაც საუბარია კავკასიაში ალექსანდრეს ლაშქრობაზე, არიან ბუნ-თურქები მოხსენიებულნი, ხოლო ამავე ტექსტში უფრო ადრეულ და გვიანდელ ჩრდილოელ მომთაბარეებზე საუბრისას ძირითადად ხაზართა სახელი იჩენს თავს (I, 11-13, 27, 63, 65-66), ეს გარემოება დამატებით საბუთს უნდა წარმოადგენდეს მეფეთა ცხოვრების სწორედ ამ ნაწილის მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ტექსტიდან თუ არა, რომელიღაც ჩვენთვის ჯერაც უცნობი მესამე წყაროდან ორივე ამ მატიანეში სესხების სავარაუდებლად.

მეფეთა ცხოვრებაში ალექსანდრეს წინადროინდელი მოვლენების აღწერისას ხაზარების მოხსენიება, ცხადია მოწმობს, რომ ეს ეთნონიმი აქ პირობითი მნიშვნელობით არის ნახმარი, იმიერკავკასიაში მოსახლე მომთაბარე ტომების აღსანიშნავად. მაგალითად, მეფეთა ცხოვრების ცნობით, ნაბუქოდონოსორის მიერ იერუსალიმის აღებამდე, ხაზარებს თურმე ჩრდილოეთ კავკასიაზე ულაშქრიათ: "მას ჟამსა შინა განძლიერდეს ხაზარნი და დაუწყეს ბრძოლად ნათესავთა ლეკისათა და კავკასიოსთა... და ითხოვეს შუელა ხაზართა ზედა. ხოლო შეკრბეს ყოველნი ნათესავნი თარგამოსიანნი, და გარდავლეს მთა კავკასია. და მოტყუენეს ყოველნი საზღვარნი ხაზარეთისანი, და აღაშენნეს ქალაქნი პირსა ხაზარეთისასა, და წარმოვიდეს. ამისსა შემდგომად ხაზართა იჩინეს მეფე, და დაემორჩილნეს ყოველნი ხაზარნი მეფესა მას ჩინებულსა მათსა. და წარმოიძღუანეს იგი და გამოვლეს ზღჳს-კარები, რომელსა აწ ჰქჳან დარუბანდი. ვერ წინააღუდგეს თარგამოსიანნი, რამეთუ იყო სიმრავლე ურიცხჳ ხაზართა, წარტყუენეს ქუეყანა თარგამოსიანთა, და შემუსრნეს ყოველნი ქალაქნი არარატისანი და მასისისანი და ჩრდილოსანი..." (I, 11-12).

იმიერკავკასიაში, ხაზარეთის შესასვლელთან სიმაგრეთა აგების შესახებ არსებული ცნობები, ეტყობა ამიერკავკასიის მოსახლეობის პერმანენტული სურვილის გამოხატულებაა, თავის ხელში მოექცია კავკასიონის უღელტეხილები გადაღმა (ჩრდილოეთის) მხრიდანაც. ქართული მატიანეების ინფორმაციით, ქართველი მეფეები ჩრდილოთ კავკასიაში ლაშქრობისას დარიალის (სპარსული დარ-ი-ალანი, ალანთა კარი) ხეობას [გვ. 71] იყენებდნენ. ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა იუწყება, რომ: "წარვიდა ვახტანგ და დადგა თიანეთს. და მუნ მიერთნეს ყოველნი მეფენი კავკასიანნი ორმოცდაათი ათასი მჴედარი. და წარემართა სახელსა ზედა ღმრთისასა, განვლო კარები დარიალანისა. შესლვასა მისსა ოვსეთად იყო ვახტანგ წლისა თექუსმეტისა. მაშინ მეფეთა ოვსეთისათა შეკრიბნეს სპანი მათნი და მოირთეს ძალი ხაზარეთით, და მოეგებნეს მდინარესა ზედა, რომელი განვლის დარიალანსა და ჩავლის ველსა ოვსეთისასა" (I, 151). დავით აღმაშენებლის ხანასთან დაკავშირებით, ცხოვრება მეფეთ მეფისა დავითისი გვამცნობს, დავით მეფის მიერ კავკასიონზე გამავალი ყველა უღელტეხილის მისი კონტროლისადმი დაქვემდებარების თაობაზე; ეს განსაკუთრებით საშური ხდებოდა დავითის ლაშქრისათვის ჩრდილოეთიდან მეომართა გადმოყვანის უზრუნველსაყოფად. მატიანის ტექსტის მიხედვით, ისინი (მეფე დავითი და გიორგი ჭყონდიდელი): "შევიდეს ოვსეთს და მოეგებნეს მეფენი ოვსეთისანი და ყოველნი მთავარნი მათნი, და ვითარცა მონანი დადგეს წინაშე მისსა. და აღიხუნეს მძევლნი ორთაგანვე, ოვსთა და ყივჩაყთა, და ესრეთ ადვილად შეაერთნა ორნივე ნათესავნი. და ყო შორის მათსა სიყუარული და მშჳდობა ვითარცა ძმათა. და აღიხუნა ციხენი დარიალასა და ყოველთა კართა ოვსეთისათა და კავკასიისა მთისათანი. და შექმნა გზა მშჳდობისა ყივჩაღთათჳს, და გამოიყვანა სიმრავლე ფრიად დიდი" (I, 336).

მეფეთა ცხოვრების ტექსტი, შემოსეულ ხაზართა მიმართ წინააღმდეგობის გაწევას სპარსელთა სარდალს, არდამს, მიაწერს: "მოვიდა ქართლად და შემუსრნა ყოველნი ქალაქნი და ციხენი ქართლისანი. და მოსრა ყოველი რაოდენი ხაზარი პოვა ქართლსა შინა" (I, 13). ეს მოვლენა ეხება ალექსანდრე დიდის ბუნ-თურქებთან ბრძოლის ხანაზე ადრეულ ეპოქას და, როგორც უკვე ითქვა, მიჩნეული უნდა იყოს შედარებით უფრო გვიანდელ დანამატად.

მეფეთა ცხოვრება, ჩრდილოეთიდან ამიერკავკასიაში შემოსაჭრელ ორ გზაზე ამახვილებს ყურადღებას და, ამასთანავე, მიგვანიშნებს ამ ტექსტის შექმნის მოახლოებულ ხანაზე, ჩრდილოელი მოლაშქრეების ხაზარებად მოხსენიებით: "და ისწავეს ხაზართა ორნივე ესე გზანი, რომელ არს ზღჳს-კარები დარუბანდი და არაგჳს-კარები, რომელ არს დარიალა" (I, 14).[277]

სომეხთა ისტორიის ავტორი მოვსეს ხორენაციც, მოიხსენიებს ჩრდილოელ ტომებს მისი ეპოქის რეალობიდან გამომდინარე ხაზარებად და ბასილიკებად, რომელთაც დარუბანდის კარის (წორას კარი, დერბენდი) გავლით გადმოსულებმა დალაშქრეს მტკვრის მარჯვენა სანაპირო: "...ვალარშის დროს შეიკრიბნენ ჩრდილოელთა ბრბოები, ვგულისხმობ ხაზარებსა და ბასილებს და გადმოლახეს წორას კარები. მათი წინამძღვარი და [გვ. 72] მეფე იყო ვინმე ვნასეპ სურჰაპი; მათ გადმოლახეს მდინარე მტკვარი". თავდაპირველად ვალარშმა, სომეხთა მეფემ, გაიმარჯვა, "მერმე დიდხანს სდია მტერს და განვლო წორას ხეობა. იქ მტრებმა კვლავ ერთად მოიყარეს თავი" და ვალარშიც მომდევნო ბრძოლაში იქნა მოკლული. მისმა შვილმა, ხოსროვმა, "შეჰყარა სომეხთა ჯარი და გადააირა დიდი მთა, რათა შური ეძია მამის მკვლელებზე. [ხოსროვმა] მახვილითა და შუბით შემუსრა იქაური ძლიერი ტომები და ყოველი ასი გამოსადეგი [ადამიანიდან] ერთი მძევლად წამოიყვანა. თავისი ხელისუფლების [დამყარების] ნიშნად მან [იმ მხარეში] სვეტი აღმართა ბერძნული წარწერით. ამით ისიც აჩვენა, რომ იგი რომაელებს ემორჩილებოდა" (II, 65).[278]

ეს ინფორმაცია დაკავშირებული ჩანს, აგათანგელოსის, სავარაუდოდ გვიანი მეხუთე საუკუნის ავტორის, სომეხთა ისტორიის მონაცემებთან (§ 19), ჩრდილოური წარმომავლობის მოსახლეობის ამიერკავკასიაში შემოსვლის შესახებ, ორთავე, დარიალისა და დერბენდის კარის (ჭორას ციხე-სიმაგრე) გამოყენებით, თუმცაღა, ამჯერად, სომეხთა მეფის მიპატიჟების შედეგად: "სომეხთა მეფემ ხოსრომ დაიწყო ძალების მოგროვება და ჯარის შეკრება. მან მოიხმო ალბანელთა და ქართველთა ჯარები, გააღო ალანთა და წორთა კარიბჭეები და გადმოიყვანა ჰუნთა ძალები, რათა შეეტია სპარსელთა სამფლობელოებისათვის და შეწრილიყო ასორესტანში, ქტესიფონის კარამდე". ჩრდილოელთა ასეთი ძალის შეტევის შესაძლო მნიშვნელობა, ცხადი ხდება შემდეგი სიტყვებიდან: "მან [ხოსრომ] უდაბნოდა და ნანგრევებად აქცია მთელი ქვეყანა, მჭიდროდ დასახლებული ქალაქები და აყვავებული დაბები. გააჩანაგა და გაძარცვა ყოველივე. იგი შეეცადა ამოეძირკვა, დაენგრია, გაენადგურებინა და დაენარცხებინა ერთხელ და სამუდამოდ სპარსთა სამეფო; მისი მიზანი იყო მოესპო სპარსელთა ყოველი ნამოქმედარი".[279]

ეს ამბავი აირეკლა ქართლის ცხოვრებაშიც: "ხოლო სომხითს მეფე იქმნა კოსარო. და ამან კოსარო მეფემან უწყო ბრძოლად ქასრე მეფესა სპარსთასა, და შეწეოდა მას ასფაგურ, მეფე ქართველთა, და ამან ასფაგურ განუხუნის კარნი კავკასიანთანი და გამოიყვანნის ოვსნი, ლეკნი და ხაზარნი, და მივიდის კოსარო მეფისა თანა სომეხთასა ბრძოლად სპარსთა. და პირველსავე შესვლასა სპარსეთად ეწყო ქასრე, მეფე სპარსთა და აოტეს იგი და მოსრეს სპა მისი. და მიერითგან ვერღარა წინააღუდგა ამათ მეფე იგი სპარსთა, და განამრავლეს შესვლა სპარსეთად და ტყუენვა სპარსეთისა... ვითარ იოტეს სომეხთა და ქართველთა და ჩრდილოსა ნათესავთა მეფე სპარსთა, და განამრავლეს შესვლა სპარსეთს და ოჴრება სპარსეთის; და ვერღარა ოდეს წინააღუდგა მეფე სპარსთა" (I, 59-60). [გვ. 73]

სომეხთა, ისევე როგორც ქართველთა, მიმართება ჩრდილოელებისადმი ამბივალენტური იყო. თუ, ერთის მხრივ, აუცილებელი იყო კავკასიონის უღელტეხილების დაცვა მათი შემოსევებისაგან, მეორეს მხრივ, დიდი იყო ცდუნება მათი ძალის გამოყენებისა უფრო სამხრეთით მდებარე ძლიერი მტრის წინააღმდეგ. მოვსეს ხორენაცის მიხედვით: "თრდატ მეფე სომხეთის მთელი ლაშქრით დაეშვა გარგარელთა ველზე; იქ იგი შეეჩეხა და ბრძოლა გაუმართა ჩრდილოელებს... თრდატი გამოუდგა მათ და ჰუნთა ქვეყნამდე მისდია... ჩვეულებისამებრ, თრდატმა მძევლები წამოიყვანა მტრის ქვეყნიდან და უკან გამობრუნდა. ამის შემდეგ მან მიიმხრო ყოველი ჩრდილოელი, გადმოიყვანა იქედან დიდძალი ჯარი, შეჰყარა მთელი თავისი ლაშქარიც და გაეშურა სპარსთა ქვეყნისაკენ შაპუჰ არტაშირის ძის წინააღმდეგ..." (II, 85).[280] მეფეთა ცხოვრებაში შემავალი წმ. ნინოს მიერ ქართლის მოქცევის დასკვნითი ნაწილის თანახმად, ქართლის მეფის, ვარაზ-ბაქარის დროს: "...გამოგზავნა სპარსთა მეფემან ერისთავი სპითა დიდითა სომეხთა და ქართველთა ხარკისა დადებად. მაშინ სომეხთა მოგზავნეს ვარაზ-ბაქარისსა მოციქული და რქუეს, რათა შეკრბენ და მოირთონ ძალი ბერძენთაგან, და განახუნენ კარნი კავკასიანთანი, და გამოიყვანნეს ოვსნი და ლეკნი, და წინააღუდგენ სპარსთა. და წარჩინებულნი თჳსნიცა ეტყოდეს წინააღდგომასა სპარსთასა" (I, 136). ანტისპარსული სომხურ-ქართული გაერთიანებული წინააღმდეგობის იდეის არსებობა, ასე ხშირად გამოვლენილი ძველ სომხურ და ქართულ მატიანეებში, ადვილად გასაგები ხდება იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ ამიერკავკასიის ორივე ეს ქვეყანა მრავალი მიმართებით ერთ სოციალურ ორგანიზმს წარმოადგენდა.[281]

თუმცა, ჩვეულებრივ, ქართველ, სომეხ და სპარსელ მონარქთა ინტერესები თანხვდებოდა დერბენდის კარიბჭის დაცვის საკითხში - ჩრდილოეთიდან მომდგარი მტრის შემოღწევის საწინააღმდეგო ზომების მიღებისას. მეფეთა ცხოვრება გვამცნობს, რომ მეფე მირიანი, მომავალში პირველი ქართველი ქრისტიანი მეფე, იყო ყველაზე უფრო თანმიმდევრული გამტარებელი ასეთი პოლიტიკისა. მან "...იწყო ბრძოლად ხაზართა, და მარადის ჰბრძოდის: ოდესმე გააგდიან მირიანს ლეკნი და მათ გამოიყვანიან რა ხაზარნი თანაშემწედ მათდა, მიეგების მათ წინა მირიან ჰერეთს ანუ მოვაკანს და მუნ ეწეჳს მათ; და ოდესმე დურძუკთა და დიდოთა მოირთნიან და გამოიყვანიან ხაზარნი, მაშინ ეწყჳს და ვეროდეს სძლეს ხაზართა, და ყოვლადვე მირიან სძლის. და ესრეთ მრავალგზის გადაიჴადა წყობა ხაზართა. და უფროსი ლაშქრობა მისი იყვის დარუბანდს. რამეთუ მოვიდიან ხაზარნი და მოადგიან დარუბანდს, რათამცა წარიღეს და განაღეს კარები ფართო, და მუნით იწყეს გასლვად სპარსთა ზედა. ხოლო ოდეს მოვიდიან ხაზარნი დარუბანდს, [გვ. 74] მაშინ წარვიდის მირიან შუელად დარუბანდისა: ოდესმე უომრად მიჰრიდიან ხაზართა მათ მირიანს, და ოდესმე ბრძოლითა აოტნის" (I, 66). მირიან მეფის მიერ წარმოებული ბრძოლის არსი განსაკუთრებული სიცხადით არის გადმოცემული მემატიანის მიერ მისადმი მიწერილ სიტყვებში, რომ: "მუნ ყოველნი დღენი ჩემნი დამიყოფიან ბრძოლასა შინა ხაზართასა, და მრავალგზის სისხლითა ჩემითა დამიცავს სპარსეთი ხაზართაგან" (I, 67).

ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა ნათელჰყოფს, დარიალის გარდა, აგრეთვე დერბენდის კარიბჭის დიდ მნიშვნელობაზე ჩრდილოეთის მხრიდან ქართლის თავდაცვის საჭიროებისას: "მაშინ ვითარ იქმნა ვახტანგ წლისა ათისა, გარდამოვიდეს ოვსნი სპანი ურიცხუნი და მოტყუენეს ქართლი თავითგან მტკურისათ ვიდრე ხუნანამდე, და მოაოჴრნეს ველნი არამედ ციხე-ქალაქნი დაურჩეს, თჳნიერ კასპისა... და განვლეს კარები დარუბანდისა, რამეთუ თჳთ გზა სცეს დარუბანდელთა, და შევიდეს ოვსეთს გამარჯუებულნი" (I, 145-146). მოვსეს ხორენაცი ასევე იუწყება, რომ შაჰმა: "შაპუჰმა, ორმიზდის ძემ, ჩვენი მეფის, ტირანის მიმართ დიდი სიყვარული გამოამჟღავნა, დაეხმარა მას, დაიფარა ჩრდილოელ ტომთა შემოტევისაგან, რომლებიც გაერთიანდნენ, გადმოლახეს წორას ვიწრობი და ოთხი წლის მანძილზე ალვანეთში დაიბანაკეს" (III, 12).[282]

ხორენაცისავე ინფორმაციით, რომელიც ბევრად უფრო ადრეულ ხანებს ეძღვნება, ვალარშაკის ძის "არშაკის დროს საშინელი არეულობა მოხდა დიდი მთის, კავკასიის მიდამოებში, ბულღართა მხარეში. ბევრი მათგანი აიყარა და ჩვენს ქვეყანას მოაშურა. ისინი დიდხანს მკვიდრობდნენ კოლის [სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს მხარე, კოლა, თანამედროვე თურქულ ქალაქ გიოლესთან, ქ. ყარსის დასავლეთით - გ. ქ.] ქვემოთ, ნოყიერ მიწებზე, პურით მდიდარ ადგილებში" (II, 9).[283] როგორც ჩანს, ქართული მატიანეების ბუნ-თურქები და სომხურის - ბულღარები, ჩრდილოური წარმომავლობის ერთი და იგივე ტომი უნდა ყოფილიყო. მათი ერთმანეთთან გაიგივება კიდევ უფრო სავარაუდო გახდებოდა, თუ მხედველობაში მივიღებდით ხორენაცის ტექსტის მონათხრობს "ველურ, მოსულ ტომზე", რომელიც წინ უსწრებს სიუჟეტს ბულღარების შესახებ, და რომელთა დახასიათებაც მოგვაგონებს ბუნ-თურქთა ზოგიერთ თვისებას და ამ უკანასკნელთა განსახლების არეალს - ცენტრალურ ამიერკავკასიას. ამ ცნობის მიხედვით, ვალარშაკმა, ზემოხსენებული არშაკის მამამ: "...მოუხმო ველურ, მოსულ ტომს; იგი ბინადრობდა ჩრდილოეთის ველზე და კავკასიის დიდი მთის ფერდობზე, წალებსა და გრძელ, ღრმა ხევებში, რომელნიც მთის სამხრეთ კალთებიდან დიდი ველის თავამდე ჩადიოდნენ. [გვ. 75] [ვალარშაკმა] უბრძანა მათ, მოეშალათ ავაზაკობა და კაცთა ღალატი, დამორჩილებოდნენ ხელმწიფის ბრძანებებს, გადაეხადათ ხარკი..." (II, 6).[284]

უეჭველია, რომ მოვსეს ხორენაცს ამ შემთხვევაშიც ისევ ის ბულღარები ჰყავს მხედველობაში. იგი ამ პარაგრაფში (II, 6) ზემო ბასიანს (ტერიტორია არეზისა და მტკვრის ზემო დინებებს შორის) ლტოლვილი ბულღარის, ვღენდურ ვუნდაის ახალშენად მიიჩნევს; სახელწოდება ვანანდი (ყარსის სანახები) მას ამ უკანასკნელის სახელის მიხედვით უნდა დარქმეოდა.

როგორც ვხედავთ, მოვსეს ხორენაცი რამდენჯერმე მოიხსენიებს კავკასიის ჩრდილოეთით მდებარე მხარეების ბარბაროსულ მოსახლეობასა და მათ შემოსევებს ქედის სამხრეთითა და კერძოთ სომხეთის მიმართულებით. ამდენად, ვფიქრობთ, რომ მისივე ნაწარმოების სხვა, ზემოთ უკვე ციტირებულ ფრაგმენტში (II, 8, 11), რომელიც ეხებოდა სომხეთის მეფის მიერ ჩრდილოეთის მთების გამგებლობის ჩაბარებას ქართლის მმართველის, მითრიდატესადმი, ასახულია იბერიის სამეფოს ერთ-ერთი ძირითადი ფუნქცია, დაეცვა "ჩრდილოეთის მთებზე" (ანუ კავკასიონზე) არსებული გადასასვლელები ჩრდილოეთის მხრიდან ბარბაროსი ტომების შემოღწევისაგან.

ორი სამყაროს, ცენტრალური ევრაზიისა (ანუ შიდა აზიის) და მისი პერიფერიის, შორის არსებულ საკონტაქტო ზონაში განლაგებული საქართველო და მთლიანად კავკასია ღია იყო ზეგავლენისათვის, რომელსაც ქმნიდა ჰუმანური გარემო, მუდმივი გარეგანი ზეწოლის სახით. აქ მდებარე კავკასიის კარიბჭე (Porta Caucasi, დარიალი, იგივე კასპიის კარიბჭე), პლინიუს უფროსის სიტყვებით, სამყაროს ორ ნაწილად ჰყოფდა (იხ. ზემოთ). იგი კუმანიის ციხესთან (გაიგივებულია ჯვრის უღელტეხილის სამხრეთ კალთაზე მდებარე ქუმლისციხესთან) ერთად, გზას უკეტავდა კავკასიონის გადაღმა მყოფ უთვალავ ტომებს (n. h., VI, 30).

ზემოთ უკვე ითქვა, რომ რომის იმპერიის რღვევის ხანაში ალექსანდრე მაკედონელის სახელმა იტვირთა ჩრდილოეთის მომთაბარე ტომებთან ბრძოლის წინამძღოლის ფუნქცია - როგორც კი ცივილიზებული სამყარო ბარბაროსთა შემოსევის პირისპირ აღმოჩნდა, კვლავ გაცოცხლდა ძველი ლეგენდა ალექსანდრე დიდის მიერ, ბარბაროსთა წინააღმდეგ მოწყობილი რკინის კარის შესახებ. ამდენად, სავსებით დასაშვებია, რომ ქართული მატიანეების ბუნ-თურქებში, რომელთაც წააწყდა ქართლში ალექსანდრე, ნაგულისხმევი ყოფილიყო ჩრდილოეთის მომთაბარე, მეჯოგე მოსახლეობა, აქ კავკასიის კარიბჭის გადმოლახვით შემოღწეული ანუ იმ ადგილიდან, სადაც, მათი განდევნის შემდეგ, რკინის კარი აუგია თითქოს დიდ [გვ. 76] მეფეს. თუმცა ისიც სათქმელია, რომ პლინიუსის ცნობით, კავკასიის კარის ხის მორებზე რკინის ფურცლები ყოფილა გადაკრული (n. h., VI, 30).

აღსანიშნავია, რომ რკინის კარის ცნება, როგორც წესი, უკავშირდება ტოპონიმს – კასპიის კარი, რომელიც სხვადასხვა ისტორიულ ეპოქებში კასპიის ზღვის მახლობლად მდებარე სხვადასხვა გადასასვლელს უკავშირებოდა. თუ ეს ტერმინი – კასპიის კარი, და მასთან ერთად რკინის კარის ცნება, – თავდაპირველად დასავლეთ ირანში, სიდარის ხეობაში (ფირუზ-კუხი) მდებარე უღელტეხილს უკავშირდებოდა,[285] სადაც ალექსანდრეს ლაშქარსაც გაუვლია, ახ. წთ. პირველ საუკუნეში იგი უკვე დარიალს (კავკასიის კარს) აღნიშნავდა, ხოლო უფრო გვიან ეს სახელწოდება დაუმკვიდრდა კასპიის ზღვის დასავლეთ ნაპირზე მდებარე დარუბანდის კარს (დერბენდს).[286]

ამასთანავე, გასათვალისწინებელია, ის ზემოაღნიშნული გარემოებაც, რომ დერბენდის კარის გამოყენების შესაძლებლობა ვერ იქნებოდა მაინცადამაინც ეფექტური ახ. წთ. მეხუთე საუკუნემდე, უფრო ადრეულ ხანებში კასპიის ზღვის ბევრად უფრო მაღალი ზღვის დონის გამო (მაგ. ძვ. წთ. I ს.)[287] – მიზეზი, რომელმაც ალბათ განაპირობა ტერმინ კასპიის კარის გამოყენება დარიალის უღელტეხილის მნიშვნელობით. მეფეთა ცხოვრება დერბენდის კარის გამაგრებას მიაწერს ალექსანდრეს წინა ხანის ლეგენდარულ სპარსელ სარდალს – არდამს: "ამან არდამ ერისთავმან აღაშენა ქალაქი ზღჳს-კარს, და უწოდა სახელი დარუბანდი, რომელი ითარგმანების "დაჴშა კარები" (I, 13). დერბენდის კარიბჭის (არაბული ბაბ-ალ-აბვაბი, "კართა კარი") დანიშნულება, ჩაეკეტა კასპიის ზღვის სანაპირო გასასვლელი ჩრდილოელი მომთაბარე დამპყრობლებისათვის, არ უნდა ყოფილიყო რამდენადმე აქტუალური ახ. წთ. VI საუკუნემდე, როდესაც იგი გამაგრებული იქნა სპარსელების მიერ. როგორც ჩანს, ამ დროისათვის კასპიის ზღვის დონე, ერთ დროს მაღალი, დაეცა და გზა მისცა სანაპირო გასასვლელს და შესაბამისად საჭირო გახდა სანაპირო საფორტიფიკაციო ნაგებობების არსებობა.[288]

რაც შეეხება დარიალის უღელტეხილსა და მის მიმართებას იბერიის სამეფოსთან, ქართველებმა არა მხოლოდ მოახერხეს კავკასიის კარიბჭის დაცვა მომხდურთაგან, არამედ მეტად ხელსაყრელად გამოიყენეს იგი თავისი სტრატეგიული მიზნებისათვის - საჭიროების შემთხვევაში ჩრდილოეთიდან [გვ. 77] დამატებითი სამხედრო ძალები მოეზიდათ საკუთარი სამხრეთელი მოწინააღმდეგების მოსათოკად. ჯერ კიდევ ლეგენდარული არდამის მიერ ხაზართა წინააღმდეგ სპარსული კონტრშეტევის აღწერისას მეფეთა ცხოვრება მოგვითხრობს, ჩრდილოკავკასიელებთან ქართველთა თანამშრომლის შესახებ სპარსელების საზიანოდ: "ისინი [ქართველები - გ. ქ.] ეზრახნეს ოვსთა, გარდამოიყვანეს ოვსნი და პოვეს ერისთავი სპარსთა ველსა გარე, და კნისობდა, და მოკლეს იგი. და რომელ პოვეს სპარსი, ყოველი მოსწყჳდეს ოვსთა და ქართველთა, და განთავისუფლდეს ქართველნი, ხოლო რანი და ჰერეთი დარჩა სპარსთა” (I, 13-14).

პლინიუსი აკეთებს მეტად მნიშვნელოვან შენიშვნას, რომ იბერიული ქალაქი ჰარმასტუსი (იგივე ქართლის ძველი დედაქალაქი - არმაზი) კავკასიის კარის პირდაპირ მდებარეობდა (n. h., VI, 29). ეს გარემოება მიუთითებს ჰარმასტუსის ფუნქციაზე - გადაეკეტა გზა ჩრდილოეთიდან, კავკასიის კარიდან (ანუ დარიალიდან), შემოსული და თერგისა და არაგვის ხეობების გავლით წამოსული მოთარეშეებისათვის; რისი მსურველთა რიცხვი ქედს გაღმა ურიცხვი იყო. ვ. ე. დ. ალენის შენიშვნით, მცხეთა არმაზის ნაცვლად გადედაქალაქდა, ალანებთან ბრძოლის პირობებში მისი შედარებით აღმატებული სტრატეგიული დანიშნულების გამო.[289] ერეკლე II-ის კარზე მყოფი გერმანელი "ექიმის", იაკობ რაინეგსის[290] აზრით, მცხეთის უაღრესად ხელსაყრელი სტრატეგიული მდებარეობა სომხეთ-ალბანეთის (იბერიის გარდა) გაკონტროლებისათვის უნდა გამხდარიყო მიზეზი აქ რომაელთა თუ ბერძენთა მიერ ციხე-სიმაგრის დაარსებისა. მას არც არაგვის გზით მცხეთის კავშირი ავიწყდება ჩრდილოეთის მომთაბარე ხალხებთან.[291] ი. რაინეგსის მოსაზრებით, მცხეთის სახელწოდება "ციხის" ქართული სახელწოდების გადასხვაფერების შედეგად უნდა წარმოქნილიყო; ამის დამადასტურებელ საბუთს იგი მცხეთის ადგილმდებარეობის გარდა, აქ ციხე-სიმაგრეთა ნანგრევთა სიუხვეს მიიჩნევს.[292]

თუმცა მცხეთის უაღრესად მნიშვნელოვანი მდებარეობა რომაელთა აქ გამოჩენამდე იქნებოდა უკვე შენიშნული. ქართველი არქეოლოგების აზრით, არმაზის ციტადელის ნანგრევებში შესამჩნევია წინააზიური (ურარტულ-აქემენიდური) არქიტექტურული ტრადიციები.[293] [გვ. 78]

მიუხედავად იმისა, რომ არ გაგვაჩნია რამდენადმე მაინც სანდო საბუთი, მაკედონელთა მიერ ცენტრალური ამიერკავკასიის დალაშქვრის სამტკიცებლად, მაგრამ წინა აზიის ელინისტური სახელმწიფოების დიდი ინტერესი იბერიის მიმართ ყოველგვარ ეჭვს გარეშეა. აღმოსავლეთხმელთაშუაზღვისპირეთულ-წინააზიური არეალის სახელმწიფოთა ყველა დროის გამგებლებისათვის, მომთაბარეთათვის გზის გადამკეტი კავკასიის კარიბჭის ეფექტური კონტროლის დიდი საჭიროების გამო სასურველი იყო ცენტრალურ ამიერკავკასიაში, იბერიაში, მსგავსი ფუნქციის შესრულებისათვის საკმაო ძალის მქონე პოლიტიკური ორგანიზაციის არსებობა, რომელიც მოახერხებდა ამ ფუნქციის შესრულებას. ალექსანდრესეული რკინის კარიბჭის კონცეპციაშიც არეკლილი უნდა იყოს ქართული სახელმწიფოებრიობის კონკრეტული პოლიტიკური ფუნქცია, ყოფილიყო დამცველი მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი სტრატეგიული პუნქტის – კავკასიის კარიბჭისა.

იბერიის სამეფო და Orbis Terarrum-ი. თუმცა ქართული და სომხური მატიანეები იბერიის სახელმწიფოს წარმოქმნას კავკასიაში ალექსანდრე მაკედონელის აპოკრიფულ ლაშქრობას მიაწერენ, ორი გარემოება, მეფეთა ცხოვრების ტექსტში ალექსანდრეს ხანის ბერძნულ სამხედრო კორპუსთან ფროთატოსელთა გაიგივების თვალსაზრისით, არ არის ჩვენთვის სავსებით გასაგები.[294]

უპირველეს ყოვლისა, გაუგებარია, რატომ არის მოხსენიებული მაკედონელი აზონისადმი დაქვემდებარებული სამხედრო ნაწილები - რომაელ ჯარისკაცებად. მეფეთა ცხოვრების ავტორისათვის, ისევე როგორც ადრეული შუასაუკუნეების ქართული ლიტერატურისათვის, ხომ კარგად არის ცნობილი განსხვავება რომაელსა (ჰრომი) და ბერძენს შორის. ამ საკითხთან გარკვეულ ინტერესს იწვევს ქართლის ცხოვრების სომხური ადაპტაციის ტექსტი (იხ. ზემოთ). საფიქრებელია, რომ სომეხმა მთარგმნელმა, იგრძნო რა ქართული ტექსტის ლოგიკური შეუსაბამობა, რომლის მიხედვითაც, ალექსანდრეს ბერძენ და მაკედონელ მოლაშქრეთა შორის დასახელებული იყო ძნელად წარმოსადგენი რაოდენობის (ასი ათასი ჯარისკაცი) რომაელი, ისინი, როგორც ჩანს, ბერძნებად მიიჩნია; თარგმანში არცერთი სიტყვა არ გვხვდება რომაელებისადმი მათი კუთვნილების შესახებ, თუმცა იგივე ტექსტი იცნობს ცნებას "რომაელი". ამასთანავე სიტყვა "ფროთატოსელნი", სომხურად ნათარგმნია, როგორც „p'rotitosik“ (փրոտիտոսիկ) = "დამცველი რაზმი". რ. ვ. თომსონის აზრით, ეს სიტყვა არ შეიძლება ყოფილიყო წარმომდგარი ბერძნული πρότακτος-იდან, როგორც ამას სომხური თარგმნის ტექსტის 1884 [გვ. 79] წლის ვენეციის გამოცემის რედაქტორი ა. ტიროიანი ვარაუდობდა, ვინაიდან სომხური p' შეესაბამება ბერძნულ φ-ს, და არა π-ს (როგორც ეს patrik-შია, იხ. ზემოთ).[295] ჰ. აჭარიანი ამ სიტყვას უკავშირებს ბერძნულ φρούρα-ს - მნიშვნელობით, "გვარდია, დამცველი რაზმი" – ანდა სიტყვას, რომელიც მისგან არის ნაწარმოები: φρούρητός და რომელსაც სომხურში უნდა მოეცა փրուրիտոսիկ, სომხური ასოების ւ, ր-ს, ერთის მხრივ, და տ-ს, მეორეს მხრივ, მსგავსების გამო ერთმანეთთან და გვთავაზობს კონიექტურას სიტყვისას „p'rotitosik“ (փրոտիտոսիկ) სიტყვა „p'roiritosik“-ად (փրուրիտոսիկ), მაგრამ ეს გარემოება ვერ გვიხსნის ტექსტის ქართულ ორიგინალში გამოყენებული სიტყვის – "ფროტათოსელნის" მნიშვნელობას.[296]

მეორეც ერთი, ტერმინი πρότασσω თუ πρόταττω, თავისი მნიშვნელობებით, მიუთითებს მის თავდაცვით ხასიათზე (იხ. ზემოთ), რაც ნაკლებად შეესაბამება, როგორც ალექსანდრე დიდის, ისე მისი მემკვიდრების ხანის პოლიტიკურ სიტუციას და უფრო რომის იმპერიის არსებობის გვიანდელ ხანას შეესატყვისება. როგორც ცნობილია, ამიერკავკასიას ცენტრალური ადგილი ეკავა რომის თავდაცვით გეგმებში აღმოსავლურ პროვინციებთან დაკავშირებით.

პონტოს მეფის, მითრიდატე VI ევპატორის სიკვდილისა და სომხეთის მეფის, ტიგრან II-ის კაპიტულაციის შემდეგ – ორივე ამ მოვლენას ადგილი ჰქონდა ძვ. წთ. 66 წ. –, რომაელებმა განსაკუთრებული მცდელობა გამოავლინეს ამიერკავკასიაში თავისი გავლენის გაფართოებისათვის. ისევე როგორც სხვა, აქ მათ წინამორბედ, ძალებს, მათთვისაც ამ რეგიონს განსაკუთრებული სტრატეგიული მნიშვნელობა ჰქონდა, როგორც ჩრდილოეთის ბარბაროსი ტომების შემოსევის საწინააღმდეგო თავდაცვით ჯებირს. კავკასიონის მდებარეობის საკვანძო მნიშვნელობა, გარდა ზემოთ მოყვანილი პლინიუსის სიტყვებისა (კავკასიის კარიბჭის მიერ სამყაროს ორ ნაწილად გაყოფის შესახებ), მისთვის ჩვეული გამჭრიახობით აქვს შენიშნული სტრაბონს, რომ იბერია მდებარეობს ჩრდილოეთიდან მომავალ გზაზე და ბუნებრივად კეტავს მას; კერძოდ: "ჩრდილოეთიდან, მომთაბარეთა ქვეყნიდან იბერიაში გადასვლას სწირდება სამი დღე, შემდეგ ოთხი დღის სავალი საცალფეხო გზა ჩაუყვება მდინარე არაგუსის [არაგვი – გ.ქ.] ვიწრო ხეობას, რომლის ბოლოსაც დარაჯობდა ძნელად ასაღები ციხე-სიმაგრე [ალბათ, ბებრის ციხე – გ.ქ.]... ორი მდინარის [მტკვრისა და არაგვის - გ.ქ.] შეერთების ადგილამდე, მათი სანაპიროების გასწვრივ კლდეებზეა განლაგებული ქალაქები. ისინი დაახლოებით თექვსმეტი სტადიით არიან ერთმანეთს დაშორებულნი – მხედველობაში მაქვს ჰარმოზიკე კიროსზე [არმაზციხე მტკვარზე – გ.ქ.] და სევსამორა მეორე მდინარეზე... [წიწამური არაგვზე - გ.ქ.]" [გვ. 80] (XI, III, 5).[297] მოცემული სურათი მკაფიო მინიშნებას იძლევა იბერიის სამეფოს სიძლიერესა და დანიშნულებაზე უკვე წინა-რომაულ ხანაში. კასიუს დიოს (ახ. წთ. 155-235 წწ.) სიტყვებითაც, დედა-ციხე (‘Ακρόπολις) [არმაზციხე – გ.ქ.] აგებული იყო იმ მიზნით, რომ დაეცვა უვიწროესი ადგილი, სადაც ერთ მხარეს მტკვარი (Cyrus) მოედინება, ხოლო მეორე მხარეს კავკასიონია აღმართული (Dio XXXVII, 1, 4).[298]

ამიერკავკასია, ამასთანავე, აკავშირებდა სავაჭრო გზებით, შავი ზღვის არეალს, ერთის მხრივ, და ცენტრალურ აზიას, ინდოეთსა და ჩინეთს, მეორეს მხრივ. პლინიუსიდან მომდინარე ინფორმაციით, ჯერ კიდევ პომპეუს დიდის (გნეუს პომპეუს მაგნუსი, ძვ. წთ. 106-48 წწ.) პირველი კავკასიული ექსპედიციის (ძვ. წთ. 65 წ.) წევრი, მარკუს ვარო (ძვ. წთ. 116-27 წწ.) იუწყებოდა, რომ მათი ექსპედიციის ხანაში არსებული ინდოეთის სავაჭრო გზა, მდინარეების ბაქტრუსისა და ოქსის გაყოლებით ბაქტრიაზე გამავალი, კასპიის ზღვას კვეთავდა, ხოლო შემდეგ მტკვრის აყოლებით ფასისამდე აღწევდა და იქიდან შავ ზღვამდე (n. h., VI, 51f.). პომპეუსის ექსპედიცია იყენებდა შავი ზღვის სანაპიროდან კასპიის ზღვამდე მიმავალ ძველ სატრანზიტო გზას – გარემოება, რომელიც ამ გზის მიმართ რომაელთა დიდ ინტერესზე მიგვანიშნებს.[299] როგორც პლუტარქე გვამცნობს, პომპეუსს დიდი სურვილი ჰქონდა წინ, კასპიის ზღვისაკენ წაეწია თავისი სამხედრო ძალები, მაგრამ იქ არსებული მრავალრიცხოვანი შხამიანი გველების გამო იძულებული გახდა უკან დაეხია (Plut., Pomp. 36). რომაელთა მიერ, აღმოსავლეთისაკენ მიმავალი სავაჭრო გზების ძიების აუცილებლობა უნდა აიხსნას იმ ხანად პართული სახელმწიფოს არნახული გაძლიერებით, რომელმაც მოახერხა გადაეკეტა მათთვის ინდოეთთან და შორეულ აღმოსავლეთთან ხმელთაშუაზღვისპირეთის დამაკავშირებელი ადრე არსებული გზები.[300]

ამიერკავკასიის ცენტრალურ ნაწილში მდებარე იბერიის სტრატეგიული მნიშვნელობა უნდა ჩანდეს თუნდაც იმ გარემოებაში, რომ სომხეთიდან წამოსულმა პომპეუსმა ჯერ იბერიაზე ილაშქრა, შემდეგ უფრო დასავლეთით მდებარე კოლხეთი დაიპყრო და მხოლოდ ამის შემდეგ გაეშურა, იბერიის აღმოსავლეთით მდებარე, ალბანეთის წინააღმდეგ, თუმცა ამჯერად იბერიის გაუვლელად სომხეთიდან გადასულმა (Dio XXXVII, 3). როგორც ჩანს, კავკასიის კარიბჭის მაკონტროლებელი ცენტრალური ამიერკავკასიის (იგივე იბერიის) დაქვემდებარების გარეშე, ლაშქრობის წამოწყება ამიერკავკასიის დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნაწილებში არ იყო სავსებით უხიფათო საქმე. კასიუს დიო შენიშნავს, რომ პომპეუსი, წინააღმდეგ მისი [გვ. 81] ადრინდელი გადაწყვეტილებისა, იძულებული შეიქმნა უპირველეს ყოვლისა იბერებს შებრძოლებოდა (XXXVII, 1).

მას შემდეგ რაც იბერიის მეფე არტაგი და ალბანელთა ტომობრივი გაერთიანების ბელადი ოროისი (ოროსესი) დამარცხდნენ პომპეუსთან ბრძოლაში, რომაელებმა ისინი "მეგობრებად და მოკავშირეებად გამოაცხადეს" (Plut. Pomp. 34; Dio XXXVIIff.; Strabo XI, III, 5). მაგრამ ეს "მეგობრობა" დიდხანს არ გაგრძელებულა - უკვე ძვ. წთ. 36 წ., მარკუს ანტონიუსის (ძვ. წთ. 83-30 წწ.) პართული ექსპედიციის დროს, რომაელთა ჯარი კანიდიუსის (პუბლიუს კანიდიუს კრასუსი) ხელმძღვანელობით გაგზავნილი იყო იბერთა[301] და ალბანელთა[302] წინააღმდეგ. დიოს ცნობით, იბერთა მეფის ფარნაბაზზე (ფარნავაზ II-გ.ქ.) და ალბანეთის მეფე ზობერზე მიღწეულმა გამარჯვებებმა და რომაელებთან მათი ერთიანობისა და მეგობრობისაკენ ხელახალმა იძულებამ გაამხნევა ანტონიუსი (Dio XLIX, 24f.). ამ სიმხნევის მიზეზი ალბათ ისევ კავკასიონზე გადასასვლელების დიდი მნიშვნელობა იყო, რომლებსაც ორივე ეს ქვეყანა (იბერია, ალბანეთი) აკონტროლებდა და რის გამოც პერსპექტიული ჩანდა კავკასიონის გადაღმა მყოფი მომთაბარე ტომების გამოყენება რომაელთა ინტერესების შესაბამისად და პართელთა საწინააღმდეგოდ.[303] ტაციტუსი მართებულად აცხადებს, რომ მრავალ უღელტეხილზე გაბატონობებულ იბერებს შესაძლებლობა ჰქონდათ კასპიის გზით კავკასიონზე გადმოეყვანათ ჩრდილოელი მებრძოლები და წარმატებით გამოეყენებინათ ისინი საკუთარი პოლიტიკური მიზნების შესაბამისად (იხ. ზემოთ).

მომდევნო ასეული წელი იბერიის სამეფოს სიძლიერის ხანა იყო. იბერებმა არა მარტო წარმატებით განდევნეს სომხეთიდან პართელები, არამედ შეცვალეს კიდეც ისინი იქ რომაელთა ხელშეწყობითა და დარიალის უღელტეხილით გადმოყვანილი მომთაბარე მეომართა სამხედრო ძალის დახმარებით. კერძოდ, ტიბერიუსის ხანაში (ახ. წთ. 14-37 წწ.) რომაელებმა ეფექტური დიპლომატიის გამოყენებით, წააქეზეს იბერიელები და ალბანელები, რათა ისინი, იმიერკავკასიელი სარმატების დახმარებითა და რომაელთა არმიის აქტიური მონაწილეობის გარეშე, თავს დასხმოდნენ პართიას. იბერიის მეფემ ფარასმანეს I-მა (ფარსმან I - გ.ქ.) აიღო არტაქსატა, სომხეთის დედაქალაქი, და თავისი ძმა მითრიდატე (ახ. წთ. 35-52 წწ.) აიყვანა სომხეთის ტახტზე, [გვ. 82] საიდანაც იგი შემდეგ თავისივე ძმისწულისა და ფარასმანესის ძის, რადამისტის მიერ იყო ჩამოგდებული (Tac., Ann. VI, 31-6; XI, 8-9; XII, 44-51; XIII, 5-6, 37; XIV, 26; Plin., n. h., XV, 83; Dio LVIII, 26, 3; LX, 8; Jos., Ant., 18, 97).[304]

ნერონმა (ახ. წთ. 54-68 წწ) თავისი ზეობის წლების მიწურულს (66-67 წწ.) წამოიწყო ახალი კავკასიური ექსპედიციის გრანდიოზული გეგმა (Plin., n. h., VI, 15, 40). არ არის გამორიცხული, რომ იმ ხანად იგი აპირებდა დარიალის უღელტეხილის გადალახვით იმიერკავკასიის დალაშქვრას.[305] ტაციტუსის ინფორმაციით, ნერონმა მრავალ სამხედრო ნაწილს - გერმანიიდან, ბრიტანეთიდან, ილირიიდან - მოუყარა თავი კასპიის გადასასვლელებისაკენ გასაგზავნად, იმ ექსპედიციისათვის, რომელიც ალბანელთა წინააღმდეგ მზადდებოდა („quos idem Nero electos praemissosque ad claustra Caspiarum et bellum quod in Albanos parabat“) (Hist. 1,6,2)[306]. ჩვენ ვერ გამოვრიცხავთ, რომ იმ ხანად ალბანეთი ალანთა ხელქვეით ყოფილიყო მოქცეული; იბერიისაგან განსხვავებით, ალბანეთი მხარს აღარ უწერდა რომაელთა ლაშქრობებს.[307] ასეთ შემთხვევაში, ტაციტუსის ზემომოყვანილი ფრაგმენტის ალბანელების, თ. მომზენის მიერ, ალანებად შესწორება, რეალურად არსებულ მდგომარეობაზე მხოლოდ ფაქტიური მინიშნება იქნებოდა.[308] ტაციტუსის ინფორმაციით, რომელიც იბერთა მეფის ფარასმანეს I-ის გამონათქვამს გვამცნობს, ახ. წთ. I საუკუნის შუახანებში ომი მიმდინარეობდა იბერიასა და ალბანეთს შორის (Ann. 12, 45). ფარასმანესმა, რომელმაც თავი დაოსტატებულ დიპლომატად გამოიჩინა, ეტყობა მიაღწია რომაულ-ალბანურ ურთიერთობათა მკვეთრ და საბოლოო გაუარესებას და აიძულა ალბანელები რომაული ორიენტაცია მათ მიმართ წინააღმდეგობის გაწევის პოლიტიკით შეეცვალათ. [გვ. 83]

თუ ჩვენ იმასაც გავითვალისწინებთ, რომ რომის ურთიერთობა პართიასთან ამასთანავე გაუმჯობესდა ისე, როგორც არასდროს, ასეთ შემთხვევაში, რომის იმპერიის აღმოსავლეთ რეგიონებისათვის უახლოეს მომავალში ჩრდილოეთიდან მომდინარე საფრთხის მოლოდინი და, შესაბამისად, ნერონის მიერ დაგეგმილი პრევენტული ზომების მიღების საჭიროება მეტად სავარაუდო ხდება. რა სახისაც არ უნდა ყოფილიყო იმ წამოწყების ხასიათი, რომელიც ნერონმა ჯერ დაგეგმა, ხოლო შემდეგ მიატოვა, იგი საფიქრებელია, რომ უფრო ითვალისწინებდა რომის პართიასთან ერთად მოქმედებას, ვიდრე მის საწინააღმდეგოდ - ამ ორ სახელმწიფოს შორის მშვიდობის შენარჩუნების საერთო ინტერესები იმჟამად შედუღაბებული იყო კავკასიონის გადაღმა მხრიდან მომდინარე საერთო საფრთხით.[309] ჯერ კიდევ ლუკანი (მარკუს ანეუს ლუკანუსი, ახ. წთ. 39-65 წწ.) მოიხსენიებდა პართელებსა და ალანებს კასპიის კარიბჭესთან კავშირში (Parsalia, VIII, 222-225)[310]:

"და თქვენ, ჰე პართელებო, თუ მე ოდესმე დავინახე

კასპიის კარიბჭე და მასთან ალა(უ)ნური ტომები

მძვინვარე, მუდამ მებრძოლი, მძლე, მე დაგრთეთ ნება,

რათა სპარსეთის მიწაზე გებორიალათ, არ გაიძულებდით

თავშესაფრად გეძებნათ ბაბილონის კედლები".

ალანები, კავკასიონის სამხრეთით მდებარე ქვეყნებისაკენ მუდმივად მსწრაფნი, მნიშვნელოვან საფრთხეს წარმოადგენდნენ ამიერკავკასიის სტაბილურობისათვის და რომაული სტრატეგია საკუთარ მონაწილეობას მოითხოვდა ამ მხარის დაცვაში.[311] ჩრდილოელ მომთაბარეთა შემოსევის საშიშროება, ეტყობა, საკმაოდ აქტუალური იყო; იოსებ ფლავიუსი (ახ. წთ. 37 წ. – 93 წ. შემდეგ), ნერონის უშუალოდ მომდევნო ხანის მოვლენებთან შეხებისას, წერს, რომ: "ალან ხალხს – რომლებიც სკვითები არიან და მეოტის ტბასთან [აზოვის ზღვა – გ.ქ.] ცხოვრობენ – აზრად ჰქონდათ მიდიაზე და მის იქით მდებარე მხარეებზე ალაფის აღების მიზნით თავდასხმა. ასეთი ჩანფიქრის მქონეებმა ხელშეკრულება დაუდეს ჰირკანიის მეფეს; ვინაიდან იგი იყო გაბატონებული უღელტეხილზე, რომელიც მეფე ალექსანდრემ რკინის კარებით ჩაკეტა. მან [ჰირკანიის მეფეს – გ.ქ.] მისცა მათ [ალანებს – გ.ქ.] უფლება მის ქვეყანაზე გაეარათ; ისინი დიდი რაოდენობით მივიდნენ და მოულოდნელად დაეცნენ მიდიას, გაძარცვეს ეს ქვეყანა... და ვერვინ ვერ გაბედა [გვ. 84] მათთვის წინააღმდეგობის გაწევა... ამიტომ ამ ალანებმა ეს ქვეყანა წინაღმდეგობის გარეშე და ძალზე იოლად დაარბიეს და გადავიდნენ სომხეთში, რომელიც დაუცველად იყო გადაშლილი მათ წინაშე. ამ ქვეყნის მეფე, ტირიდატი შეეგება და შეებრძოლა მათ, მაგრამ ბრძოლაში კინაღამ ცოცხლად იყო შეპყრობილი; ვიღაცამ მას შორიდან ბადე ესროლა და თავისაკენ მოქაჩავდა და დაატყვევებდა მას იმწამსვე, თოკი ხმლით რომ არ გადაეწრა და არ გაქცეულიყო ამის თავიდან ასაცილებლად. ამით შეგულიანებულმა ალანებმა მთლად გააცამტვერეს ეს ქვეყანა და წაასხეს დიდი რაოდენობა ადამიანებისა და თან წაიღეს დიდი ალაფი, ორივე ამ სამეფოში აღებული და უკან თავის ქვეყანაში დაბრუნდნენ" (ებრაელთა ომი, 7, 7, 4).[312]

იოსებ ფლავიუსისეული ეს გადმოცემა დაკავშირებული ჩანს კასიუს დიოს ინფორმაციასთან, კერძოდ, რომ პართიის მეფე, ვოლოგესი, ინტენსიურად ცდილობდა ნერონის შემცველ ვესპასიანთან (ახ. წთ. 69-79 წწ.) თანამშრომლობას მიეღწია ალანთა საწინააღმდეგოდ, თუმცა წარუმატებლად.[313] ვესპასიანეს ხანაში, კაპადოკიის პროვინციის ორი ლეგიონითა და კონსულის რანგის მმართველით გაძლიერებას, ბარბაროსთა გამუდმებული თავდასხმების გამო,[314] ჩვეულებრივ ამ მოვლენებს მიაწერენ ხოლმე.

თუმცა მოიპოვება რიგი ფაქტებისა, რომლებიც ამ ეპოქის რამდენადმე უფრო რთულ სურათს გვიხატავენ: სამხედრო კონფრონტაციას რომაელთა და პართელთა შორის.[315] საფიქრებელია, რომ ურთიერთობა რომსა და პართიას შორის მკვეთრად შეიცვალა ვესპასიანეს ეპოქაში, რომელიც ნერონისაგან განსხვავებით, სულაც არ იყო ანთებული სურვილით, ჰქონოდა პართელებთან საერთო თავდაცვითი პროექტები.[316] მას ერჩია, რომ მისი გეგმები არა მარტო [გვ. 85] დამოუკიდებელი ყოფილიყო პართელებისაგან, არამედ გარკვეულად განპირობებულიც კი ყოფილიყო საჭიროებით, დაეძლია მათი ტრადიციული, თუმცა არა ყოველთვის ადვილად შესამჩნევი ოპოზიცია აღმოსავლურ საკითხებში. რომაელთა მიერ ყველაფერი კეთდებოდა, რათა ჩამოყალიბებულიყო გადაულახავი ჯებირი მათი აღმოსავლელი მოწინააღმდეგებისათვის და ყოველნაირად ხელი შეწყობოდა იბერიისა და ალბანეთის რომაულ ორიენტაციას.[317]

რომაული სამხედრო ძალების კონცენტრაცია აღმოსავლეთ საზღვარზე და თვით მისი კონტურების გარეთაც, ამასთანავე, უნდა აიხსნას არა მხოლოდ საკუთარი აღმოსავლური პროვინციების დაცვის საჭიროებით, არამედ მათი ძირითადი პოლიტიკური ამოცანის კონტექსტში: უპირატესობისათვის მიეღწიათ ისეთი უდიდესი საკვანძო მნიშვნელობის არეალზე პოლიტიკური დაწოლის ინტენსიურობის მხრივ, როგორიც იყო კავკასია; ქედს გადაღმა, ჩრდილოეთით, უზარმაზარი სამხედრო რესურსები პერმანენტულ მზადყოფნაში იყო სამხრეთით მიმდინარე პროცესებში პოტენციური ჩარევისათვის. ამ ძალებს ნებისმიერ დროს შეეძლოთ დაერღვიათ წინააზიურ-ახლოაღმოსავლურ არეალში არსებული გეოპოლიტიკური status quo. კავკასიონის უღელტეხილების კონტროლის საშუალებით იქმნებოდა მეტად ხელსაყრელი შესაძლებლობა წინა აზიაში Pax Romana-ს ჩამოყალიბებისათვის. ნ. დებევუაზის შეხედულებით, ის გარემოება, რომ მესოპოტამიაში ჩატარებული თითქმის ყველა რომაული კამპანია სომხეთში ლაშქრობით იწყებოდა, უარსაყოფელს ხდის წარმოდგენას, თითქოს რომაული ინტერესები კავკასიაში მხოლოდ კომერციული და არა სამხედრო ხასიათისა ყოფილიყოს.[318] ამიერკავკასიაში რომაელთა ძირითადი ამოცანა, ვფიქრობთ, იყო არა იმდენად კავკასიაში ჩრდილოეთიდან გადმოსული ბარბაროსებისათვის გზის გადაკეტვა, რამდენადაც მათი საკუთარი სტრატეგიული ინტერესებისათვის დაქვემდებარება. მხოლოდ ასეთი საშიშროების არსებობის შესაძლებლობაც კი უკვე მნიშვნელოვან იარაღს წარმოადგენდა რომაელთა ხელში, მიმართულს მათი აღმოსავლელი ოპონენტების საწინააღმდეგოდ.

ისეთი ძნელად სამართავი ძალებით მანიპულირება, როგორიც ჩრდილოელი მომთაბარეები იყვნენ, უკიდურეს მძიმე და სახიფათო ამოცანას წარმოადგენდა და მოითხოვდა რეგიონში რომის სამხედრო ნაწილების ყოფნას. რომაელთა გეგმების განსახორციელებლად აუცილებელი ხდებოდა კაპადოკიაში არმიის ერთეულების, ხოლო ამირკავკასიაში გარნიზონების დგომა. მოკავშირე რეგიონალური ძალაუფლების არსებობა რომაელებს [გვ. 86] გარკვეულ უპირატესობას მიანიჭებდა მეტოქეებზე. ამ თვალთახედვით იბერთა მიმხრობა უდიდესი სტრატეგიული მნიშვნელობის მქონე ფაქტი იყო. კავკასიის კარიბჭეზე გაბატონებულ იბერებს, ამავე დროს, გააჩნდათ ტრადიციულად მჭიდრო კავშირები ალანურ-სარმატულ, ნომადურ ტომებთან – რაც მეტად ხელსაყრელ გარემოებას წარმოადგენდა ორივე მხარისათვის და რაც მთელი შუასაუკუნეების ეპოქის განმავლობაში შენარჩუნებული იყო ცვალებადი წარმატებით.

ახ. წთ. 77 წ., რომაული ლეგიონის, Legio XVI Flavia Firma-ს, სირიიდან სატალაში, მცირე სომხეთში,[319] გადანაცვლების თარიღი და მისი გაერთიანება Legio XII Fulminata-სთან, მ. ჰირიუს ფრონტოს საექსპედიციო კორპუსად, მიჩნეულია ალანთა შემოსევისა და ამავე დროს რომაელთა კონტრშეტევის მაუწყებლად. ეს თარიღი დადასტურებას ჰპოვებს და კიდევ უფრო დიდი სიზუსტითაც კი შეიძლება იყოს დაფიქსირებული რომაელთა მიერ იბერებისათვის ჰარმოზიკეს (ანუ არმაზციხეს),[320] გამაგრებაში გაწეული დახმარების ხანის განსაზღვრით, რასაც ადგილი ჰქონდა ახ. წთ. 75 წ. საკვლევი თემიდან გამომდინარე დიდი მნიშვნელობა არ უნდა ჰქონდეს იმის განსაზღვრას ეს მოვლენა მომხდარა, როგორც გამაფრთხილებელი ზომა მტრის თავდასხმის მოლოდინში, თუ მხოლოდ ამ თავდასხმის შედეგი იყო.[321] ეს გარემოება ნებისმიერ შემთხვევაში, მოწმობს, რომ ახ. წთ. 75 წ. რომაელთა საჯარისო ნაწილები და მშენებლები უკვე იბერიაში არიან და ამდენად მათი სამხედრო ექსპედიცია ამ თარიღზე უფრო ადრე უნდა დაწყებულიყო.[322] ინფორმაცია იბერიაში რომაელთა აქტიურობის შესახებ მიღებულია ბერძნულ ენაზე შესრულებული წარწერიდან, რომელიც მცხეთის, იბერიის დედაქალაქის, მახლობლად იყო ნაპოვნი: "თვითმპყრობელმა კეისარმა ვესპასიანე სებასტოსმა, დიდმა ქურუმთმთავარმა, შვიდჯერ ტრიბუნის ხელისუფლებით აღწურვილმა, თოთხმეტჯერ თვითმპყრობელად (არჩეულმა), ექვსჯერ ჳპატოსმა, მეშვიდჯერ გამოცხადებულმა, სამშობლოს მამამ, ცენზორმა და თვითმპყრობელმა ტიტე კეისარმა, სებასტოსის ძემ ხუთჯერ ტრიბუნის ხელისუფლებით აღწურვილმა, ოთხჯერ ჳპატოსმა, [გვ. 87] მეხუთედ გამოცხადებულმა, ცენზორმა და დომიციანე კეისარმა, სებასტოსის ძემ, სამჯერ ჳპატოსმა, მეოთხედ გამოცხადებულმა, იბერთა მეფეს, მითრიდატეს მეფე ფარსმანისა და (ი) ამაზასპუჰის ძეს, კეისრის მეგობარსა და რომაელთა მოყვარულს, და ხალხს ეს კედლები გაუმაგრეს"[323]. საინტერესოა, რომ ქართლის ცხოვრება იცნობს ვესპასიანეს, თუმცა იერუსალიმში მის ლაშქრობასთან დაკავშირებით: "და მეფობდეს შემდგომად მისსა ძენი მისნი. ხოლო ამათსა მეფობასა [ქართლის მეფეების – ბარტომისა და ქართამის – გ.ქ.] უესპასიანოს ჰრომთა კეისარმან წარმოტყუენა იერუსალემი, და მუნით ოტებულნი ურიანი მოვიდეს მცხეთას და დასხდეს ძუელთავე ურიათა თანა, რომელთა თანა ერთნეს შვილნი ბარაბასნი, რომელი ჯვარცმასა უფლისასა განუტევეს ურიათა უფლისა ჩუენისა იესოს წილ" (I, 44). ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისაში, ისევე როგორც ცხოვრება მეფეთ მეფისა დავითისაში, ვესპასიანე მის ძესთან, ტიტუსთან, ერთად არის მოხსენიებული: "ვითარცა იტყჳს ესაია: აღიღე და წარწყმიდე ყოველი წული მათი, ტიტოს და სპასიანოსის მიერ" (I, 164).

ის გარემოება, რომ ზემომოყვანილი ბერძნული წარწერა ნაპოვნი იყო მცხეთიდან 7 კმ სამხრეთით და არა დარიალის უღელტეხილის მახლობლად, რა თქმა უნდა, არ გამორიცხავს იმის შესაძლებლობას, რომ ეს თავდაცვითი ნაგებობები ალანთა წინააღმდეგ იყო აგებული, როგორც ამაში ეჭვი ეპარება მ. ჰაილს.[324] ამ მხრივ რამდენადმე გასათვალისწინებელია ი. რაინეგსის ცნობა, რომ სწორედ მცხეთის ჩრდილოეთით, საქართველოში მის ჩასვლამდე (ანუ 1779 წ.), არცთუ მრავალი წლით უფრო ადრე, ერთ-ერთ მაღლობზე მკვიდრად ნაგებ ნახევრადმიტოვებულ ციხე-სიმაგრეში (ალბათ ბებრის ციხეს გულისხმობს – გ.ქ.) ნაპოვნი ყოფილა ბერძნულ ენაზე შესრულებული წარწერა, თუმცაღა დაუთარიღებელი, რომელზედაც ადგილობრივი, ერუდირებული ქართველების მიერ ამოკითხული ყოფილა სიტყვა აკროფთოპოლისი (Acroftopolis). ი. რაინეგსი ვარაუდობს, რომ ეს უნდა ყოფილიყო მცხეთის ძველი სახელწოდება.[325] მაგრამ, როგორც უკვე ვიცით კასიუს დიო აკროპოლისს (‘Ακρόπολις), არმაზციხეს უწოდებდა და არა მცხეთას.

ა. ბოსვორსის მიხედვით, ვესპასიანეს წარწერის დიპლომატიურმა ენამ არ უნდა გააბუნდოვნოს ის ფაქტი, რომ რომის საჯარისო ნაწილები განლაგებულნი იყვნენ იბერიაში და რომ ნერონის გეგმა იმპერიის დასავლეთში მომხდარი აჯანყების გამო ჩაშლილი, ატაცებული და ძირითადად აღსრულებული იყო ფლავიუსი იმპერატორების მიერ. მისი აზრით, იბერიაში მდგომი რომაული ნაწილები, წარმოდგენილი XII Fulminata-ს ან XVI Flavia-ს [გვ. 88] ლეგიონერებით, კაპადოკიის ლეგატის ზედამხედველობის ქვეშ იმყოფებოდნენ.[326]

ამავე დროს, მარკუს ჰირიუს ფრონტო ნერატიუს პანსას წარწერა სეპინუმიდან (თანამედროვე სეპინო, ტერავეკიაში, იტალია) შემდეგნაირად გვამცნობს მის თანამდებობას: „leg(atus) pr(o) pr(aetore) [imp(eratoris) Caesaris Vespasiani Aug(usti) exercit]us qui in A[---]“. ვინაიდან ამ წარწერაში გვხვდება გამოთქმა: "exercitus qui in... est" და არა ჩვეულებრივ ასეთ შემთხვევაში გამოყენებული ფორმულა: "exercitus qui est in...", მ. თორელი დაასკვნის, რომ ამ შემთხვევაში აღნიშნულ თანამდებობას კავშირი არა აქვს საზღვარზე მყოფ exercitus-ის ჩვეულებრივ სარდალთან. მისი აზრით, ჰირიუს ფრონტოს თანამდებობა, წარწერის მიახლოებული თარიღის, ახ. წთ. 75 წ. (პართიაში ალანთა შეწრისა და იბერთა მეფისათვის თავდაცვითი გალავნის აგების ხანა), ისევე როგორც ფრონტოს განსაკუთრებული გამოცდილების გათვალისწინებით აღმოსავლეთის პოლიტიკურ და სამხედრო საქმეებში, ინტერპრეტირებული უნდა იყოს აღმოსავლური ექსპედიციის მთავარსარდლისა შესატყვისად და ამისდა შესაბამისად წარწერის ტექსტი დასრულებული უნდა იყოს შემდეგი სახით: „leg(atus) pr(o) pr(aetore) [imp(eratoris) Caesaris Vespasiani Aug(usti) exercit]us qui in A[rmeniam Maiorem an in A[lanos anda in A[lbanos missus est---]“.[327]

ქართული მატიანეების მიხედვით, მცხეთის ბერძნული წარწერის იბერიის მეფის მითრიდატეს დაახლოებით თანამედროვენი გამოდიან ქართლის ორი მეფე, აზორკი არმაზში და არმაზელი მცხეთაში, რომელნიც ერთდროულად მართავდნენ ქვეყანას. ამიტომ სპეციალისტები ფიქრობენ, რომ სწორედ მითრიდატე II, იბერიის მეფე, უნდა იგულისხმებოდეს ორივე ამ სახელის, აზორკისა და არმაზელის, ქვეშ. გ. მელიქიშვილის მიხედვით, არ არის გამორიცხული, რომ ზოგიერთ იბერ მეფეს ორი სახელი ჰქონდა ერთი ადგილობრივად გამოყენებული და მეორე, მითრიდატე, რომელიც შესაძლოა წარმოადგენდა გარე სამყაროში გამოყენებულ იბერიის მეფეთა დინასტიურ სახელს და ცნობილი იყო თუნდაც მოვსეს ხორენაცის სომეხთა ისტორიიდან.[328]

სახელწოდება არმაზელი ქართული სადაურობის -ელი სუფიქსით არის გაფორმებული და საფიქრებელია, რომ იგი იყო არა მეფის სახელი, არამედ აზორკის სახელისადმი დართული ტერიტორიული ეპითეტი, რომელიც ქართლის ცხოვრების ტექსტის თანახმად არმაზში მეფობდა. თვით სახელწოდება აზორკი, თავის მხრივ, უეჭველად დაკავშირებულია ქართლის პირველი მეფის (მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს ცნობის), აზოს სახელთან, რომელიც [გვ. 89] (აზორკის მსგავსად?) აგრეთვე ცნობილია სომეხთა ისტორიიდან მიჰრდატ/მითრიდატეს ფორმით (II, 8, 11). კ. თუმანოვის აზრით, მსგავს პოლინომიას უნდა აეძულებინა ლეონტი მროველის წყაროს ანონიმური ავტორი, ერთი მეფე ორად "გაეხლიჩა", რაც უკავშირდებოდა, ერთის მხრივ, ორ მეფეს შორის ქვეყნის ხანმოკლე დაყოფას ახ. წთ. 370-378 წწ., რომელთაგანაც ერთი რომაელთა, ხოლო მეორე – ირანის ვასალი იყო და, მეორეს მხრივ, ახ. წთ. პირველი საუკუნის შუა ხანებიდან მეორე საუკუნის შუა ხანებამდე იბერიაში პიტიახშთა ინსტიტუტის არსებობას.[329]

მეფეთა ცხოვრება ამ დაყოფას ათარიღებს ახ. წთ. პირველი საუკუნით: "ხოლო პირველსავე წელსა მეფობისა მისისა [ადერკის, ქართლის მეფისა - გ.ქ.] იშვა უფალი ჩუენი იესო ქრისტე, ბეთლემს ურიასტანისასა" (I, 35) და თვით კონკრეტულ მითითებას იძლევა ორივე ამ იბერიული სამეფოს ტერიტორიული განფენის შესახებ: "ხოლო ამას ადერკის ესხნეს ორნი ძენი, რომელთა ერქუა სახელად ერთსა ბარტომ და მეორესა ქართამ. და ამათ განუყო ყოველი ქუეყანა თჳსი: მისცა ქალაქი მცხეთა და ქუეყანა მტკუარსა შიდა ქართლი, მუხნარით კერძი ქალაქი და ყოველი ქართლი მტკუარსა ჩრდილოეთი, ჰერეთითგან ვიდრე თავადმდე ქართლისა და ეგრისისა - ესე ყოველი მისცა ბარტომს ძესა თჳსსა, ხოლო არმაზით კერძი ქალაქი, მტკუარსა სამხრით ქართლი, ხუნანითგან ვიდრე თავადმდე მტკურისა, და კლარჯეთი ყოველი მისცა ქართამს ძესა თჳსსა. და მოკუდა ადერკი" (I, 43).[330] [გვ. 90] მეფეთა ცხოვრების თანახმად, ბარტომი და ქართამი იყვნენ შესაბამისად არმაზელისა და აზორკის პაპები (მამის მამები).

სომხეთში ალანთა ლაშქრობის თაობაზე იოსებ ფლავიუსის გადმოცემას, ამავე დროს ქართლის ცხოვრებისეულ აზორკისა და არმაზელის ამბავთან ეძებნება პარალელი: "ესე მეფენი არმაზელ და აზორკ იყვნეს კაცნი მჴნენი და შემმართებელნი. და შეითქუნეს ესენი და განიზრახეს ძიება საზღვართა ქართლისათა... ამათ მეფეთა ქართლისათა აზორკ და არმაზელ მოუწოდეს ოვსთა და ლეკთა, და გარდამოიყვანნეს ოვსთა მეფენი, ძმანი ორნი გოლიათნი, სახელით ბაზუკ და აბაზუკ, სპითა ოვსეთისათა. და მათ გარდამოიტანნეს თანა პაწანიკნი და ჯიქნი. და გარდამოვიდა მეფე ლეკთა და გარდამოიტანნა დურძუკნი და დიდონი. და ამათ მეფეთა ქართლისათა შემოკრიბნეს სპანი თჳსნი და შეკრბა ესე ყოველი სიმრავლე ურიცხჳ. და სიმარჯჳთ ფარულად შეკრბეს, ვიდრე შეკრბებოდეს სპანი სომეხთანი. და შევიდეს ესენი სომხითს და უგრძნეულად წარმოსტყუენეს შირაკუანი და ვანანდი ბაგრევანამდე და ბასიანამდე, და შეიქცეს და ჩატყუენეს დაშტი ვიდრე ნახჭევანამდე, და აღიღეს ტყუე და ნატყუენავი ურიცხჳ, და აღივსნეს ყოვლითავე ხუასტაგითა, და გამოვლეს გზა ფარისოსისა... ესე ყოველნი ჩრდილონი განსრულ იყვნეს მტკუარსა და მისრულ იყვნეს კამბეჩოანს, და დაებანაკათ იორსა ზედა, და განიყოფდეს ტყუესა და ნატყუენავსა" (I, 45-46).[331]

რაც შეეხება მდინარე იორზე დაბანაკებულ ადგილს, შდრ. პრისკე პანიონელის (Hist., Fr. 47) და იოანე ლიდეს (De Mag., 3, 52) ცნობები, კასპიის კარებთან მიმართებაში მოხსენიებულ იუროიპაახ-ის ან ვირაპარახ-ის შესახებ,[332] რომელიც შესაძლოა უდაბნოში, იორის ქვემო წელზე იყოს ლოკალიზებული, სადაც უკანასკნელ წლებში დიდი საფორტიფიკაციო კომპლექსი აღმოჩნდა, დათარიღებული გვიანი ბრინჯაოს ხანიდან ადრეულ შუასაუკუნეებამდე. ზემონახსენები ქართლის ცხოვრების აბაზუკი (სომხურ თარგმანში – [გვ. 91] ანბაზუკი), ოსეთის ორ მეფე-ძმათაგან ერთ-ერთი, როგორც ჩანს, იგივე პროკოპი კესარიელის ომთა ისტორიის ამბაზუკია, რომელიც რომაელთა და მათი იმპერატორის, ანასტასი I-ის (დაახლ. 430-518 წწ.) მეგობრად ითვლებოდა, თუმცა ჰუნი იყო წარმომავლობით. ამბაზუკს სურდა, მისი კუთვნილი და კასპიის კართან მდებარე ციხე-სიმაგრე ამ კართან ერთად რომაელებისათვის გადაეცა ჯერ კიდევ 502 წ. სპარსელებთან ომის დაწყების წინ (1, 10, 9ff.). ქართლის ცხოვრებაში მისი სახელის ორ ნაწილად ბაზუკად და აბაზუკად "გაყოფა" ალბათ ბიბლიურ გოგსა და მაგოგთან ასოცირებით იყო გამოწვეული.

ქართლის ცხოვრების ზემომოყვანილი სიუჟეტი გაერთიანებული ქართულ-ჩრდილოკავკასიური ლაშქრობის შესახებ, რომელსაც, სავარაუდოდ ადგილი უნდა ჰქონოდა ახ. წთ. პირველი საუკუნის მეორე ნახევარში, დიდი ექსპრესიით არის აღწერილი მოვსეს ხორენაცის სომეხთა ისტორიაში, თუმცა ავტორი მხოლოდ ქართლის ნახევარს (შდრ., ზემოთ, იბერიის სამეფოს ორ ნაწილად დაყოფის შესახებ) მიიჩნევს ალანთა მოკავშირედ: "იმ ხანებში ალანები შეუთანხმდნენ ყველა მთიელებს, მიიმხრეს ქართველთა ნახევარი ქვეყანაც და დიდძალი ლაშქრით მოეფინნენ ჩვენს მიწა-წყალს. არტაშესმაც შეჰყარა თავისი მრავალრიცხოვანი ჯარი და ატყდა ომი ორ მამაც, მშვილდოსან ნათესავს შორის. ალანებმა ცოტა უკან დაიწიეს, გადალახეს დიდი მდინარე მტკვარი და დაიბანაკეს მის ჩრდილო ნაპირზე. არტაშესი მიჰყვა მათ და დაისადგურა [მტკვრის] სამხრეთით; [მეტოქეებს] მდინარე ჰყოფდა ერთმანეთისაგან" (II, 50).[333] ამავე ამბის მომდევნო ნაწილი უეჭველად ატარებს ფოლკლორული შემოქმედების ნიშნებს.

კავკასიის ისტორიის სპეციალისტთა შეხედულებით, ქართული და სომხური მატიანეების ეს მონაცემები შესათანაპირებელია იოსებ ფლავიუსის ზემომოყვანილ ინფორმაციასთან და ამის გათვალისწინებით იყენებენ მათ მიდიაში ალანთა შესევის კავკასიური გზის (დარიალის უღელტეხილის გავლით) სამტკიცებლად.[334]

აღსანიშნავია, რომ იოსებ ფლავიუსის სახელი გვხვდება ქართლის ცხოვრებაში შემავალი თხზულების, მეთორმეტე საუკუნის პირველი ნახევრით დათარიღებული, ცხოვრება მეფეთ მეფისა დავითისის ტექსტში [გვ. 92] ებრაელი იოსების სახით: "ხოლო ამად რა თხრობად მოვიწიე, ვაებისა ღირსად შევრაცხენ დიდნი იგი და სახელოვანნი გამომეტყუელნი, ვიტყჳ უკუე უმიროსსა და არისტოვლის ელინთა, ხოლო იოსიპოს ებრაელსა, რომელთაგანმან ერთმან ტროადელთა და აქეველთანი შეამკვნა თხრობანი, თუ ვითარ აღამემნონ და პრიამოს, ანუ აქილევი და ეკტორი, მერმეცა ოდისეოს და ორესტესი ეკუეთნეს, და ვინ ვის მძლე ექმნა; და მეორემან ალექსანდრესნი წარმოთქუნა მძლეობანი, სიმჴნენი და ძლევა-შემოსილობანი; ხოლო მესამემან ვესპასიანე ტიტოჲს-მიერნი მეტომეთა თჳსთა-ზედანი წირნი მისცნა აღწერასა" (I, 342).

მოვსეს ხორენაცმა შემოინახა ვარიანტი – სომეხთა მეფის, ტირიდატეს ალანთა მიერ მოსალოდნელი დატყვევებიდან დახსნის თაობაზე – იოსებ ფლავიუსის ტექსტის ზემომოყვანილი (ებრაელთა ომი, 7, 7, 4) და აქვე ისევ განმეორებული ფრაგმენტისა: "ამ ქვეყნის მეფე, ტირიდატი [სომხეთის მეფე თრდატი – გ.ქ.], შეეგება და შეებრძოლა მათ, მაგრამ ბრძოლაში კინაღამ ცოცხლად იყო შეპყრობილი; ვიღაცამ მას შორიდან ბადე ესროლა და თავისაკენ მოქაჩავდა და დაატყვევებდა, მას იმწამსვე თოკი ხმლით რომ არ გადაეწრა და არ გაქცეულიყო ამის თავიდან ასაცილებლად. ამით შეგულიანებულმა ალანებმა მთლად გააცამტვერეს ეს ქვეყანა და წაასხეს დიდი რაოდენობა ადამიანებისა და თან წაიღეს დიდი ალაფი, ორივე ამ სამეფოში აღებული და უკან თავის ქვეყანაში დაბრუნდნენ". თუმცა სომეხთა ისტორიაში ეს ამბავი უკავშირდება სხვა სახელწოდების მქონე ჩრდილოელ ხალხს - ბასილებს - და ამასთანავე ბრძოლის საბოლოო შედეგი სრულიად განსხვავებულად არის აღწერილი, თითქოს ავტორს წინ ედო იოსებ ფლავიუსის ტექსტი და წინასწარი განზრახვით შეეცადა მის ჩანაცვლებას: "თრდატ მეფე სომხეთის მთელი ლაშქრით დაეშვა გარგარელთა ველზე; იქ იგი შეეჩეხა და ბრძოლა გაუმართა ჩრდილოელებს. როცა მოწინააღმდეგები ერთმანეთს მიეტევნენ, [თრდატმა] გმირულად შეუტია მტერს და ორად გააპო მათი ჯარი... ეს რომ ბასილთა მეფემ დაინახა, მიუახლოვდა თრდატს, ცხენის აღკაზმულობიდან ამოაძრო გამოქნილი ტყავით დაფარული, მყესისგან დაწნული საბელი და უკნიდან ძლიერად სტყორცნა მას, ოსტატურად მოსდო მარცხენა მხარეზე და მარჯვენა იღლიაზე მაშინ როცა [თრდატს] შემართული ჰქონდა ხელი, რათა დაეკრა ვინმესთვის ხმალი. მას ეცვა იმგვარი ჯაჭვკურტაკი, რომელსაც ისრები ვერც კი კაწრავდნენ. რახან [მტრის მეფემ] ვერ შეძლო ხელით დაეძრა გოლიათი, მან თავისი ცხენის მკერდზე [გამოაბა იგი], მაგრამ ვიდრე ცხენს მათრახს გადაუწერდა, თრდატმა დაასწრო, მარცხენა ხელით სწვდა საბელს და საშინელი ძალით მოჰქაჩა თავისკენ, მარჯვედ დაჰკრა ორლესული, შუაზე გააპო მხედარიცა და ცხენის თავ-კისერიც. როცა [მტრის] მთელმა ჯარმა თავისი მეფე და სარდალი ეგზომ [გვ. 93] საშიში მკლავით გაჩეხილი იხილა, პირი იბრუნა და გაიქცა. თრდატი გამოუდგა მათ და ჰუნთა ქვეყნამდე მისდია..." (II, 85).[335]

ქართლის ცხოვრებაც იუწყება, აზორკისა და არმაზელის ხანაში ციხე-სიმაგრეთა გამაგრების თაობაზე, მაგრამ მხოლოდ სომეხთა მიერ ჩრდილოური კოალიციის დამარცხების მომდევნო პერიოდში: "...შემოიხუეწნეს ორნივე მეფენი ქართლისანი მცხეთას, მოწყლულნი. მაშინ სუმბატ [სომეხი სარდალი - გ.ქ.] გამარჯუებული შემოვიდა ქართლად, და მოაოხრა ქართლი, რომელი პოვა ციხეთა და ქალაქთა გარე; ხოლო ციხე-ქალაქთა არა ჰბრძოდა, რამეთუ არა მზა იყო მსწრაფლ გამოსვლისაგან... ხოლო მეფენი ესე ქართლისანი, არზოკ და არმაზელ, სიფიცხლითა გულისა მათისათა არა შეუშინდეს, არამედ განამაგრნეს ციხენი და ქალაქნი თჳისნი..." (I, 47).

ასე, რომ ქართულ-სომხური წყაროების მონაცემები მთლიანობაში ემთხვევიან ახ. წთ. I საუკუნის მეორე ნახევრის შუა ხანებისათვის ისტორიული წყაროების მიერ აღდგენილ სურათს.

ამავე დროს, ჩვენ არა ვართ სავსებით დარწმუნებული, რომ ვესპასიანეს მიერ არმაზციხის გალავნის გამაგრება მხოლოდ და მხოლოდ ალანთა წინააღმდეგ იყო მიმართული. როგორც ცნობილია, ქვა ვესპასიანესა და მისი შვილების წარწერით ნაპოვნი იყო მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ავწალის ჰიდროელექტროსადგურის მახლობლად მდებარე რკინიგზის ხიდთან,[336] სამხრეთ-სამხრეთ-აღმოსავლეთის მხრიდან არმაზციხეში შესასვლელის ჩამკეტ საუკეთესო ადგილას.[337] ისიც გასათვალისწინებელია, რომ ვესპასიანეს მოკავშირის, მითრიდატე II-ის ხანის არმაზციხის ნეკროპოლის ერთ-ერთ არამეულ წარწერაში იბერიის პიტიახშის, შარაგასის, სომხეთში მიღწეული გამარჯვებებია მოხსენიებული;[338] კ. თუმანოვის განცხადებით, მითრიდატე ყოველ შემთხვევაში ცდილობდა მაინც განეგრძო თავისი მამის, ბიძის და ძმის სომხური პოლიტიკა.[339] ნ. დებევუაზი ხაზგასმით შენიშნავს, რომ მაშინ როდესაც ისეთი გამაფრთხილებელი ღონისძიებები, როგორიცაა რომაელთა მიერ იბერიაში ციხე-სიმაგრეების გამაგრება, ეტყობა ძირითადად ალანთა მოსათოკად ტარდებოდა, არ არის გამორიცხული, რომ [გვ. 94] იმავე დროს პართელთა წინააღმდეგაც ყოფილიყო მიმართული. როგორც ცნობილია, ახ. წთ. 76 წ. მ. ულფიუს ტრაიანემ, მომავალი იმპერატორის მამამ, მიიღო ტრიუმფალური ინსიგნიები პართიის მეფის, ვოლოგეს I-ზე მიღწეული რომელიღაც დიპლომატიური გამარჯვების გამო.[340]

რომაული სამხედრო ნაწილების ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ამიერკავკასიაში ყოფნა, როგორც ირკვევა არ იყო ხანმოკლე მოვლენა, რომ არაფერი ვთქვათ ამიერკავკასიის დასავლეთ ნაწილზე, რომელიც თითქმის მუდმივად მათი ძალაუფლების ქვეშ რჩებოდა. ახ. წთ. 95 წ. დაწერილ სტატიუსის (ახ. წთ. 45-96 წწ.) პოემაში "სილვა" კასპიის კარიბჭე წარმოდგენილია კაპადოკიის არმიის მოქმედების ბუნებრივ რეგიონად (Silv., 4, 4, 63f.).[341] ამიერკავკასიაში ფლავიუსთა გვიანდელი ხანის რომაელთა ყოფნის დამატებით მოწმობას წარმოადგენს კავკასიონის ქედსა და კასპიის ზღვას შორის მდებარე გობუსტანში, ქ. ბაქოს სამხრეთ-დასავლეთით, ნაპოვნი წარწერა: "Imp(eratore) Domitiano Caesare Aug(usto) Germanic(o) L(ucius) Iulius Maximus (centurio) leg(ionis) XII Ful(minatae)". იგი ამოკვეთილი იყო ბეიუქ დაშის ("დიდი ქვა") კლდეზე და ახ. წთ. 84 წ. მომდევნო ხანით უნდა დათარიღდეს, როგორც ამაზე იმპერატორის წოდება Germanicus-ი მიუნიშნებს.[342] ჯერ კიდევ ნახევარი საუკუნის წინ ლ. ელნიცკიმ ივარაუდა, რომ ლ. იულიუს მაქსიმუსი, XII ლეგიონის ნაწილიდან, განეკუთვნებოდა აბსაროსის, ფაზისის ან ჰარმოზიკეს რომაულ გარნიზონს.[343] თუმცა იბერიაში, კოლხეთისაგან განსხვავებით, რომელიც რომის იმპერიის ნაწილს წარმოადგენდა, რომაულ სამხედრო ერთეულებს მხოლოდ იბერიის ხელისუფლების ნება-სურვილით შეეძლოთ დგომა. ის გარემოება, რომ იბერიის მეფეები დიდი მეფის ტიტულს ატარებდნენ, უნდა მოწმობდეს იბერიის სამეფოს მნიშვნელოვან პოტენციალზე. არმაზციხის ნეკროპოლის სამარხებში გამოვლენილ, ბერძნულ და არმაზული ტიპის არამეულ წარწერებში სხვა იბერ მეფეთა შორის, მეფე მითრიდატეც (რომელსაც ფლავიუსები გალავნის გამაგრებაში დაეხმარენ) არის მოხსენიებული: მეფე მითრიდატე, დიდი მეფე, ძე მეფე ფარასმანესი [ფარსმან I-ი - გ.ქ.], დიდი მეფისა.[344]

ლეგიონი XII Fulminata მოხსენიებული იყო აგრეთვე მდ. არეზის მარცხენა ნაპირზე, კარიაგინოსთან (აზერბაიჯანის რესპუბლიკა) ნაპოვნ და ამჟამად დაკარგულ ქვაზე.[345] აზერბაიჯანშივე, ბუიუქ დეღნესთან ნაპოვნი [გვ. 95] ბერძნული ეპიტაფია განეკუთვნებოდა ახ. წთ. მეორე საუკუნეს.[346] საგარეჯოსთან მდებარე მეექვსე საუკუნის ნინოწმინდის ტაძრის გარეთა კედელში ჩასმულ და ვარდულის ბარელიეფებით შემკულ დიდი ზომის ოთხკუთხა ქვიშაქვაზე ამოტვიფრულია უცნაური სახის წარწერა. გამოყენებული ქვიშაქვა ადგილობრივი წარმომავლობის უნდა იყოს და საფიქრებელია, რომ ეკლესიის აგების დროს მეორადად ყოფილიყო გამოყენებული. მიუხედავად იმისა, რომ ეს წარწერა შეიცავს ცალკეულ ლათინურის მიმსგავსებულ ასოებს, იგი ნამდვილად არ არის ლათინური და არ არის გამორიცხული, რომ რომაელი ჯარისკაცების მიერ გამოყენებულ საიდუმლო დამწერლობით შესრულებულ წარწერას წარმოადგენდეს.

ლათინური და ბერძნული წარწერების გამოვლენის ფაქტი იბერიასა და კასპიის ზღვას შორის მდებარე მხარეში, სავარაუდოდ დაკავშირებული უნდა იყოს რომაელთა და იბერთა ზემოაღნიშნულ საერთო სტრატეგიულ ინტერესებთან, კონტროლის ქვეშ ჰყოლოდათ ამ არეალში განლაგებული უღელტეხილები. იბერიელთა სამფლობელოების აღმოსავლეთის მიმართულებით გავრცელება, რაც ამავე დროს აღმოსავლელი მეტოქეების ხარჯზე მათი პოლიტიკური ძალაუფლების ექსპანსიის გარანტიას იძლეოდა, რა თქმა უნდა, რომის იმპერიის ინტერესებშიც შედიოდა. ამის გამო, Legio XII Fulminata-ს მონაწილეობა რომაელი იმპერატორის კლიენტის, იბერიის მეფის ლაშქრობაში პართელთა მოკავშირე, ალბანელების წინააღმდეგ, მოსალოდნელი იქნებოდა.[347]

არმაზისხევში ნაპოვნი, ახ. წთ. II საუკუნის ორენოვანი – ბერძნულ-არამეული - ეპიტაფია დამატებით საბუთს იძლევა, იბერიაში რომაელთა, თუ მათ შთამომავალთა ყოფნის მტკიცების სასარგებლოდ. არამეული წარწერა (ბერძნულისაგან ოდნავ განსხვავებული) გვამცნობს: "მე სერაფიტი, ასული ზევახისა, მცირისა პიტიახშისა ფარსმან მეფისა, მეუღლე იოდმანგანისა - ძლევამოსილისა და მრავალი გამარჯვების მომპოვებელი ეზოსმოძღვრისა ხსეფარნუგ მეფისა ძისა აგრიფა ეზოჲსმოძღვრისა ფარსმან მეფისა, ვაება ვაებისა. ის რაც იყო... არადასრულებული და იმდენად კეთილი და მშვენიერი იყო, რომ არავინ იყო მსგავსი სილამაზით, და გარდაიცვალა 21 წლისა",[348] ხოლო ბერძნული ტექსტი იძლევა სერაფიტის მამამთილის სრულ სახელს - პუბლიკიუს აგრიპა და მას პიტიახშად მოიხსენიებს: "სერაპიტი, მცირისა პიტიახშის ზევახის ასული, პიტიახშ პუბლიკიოს აგრიპას ძის, იბერთა დიდი მეფის ქსეფარნუგის მრავალი გამარჯვების მომპოვებელი ეზოსმოძღვრის, იოდმანგანის მეუღლე გარდაიცვალა ახალგაზრდა, 21 წლისა, რომელსაც [გვ. 96] ჰქონდა უბადლო სილამაზე".[349] ეს პიროვნება, ა. ბოსვორსის შენიშვნით, ვერ იქნებოდა იბერიელი დიდებული, რომელმაც რომაული მოქალაქეობა მიიღო. მოქალაქეობის მინიწება კლიენტი-სახელმწიფოს გამორჩეული წევრებისათვის ხდებოდა იმპერატორის მიერ ბოძებით და მსგავს შემთხვევაში მოსალოდნელი იყო, რომ რომაული მოქალაქეობის მიმღებს ეტარებინა იმპერიული ნომენი, თუმცა აგრიპას ძე, იოდმანგანი უკვე სავსებით "გაიბერიელებული" უნდა ყოფილიყო.[350]

იბერიის სამეფო სახლში დასტურდება რომაული სახელის მატარებელი პიროვნება - ფლავიუს დადესი. მისი სახელი ამოტვიფრულია არმაზციხის ნეკროპოლის ერთ-ერთ სამარხში ნაპოვნ ვერცხლის ლანგარზე: "მე მეფე ფლავიუს დადესმა ვაჩუქე ბერსუმა პიტიახშს". "ბერსუმა პიტიახშის" ქვემოთ ამოკაწრულია სხვა ხელით, დაუდევრად და მკრთალად Makedoni – "მაკედონს".[351] ფლავიუს დადესის სახელის მატარებელი ეტყობა ადგილობრივი პირი იყო, რომლის წინაპრებმა რომაული მოქალაქეობა პრივილეგიის სახით მიიღეს ფლავიუსი იმპერატორისაგან. ამ თასის შემცველი სამარხის კონტექსტი მოწმობს, რომ იგი არ უნდა ყოფილიყო მოწყობილი ახ. წთ. 251 წ. უფრო ადრე, ხოლო თვით თასი, თავისი მოყვანილობითა და შემკულობით მეტად ახლოა ახ. წთ. მესამე საუკუნის შუახანების ვერცხლის თასებთან.[352]

მონაცემები ტრაიანეს (ახ. წთ. 98-117 წწ.) დროს იბერიისა და რომის ურთიერთობის შესახებ წარმოდგენილია რომში ნაპოვნი ეპიტაფიით, რომელშიც მოხსენიებულია ახ. წთ. 115 წ. ნიზიბისში პართელთა მიერ მოკლული იბერიის მეფის, მითრიდატეს III-ის ძმა, ამაზასპი: "მეფის სახელოვანი ძე ამაზასპი, მითრიდატე მეფის ძმა, რომლის მშობლიური მიწაც არის კასპიის ბწესთან, იბერი იბერის ძე, აქ მარხია წმინდა ქალაქთან, რომელიც ააგო ნიკატორმა მიგდონის ზეთისხილოვან მდინარესთან. გარდაიცვალა თანამგზავრი ავზონთა წინამძღოლი მეუფისა, მოსული პართელებთან საბრძოლველად, (გარდაიცვალა) უწინ ვიდრე გაისვრიდა ხელს (ვაი რომ ძლიერ ხელს) მტრის სისხლში შუბსა, მშვილდსა და მახვილის პირზე, (იყო) ქვეითიცა და მხედარიც, თვით - მორცხვი ქალწულების მსგავსი".[353] ნავარაუდევია, რომ ამაზასპი იყო ტრაიანეს დასახმარებლად ნიზიბისში მისული იბერიელთა ლაშქრის წინამძღოლი.[354] [გვ. 97]

მეგობრული ურთიერთობა რომსა და იბერიას შორის შენარჩუნებული იყო მომდევნო საუკუნეებშიც. ერთ-ერთი ასეთი ეპიზოდი, ანტონიუს პიუსის ზეობის (ახ. წთ 138-161 წწ.) ადრეული წლებით დათარიღებული, უკვდავყო კასიუს დიომ: "როდესაც ფარასმანესი [ფარსმან II ქველი - გ.ქ.], იბერიელი, რომს ეწვია თავის მეუღლესთან ერთად, ანტონიუსმა განავრცო მისი სამფლობელოები, დართო ნება მას, რათა კაპიტოლიუმში მსხვერპლი შეეწირა და მისი ცხენზე ამხედრებული გამოსახულება დადგა ქანდაკებად ბელონის ტაძარში. ანტონიუსი დაესწრო შეიარაღებულ ვარჯიშს, რომელშიც გარდა ფარასმანესი, მისი ძე და სხვა გამოჩენილი იბერიელი დიდებულები მონაწილეობდნენ" (LXIX, 15, 3).[355]

არმაზციხეზე (ბაგინეთში) უკანასკნელ ხანებში ჩატარებული გათხრების შედეგად აღმოჩენილმა ეპიგრაფიკულმა მასალამ დამატებით გაგვაცნო მეფე ამაზასპის ეზოსმოძღვრის ანაგრენესის, აგრეთვე დედოფალ დრაკონტისისა და მსახურთუხუცესის ანიონის სახელები (ქართული პრესის ცნობა). სავარაუდოა, ეს მეფე ამაზასპ I (ახ. წთ. II ს. პირველი ნახევარი) ყოფილიყო, ამაზასპ II (ახ. წთ. III ს. შუახანები) გამოირჩეოდა მკვეთრი პრო-ირანული ორიენტაციით.

როგორც რომის იმპერიაში, ასევე იბერიაში, ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად აღიარება, კიდევ უფრო განამტკიცებდა ადრევე არსებულ კავშირურთიერთობებს. IV ს. ერთი ეპიტაფიის თანახმად მცხეთის მხატვართუხუცესი და ხუროთმოძღვარი ყოფილა ვინმე ავრელი აქოლისი.[356]

ზემომოყვანილი ფაქტები მიუთითებენ არა მხოლოდ რომაელებსა და იბერების ახლო თანამშრომლობაზე, დაფუძნებულზე კავკასიაში მათ საერთო სტრატეგიულ ინტერესებზე, არამედ ზოგიერთი რომაელის წეშმარიტ ინტეგრაციაზე იბერიულ საზოგადოებაში. იბერია არ წარმოადგენდა იმდენად ძლევამოსილ სახელმწიფოს, რომ სრულიად დამოუკიდებლად შესძლებოდა თავისი პოლიტიკური მიზნების ხორცშესხმა - მრავალი ქვეყნის განსხვავებული ინტერესი კვეთდა ერთმანეთს კავკასიონზე გადამავალი უმთავრესი უღელტეხილის უშუალოდ სამხრეთით მდებარე ცენტრალურ ამიერკავკასიაში. კ. თუმანოვის აზრით, იბერიის პრეტენზია კავკასიურ οίκουμένη-ზე და მრავალსაუკუნოვან სრულიად კავკასიურ კოსმოკრატიულ ტრადიციაზე, გაძლიერებული იყო მეზობელი სომხეთის კოსმოკრატიაზე მიღწეული გამარჯვებით, როდესაც ახ. წთ. 35 წ., რომის მოკავშირე იბერიის მეფემ ფარსმან I-მა აიღო სომხეთის დედაქალაქი არტაქსატა.[357] როგორც ჩანს, სწორედ რომაული ხანებიდან მომდინარეობს ქართული სახელმწიფოს ხანგრძლივი სწრაფვა, გაერთიანებინა თავის ხელქვეით შავი ზღვიდან კასპიის [გვ. 98] ზღვამდე არსებული კავკასიონის ყველა გადასასვლელი, რაც ამავე დროს გამოიხატა ამ ქვეყნის ტერიტორიალური მთლიანობის ფორმულაში "ნიკოფსიიდან დარუბანდამდე". როგორც ვხედავთ, აღნიშნული ფორმულა განსაკუთრებულ მახვილს ჩრდილოეთის საზღვრის გაყოლებაზე სვამდა, რომელიც გადაჭიმული იყო დაახლოებით თანამედროვე ტუაფსედან, შავ ზღვაზე, თანამედროვე დერბენდამდე, კასპიის ზღვაზე, და რომლის დაცვა და კონტროლი ამ შუასაუკუნებრივი სამეფოს ერთ-ერთ ძირითად ფუნქციას წარმოადგენდა.

ცენტრალურ ამიერკავკასიურ მოვლენებში რომაელთა მონაწილეობის კვალი არქეოლოგიურ მონაცემებშიც გამოვლინდა. უკანასკნელ ხანებში, მცხეთის არქეოლოგიური გათხრების წარმოებისას, არმაზციხის ტერიტორიაზე, ახ.წთ. პირველი საუკუნის ტაძრის ცენტრში ნაპოვნი იყო ოთხკუთხა ფორმის კვარცხლბეკი (70 სმ x 70 სმ, სიმაღლე - 32 სმ). იგი დამზადებულია მონოლითური ქვისაგან და მისი ფრიზი შემკულია ე. წ. იონური კოლონადის გამოსახულებით. კვარცხლბეკის ზედაპირზე შესამჩნევია ადამიანის ტერფის ფორმის ღრმულები, რომლებიც ეჭვს გარეშე ადამიანის ქანდაკებას უნდა განეკუთვნებოდეს. გამოთქმულია აზრი, რომ ეს ქანდაკება რომაელ იმპერატორს (ვესპასიანეს, ტიტუსს ან დომიციანეს) გამოსახავდა და აღმართული უნდა ყოფილიყო მისი თანამედროვე იბერიელი მეფის მიერ, რომელიც რომის მოკავშირე იქნებოდა და ალბათ ფლავიუსის ნომენის გარდა, რომის მოქალაქეობის მატარებელიც იქნებოდა.[358]

აღსანიშნავია, რომ ი. რაინეგსის ცნობის თანახმად, მეთვრამეტე საუკუნის მცხეთელები არმაზციხეს (Hermozika) ჰორომის ციხეს (Horum Zighe) ანუ რომაელთა ციხეს უწოდებდნენ; ხოლო მტკვრის საპირისპირო, მარცხენა ნაპირზე არსებული გალავნის ნაშთებს (როგორც ჩანს, ე.წ. "პომპეუსის ხიდის" მახლობლად – გ.ქ.), რომლებიც საკმაო მანძილზე გასდევდნენ მდინარეს და ადიდებული წყლისაგან იცავდნენ ნაპირს, ი. რაინეგსი რომაულ ან ბერძნულ ნახელავად მიიჩნევს და კატეგორიულად გამორიცხავს მათ ადგილობრივ ან სპარსულ კუთვნილებას.[359] [გვ. 99]

მონაცემთა ერთობლიობა შესაძლებლობას გვაძლევს ვივარაუდოთ, რომ ალექსანდრე დიდის მიერ იბერიაში მმართველად დადგენილი აზონის თანამებრძოლი ფროტათოსელების შესახებ ქართლის ცხოვრებისეული ამბავი (I, 18) რომაულ ხანას უნდა უკავშირდებოდეს. როგორც ზემოთ იყო ხაზგასმული, ქართლის ცხოვრების ტექსტში აზონის მებრძოლნი მოიხსენიებიან არა მაკედონელებად, არამედ რომაელ ჯარისკაცებად. მხოლოდ ახ. წთ. I საუკუნის შუა ხანებში წარმოიქმნა ცენტრალურ ამიერკავკასიაში რომაული სამხედრო ნაწილების დგომის საჭიროება, რათა აღკვეთილი ყოფილიყო ჩრდილოეთიდან მოსალოდნელი შემოსევა, ისევე როგორც სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთის სახელმწიფოების რომაელთათვის არასასურველი მისწრაფებები, გაეფართოვებინათ თავიანთი კონტროლი აღნიშნულ რეგიონზე.

ვინაიდან, ქართლის ცხოვრებაში გამოყენებული სიტყვა "ფროტათოსელნი" (I, 18) არ შეიძლება ყოფილიყო ბერძნული πρότακτος-იდან მომდინარე, ქართული ფ გადმოსცემს ბერძნულ φ-ს, და არა π-ს (იხ. ზემოთ), უფრო შესაძლებელი თითქოს უნდა ჩანდეს სიტყვა "ფროტათოსელნი", რაც ფროტათო-ს ხალხს უნდა ნიშნავდეს, დავუკავშიროთ ვესპასიანეს ხანის აღმოსავლური ექსპედიციის მთავარსარდლის, მ. ჰირიუს ფრონტოს სახელს (იხ. ზემოთ); ამავე დროს, ეს გარემოება გამოდგებოდა ფრონტოს მიერ მსგავსი თანამდებობის მიღების დასტურად. ცნობილია, რომ მაშინაც კი, როდესაც სამხედრო ნაწილებს მუდმივი სახელი ჰქონდათ მინიწებული, ისინი მაინც, სიმარტივისათვის თუ პირფერობისათვის, მათი სარდლის სახელით მოიხსენიებოდნენ.[360] შესაძლოა, რომ ეს ტერმინი – "ფროტათოსელნი" – თავდაპირველად აღნიშნავდა ჰირიუს ფრონტოს ხელქვეით მყოფ სამხედრო ერთეულს და შემდგომში (ჯერ კიდევ ქართლის ცხოვრების შედგენამდე) გაგებული იყო, როგორც ბერძნული სიტყვა, πρόταττω, მნიშვნელობით "ადგილი ან პოსტი რაიმეს წინ" (იხ. ზემოთ).[361] გარდა ამისა, ქართლის ცხოვრების ფროტათოსელთა წინამძღოლის აზონის წოდება – "პატრიკი" (I, 18), ჩვეულებრივ თარგმნილი ხოლმე – "პატრიციად" (patrician),[362] შესაძლოა ჰირიუს ფრონტოს ტიტულის – adlectio inter patricios – [გვ. 100] გამოხატულებას წარმოადგენდეს, რომელიც მან ახ. წთ. 73/74 წწ. მიიღო,[363] ანუ უშუალოდ აღმოსავლური ექსპედიციის დაწყებამდე.

თუ მხედველობაში მივიღებთ ალბანელთა ტრადიციულ წინააღმდეგობას რომაელთა მიმართ და ამავე დროს Legio XII Fulminata-ს სახელის დამაფიქსირებელი ბეიუქ დაშისა და კარიაგინოს წარწერების აღმოჩენის ფაქტს ყოფილი ალბანეთის ტერიტორიაზე, ასეთ შემთხვევაში ჰირიუს ფრონტოს მიერ ექსპედიციის ჩატარება ალბანელთა წინააღმდეგ მოსალოდნელად უნდა ჩაითვალოს და ამისდა შესაბამისად შესაძლებელი გახდებოდა სეპინუმის (Saepinum) წარწერაში მნიშვნელოვანი ლაკუნის ახლებური შევსება,[364] ნაცვლად ფართოდ მიღებული რეკონსტრუქციისა, exercit]us qui in A[rmeniam maiorem, გვექნებოდა: exercit]us qui in A[lbanos.[365]

რომაულ-ქართული ურთიერთობების თვალთახედვიდან გამომდინარე, მხედველობაშია მისაღები, რომ იბერიის უზენაესი ღვთაება, არმაზი, რომელიც თუმცაღა ანატოლიური წარმომავლობისა უნდა იყოს, ავლენს ზოგიერთ ნიშან-თვისებას, ტიპურს რომის იმპერიის ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი ღვთაებისათვის – Juppiter Optimus Maximus Dolichenus-ისათვის. ამავე დროს მეფეთა ცხოვრება განიხილავს სახელწოდება "არმაზს" მეფე ფარნავაზის სახელწოდების სპარსულ სახესხვაობად: "და ამანვე ფარნავაზ შექმნა კერპი დიდი სახელსა ზედა თჳისსა: ესე არს არმაზი, რამეთუ ფარნავაზს სპარსულად არმაზ ერქუა. ამართა კერპი იგი არმაზი თავსა ზედა ქართლისასა, და მიერითგან ეწოდა არმაზი კერპისა მისთჳს. და ქმნა სატფურება დიდი კერპისა მისთჳს აღმართებულისა" (I, 25).[366] კ. თუმანოვის შეხედულებით, ეს ინფორმაცია მოწმობს, რომ ფარნავაზის სახელი წარმოქმნილია ავესტ. xarenahvant, - "ბრწყინვალე", "შესანიშნავი"[367] ანდა იმ [გვ. 101] ეპითეტებიდან, რომელიც განეკუთვნება თეშუბის ხეთური ვერსიის კულტს. მიუხედავად არმაზის ლუნარული ხასიათისა და მისი კავშირისა ხეთურ მთვარის ღვთაებასთან – არმასთან,[368] არ უნდა გამოირიცხოს მისი არსებითი იდენტურობა თეშუბთან, ვინაიდან, ქარიშხალი, წვიმა და ნაყოფიერება – თეშუბის საუფლო – იოლად ასოცირდება მთვარის კულტთან, ხოლო ხარის რქები ასევე წარმოადგენენ მთვარის სიმბოლოს.[369]

მეფეთა ცხოვრების დასკვნითი ნაწილის, წმიდა ნინოს მიერ ქართლის მოქცევის მიხედვით, არმაზის კერპი აღწერილია, როგორც: "...კაცი ერთი სპილენძისა, და ტანსა მისსა ეცუა ჯაჭჳ ოქროსი, და თავსა მისსა ჩაბალახი მყარი, და თუალნი ესხნეს ზურმუხტი და ბივრილი, და ჴელთა მისთა აქუნდა ჴრმალი ბრწყინვალე, ვითარცა ელვა, და იქცეოდა ჴელთა შინა... და კუალად იყო მარჯუენით მისსა კაცი ოქროსი და სახელი მისი გაცი; და მარცხენით მისსა უდგა კაცი ვეცხლისა, და სახელი მისი გაიმ, რომელნი-იგი ღმერთად უჩნდეს ერსა მას ქართლისასა" (I, 89-90). იგივე ტექსტი სომხურ თარგმანში შემდეგნაირად არის წარმოდგენილი: "...კაცი შემოსილი ბრინჯაოს გულსაფარით და ოქროს მუზარადით, თვალები შემკული ჰქონდა ზურმუხტითა და ბივრილით, ხელში ეკავა მახვილი, მსგავსი ელვათა კონისა. ამოძრავებდა მას და შიშში აგდებდა შეკრებილთ... მისგან მარჯვნივ იდგა ოქროს გამოსახულება სახელად გაცი, და მის მარცხენა ხელთან ვერცხლისა - სახელად გაიმი" (47).

"ელვათა კონა", "მახვილი", "ჯავშანი" („ქერცლიანი-ჯავშანი“ ან "გულსაფარი"), ფრიგიულ ჩაჩთან ერთად, რომაელ სამხედროთა (და არა მხოლოდ მათი) ღვთაების, Iuppiter Optimus Maximus Dolichenus-ის დამახასიათებელი ნიშნებია, რომელიც, არმაზის მსგავსად, ხეთური რელიგიული პანთეონის ქარიშხლის ღვთაებიდან იღებდა სათავეს. ვინაიდან Iuppiter Dolichenus-ი, ანუ სირიული ღვთაება Hadad-ი დოლიჩედან (თანამედროვე დიულიუქი, გაზიანთეფეს ჩრდილოეთით, სამხრეთ-აღმოსავლეთ თურქეთში), გაბატონდა რომაელ დამპყრობლებზე, როდესაც მათ, ძვ. წთ. 64 წ., დაიპყრეს და შეიერთეს სირია. მან მიიღო რომაელთა უმაღლესი ღვთაების – Iuppiter Optimus Maximus-ის – სახელი და განასახიერებდა არა მხოლოდ აღმოსავლურ, არამედ აგრეთვე ბერძნულ აზრობრივ წარმოდგენებს. Iuppiter Dolichenus-ი იყო „მთელი სამყაროს დამცველი“, რომაელთა ხელისუფლებისა და მათი იმპერატორის ძირითადი [გვ. 102] მხსნელი და ამავე დროს, რომაული ძალაუფლების ხელშემწყობი, აღმოსავლეთში მისი გავრცელებით.[370]

განსაკუთრებით საინტერესოა არმაზის თავსაბურავის აღწერა, როგორც მყარი ჩაბალახისა (I, 89). ზედსართავი "მყარი" არმაზის თავსაბურავთან მიმართებაში მოსალოდნელი გახდებოდა თუ საქმე გვექნებოდა "ფრიგიული ჩაჩის" მსგავს საგანთან, ვინაიდან საკუთრივ ქართული ტიპის "ჩაბალახი" (ყაბალახი) წარმოადგენს სინამდვილეში მეტად "არამყარ" ქსოვილის ნაწერს სამკუთხად გამოწრილი ზედა ნაწილით, ფრიგიული ჩაჩის მსგავსად, და მკერდსა და ზურგზე შემოკრული გრძელი ტოტებით.

არმაზის მარჯვენა და მარცხენა მხარეს განლაგებულ ოქროსა და ვერცხლის კერპებს, გაცსა და გაიმს (მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს - გაცი და გა), როგორც ჩანს, მზისა და მთვარის გამოსახულებებს, პარალელი ეძებნებათ დოლიქენური პანთეონის ღვთაებების Apollo Citharoedus-ის და Diana Lucifera-ს სახით. ნავარაუდევი იყო, რომ Diana იყო ლუნარული პარტნიორი სოლარული Apollo-სი და რომ მათ ზუსტად განსაზღვრული მუდმივი დოქტრინალური პოზიცია ეკავათ Iuppiter Dolichenus-ის თეოლოგიაში.[371] მზისა და მთვარის ღვთაებების მკაფიოდ გამოხატული დაქვემდებარებული მდგომარეობა Iuppiter Dolichenus-ისადმი გვხვდება საკუთრივ დოლიჩეში ნაპოვნ ბრინჯაოს ფილაზე, რომელზედაც ორივე ეს ასტრალური ღვთაება გამოსახულია ვარსკვლავებით გარემოცული Iuppiter Dolichenus-ის ფერხთ (შდრ., ქართლის ცხოვრება, I, 18). არა მხოლოდ Appolo-სი და Diana-სი, არამედ აგრეთვე სხვა ღვთაებების ხშირი გამოსახულება Iuppiter Dolichenus-თან – Hercules-ის და Minerva-სი, Isis-ს და Serapis-ის, ღვთაებრივი ტყუპების, Dioscur-ების, Castor-ის და Pollux-ის, Juno Dolichena-სი და Asclepius-ის და ა.შ. – მისი კულტის ერთ-ერთი ყველაზე უფრო თავისებური გამოხატულებაა.[372]

მეცნიერთა შეხედულების თანახმად, გაცი და გა (გაიმი) შეესაბამებოდნენ ანატოლიურ ღვთაებებს, Attis-სა და Kibela-ს, მაშინ როდესაც იბერიული თეოლოგიური იერარქიის მეორე ღვთაება, ზადენი, იყო იგივე Šandaš/Šantaš-ი, ვეგეტაციისა და ნაყოფიერების ხეთური ღვთაება.[373] იბერიის რელიგიური პანთეონი ეტყობა ძირითადად შედგებოდა სინკრეტული ხასიათის ღვთაებებისაგან, რომელთა დამახასიათებელი თვისებები შემდგომში გამდიდრებული იყო რომაული ცივილიზაციისათვის დამახასიათებელი [გვ. 103] თავისებურებებით. ცენტრალური ამიერკავკასიის მოვლენებში რომაელთა მონაწილეობის ინტენსიურობას შეეძლო დაემჩნია თავისი კვალი ადგილობრივად არსებულ რელიგიურ წარმოდგენებზე.

ქართულ და სომხურ მატიანეებში მოხსენიებული, პირველი ქართველი მეფის აზოს თუ მითრიდატე/მიჰრდატის შესახებ არსებულ ინფორმაციებში ნაგულისხმევი პრობლემის მნიშვნელობასთან დაკავშირებით, ჩვენ შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ გვიან IV - ადრეულ III საუკუნეების ცენტრალურ ამიერკავკასიაში მართლაც ჰქონდა ადგილი გარკვეულ მოვლენებს, რომლებიც დაკავშირებული იყო აღმოსავლეთ საქართველოს (იბერიის) ისტორიული განვითარების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ნიშანსვეტთან – სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნასთან. მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს და სომეხთა ისტორიის მონაცემები აღადგენენ იმ მოვლენებს, რომელთაც საწყისი სტიმული ალექსანდრე დიდის მიერ აქემენიდთა იმპერიის დაპყრობით მიეცა და რომლებმაც გამოიწვია პოსტ-ალექსანდრულ ხანაში აღმოსავლეთქართული (იბერიული) სახელმწიფოს წარმოქმნა-ჩამოყალიბება.

მეორეს მხრივ, იბერიის პირველი მეფის, აზოს უკვე დამახინჯებული ამბავი, სუბლიმირებული ქართლის ცხოვრების სიუჟეტში იბერიის მაკედონელი დამპყრობელის, აზონის შესახებ, როგორც ჩანს, თავის მხრივ აღრეულია, რომელიღაც ჯერჯერობით უცნობ წყაროსთან, მიძღვნილთან ცენტრალურ ამიერკავკასიაში რომაელთა მიერ (სავარაუდოდ ფლავიუსთა ხანაში - ახ. წთ. 69-96 წწ.) ჩატარებული ღონისძიებებისადმი.

რომაელთა ერთ-ერთი კარდინალური ამოცანის - ახლო აღმოსავლეთში Pax Romana-ს შენარჩუნების - ყველაზე უფრო ხელსაყრელ შესაძლებლობას კავკასიის უღელტეხილებზე განხორციელებული კონტროლი იძლეოდა. ამიერკავკასიაში რომაელთა ძირითადი ამოცანა, არა იმდენად კავკასიაში ჩრდილოეთიდან გადმოსული ბარბაროსებისათვის გზის გადაკეტვა იყო, რამდენადაც მათი საკუთარი სტრატეგიული ინტერესებისათვის დაქვემდებარება. მხოლოდ ასეთი საშიშროების არსებობის შესაძლებლობაც კი უკვე მნიშვნელოვან იარაღს წარმოადგენდა რომაელთა ხელში, მიმართულს მათი აღმოსავლელი ოპონენტების საწინააღმდეგოდ. იბერიელები, რომელთა ძალაუფლება კავკასიის კარიბჭეზე ვრცელდებოდა, ამ ცნების ყველაზე ფართო გაგებით, დარიალის უღელტეხილიდან მცხეთა-არმაზამდე - რეგიონში რომაელთა ყველაზე მნიშვნელოვან მოკავშირეები იყვნენ. მრავალ უღელტეხილზე გაბატონებულ იბერებს შესაძლებლობა ჰქონდათ კავკასიონზე გადმოეყვანათ ჩრდილოელი მებრძოლები და წარმატებით გამოეყენებინათ ისინი საკუთარი და თავიანთი მოკავშირეების პოლიტიკური მიზნების შესაბამისად. იბერიის ხელისუფალნი პერმანენტულად და დიდი წარმატებითაც იყენებდნენ თავიანთი ქვეყნის ხელსაყრელ სტრატეგიულ [გვ. 104] მდებარეობას, რათა გაეწონასწორებინათ გარესამყაროს ყველა მხრიდან მომდინარე ძალთა ზეწოლა.

როგორც იბერიის სამეფოს “არსებობის არსი”, ასევე კლასიკური ეპოქის სხვა ახალი სახელმწიფოების, ალბანეთისა და კოლხეთ-ლაზიკის (ეგრისის), მნიშვნელობა განპირობებული ჩანს, ამიერკავკასიის საერთო გეოგრაფიული მდებარეობით დიდი კავკასიონის მთაგრეხილის სამხრეთით და შესაბამისად, აღნიშნული სახელმწიფოების როლით ამ მთაგრეხილის სტრატეგიული ფუნქციის მქონე ზეკარების კონტროლის საქმეში. ისინი წარმოადგენდნენ ცივილიზებული სამყაროს (ბერძნული – ოიკუმენე, რომაული – orbis terarrum) ძნელად გადასალახავ ბასტიონებს კავკასიის კარიბჭის გადაღმა მდებარე და იქიდან შემოჭრილი მომთაბარე ტომებისათვის. თუმცა, არსებობდა აშკარა სხვაობა იბერიისა და ნაწილობრივ ლაზიკის – დასავლურ (ბერძნული სახელმწიფოები, რომისა და ბიზანტიის იმპერიები), და ალბანეთის, სომხეთთან ერთად, აღმოსავლურ (ირანი, პართია) პოლიტიკურ ორიენტაციას შორის.

რომაელებსა და იბერებს, ერთიდაიმავე orbis terarrum-ის შემადგენელ ნაწილებს შორის არსებული მჭიდრო თანამშრომლობა, დაფუძნებული საერთო სტრატეგიულ ინტერესებზე, მოითხოვდა იბერიულ საზოგადოებაში რომაელთა სამხედრო კონტიგენტის ინტეგრაციას – კაპადოკიასა და ამირკავკასიაში განთავსებული რომაელთა სამხედრო ძალები მათივე გეგმების განხორციელების გარანტებს წარმოადგენდნენ. სავარაუდოა, რომ სწორედ ამ გარემოებით უნდა ყოფილიყო განპირობებული ქართულ საზოგადოებაში ფროტათოსელთა გათქვების შესახებ ქართლის ცხოვრებისეული ცნობის აღმოცენება.

ასეთი შესაძლებლობის არსებობის არაპირდაპირ საბუთს იქნებ წარმოადგენდეს მეფეთა ცხოვრებაში სავსებით ცხადად გამოხატული, ქართველების სპარსელებთან აღრევის საწინააღდეგო ტენდენცია. მატიანემ შემოგვინახა ქართული არისტოკრატიის დამოკიდებულება სპარსეთის მეფის ძის (მომავალი მეფე მირიანი) ქართლის მეფედ მოვლენისა და ქართლის სამეფო ოჯახის ერთადერთი წარმომადგენლის, მეფის ასულის აბეშურას მეუღლედ გახდომის მიმართ: "ვითხოვოთ მისგან [სპარსეთის მეფისგან - გ.ქ.] დამჭირვა სჯულსა ზედა მამათა ჩუენთასა, და ვითხოვოთ ჩუენ თანა არა აღრევა სპარსთა და წარჩინეულად პყრობა ჩუენი. ნუ უკუე შეიწყნაროს ვედრება ესე ჩუენი... მაშინ სიკუდილი უმჯობეს არს თავთა ჩუენთათჳს ვიდრე მონახვასა ესევითარისასა. დავსხნეთ თავნი ჩუენნი ციხეთა და ქალაქთა შინა და მოვსწყდეთ ყოველნი" (I, 63).

მეფეთა ცხოვრების თითქმის მთელი ტექსტის გაყოლებაზე შეიმჩნევა მკვეთრად გამოხატული ნეგატიური დამოკიდებულება სპარსეთის მონარქიისადმი. ასეთი განწყობილების ჩამოყალიბება ძნელად წარმოსადგენი [გვ. 105] იქნებოდა ახ. წთ. VII საუკუნის შუახანების მომდევნო პერიოდში, მას მერე რაც სპარსელებმა არაბებისაგან სრული მარცხი განიცადეს. თვით პერმანენტულ არიულ-თურანულ დაპირისპირებისას ქართველი მემატიანის სიმპატიები თურქების მხარეზეა, რომლებიც ჯერ კიდევ ალექსანდრეს გამოჩენამდე მოსულან მცხეთაში და სპარსელთაგან დამარცხებულები იქ თავშესაფერს ეძებდნენ. მისი სიტყვებით: "და იყვნეს ესე თურქნი და ქართველნი ნებისმყოფელ ერთმანერთისა, მოელოდეს მოსლვასა სპარსთასა, ამაგრებდეს ციხეთა და ქალაქთა. მას ჟამსა შინა სადათაც ვინ მივიდის ძჳრის-მოქმედთაგან საბერძნეთით, გინა ასურით ოტებული, გინა ხაზარეთით, ყოველივე დაიმეგობრიან ქართველთა შემწეობისათჳს სპარსთა ზედა" (I, 15).

აღმოსავლურ პოლიტიკურ ფორმაციებისადმი მკვეთრად გამოვლენილი საწინააღმდეგო განწყობა და პროდასავლური ორიენტაცია გამოვლენილი კლასიკური ხანის ზემომოხსენიებული წერილობითი და ეპიგრაფიკული წყაროებისა და ქართული მატიანეების მიერ, წარმოადგენდა საქართველოს მთელი ისტორიის ლაითმოტივს, ჩასახულს ჯერ კიდევ წინა-კლასიკური ხანებიდან, და შესაძლოა ეს იყო ერთ-ერთი უმთავრესი მიზეზი მეოთხე საუკუნის პირველ ნახევარში იბერიის გაქრისტიანებისა.

ამასთანავე, პოლიტიკური ორიენტაციის საკითხი წინა- და ადრექრისტიანულ იბერია/ქართლში ზასიათდება საკმაოდ მკვეთრი დაპირისპირებებითა და ხშირი მერყეობებით. ამის საილუსტრაციოდ გამოდგებოდა ცნობები კართაგენელთა ამიერკავკასიაში აქტიურობის შესახებ.

კართაგენელთა შესახებ ამიერკავკასიულ მასალებში არსებული ცნობები. ახ. წ. V ს. პირველი ნახევრის სომხეთში მომხდარი ამბების აღწერისას, VII ს. სომეხი ისტორიკოსი სებეოსი თითქოს იუწყება მის ქვეყანაში კართაგენელთა ხანმოკლე გაბატონების შესახებ. კერძოდ, სებეოსის ისტორიის მიხედვით, არშაკიდებისა და ვარამ შაპუჰის ხანის დამთავრების შემდეგ სომხეთში გაბატონებულა ხალხი “კარქედოვმაჲეცის” (Կարքեդովմայեցի)[374] სამთავროდან; დიდ მოგვებთან და სამეფოს უმთავრეს ნახარარებთან ერთად შემუშავებულა სომხეთში ქრისტიანობის ამოძირკვის გეგმა. სებეოსი იქვე განმარტავს, რომ ეს ამბავი შეეხება [გვ. 106] ბოროტი იაზკერტის მეფობის ხანას. „ბოროტი იაზკერტში“ ირანის სასანიანი შაჰი იაზდგერდ II იგულისხმება, რომლის ზეობის წლები (438-457 წწ.) ქრისტიანთა და სხვა არაზოროასტრელთა განსაკუთრებული ჩაგვრით იყო გამორჩეული.

თუ სებეოსის ცნობას დავეყრდნობით, სომხეთში კარქედოვმაჲეცის სამთავროს ხალხის გაბატონების ხანა მოქცეული უნდა იყოს ვარამ შაპუჰის გარდაცვალების ხანიდან იაზდგერდ II-ის მეფობის დამთავრების ხანამდე ანუ უნდა განისაზღვროს დაახლ. 417-457 წწ. შუალედით.[375]

სებეოსის ტექსტის კომენტატორების აზრით, კარქედოვმაჲეცელებში სპარსელები იგულისხმებიან, ვინაიდან უშუალოდ მომდევნო წინადადებაში ნახსენებია დიდ მოგვებთან და სამეფოს უმთავრეს ნახარარებთან ერთად სომხეთში ღვთისმოსაობის მოსპობის გადაწყვეტილების არსებობა. სებეოსის რუსულად მთარგმნელი კ. პატკანიანი შენიშნავს, რომ მან ვერ შეძლო ამ სახელის განსაზღვრა, თუმცა კი იგი სპარსელებს უნდა აღნიშნავდეს.[376] ეს ვერც მეორე მთარგმნელს, ს. მალხასიანცს მოუხერხებია, რომელმაც, V ს. სომეხი ისტორიკოსის ეღიშეს ცნობასთან შეთანაპირებით, სადაც შესაბამის ადგილას სასან სპარსის შთამომავლობის მიერ სომხეთის დაპყრობის შესახებ არის საუბარი,[377] სებეოსის მიერ მოხსენიებული, “კარქედოვმაჲეცის სამთავროს ხალხი” შეცვალა “კარქედოვმაჲეცის დინასტიის გვარით” (род Карк'едомской династии), თუმცა იქვე შენიშნა, რომ მისთვის უცნობია, თუ რატომ უნდა შერქმეოდათ სასანიანებს ეს სახელი.[378]

აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, გასათვალისწინებელია პარიზის ნაციონალური ბიბლიოთეკის მედალიონთა განყოფილებაში მე-19 საუკუნიდან დაცული და გაურკვეველი წარმომავლობის ონიქსის ბეჭედი (მისი ანაბეჭდი საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში ინახება). ბეჭდის თვალი წარმოადგენს გემას, სასანიანთა ყაიდაზე ამოკვეთილი მამაკაცის პროფილს, ხოლო გამოსახულებას ირგვლივ დართული აქვს მისი ძალაუფლების დამამოწმებელი წარწერა ბერძნულ ენაზე – [ΑC]ΟΥCΑC [გვ. 107] ΠΙΤΙΑΞΗC ΙΒΗΡΩΝ ΚΑΡΧΗΔΩΝ – უსას პიტიაკსეს იბერონ კარხედონ.

მართალია, წარწერაში სავსებით ნათლად ისმის კართაგენის სახელი, მაგრამ მკვლევრები ერთთავად გამორიცხავენ მასში ჩრდილოეთ აფრიკაში მდებარე ქალაქის დანახვის შესაძლებლობას და არც იქვე მოხსენიებულ იბერებს უკავშირებენ პირენეს ნახევარკუნძულზე მცხოვრებ იბერებს. ამას თუნდაც ის გარემოება უშლის ხელს, რომ პიტიახშის ინსტიტუტის არსებობა მხოლოდ ირანსა და მის მომიჯნავე ტერიტორიებზეა საგულვებელი და დასტურდება კიდევაც ამიერკავკასიაში. მიუხედავად იმისა, რომ სიტყვა “კარხედის” მნიშვნელობა გაურკვეველი რჩება, თ. ყაუხჩიშვილის აზრით, იგი აშკარად განსაზღვრავს ეთნონიმს “იბერი” და მიანიშნებს ბეჭდის მფლობელი პიტიახშის “კარხედ” იბერობაზე და შესაძლოა ამით “ქართველ იბერთა” განსხვავებაზე “ესპანელი იბერებისაგან”.

“კართაგენელი” იბერებისა და მათი პიტიახშის “უსას” იდენტიფიცირების საკითხთან დაკავშირებით არაერთი აზრი არის გამოთქმული: პ. პეეტერსი შემდეგნაირად თარგმნიდა წარწერას: “აშუშა პიტიახში კოლხელი იბერებისა”,[379] პ. ინგოროყვა: “აშუშა პიტიახში იბერთა-კარქედისა (ანუ კლდეკარის)”,[380] ექ. თაყაიშვილი: “უშა, პიტიახში იბერთა-ქართლელთა”. ბ. კუფტინი: “უშა პიტიახში იბერთა ქართთა”.[381] ფრ. აკინეანის აზრითაც, კართაგენელ იბერებში გუგარქის ხალხი, გოგარენელები უნდა იგულისხმებოდნენ. კ. თუმანოვს ეს მოსაზრება სავსებით დასაშვებად მიაჩნია, თუმცა შენიშნავს, რომ ამას ხელს უშლის ამ ორ სიტყვას შორის არსებული დიდი ფონეტიკური დაშორება.[382] აღსანიშნავია, რომ ჯერ კიდევ ნ. ლ. ვესტერგაარდი აკავშირებდა ქართველებთან სებეოსისეულ “კარქედოვმაჲეცის” ხალხს.[383]

აღნიშნული ბეჭდის “კარხედონთან” სებეოსის ისტორიაში მოხსენიებული კარქედოვმაჲეცის შესაძლო კავშირზე ყურადღება, პირველად კ. კეკელიძემ გაამახვილა.[384] მის მიერ ტერმინ “იბერონ კარხედონში” ე. წ. სასანიანთა იბერების დანახვა, ძირითადად, დამყარებულია სებეოსისეული ტექსტის ს. მალხასიანცის ზემოაღნიშნულ კონიექტურაზე და შესაბამისად მასაც პიტიახშის ბეჭდის წარწერაში სასანიანთა დინასტია აქვს ნაგულისხმევი; ამის შედეგად კი წარწერა შემდეგნაირად იშიფრება: “აშუშა, [გვ. 108] სასანელთა (ანუ სპარსეთის) იბერების პიტიახში” (πιτιάξης τῆς περσικῆς Ίβηρίας).[385] თუმცა კ. კეკელიძესთან, ისევე როგორც ს. მალხასიანცის კომენტარში, გაურკვეველი რჩება ტერმინ კარქედოვმაჲეცის ეტიმოლოგია.

კარქედოვმაჲეცელების უშუალოდ სპარსელებთან გაიგივებას ხელს უნდა უშლიდეს ის გარემოებაც, რომ სებეოსთან ეს “ხალხი” (ազգ – ერი, people, народ) მხოლოდ “სამთავროს” (իշխանութեան – სათავადო/საერისთავო, principality, княжество) მფლობელია (ազգն Կարքեդովմայեցի իշխանութեանն – კ. პატკანიანის მიხედვით, “народ Кархедомского княжества”; რ. ბედროსიანცით: “the people of the Kark'edovmayets'i principality”), სასანიანთა ძლევამოსილი იმპერიისაგან განხვავებით, რომელსაც უფრო შეესაბამება მომდევნო წინადადება, სადაც საუბარი შეეხება, სომხეთში ღვთისმოსაობის განადგურების განზრახვის დაგეგმვას მოგვებთან და “სამეფოს” (թագաւորութեան – kingdom, царство) (და არა “სამთავროს” – გ. ქ.) დიდებულებთან (ნახარარებთან) კავშირში. ვინაიდან თვით სებეოსი აცხადებს, რომ სხვა ავტორების მონაცემების მიხედვით, ეს ამბავი (კარქედოვმაჲეცის სამთავროს ხალხის გაბატონებისა და სომხეთში ღვთისმოსაობის მოსპობის გეგმის) შეეხება ბოროტი იაზკერტის მეფობას, სავარაუდოა, რომ მოხდა ორი განსხვავებული, თუმცა შინაარსობრივად და ქრონოლოგიურად რამდენადმე ახლო მდგომი ამბავის ერთმანეთში აღრევა: 1. კარქედოვმაჲეცის “სამთავროს” ხალხის გაბატონების; 2. ბოროტი იაზკერტის მიერ ძლევამოსილი მოგვებისა და მისი “სამეფოს” უმთავრესი დიდებულების თანადგომით სომხეთში ღვთისმოსაობის აღმოფხვრის. სხვა შემთხვევაში, ძნელი ასახსნელია ერთმანეთის მომდევნო ორ წინადადებაში, ჯერ “სამთავროსა” და შემდეგ “სამეფოს” მოხსენიება.

როგორც ვხედავთ, ძირითადი წინააღმდეგობა საკითხის გარკვევისას მაინც ტერმინოლოგიური ხასიათისაა. არც ის არის გამოსარიცხი, რომ პიტიახშის ბეჭდის წარწერაში მართლაც “კართაგენი” ყოფილიყო მოხსენიებული და აქ შესაძლებელია თავს იჩენდეს ის ტრადიცია, რომელიც კ. კეკელიძის განმარტებით, ამა თუ იმ დაწინაურებული გვარის გენეალოგიას იწყებს ხოლმე რომელიმე გამოჩენილი და ცნობილი ადგილისა ან პირისაგან, როგორც მაგ., ბაგრატიონები “დავითიან-სოლომონიანს” უწოდებდნენ თავიანთ თავს და იერუსალიმიდან გამოჰყავდათ საკუთარი გვარი.[386] ამ მხრივ გასათვალისწინებელია, რომ მოვსეს ხორენაცის გადმოცემით, დარეჰის (სპარსეთის მეფის დარიოს III-ის) [გვ. 109] ნახარარი მიჰრდატი წამოიყვანა ალექსანდრე დიდმა და მთავრად დაუსვა ნაბუქოდონოსორის მიერ ლიბიელთა და ივერთა ქვეყნებიდან ტყვედ მოყვანილ და პონტოს ზღვის მარჯვენა მხარეს დასახლებულ ივერიელთა მოდგმას, ხოლო მის ნაშიერს, ასევე მიჰრდატს, სომეხთა მეფემ არტაშესმა ჩრდილოეთის მთებისა და პონტოს გამგებლობა მიანდო (Մովս. Խոր., II, 8, 11). კ. თუმანოვის ვარაუდით, შესაძლოა სწორედ ინტალიოს წარწერაში იმალებოდეს პიტიახშის მიერ იბერიაზე გაცხადებული უფლებები, ალექსანდრე მაკედონელის მიერ დადგენილი დარიოსის სატრაპის მიჰრდატისაგან (მითრიდატე) თავისი წარმომავლობის მინიშნებით.

თუმცა უფრო მეტი მნიშვნელობა წარწერაში მოხსენიებული ტერმინებთან – “იბერონ” და “კარხედონ” – დაკავშირებით უნდა ჰქონდეს მოვსეს ხორენაცის შენიშვნას, ივერიის (ვერიის) ქვეყნიერების დასავლეთ საზღვარზე მდებარეობის თაობაზე (Մովս. Խոր., II, 8), რომლის მეშვეობით ცხადი ხდება, რომ ივერიაში პირენეს ნახევარკუნძული იგულისხმება. კლასიკური ეპოქის მწერალთა მითითების თანახმად, ამბავი ბაბილონის მეფის ნაბუქოდონოსორ II-ის (ძვ. წთ. 605-562 წწ.) მიერ ლიბიისა და იბერიის დალაშქვრისა და იქაური მოსახლეობის პონტოს მარჯვენა მხარეს დასახლების შესახებ ეკუთვნის ძვ. წთ. IV-III სს. ისტორიკოსსა და პოლიტიკურ მოღვაწეს, “ინდოეთის ისტორიის” ავტორს მეგასთენეს (Euseb., Praep. Evang., IX, 41, 1).[387] ცნობა ნაბუქოდონოსორ II-ის მიერ აფრიკისა (ლიბია) და პირენეს ნახევარკუნძულის (იბერია) დალაშქვრის შესახებ, რა თქმა უნდა ლეგენდარულია.[388] აღსანიშნავია, რომ გ. მელიქიშვილი არ გამორიცხავდა, მოქცევაჲ ქართლისაჲ-ს “არიან-ქართლის” არიანის მიღების შესაძლებლობას “პერენეის” (პირენეს) დამახინჯების შედეგად.[389]

კლასიკურ და მომდევნო ხანებში გადმოცემა პონტოსთან მცხოვრები იბერების დასავლეთის იბერიიდან და ლიბიიდან გადმო[გვ. 110]სახლების თაობაზე ფართოდ იყო გავრცელებული და სავსებით მოსალოდნელია მას თავისებური გამოხატულება იმდროინდელ თხზულებებშიც ეპოვნა და იბერიის გამგებლის ერთ-ერთ ძირითად ინსიგნიაზეც ასახულიყო.

კავკასიის იბერიასთან დაკავშირებით მემატიანეებს ძველთაგანვე ჰქონდათ წარმოდგენა ამ ქვეყნის კავშირის თაობაზე პირენეს იბერიასთან,[390] რაც, ძირითადად, მათი სახელწოდებების იდენტურობით იყო განპირობებული. ეს იდენტურობა ადგილობრივი სახელების ბერძნულ-ლათინურ სამყაროსათვის უფრო ჩვეულ სახელებთან მიმსგავსებისა თუ თარგმნის შედეგად იქმნებოდა ხოლმე. ამგვარად უნდა აღმოცენებულიყო კავკასიაში ჯერ კიდევ ძვ. წთ. IV ს-მდე სახელწოდება “იბერია”, უფრო გვიან კავკასიის “ალბანია” და ა. შ. შესაძლოა ადგილობრივი ტერმინების ბერძნულ-ლათინურად გააზრების იგივე მოდელი ყოფილიყო გამოყენებული ტერმინ “კარხედონის” ჩამოყალიბებისას.

საკითხავია, რომელი იბერიული სახელწოდება შეიძლება მივიჩნიოთ “კარხედონის” პროტოტიპად თუ წინა-ფორმად? თუ გავითვალისწინებთ, რომ კართაგენის ფინიკიურ სახელწოდებაში – Kart Hdašt – შემავალი სიტყვა “kart” აღნიშნავს “ქალაქს”, ხოლო ტოპონიმი “ქართლი”,[391] მკვლევართა ზემომოყვანილი აზრის თანახმად, წარმომდგარი უნდა იყოს ინდოევროპული სუბსტრატის ნიშნად მიჩნეულ სიტყვა “ქართა”-საგან (ქართული დეტერმინანტი-სუფიქსის ლ-ს დართვით), რომელიც თავდაპირველად აღნიშნავდა “შემოღობილ ადგილს” ხოლო შემდეგ – გალავანს, ნაგებობას, ციხე-სიმაგრეს, ასეთად, ალბათ, თვით იბერიის ქართული სახელწოდება “ქართლი” უნდა მივიჩნიოთ. როგორც ვიცით, “მთა ქართლი/ქართი” ერქვა ქართველთა უძველეს ციხე-ქალაქს, შემდეგდროინდელ არმაზციხეს (შდრ. აგრეთვე ტოპონიმი “კარდანახი”). თუმცა არსებობს უფრო “ეკონომიკური” ვარაუდის გამოთქმის შესაძლებლობაც, ვინაიდან “ქალაქის” აღმნიშვნელი არამეული სიტყვაა – “karta”, რომელიც თავის მხრივ, ციხე-ქალაქის აღმნიშვნელ ხურიტულ ტერმინ “ard”-თან უნდა იყოს დაკავშირებული (გარდა ურარტული ქალაქი მუსასირის სახელწოდებისა – “არდინი”, ანალოგიური სახელწოდებების ქალაქები ცნობილია რუსახინილის მახლობლად მდებარე მხარიდან და ეტიუნის ქვეყნიდანაც), სავსებით დასაშვებია, სწორედ სიტყვა “karta” დასდებოდა საფუძვლად ტერმინ “ქართლს” ანდა ქართულში უფრო ადრეული ხანებიდან შემოსულ ხურიტულ ტერმინს “ard”-ს სწორედ არამეული სიტყვის ზეგავლენის შედეგად შეეძინა ანლაუტში ველარული ფონემა. ამ უკანასკნელ შესაძლებლობას უფრო იმიტომ ვანიჭებ უპირატესობას, რომ ქართულ სინამდვილეში, [გვ. 111] როგორც უკვე ითქვა, დასტურდება არაერთი ციხე-სიმაგრის აღმნიშვნელი და “ard”-ძირიანი ტოპონიმი: “ართვინი/ართვანი”, “არტაანი”, “არტანუჯი” და სხვ. ამავე დროს, არამეული ტერმინის ქართლში გამოყენების სასარგებლოდ უნდა მეტყველებდეს ის გარემოებაც, რომ ფინიკიურის ახლომონათასავე არამეული ენა ერთ-ერთი ძირითადი სახელმწიფო ენა იყო არმაზციხის ადრეულ ბინადართა შორის; სავარაუდოა, მცხეთის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სიმაგრის არაგვისპირთან მდებარე `ბელტის ციხის” სახელიც (ამჟამად ცნობილი – ბებრის/ბერის ციხედ), რომელიც მცხეთა-არმაზციხის საერთო საფორტიფიკაციო სისტემის ნაწილს წარმოადგენდა და ჩრდილოეთის შესავლელს კეტავდა, თავისი სახელწოდება მიიღო ციხე-სიმაგრის აღმნიშვნელი არამეული სიტყვიდან – “birtȃ”.[392] საინტერესოა, რომ იმავე შინაარსისა და მსგავსი ჟღერადობის სახელწოდება – “birtha” – გვხვდება კართაგენშიც, ადგილობრივი აკროპოლისის აღმნიშნვნელად.

გარდა “kart”-ძირიანი სახელების არსებობისა, ქართულ სამყაროსთან ტერმინ “კარხედონის” დასაკავშირებლად ანგარიშგასაწევია თვით კართაგენის მოსახლეობის მიმართ ტერმინ “ლიბიელის” გამოყენება; როგორც ცნობილია, კართაგენელების აღსანიშნავად, რომლებიც ფინიკიელთა და ავტოქტონთა ნაჯვარს წარმოადგენდნენ, ფართოდ იხმარებოდა ტერმინი – “ლიბიელი ფინიკიელი” (Λιβυφοἱνϊκες), საპირისპიროდ ლევანტიელი ანუ “სირიელი ფინიკიელისა” (Συροφοίνικες).

ლიბიისა და იბერიის მოსახლეობის პონტოს აღმოსავლეთით გადმოსახლების შესახებ ზემომოყვანილი ცნობის შუქზე, დასაშვები უნდა ჩანდეს “ლიბიის” ჩანაცვლება “კარხედონით”, რასაც ამავე დროს კონკრეტული გეოგრაფიული შინაარსიც ექნებოდა “მთა ქართლის” ანუ არმაზციხის სახით და შესაბამისად ბეჭედზე გამოსახული პიტიახშიც არმაზციხის ანუ იგივე “მთა ქართლის” იბერიის გამგებლად უნდა მივიჩნიოთ, რაც ჩვეულებრივ მტკვრის მარჯვენა ნაპირის ქართლად (იბერიად), ხოლო ზოგიერთ სომხურ და ბერძნულ წყაროში გუგარქისა (Գուգարք) და გოგარენეს (Γωγαρηνή) სახელით არის ცნობილი.[393] [გვ. 112]

კავკასიონი - სასაზღვრო ზონა

კომუნისტური სისტემის ანიჰილაციისა და აღმოსავლეთ ევროპასა და ცენტრალურ აზიაში მომხდარი ძირეული ცვლილებების შემდეგ, მოსალოდნელი ხდება იმ ქვეყნების მნიშვნელობის გადაფასება, რომლებიც მდებარეობდნენ დასავლური და აღმოსავლური სამყაროების სასაზღვრო ზონაში.

ჯერ კიდევ XX საუკუნის დასაწყისში ჰალფორდ მაქქინდერის მიერ შემუშავებული სქემის მიხედვით, მსოფლიოში გამოიყოფა ღერძული არეალი (Pivot Area, იგივე შუაგული ქვეყანა, დ. სინორის განსაზღვრებით - ცენტრალური ევრაზია), რომელიც მოიცავდა რუსეთის იმპერიისა და ჩრდილოეთ ირანის იმ ტერიტორიებს, რომელთა მდინარეთა სისტემა ჩრდილოეთ-ყინულოვან ოკეანეს ან კასპიის ზღვას განეკუთვნებოდა; ხოლო რუსეთის იმპერიის უკიდურესი დასავლეთი, სამხრეთ-დასავლეთი რეგიონები და დასავლეთ კავკასია, აგრეთვე ირანის სამხრეთ სანაპირო ევროპასთან, ახლო აღმოსავლეთთან, ინდოეთთან და ჩინეთთან ერთად შეადგენდა შიდა ანუ განაპირა ნახევარმთვარეს (Inner or Marginal Crescent, დ. სინორის ევრაზიის პერიფერია), განსხვავებით გარეთა ანუ კუნძულოვანი ნახევარმთვარისაგან (Outer or Insular Crescent), რომელიც თავის მხრივ შეიცავდა ამერიკას, აფრიკას, ინდონეზიას, ავსტრალიას, იაპონიას და რუსეთის უკიდურეს შორეულ აღმოსავლეთს (უფრო ვრცლად ჰ. მაქქინდერის სქემის შესახებ, იხ., ქვემოთ).[394]

შუაგულ ქვეყანასა და განაპირა ნახევარმთვარის მხარეებს შორის არსებულ მწვავე კონფლიქტში, პირველს ჩვეულებრივ აგრესორის ფუნქცია ეკისრებოდა. აღსანიშნავია, რომ თუ შუაგული ქვეყნის ეკონომიკა [გვ. 113] ძველთაგანვე ძირითადად მესაქონლეობაზე იყო დაფუძნებული, განაპირა ნახევარმთვარის მომცველ რეგიონებში მიწათმოქმედება იყო წამყვანი, თუმცა ძირითადი მიზეზი დაპირისპირებისა იყო ქონება-უქონლობა, მომთაბარე უქონელები თავს ესხმოდნენ მქონებელ ბინადარ მოსახლეობას.[395]

გარკვეულწილად ანალოგიური კონფლიქტია ასახული ქართულ ხალხურ ლექსში შემომეყარა ყივჩაღი, რომლის სიუჟეტიც მეთორმეტე-მეცამეტე საუკუნეებს უნდა განეკუთვნებოდეს, ანუ იმ ხანას, როდესაც, დავით აღმაშენებლის მიერ თურქ-სელჯუკებთან საბრძოლველად გადმოყვანილი, ყივჩაღები საქართველოში სახლობდნენ:

"შემომეყარა ყივჩაღი

სამზღვარს მუხრანის გზისასა,

პური მთხოვა და ვაჭმიე,

ვურჩევდი თათუხისასა.

ხორცი მთხოვა და ვაჭმიე,

ვურჩევდი ხოხობისასა,

ღვინო მთხოვა და ვასმიე,

ვურჩევდი ბადაგისასა.

ცოლი მთხოვა და ვერ მივეც,

მიმყვანდა სიდედრისასა....

გავჭერი ცხენი და კაცი,

წვერიც მომიხვდა ქვიშასა..."[396]

საკვებით მომარაგებას შეეძლო გაღატაკებული მოსახლეობის შემოსევის თავიდან აცილება და ამას, მართლაც, მრავალგზის ჰქონია ადგილი ზემოაღნიშნულ ორ სამყაროს შორის არსებულ ურთიერთობებში. ეს დაპირისპირება არა მარტო კავკასიის კარიბჭის ანალოგიური ფუნქციის მქონე დაცვითი კედლების არსებობას მოითხოვდნენ, როგორიც, მაგალითად, იყო ჩინეთის დიდი კედელი ან ადრიანეს კედელი (Roman Limes), არამედ საჭიროს ხდიდნენ ამ კედლებზე ბევრად უფრო ძნელად დასანგრევი მორალური ჯებირის აგებას ადამიანთა სულში, ვინაიდან მუდმივი მტრობა უცხოთა მიმართ ზრდიდა საზოგადოებრივი სოლიდარობის ერთიანობას და იგი (საზოგადოება) უფრო იოლად დასაქვემდებარებელი ხდებოდა მმართველი წრეებისათვის. მმართველის უპირვალეს მოვალეობად ბარბაროსებთან ბრძოლა ხდებოდა. ბარბაროსების განდევნა οίκουμένη-ს თუ orbis terarrum-ის საზღვრებს იქით და მათი შემდგომი შემოსევების აღკვეთა იყო ის სულისკვეთება, რომელმაც უბიძგა ალექსანდრე დიდის ლეგენდარულ სახეს რკინის კარიბჭის მიღმა, [გვ. 114] შეუღწევად მთებში ჩაეკეტა გოგისა და მაგოგის უწმინდური ტომები, "კვინტესენციური ბარბაროსის" მითიური განსახიერება.[397]

შუასაუკუნეების ამიერკავკასიის ისტორიაში შუაგული ქვეყნიდან ანუ ცენტრალურევრაზიული მოსახლეობის გარკვეული ნაწილის, თურქ-სელჯუკების, ხორეზმელების, მონღოლების, თემურ-ლენგის ურდოების, აკ-კოინლუსა და კარა-კოინლუს მესაქონლე ტომების შემოსევები, ერთი შეხედვით, შესაძლებელი ჩანს ა. თოინბისეულ სტიმულთა პირველ მოდელს მიეწეროს, რომელიც ადამიანური გარემოს მიერ იყო ინსპირირებული და უეცარი გარეგანი დარტყმის ფორმით იყო გამოხატული, თუმცა ცენტრალურაზიული მოსახლეობის თავდასხმების სისტემატური ხასიათის გამო უფრო მეორე მოდელის – უწყვეტი გარეგანი დაწოლის სტიმულის – ფორმას ღებულობდა.[398] ასეთ შემთხვევაში, ამ უკანასკნელი მოდელის ძირითადი გადამწყვეტი ფაქტორი – სასაზღვრო ზონის (marches) ფუნქცია – არა მარტო ჩრდილოეთსა და სამხრეთს შორის იყო გაზიარებული, არამედ, აგრეთვე, აღმოსავლეთსა და დასავლეთს. სხვა სიტყვებით, ცენტრალურევრაზიული მოსახლეობის შემოსევებს არა მარტო ჩრდილოეთიდან ჰქონდა ადგილი, კიმერიელების, სკვითების, სარმატების, ალანების, ჰუნების, ბოლღარების, ხაზარების, ოსების სახით, არამედ სამხრეთიდან და სამხრეთ-აღმოსავლეთიდანაც.

სასაზღვრო ზონის ფუნქცია, საქართველოსა, და საზოგადოდ მთელი კავკასიისათვის, ნაკარნახევი იყო არა იმდენად ზემოჩამოთვლილი ევრაზიული წარმომავლობის ტომების ზეწოლით, რამდენადაც თვით აღნიშნული რეგიონის მდებარეობის თავისებურებებით. კავკასიის მდებარეობის საშუალედო ხასიათი, როგორც ზემოთ იყო ნაჩვენები, მკაფიოდ არის ასახული ძველ წერილობით წყაროებში.

ახლოაღმოსავლურ - ხმელთაშუაზღვისპირეთული მაღალგანვითარებული საზოგადოებების დაინტერესება ამიერკავკასიით გარდუვალი იყო, ამ უკანასკნელის მდებარეობის გამო ცივილიზებული და ბარბაროსული სამყაროების შეხების ზონაში, ან უფრო ზუსტად, ამ ორი სამყაროს გამყოფ რღვევის ხაზზე. მიუხედავად იმ გარემოებისა, რომ ამიერკავკასიის ასეთი მდებარეობა განაპირობებდა მის სივრცეში ისტორიული განვითარების ორი დიამეტრალურად საწინააღმდეგო მოდელის შეჯახებას, კავკასიონის მთავარი ქედის ფაქტორი, რომლის სამხრეთითაც ეს რეგიონი მდებარეობდა, განსაზღვრავდა მის ბედს – ყოფილიყო მაღალგანვითარებული განაპირა ნახევარმთვარის (ევრაზიული პერიფერიის) ფორპოსტი განვითარების დაბალი ტემპის მქონე შუაგული ქვეყნის (ცენტრალური ევრაზიის) წინააღმდეგ, ანუ, სხვა სიტყვებით, ყოფილიყო ცივილიზებული [გვ. 115] სამხრეთისა და დასავლეთის ბურჯი ბარბაროსული ჩრდილოეთისა და აღმოსავლეთის წინააღმდეგ.

გარდა ამისა ჩრდილოეთის უღელტეხილზე გაბატონებულ იბერებს შესაძლებლობა ჰქონდათ კავკასიონზე გადმოეყვანათ ჩრდილოელი მებრძოლები და წარმატებით გამოეყენებინათ ისინი საკუთარი და თავიანთი მოკავშირეების პოლიტიკური მიზნების შესაბამისად. იბერიის ხელისუფალნი ჯერ კიდევ კლასიკური ხანებიდან[399] დაწყებული პერმანენტულად და დიდი წარმატებითაც იყენებდნენ თავიანთი ქვეყნის ხელსაყრელ სტრატეგიულ მდებარეობას, რათა გაეწონასწორებინათ გარესამყაროს ყველა მხრიდან მომდინარე ძალთა ზეწოლა. სწორედ ამით უნდა აიხსნას ის გარემოება, რომ ქართულ ქვეყნებს არსებითად ასცილებია ის დიდი კატაკლიზმები, რომელიც რომის იმპერიის დამხობას მოჰყვა მრავალ ქვეყანაში ("ხალხთა დიდი გადასახლება", "გოთობა" და ა.შ.) და რომელმაც ძლიერ უცვალა სახე კავკასიონის ჩრდილოეთითა თუ ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე ქვეყნების პოლიტიკურსა და კულტურულ ვითარებასაც. გ. ლომთათიძის დაკვირვებით, ჩვენში თითქმის არა ჩანს (ჩრდილო განაპირა ზღვისპირს გარდა) ახალი, გარეშე, უხეში ძალის შემოჭრისა და დადგინებული ცხოვრების, კულტურული დოვლათის ანგრევა-გატლანქების ნიშნები.[400]

იბერიელები, რომელთა ძალაუფლება კავკასიის კარიბჭეზე ვრცელდებოდა, ამ ცნების ყველაზე ფართო გაგებით – დარიალის უღელტეხილიდან მცხეთა-არმაზამდე –, რეგიონში რომაელთა ყველაზე მნიშვნელოვანი მოკავშირეები იყვნენ. რომაელებსა და იბერებს (ერთიდაიმავე ორბის ტერარრუმ-ის შემადგენელ ნაწილებს) შორის არსებული მჭიდრო თანამშრომლობა, საერთო სტრატეგიულ ინტერესებზე იყო დაფუძნებული.

სწორედ, რომაული ხანებიდან უნდა მომდინარეობდეს ქართული სახელმწიფოს ხანგრძლივი სწრაფვა, გაეერთიანებინა თავის ხელქვეით შავი ზღვიდან კასპიის ზღვამდე არსებული კავკასიონის ყველა გადასასვლელი, რაც ამავე დროს გამოიხატა ამ ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობის ფორმულაში “ნიკოფსიიდან დარუბანდამდე”. როგორც ვხედავთ, აღნიშნული ფორმულა განსაკუთრებულ მახვილს სვამს ჩრდილოეთის საზღვრის გაყოლებაზე, რომელიც გადაჭიმული იყო დაახლოებით თანამედროვე ტუაფსედან, შავ ზღვაზე, [გვ. 116] დერბენდამდე, კასპიის ზღვაზე, და რომლის დაცვა და კონტროლი საშუალო საუკუნეებში არსებული ამ სამეფოს ერთ-ერთ ძირითად ფუნქციას წარმოადგენდა.

ახლოაღმოსავლურ-ხმელთაშუაზღვისპირეთის არეალის სახელმწიფოთა ყველა დროის მესვეურთათვის, მომთაბარეთათვის გზის გადამკეტი კავკასიის კარიბჭის ეფექტური კონტროლის დიდი საჭიროების გამო, სასურველი იყო შუაგულ ამიერკავკასიაში, იბერიაში, მსგავსი ფუნქციის შესრულებისათვის საკმაო ძალის მქონე პოლიტიკური ორგანიზაციის არსებობა. როგორც ვხედავთ, ახლოაღმოსავლურ-ხმელთაშუაზღვისპირეთული საზოგადოებების დაინტერესება ცენტრალური ამიერკავკასიით გარდაუვალი იყო, არა მხოლოდ ამ რეგიონის აბსტრაქტული დაცვითი ფუნქციის გამო, არამედ ძირითადად ამ უკანასკნელის მდებარეობის გამო ცივილიზებული და ბარბაროსული სამყაროების შეხების ზონაში, ან უფრო ზუსტად – ამ ორი სამყაროს გამყოფ რღვევის ხაზზე (fault line). მიუხედავად იმისა, რომ ამიერკავკასიის ასეთი მდებარეობა განაპირობებდა მის სივრცეში ისტორიული განვითარების ამ ორი დიამეტრალურად საწინააღმდეგო მოდელის შეჯახებას, კავკასიონის მთავარი ქედის ფაქტორი, რომლის სამხრეთითაც ეს რეგიონი მდებარეობდა, განსაზღვრავდა მის ბედს – ყოფილიყო მაღალგანვითარებული და წარმატებული ახლოაღმოსავლურ-ხმელთაშუაზღვისპირეთული ოიკუმენეს ფორპოსტი სოციალური, პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული განვითარების დაბალი ტემპის მქონე ევრაზიის ვრცელი სტეპების მრავალრიცხოვან და აგრესიულ მომთაბარეთა წინააღმდეგ, რომელთაც ახლო აღმოსავლეთში ლაშქრობისას პლაცდარმად ესაჭიროებოდათ ამიერკავკასიის ტერიტორია. ზემოთ როგორც ითქვა, ამიერკავკასიის ისტორიული დანიშნულება იყო, ყოფილიყო ცივილიზებული სამხრეთისა და დასავლეთის ბურჯი ბარბაროსული ჩრდილოეთისა და აღმოსავლეთის წინააღმდეგ საბრძოლველად.

კ. თუმანოვის დაკვირვებით, იბერიასა და კავკასიაზე ირანელთა ბატონობის პრეტენზია სათავეს იღებს აქემენიანთა ხანაში, ხოლო რომაელთა მათზე უფლებები მათ მიერ მითრიდატე ევპატორისა და მათი მოკავშირეების დამარცხების დღეებიდან.[401] ძვ. წთ. IV საუკუნეში Pax Achaemenia-ს მარცხმა და Pax Macedonica-თი მისმა შეცვლამ, ანუ translatio imperii, უდიდესი მნიშვნელობის შედეგების მომტანი იყო ამიერკავკასიის ხალხებისათვის, ამ მოვლენამ ბიძგი მისცა აღმოსავლურქართული სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნას. აქემენიანთა ხანაში შეძენილ "ირანიზმს" იბერიამ დაამყნო ელინიზმი, რომელსაც დაექვემდებარა, როგორც სელევკიელი იმპერატორების ვასალი და შესაბამისად იბერიის ახალგაზრდა სამეფო ჩამოყალიბდა აქემენიურ-სელევკიური მოდელის მიხედვით.[402] კ. თუმანოვი [გვ. 117] შენიშნავდა, რომ კავკასიის ფლობა, ორივესთვის, ირანისთვისაც და რომისთვისაც სასიცოცხლოდ იყო საჭირო. იგი წარმოადგენდა ამ ორ იმპერიის შორის მდებარე უდიდეს ბუნებრივ სიმაგრეს, საიდანაც თითოეულ მათგანს შეეძლო გაეკონტროლებინა ქვემოთ, სამხრეთით მათ შორის მდებარე სასაზღვრო ზოლი. აქედან გადაშლილი იყო ორივე მხარისь მგრძნობიარე წერტილები - ქტეზიფონი და "რომაული ტბა" ანუ შავი ზღვა, უფრო გვიან კონსტანტინეპოლი.[403]

ვფიქრობთ, სრულიად ნათელია იბერიაში სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნა-ჩამოყალიბებისა და მისი შემდგომი განვითარების კავშირი ჩრდილოეთის ნომადი ტომების შემოღწევისაგან კავკასიონის მთავარი ქედის უღელტეხილების დაცვის საჭიროებასთან. საყურადღებოა, რომ დარიალის მახლობლად მცხოვრები მთის ქართული მოსახლეობა ჯერ კიდევ ერთი საუკუნის წინ საქართველოს მეფეთა ძველ მეციხოვნეთა შთამომავლებლად მიიჩნევდა თავს.[404] ვახტანგ გორგასლის ცხოვრების ერთ-ერთი ინტერპოლაცია, მათი ამ ფუნქციის ჩამოყალიბებას ვახტანგ გორგასალს მიაწერს: "ხოლო დაიმორჩილა ოვსნი და ყივჩაყნი, და შექმნა კარნი ოვსეთისანი, რომელთა ჩუენ დარიანისად უწოდთ. და აღაშენა მას ზედა გოდოლნი მაღალნი, და დაადგინა მცველად მახლობელნი იგი მთეულნი. არა ჴელეწიფების გამოსლვად დიდთა მათ ნათესავთა ოვსთა და ყივჩაყთა თჳნიერ ბრძანებისა ქართველთა მეფისა”.[405]

ქართული სახელმწიფოებრიობის ბედის კავშირი კავკასიის კარიბჭის უშიშროების მოთხოვნასთან მკაფიოდ იკვეთება მთელი მისი ისტორიის განმავლობაში. მეთვრამეტე საუკუნის დამლევისა თუ მეცხრამეტე საუკუნის დასაწყისის, ანუ რუსეთის იმპერიისმიერ აღმოსავლურქართული სახელმწიფოებრიობის გაუქმებისდროინდელ ხალხურ ლექსში "ერეკლეს დატირება" ვკითხულობთ:

"ვერ გაიგეთა ქართველნო,

შაგეხსნათ რკინის კარიო,

მზე ჩაგვივიდა უკუღმა,

ჩავარდა შუა ზღვაშიო...

ვერ გაიგეთა ქართველნო,

შაგეხსნათ რკინის კარია?

იმისა სანეფოზედა

იცილებიან სხვანია..."[406]

[გვ. 118]

თუ გავიხსენებთ ზემომოყვანილ ცნობას, რომ კავკასიონის გადამკვეთი დარიალის უღელტეხილი ძველ დროში ცნობილი იყო აგრეთვე რკინის კარის სახელით, აქ მოყვანილი ხალხური ლექსი უნდა ჩავთვალოთ ქართული სახელმწიფოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფუნქციის დაკარგვის კონკრეტული ფაქტის ამსახველად, დაეცვა თავისი მთავარი ჩრდილოეთის კარიბჭე. როგორც ჩანს, რკინის კარის კონცეპცია წარმოადგენდა გამოხატულებას ქართული სახელმწიფოებრიობის კონკრეტული პოლიტიკური ფუნქციისა – ყოფილიყო დამცველი მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი სტრატეგიული პუნქტისა.

აღნიშნული სახელმწიფოებრივი ფუნქცია იყო ერთ-ერთი ძირითადი გადამწყვეტი ფაქტორი, რომელმაც გამოიწვია ქართული სახელმწიფოს წარმოქმნა ამიერკავკასიის ცენტრალურ ნაწილში ძვ. წთ. პირველი ათასწლეულის დასკვნით საუკუნეებში. როგორც ითქვა, შუაგულ ქვეყანასა და განაპირა ნახევარმთვარეს შორის არსებულ საკონტაქტო, თუ გამყოფ, ზონაში საქართველოს მდებარეობა იყო ძირითადი მიზეზი ჩრდილოეთიდან მასზე მუდმივი გარეგანი ზეწოლისა ანუ “გამოწვევის” (Challenge) და განაპირობებდა მის კუთვნილებას იმპულსების ა. თოინბისეული მეორე მოდელისადმი. გამუდმებული გარეგანი დაწოლა თუ გამოწვევა განაპირობებდა პასუხს (Response), რომელმაც თავის მხრივ გამოიწვია ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოს – იბერიის სამეფოს აღმოცენება. ამრიგად, გეოპოლიტიკური ხასიათის ფაქტორებმა არა თუ გამოიწვიეს კლასიკური ხანის ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნა, არამედ განსაზღვრეს კიდეც მომდევნო ხანებში მისი ისტორიული განვითარება. ამ სახელმწიფოს არსებობის არსს (raison d'être-ს) წარმოადგენდა დანიშნულება, ყოფილიყო ცივილიზებული სამყაროს (οίκουμένη, orbis terarrum) ფორპოსტი, ამ უკანასკნელის ბრძოლაში კავკასიის კარიბჭის გადაღმა მდებარე ბარბაროსული სიბნელის საუფლოსთან. ამასთანავე, იბერიის ხელისუფალნი პერმანენტულად და დიდი წარმატებითაც იყენებდნენ თავიანთი ქვეყნის ხელსაყრელ სტრატეგიულ მდებარეობას, რათა გაეწონასწორებინათ გარესამყაროს ყველა მხრიდან მომდინარე ძალთა დაწოლა. ამრიგად, გეოპოლიტიკური ხასიათის აღნიშნულმა ფაქტორებმა არა თუ გამოიწვიეს კლასიკური ხანის ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის წარმოქმნა, არამედ განაპირობეს კიდეც მომდევნო ხანებში მისი ისტორიული განვითარება.

მუდმივი დაპირისპირება ბარბაროსსა და ცივილიზებულს, მიმთვისებელსა და მეურნეს, ყაჩაღსა და შემოქმედს შორის იყო ის კვესი და აბედი, რომლის საშუალებითაც დაინთო სახელმწიფოებრიობის ცეცხლი კავკასიონის მთავარი ქედის ცენტრალური ნაწილის გადმოღმა მდებარე ქართლში. [გვ. 119]

შუასაუკუნეების ქართული სახელმწიფოების პოლიტიკური მნიშვნელობა

ერთ-ერთი ძირითადი განმაპირობებელი ფაქტორი, რომელსაც უნდა განეპირობებინა აღმოსავლურქართული სახელმწიფოებრიობის აღმოცენება და შემდგომი განვითარება უნდა ყოფილიყო კონკრეტული სახელმწიფოებრივი ამოცანის განხორციელება – დიდი კავკასიონის მთაგრეხილის გადამკვეთი გადასასვლელების დაცვა.[407]

კანონზომიერი ჩანს, რომ კავკასიონის სამივე ზეკარის გადმოღმა აღმოცენდა ამიერკავკასიის, ანუ კავკასიონის უშუალოდ სამხრეთით მდებარე, სამივე სახელმწიფო: დასავლეთით – კოლხეთი, აღმოსავლეთით – ალბანეთი, ხოლო ცენტრალურ ნაწილში – იბერია (ქართლი). რუსი ისტორიკოსის, ტ. უსპენსკის განცხადებით, ლაზები და იბერები იყვნენ ბუნებრივი დარაჯები კავკასიონის ზეკარებისა და, ამ თვალსაზრისით, საიმედო მოკავშირეები იმ იმპერიისა, რომლის პოლიტიკურ გავლენასაც ჰქონდა უპირატესობა მოცემულ მომენტში.[408] იბერიის მიერ ლიხსიქით მდებარე არგვეთის ფლობა, რომელზედაც მამისონის უღელტეხილით კავკასიაზე გადმომავალი გზა გადიოდა, იბერიის მიერ კავკასიონის ცენტრალურ ნაწილზე კონტროლის დაწესების მანიშნებელი უნდა იყოს.

თბილისი, აღმოსავლეთ საქართველოს დედაქალაქი ახ. წთ. V საუკუნიდან, კეტავდა რა მტკვრის ხეობის შუა დინების ვიწრობებს, აკონტროლებდა სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებას და ამდენად მას უდიდესი მნიშვნელობა ენიწებოდა სამხრეთ-აღმოსავლეთ ამიერკავკასიისა და დასავლეთ ირანისათვის.

იბერიის სამეფოს ცენტრალური ნაწილის – შიდა ქართლის – სტრატეგიული მნიშვნელობა ხაზგასმულია მეფეთა ცხოვრებაში, ქართველთა მცდელობის აღწერისას, მიეღოთ ახ. წთ. გვიანი მესამე საუკუნის სპარსეთის [გვ. 120] შაჰის მხარდაჭერა: "ხოლო გამოიკითხა სპარსთა მეფემან პირველად ქალაქისა მცხეთისა, და უთხრეს სივრცე და სიმაგრე მისი და მახლობელობა ხაზართა და ოვსთა...[409] კეთილად სთნდა სპარსთა მეფესა, და შეიწყნარა ვედრება ქართველთა. რამეთუ თჳთცა უკუთესად გამოარჩია მცხეთას დასუმა ძისა მისისა მეფედ. რამეთუ ყოველთა ქალაქთა სომხითისა და ქართლისათა, რანისა და მის კერძოთა, ყოვლისა უფროსად და უმაგრესად გამოარჩია და მახლობელად ჩრდილოთა მტერთა, რათა ჰბრძოდეს მათ მუნით და იპყრობდეს ყოველთა კავკასიანთა. აღუსრულა ყოველი იგი სათხოველი ქართველთა, და მისცა ყოველსა ზედა ფიცი და აღთქმა... და მისცა ქართლი, სომხითი, რანი, მოვაკანი და ჰერეთი..." (I, 63-64).

იბერიისა და სპარსეთის კავშირი მიუღებელი იქნებოდა როგორც ბიზანტიისათვის, ასევე ლაზიკისათვის, უპირველეს ყოვლისა სწორედ იმ დიდი საფრთხის გამო, რასაც კავკასიის კარიბჭის კონტროლის სპარსეთის ხელში გადასვლა განაპირობებდა და მათ წინააღმდეგობასაც ხანგრძლივად არ უნდა დაეყოვნებინა. ამასთან დაკავშირებით, გარკვეულ ყურადღებას იმსახურებს გვიანი VI ს. ინფორმაცია ბიზანტიელი ისტორიკოსის, მენანდრე პროტიქტორისა, კერძოდ, რომ იბერია (ქართლი), სუანიის (სვანეთი) მსგავსად დაპყრობილი ჰყავდა ლაზიკას (6, 1, 278-280).[410] ამ ცნობას აშკარად ეხმიანება VI ს. შუა ხანებამდე მოღვაწე გოთური წარმომავლობის ავტორი იორდანე, რომელიც თავის თხზულებაში გოთთა წარმომავლობისა და საქმეთა შესახებ (De origine actibusque Getarum) ნათელს ხდის, თუ რა უნდა ყოფილიყო ლაზთა ექსპანსიის მიზანი. იორდანე იუწყება, რომ მის დროს კასპიის კარის (ანუ დარიალის - გ.ქ.) ზედამხედველობას ლაზები ახორციელებდნენ ბიზანტიის იმპერიის ინტერესების დაცვის მიზნით (VII, 50).[411] ასე რომ, როგორც კი იბერიას (ქართლს) აღარ ძალუძდა კავკასიის კარიბჭეზე საკუთარი კონტროლის შენარჩუნება და ინციატივას სპარსეთი, აღმოსავლური ძალა, ეუფლებოდა, აუცილებული ხდებოდა დასავლური საზოგადოებების (ბიზანტია, ლაზიკა) მიერ კარდინალური ზომების განხორციელება მდგომარეობის (მათი თვალთახედვით) გამოსასწორებლად. როგორც ჩანს, საქმე ეხება 523-542 წწ. – გურგენ მეფის სპარსთა წინააღმდეგ აჯანყებისა და მისი დამარცხების შემდგომი ხანის ქართლში დამდგარ უმეფობის პერიოდის დასაწყისსა და [გვ. 121] ეგრისის მეფის გუბაზ II-ის ბიზანტიელთა წინააღმდეგ აჯანყების დაწყების შორის მდებარე დროის მონაკვეთს.

მენანდრესა და იორდანეს ზემომოყვანილ ცნობათა ურთიერთშეპირისპირება ცხადყოფს, რომ ქართლში უმეფობის ხანა სულაც არ იყო აქ მხოლოდ სპარსთა ჰეგემონობის ეპოქა და რომ ამ დროისათვის მომძლავრებულ ეგრისის სამეფოს (ლაზიკას) მნიშვნელოვანი როლი უნდა შეესრულებინა კავკასიის კარიბჭისათვის ბრძოლაში.[412] შესაძლოა, სწორედ ეს გარემოება განაპირობებდა კავკასიის გასასვლელების დაცვის საკითხის ბიზანტიისა და სპარსეთის დიპლომატიურ მოლაპარაკებათა ცენტრში ხელახალ მოქცევას ახ. წთ. VI ს. პირველი მეოთხედის დასასრულიდან.[413]

კავკასიონის უღელტეხილების მნიშვნელობა კრიტიკული იყო აგრეთვე არაბებისათვის. მათი მისწრაფება ხელთ ეგდოთ უღელტეხილების კონტროლი ასახულია ქართულ მატიანეებში. ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა გვამცნობს, არაბთა მიერ ქალაქების განადგურებასა და თითქმის მთელი კავკასიის დამორჩილებას, კავკასიონის მთავარ ქედზე გარდამავალი ორივე ძირითადი კარიბჭის ჩათვლით: "და ყოველნი მთავარნი და პატიახშნი, ნათესავნი ერისთავთა და წარჩინებულთანი შეიმეოტნეს კავკასიად, და დაიმალნეს ტყეთა და ღრეთა. და მოვლო ყრუმან ყოველი კავკასია, და დაიპყრა კარები დარიელისა და დარუბანდისა, და შემუსრნა ყოველნი ქალაქნი და უმრავლესნი ციხენი ყოველთა საზღვართა ქართლისათა" (I, 234). ბევრად უფრო ამბივალენტურია ქართლის მატიანის მონათხრობი ჩრდილოელი მოწინააღმდეგის მიმართ არაბი სარდლის მიერ გატარებული ღონისძიებების შესახებ: "მან [ბუღა თურქმა, არაბმა სარდალმა – გ.ქ.] განაღო კარები დარუბანდისა და გამოიყვანნა ხაზარნი, სახლი სამასი, და დასხნა იგინი შანქორს. დარიალანით გამოიყვანნა ოვსნი ვითარ სახლი ასი, და დასხნა იგინი დმანისს, და ენება ზაფხულის შესვლა ოვსეთად. ხოლო ამირ-მუმნმან ვითარ ცნა, ვითარმედ ხაზართა, ტომთა მისთა, ზრახავს, მოუვლინა ბუღას, რათა დაუტეოს ქართლი ჰუმედს, ხალილის ძესა" (I, 256-257). როგორც ჩანს, [გვ. 122] თურქული წარმომავლობის მქონე ბუღა თურქის მიერ მიღებულმა ზომებმა, ჩაესახლებინა ამიერკავკასიაში "თავისი მეტომეები", ეჭვები აღუძრა არაბ ხელმძღვანელობას. ბუღა თურქის ეს ნაბიჯი, როგორც ჩანს, განპირობებული იყო მისწრაფებით, დაესუსტებინა ამიერკავკასიის მოსახლეობის უნარი, საჭიროების შემთხვევაში მოეხერხებინა ჩრდილოეთის ტომების გამოყენება სამხრეთელ მომხდურებთან საბრძოლველად. ჯერ კიდევ, ტაციტუსი შენიშნავდა, რომ იბერიელები "დიდი ხელოვანნები" იყვნენ სხვადასხვა პოზიციები თავის სასარგებლოდ გამოეყენებინათ და შეეძლოთ უეცრად "გადმოესხათ" მოქირავნეები კავკასიონის გადაღმა მხარეებიდან თავიანთი მტრების წინააღმდეგ მისამართად (Ann., VI, 33).

თვით ევროპის პოლიტიკური გეოგრაფია ნაწილობრივ შედეგია ახ. წ. IV საუკუნიდან დაწყებული პროცესის – თურანული წარმომავლობის ხალხის ერთმანეთის მომდევნო ტალღების ევროპის კონტინენტზე მიწყდომისა. უფრო მეტიც, შეიძლება ითქვას, რომ საკუთრივ თანამედროვე ევროპის სტრუქტურა საგრძნობლად არის თურანელთა შემოსევების შედეგად ჩამოყალიბებული.[414] გერმანული ტომების დასავლეთისაკენ გადაადგილება, როგორც დროში, ასევე სივრცეში, თანხვდება ჰუნების აღმოსავლეთიდან გამოჩენას. ჩინელების მიერ აზიიდან გამოდევნილმა ჰუნებმა ლტოლვილებად აქციეს ტრანსილვანიაში მცხოვრები გერმანული ტომები, რომელთა ტალღებმაც გადაუარეს და გაანადგურეს რომი. ამდენად ჰუნები გადაიქცნენ ძირითად ფაქტორად, რომელმაც მთლიანად უცვალა სახე დასავლური სამყაროს მთელ ისტორიას.[415]

უფრო გვიან VII საუკუნის არაბულ-ისლამური დაპყრობების დიდმა ტალღამ, როგორც პოლიტიკურად, ასევე კულტურულად, დააშორა აფრიკა (ეგვიპტის ჩათვლით), პალესტინა, სირია და მესოპოტამია ევროპას და გადააქცია იგი აღმოსავლური სამყაროს ნაწილად, ხოლო ცენტრალური აზიიდან წამოსულმა და სპარსეთის დამაქცევარმა თურქ-სელჯუკებმა XI საუკუნის მეორე ნახევარში მოახერხეს ის რაზედაც არაბები ვერც კი იოცნებებდნენ, დაიპყრეს მცირე აზიის უმეტესი ნაწილი და კულტურული ევროპა გეოგრაფიული ევროპის ფარგლებამდე დაიყვანეს.[416]

უილიამ მაკ გოვერნის აზრით, თუმცა მცირე აზია გეოგრაფიულად აზიაში მდებარეობს, ისტორიულად იგი ევროპას განეკუთვნება. მიუხედავად მისი აზიური წარმომავლობისა ქრისტიანობა გახდა ის კულტურული ბორკილი, რომელმაც ერთმანეთს გადააბა რომის იმპერიის სხვადასხვა პროვინციები.[417] სწორედ ამიტომ მას მერე, რაც თურქებმა დაიპყრეს მცირე [გვ. 123] აზია, ისინი განიხილებოდნენ ევროპელთა მიერ, აზიელებად, რომლებიც განაგრძნობდნენ ცხოვრებას ევროპის მიწაზე, ხოლო თურქეთი ბუფერულ ქვეყნად ნამდვილ ევროპასა და ნამდვილ აზიას შორის.[418]

არც IV საუკუნიდან მოკლებია ქართლს ჩრდილოეთიდან დაცვის საჭიროება მეფე მირიანს ქართლის ცხოვრების მიხედვით ხშირად უწევდა ბრძოლა გადამთიელებთან და ბევრჯერაც ულაშქრია მას ჩრდილოეთიდან მომდგარი მტრისაგან დარუბანდის დასაცავად.

ირანელთა წინააღმდეგ 450-451 წლებში სომხეთ-ალბანეთის აჯანყებისას ჩრდილო კავკასიიდან, კასპიის გზით შემოიწრნენ აჯანყებულთა მოკავშირე ჰუნები, რომლებმაც ააოხრეს ირანის რამდენიმე ოლქი. აჯანყების თანამედროვე სომეხი ისტორიკოსის ეღიშეს ცნობით, სომხეთის მარზაპანს ვასაკ სიუნის უღალატია აჯანყებულებისათვის. აჯანყებულთა მოკავშირე ჰუნებისათვის გზის გადასაკეტათ ვასაკს ჯარები გამოუყვანია, რომელთა შორის ქართველი მთიულებიც კი ყოფილან.[419] ირანელებმა შესძლეს ამ აჯანყების ჩახშობა. უფრო გვიან ირანის შაჰის პეროზის დროს (459-484 წწ.) ქართლის მდგომარეობა ისევ გართულებულა ჩრდილოეთის საზღვართან, სადაც კავკასიონის გადასასვლელებს თვით ირანელები იცავდნენ. 60-იანი წლების შუა ხანებში ჰუნთა ზოგიერთმა ტომებმა (სარაგურებმა, აკატირებმა და სხვებმა) გადმოლახეს კავკასიონის ქედი გადმოსასვლელით,[420] რომელსაც V ს. ბიზანტიელი ისტორიკოსი პრისკე პანიონელი იუროიპაახის ციხის სახელით იხსენიებს. მკვლევართა აზრით, ეს ციხე [გვ. 124] უნდა აღნიშნავდეს დარიალის ან ივრის გადმოსასვლელებს.[421] გადმოსულ ტომებს დაურბევიათ და აუოხრებიათ ქართლისა და სომხეთის სოფლები. ირანელებისთვის მეტად სახიფათო მდგომარეობა შეიქმნებოდა, თუ ცენტრალურ აზიაში მძაფრი ომების დროს, ზურგში ახალი მტერი გამოუჩნდებოდათ. ამიტომ ირანელებს ბიზანტიელებისათვის უთხოვიათ ან ფული გაეგზავნათ მათთვის ან ჯარი იუროიპაახის დასაცავად, მაგრამ ბერძნები ამაზე არ დათანხმებულან.[422]

ვარაუდობენ, რომ ჰუნთა ეს ლაშქრობა უნდა იგულისხმებოდეს ჯუანშერთან აღწერილ ჩრდილოეთიდან შემოსევის ამბავში, საიდანაც ვგებულობთ, რომ, ჯერ კიდევ ვახტანგის მცირეწლოვანობის დროს ქართლი დაულაშქრავათ ოსებს, რომელთაც "მოატყუენეს ქართლი თავითგან მტკურისათ ვიდრე ხუნანამდე, და მოაოჴრნეს ველნი, არამედ ციხე-ქალაქნი დაურჩეს, თჳნიერ კასპისა". დაუტყვევებიათ მათ, აგრეთვე, მეფის და მირანდუხტი (I, 145-146).[423] ლ. ჯანაშიას ვარაუდით, თუ ეს ცნობა ჰუნების იმავე ლაშქრობას არ ეხება, კავკასიონზე გადმოსასვლელებით ჰუნებზე ადრე ოსები შემოჭრილან.[424]

ლ. ჯანაშია შენიშნავს, რომ ირანელებთან მომავალ ბრძოლაში წარმატებისათვის ძალიან დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა კავკასიონზე გადასასვლელებს, რომლებიც ამ ხანაში ირანელებს ეკავათ. მათი ხელში ჩაგდება საშუალებას მისცემდა ვახტანგ გორგასალს ზურგი გაემაგრებინა, არ გადმოეშვა ჩრდილოეთიდან მოთარეშეები და თვით გადმოეყვანა დამხმარე სამხედრო ძალა.[425] ამ მხრივ ლ. ჯანაშია განსაკუთრებულ ყურადღებას ანიჭებს ცნობას, რომელიც მოიპოვება წმ. ნინოს ცხოვრების ზოგიერთ რედაქციაში. ამ ცნობით ვახტანგ გორგასალმა "დაიმორჩილა ოვსნი და ყივჩაღნი და შექმნა კარნი ოვსეთისანი და აღაშენა მას ზედა გოდოლი და დააყენა მას ზედა მცველნი მახლობელნი მის ადგილისანი და უწოდა მას კარად დარიალისა, და აწ თჳნიერ ბრძანებისა მეფისა ვერ ჴელ-ეწიფების გადმოსლვად ოვსთა და ყივჩაღთა".[426] ამ ცნობის თანახმად, თითქოს ვახტანგმა ეს გადასასვლელები წაართვა ოსებსა და ყივჩაღებს და არა ირანელებს, რომელთანაც ეს გადასასვლელები ჰქონდათ დაკავებული, [გვ. 125] მაგრამ ლ. ჯანაშიას განცხადებით, ამ გარემოებას ადვილად შეიძლება მოეძებნოს ახსნა, ვინაიდან ხდებოდა ისეც, რომ ჩრდილოეთიდან შემოჭრილი მოთარეეშები დროებით იკავებდნენ ხოლმე მათ და შესაძლოა ვახტანგ გორგასალს სწორედ ასეთი ვითარებით ესარგებლა და ვითომცდა ირანელთათვის გაენთავისუფლებინა ეს გადასასვლელები, სინამდვილეში კი სათავისოდ დაეკავებინა ისინი.[427]

ვახტანგის მიერ კავკასიონის გადასასვლელების დაწერას, ლ. ჯანაშიას დაკვირვებით, ადასტურებს ისიც, რომ მას მოლაპარაკება გაუმართავს ჰუნებთან და პირობაც მიუღია მათგან, რომ საჭიროებისას ჯარს მიაშველებდნენ. ლაზარ ფარპეცი გადმოგვცემს, რომ აჯანყების წინ ვახტანგს განუცხადებია, მე ბრძოლას არავის დავანახვებ, იმდენ "ჰონს" გადმოვიყვან, რომ სპარსთა ჯარები წინ ვერ დაუდგნენო.[428]

483 წ. გაზაფხულზე ირანელებმა ქართლსა და სომხეთში ორი დიდი ლაშქარი გამოგზავნეს. ვახტანგმა დაინახა რა, რომ ირანელებს ვერ გაუმკლავდებოდა, თავი შეაფარა სომხეთის მთებს, ქართლის საზღვრის მახლობლად. იქიდან მან დახმარება სთხოვა სომხებს, თან იტყობინებოდა, რომ სულ ახლო მომავალში ელოდა ჰუნების მაშველი ჯარების მისვლასაც. ჰუნების გარეშე ბრძოლის დაწყება სომხებს მიზანშეწონილად არ მიაჩნდათ და უმჯობესად თვლიდნენ მთებში დარჩენას, სადაც ირანელები ვერ გამოიყენებდნენ თავის რიცხობრივ უპირატესობას.[429]

ლაზარ ფარპეცის გადმოცემით, ვახტანგი ყოველ ღონეს ხმარობდა, რათა დაერწმუნებინა სომხები მისი გეგმა მიეღოთ და ბარში ჩასულიყვნენ – ის აშკარა ტყუილზეც კი მიდიოდა სომხების გასამხნევებლად, ვითომ ჰუნები უკვე მოვიდნენო. ვახტანგს ასეთი ხერხიც უხმარია: სომეხთა და ქართველთა ჯარიდან გაუგზავნია მზვერავები, რომელთაც შორიდან დაანახეს დანთებული ცეცხლი და მეომართა მსგავსად გამოწყობილი ხის კუნძები. ვახტანგის განმარტებით ეს ჰუნთა ლაშქარი იყო, რომელიც ბარში დაბანაკებულიყო და მთაში არ ადიოდა, რადგან ვითომც თავის მხრივ არ სჯეროდა სომხების მოსვლა. ვახტანგს უთქვამს, ჰუნები მეუბნებიან, ოღონდ სომხები აქ ჩამოიყვანე და დაგვანახე, მერე კი სპარსელები ჩვენ დაგვანებეთ და თქვენ თავს ნუ შეიწუხებთო. ვახტანგი ეუბნებოდა სომხებს, თუ თქვენ ბარში არ ჩახვალთ, ჰუნები არ დამიჯერებენ და ადგილიდან ფეხს არ მოიცვლიან, მიჰრანი კი მიბრუნდება და ქართლს ააოხრებსო. მაშ რაღა [გვ. 126] სარგებლობა ექნება ჩემთვის თქვენს აქ მოსვლასო. ბოლოს და ბოლოს ვახტანგს თავისი გაუტანია, აჯანყებულთა ლაშქარი ველზე ჩასულა და მტკვრის ნაპირას დაბანაკებულა.[430]

ზემომოყვანილი პასაჟი მოწმობს თუ რა დიდ ძალას წარმოადგენდნენ ჩრდილოელი მომთაბარე გადამთიელები ამიერკავკასიის მოსახლეობისათვის და რაოდენ დიდი შიში თუ იმედი იყო აქ დაკავშირებული მათ სახელთან.

VI ს. 30-იან 40-იან წლებთან დაკავშირებით უნდა იუწყებოდეს მოქცევაჲ ქართლისაჲ ირანელთა მომძლავრებას ამიერკავკასიაში, კერძოდ, მათ გამაგრებას ცენტრალურ კავკასიაში. ნაწარმოებში აღინიშნება, რომ ირანელებმა "ქართლი უმეტესად დაიპყრეს და კავკასიანთა შევიდეს და კარნი ოვსეთისანი აიგნეს და ერთი დიდი კარი ოსეთსვე და ორნი დვალეთს და ერთი პარწუანს დურძუკეთისა, და იგი მთიულნი მომარდად დაადგინეს. და სხუაჲ ვინმე კაცი დაადგინეს მთავრად წანარეთისა ჴევსა და მორჩილებაჲ დასდვეს მისი". კავკასიაში შექმნილი ვითარებიდან გამომდინარე ბიზანტია ცდილობს მოკავშირეებად აქ ხაზარები გამოიყენოს. ხაზარები ხალისით გამოხმაურებიან ბიზანტიელთა მოწოდებას, მათი დიდძალი ლაშქარი თავდაპირველად დარუბანდს დაესხა თავს და მიწასთან გაასწორა. ალბანეთის შემუსვრის შემდეგ ხაზარები თბილისისაკენ გამომართულან. "დაიძრა ნიაღვარი მოვარდნილი და მდინარე ადიდებული ქართველთა ქვეყნისაკენ, გარს შემოადგა და ალყა შემოარტყა ნებიერს, მოვაწრესა და სახელგანთქმულ დიდ ქალაქს ტფილისს", წერდა მოსე კალანკატვაცი. თბილისთან ხაზარებს 627 წ. შემოდგომაზე ლაზიკიდან დიდი ჯარებით გადმოსული ჰერაკლე შეგეგებია.[431]

VII ს. სომეხი ანონიმი გეოგრაფი, როგორც ირკვევა იგი ანანია შირაკაცი უნდა იყოს, პირდაპირ უთითებს, რომ ალანთა კარი წანართა ქვეყანაში არის, ხოლო X ს. არაბი ისტორიკოსის, მასუდის ცნობითაც, წანართა ქვეყანა ქართლსა და ალანთა ციხეს შორის არის მოთავსებული. ამდენად, წანართა პირველსაცხოვრისი დარიალის ხეობაში, დღევანდელი "ხევის" რაიონში უნდა ყოფილიყო განლაგებული.[432] როგორც ირკვევა, არაბთა გამოჩენის წინა ხანაში და საკუთრივ არაბთა ბატონობის ხანაშიც, როდესაც ქართლი განსაკუთრებით იყო დასუსტებული, დარიალი წანართა ხელში ჩანს მოქცეული.[433] [გვ. 127]

კავკასიონის გადასასვლელების ხელში ჩაგდების მიზნით, VIII საუკუნის დამდეგიდან არაბებსა და ხაზარებს ერთმანეთთან განუწყვეტელი ბრძოლა აქვთ - კავკასია ამ ორი მეტად დინამიური და მომთაბარე ძალის დაუნდობელი შეტაკებების ასპარეზი ხდება. ხაზარები ან დამოუკიდებლად, ანდა ბიზანტიელებთან კავშირში მოქმედებდნენ. ხალიფა ჰიშამის (724-743 წწ.) ზეობის პირველსავე წლებში ქართლში შემოვიდა ხაზარების წინააღმდეგ გამოგზავნილი სარდალი ჯარაჰ იბნ-აბდ-ალ-ლაჰი. მალე ხალიფამ თავისი შვილი (მონა ქალისაგან) მასლამა გამოგზავნა კავკასიაში, რომელმაც 728-729 წელს დარიალის კარის გავლით წარუმატებლად ილაშქრა ხაზარეთში. მომდევნო წელს ხალიფა ჰიშამმა ისევ ჯარაჰ იბნ-აბდ-ალ-ლაჰი გამოგზავნა. თბილისიდან დარიალის გავლით ხაზარეთში შეწრილმა არაბებმა მდინარე ვოლგის ქვემო წელი დალაშქრეს. ამის საპასუხოდ ხაზარებმა დიდი სამხედრო ექსპედიცია მოაწყვეს აღმოსავლეთ ამიერკავკასიაში, რამაც ჯარაჰიცა და მთელი მისი ჯარი შეიწირა. 732-733 წელს (ჰიჯრიდან გადმოანგარიშებით) კავკასიაში სარდლად ხდება ხალიფას ბიძაშვილი მერვან იბნ-მუჰამედი (იგივე ქართული წყაროების მურვან ყრუ). 737 წელს მერვანმა თავისი ლაშქარი ერთდროულად ორი მიმართულებით, დარიალისა და დარუბანდის გზით, დაძრა ხაზარეთისაკენ. თვითონ მერვანი მთავარი ძალებით დარიალის გასასვლელით გაემართა.[434]

როგორც ჩანს, ქართველი საზოგადოებრიობა არაბთა ოკუპაციისაგან თავდასაღწევად გარკვეულ იმედებს ამყარებდა მათი მოსისხლე მტრებისაგან, ხაზარებისაგან შესაძლო დახმარებაზე. VIII საუკუნის უკანასკნელ მეოთხედში ნერსე ქართლის ერისთავი არაბებთან წინააღმდეგ ბრძოლისას სამხედრო დახმარებას სწორედ ხაზარებისაგან ელოდებოდა. იგი მთელი თავისი ოჯახითა და სამასკაციანი ამალით ქართლიდან დარიალის გზით ხაზარეთში გადავიდა. მიუხედავად იმისა, რომ მისი არჩევანი შემთხვევითი არ ყოფილა, იგი უკან იმედგაცრუებული დაბრუნდა.[435]

ხაზართა შემოსევების საფრთხის აქტუალურობაზე უნდა მიუნიშნებდეს ის გარემოება, რომ თვით არაბები მიიჩნევდნენ თბილისის საამიროს ბურჯად ბიზანტიელთა და ჩრდილოეთიდან ხაზართა შემოსევების საწინააღმდეგოდ.

VIII საუკუნის შუა წლებიდან წანარები აქტიურობენ აღმოსავლეთ საქართველოს პოლიტიკურ სარბიელზე. წანართა მოთავეობით იწყება კახეთის შეკრება და ბრძოლა არაბთა წინააღმდეგ, მათივე მოთავეობით ხორციელდება კახეთის გაერთიანება და დამოუკიდებელ პოლიტიკურ ერთეულად, სამთავროდ ჩამოყალიბება. ამასთან დაკავშირებით ფარ[გვ. 128]თოვდება ცნება "წანარეთის" მნიშვნელობა და საკუთრივ ხევიდან ის თანდათან მთელ კახეთზე და ზოგ შემთხვევაში კახეთთან შემოერთებულ-გაერთიანებულ ქვეყნებზეც ვრცელდება.[436] VIII საუკუნის დასასრულს შიდა ქართლი კახეთის მთავარს გრიგოლსა აქვს დაპყრობილი (ქართლის ცხოვრება, I, 252-253). შიდა ქართლის დაპყრობა შესაძლებლობას უქმნის კახეთის მთავარს თავისი კონტროლის ქვეშ მოაქციოს ამიერკავკასიის სავაჭრო გზის ის მონაკვეთები, რომელნიც ალაზნის, ივრისა და არაგვის ხეობებს მიჰყვებოდნენ. აქედან ეხსნებოდა კახეთის მთავარს ჩრდილოეთისაკენ მიმავალი გზა და მისი კონტროლის ქვეშ აყენებდა დარიალის ხეობას.[437]

IX საუკუნის 80-იანი წლებიდან კი უკვე ეგრის-აფხაზეთის სამეფოს ჩარევა შიდა ქართლისათვის წარმოებულ ბრძოლაში მთლიანად ცვლის აქ არსებულ პოლიტიკურ სურათს. ნიშანდობლივია, რომ ეგრის-აფხაზეთის მეფე ერთდროულად იბრძვის იმ გზებისათვის, რომლებიც გადის შიდა ქართლზე, ერთი მხრივ, დარიალის გზისათვის და ამავე დროს ბარდავიდან საქართველოსაკენ მომავალი გზის ინ მონაკვეთისათვის, რომელიც ალაზნის გაყოლებით გავაზზე გადიოდა.[438] მ. ლორთქიფანიძის განმარტებით, სწორედ შიდა ქართლზე გადიოდა და აქ უკავშირდებოდა ერთმანეთს უდიდესი მნიშვნელობის სავაჭრო გზები. შიდა ქართლი გზებით იყო დაკავშირებული დასავლეთ საქართველოსთან (სურამის უღელტეხილი), "ქართველთა სამეფოსთან" (მტკვრის ხეობით), ჩრდილოეთ კავკასიასთან (დარიალით), კახეთთან (გომბორით), სამხრეთით სომხეთთან და სხვ. სწორედ ეს ტერიტორია "არაგვიდან ტასის კარამდე" წარმოადგენდა ამ გზათა საყარს, რომელთა ნაწილს (მტკვრის ხეობას, დარიალის გზას და სხვ.) ადგილობრივ (კავკასიურ) მნიშვნელობასთან ერთად, უძველესი დროიდანვე მსოფლიო სავაჭრო გზების მნიშვნელობა ჰქონდა.[439]

თუმცა არც მომდევნო ხანებში იყო ხოლმე ნაკლებობა დარიალის გადასასვლელის გამოყენებით ჩრდილოეთ კავკასიიდან დამხმარე ძალების გადმოყვანისა; კერძოდ როდესაც ბაგრატ IV-მ განძის ამირა ფადლონის საგანგებოდ დასჯა გადაწყვიტა, ჩრდილო კავკასიიდან ოსთა დამხმარე რაზმები გადმოიყვანა. ბაგრატის ცოლისძმა, ოსთა მეფე დორღოლელი მის დასახმარებლად დიდი ლაშქრით მოვიდა. ბაგრატმა ჯარს უფლისწული გიორგი უთავა; ქართველთა მხედრობამ "მოაოჴრა განძა, და აღიღო ტყუე და ნატყუენავი ურიცხჳ" (ქართლის ცხოვრება, I, 313).[440] [გვ. 129]

საქართველოს მეფემ, დავით აღმაშენებელმა, 1118 წელს "აღიხუნა ციხენი დარიალისა და ყოველთა კართა ოვსეთისათა და კავკასიისა მთისათანი" (ქართლის ცხოვრება, I, 336). აშკარაა, რომ დავითი უდიდეს ყურადღებას უთმობდა ჩრდილოეთის გადასასვლელებს. ვახუშტის ცნობით, გველეთს ქვეით "არს ციხე დავითისა, არაგვის აღმოსავლეთ კიდესა ზედა, აღმაშენებლის აღშენებული", ხოლო "ამას ქვეით ნასახლევი მეფეთა ოდეს გაილაშქრიან ოვსეთად, მუნ დადგიან".[441] სწორედ დარიალის ზეკარით გადმოიყვანა თურქ-სელჯუკებისაგან მომდინარე დიდი საფრთხის მოლოდინში მყოფმა დავითმა ყივჩაღები. მისი ისტორიკოსის ცნობით, ამ მიზნით დავით მეფემ „აღიხუნა ციხენი დარიალასა და ყოველთა კართა ოვსეთისათა და კავკასიისა მთისათანი“. ივანე ჯავახიშვილის კომენტარით, ის რომ ჩრდილოეთის ყველა კართა ციხენი საქართველოს ხელმწიფის ხელში მოექცა დიდი პოლიტიკური გამარჯვება იყო.[442] ნიკო ბერძენიშვილიც განმარტავს, რომ, დარიალის კარების ხელში აღება იყო არა თავდაცვის აქტი ჩრდილოეთიდან მოწოლილ მომთაბარეთა შემოსევის წინააღმდეგ, არამედ ღონისძიება შეტევისა და გავლენის მიზნით კავკასიის მთიანეთსა და იმიერკავკასიის ხალხებზე.[443]

დავით აღმაშენებლის დროს საქართველო კონტრშეტევაზეც კი გადავიდა სელჯუკური იმპერიის წინააღმდეგ, რასაც კირილ თუმანოვი ქართულ ჯვაროსნულ ლაშქრობას უწოდებს და რამაც ჩრდილოეთით, საქართველოსკენ მიიზიდა სელჯუკთა ძალის გარკვეული ნაწილი და ამით დახმარება გაუწია პირველ ჯვაროსნულ ლაშქრობას.[444]

სწორედ დავით აღმაშენებელმა შეძლო ამიერკავკასიისათვის ერთიანი სტრატეგიის ჩამოყალიბება. ამის ამსახველია თუნდაც 1125 წლის შემდეგ დავით მეფის სახელით შეთხზული ანდერძი, რომელშიც საქართველო დასავლეთიდან აღმოსავლეთამდე განისაზღვრება „ნიკოფსითგან დარუბანდისა საზღურამდე“, ანუ კავკასიონის მთავარი ქედის მთელ გაყოლებაზე, კოლხეთის ჩრდილო-დასავლეთიდან ალბანეთის უკიდურეს ჩრდილო-აღმოსავლეთამდე. ამით რეალობად იქცა არა მხოლოდ იბერიის, არამედ ძველი ცივილიზებული სამყაროს მიზანსწრაფვა, შეექმნა კავკასიონის გასწვრივ, შავი ზღვიდან კასპიის ზღვამდე, ადგილობრივი, ამიერკავკასიური, ძალების საშუალებით, კავკასიონის საუღელტეხილო გადასასვლელების სამეთვალყურეო ერთიანი თავდაცვითი სისტემა. ფორმულა „ნიკოფსით დარუბანდამდის“, უკვე სავსებით ჩამოყალიბებული სახით, როგორც საქართველოს გეოგრაფიული [გვ. 130] პარამეტრებისა და იმავდროულად პოლიტიკური ფუნქციის განმსაზღვრელი, ასახულია XIII საუკუნის თხზულებაში ისტორიანი და აზმანი შარავანდედიანი. გარდა სამხედრო-პოლიტიკური მნიშვნელობისა, კავკასიონის ზეკარებს სრულიად გარკვეული სავაჭრო-ეკონომიკური მნიშვნელობაც ჰქონდათ და ცხადია ამ კუთხითაც საქართველოს გაძლიერება-გამდიდრების წყაროს წარმოადგენდნენ.[445]

კავკასიონის ქედის ზეკარების, და ამდენად ჩრდილოეთის მომთაბარეთა სამხრეთისაკენ მოძრაობის, ერთპიროვნული კონტროლის გამო საქართველო ახლო აღმოსავლეთის ერთ-ერთ დომინანტურ ძალად იქცა. ანტიოქიის სამთავროს კანცლერის, 1119-1126 წწ. ანტიოქიის ქრონიკის ავტორის გოტიეს (Galterius) წარმოდგენით, საქართველო იყო ის დიდი ზღუდე, რომელიც ეღობებოდა წინ თურქ-სელჯუკებს ქრისტიანი ხალხებისა და ჯვაროსნების წინააღმდეგ ბრძოლაში, ხოლო იერუსალიმელი ბერის, ანსელიუსის თვალსაზრისით, საქართველო იყო ევროპელთა ავანპოსტი მიდიელებისა და სპარსელების წინააღმდეგ.[446] მაგრამ აღმოსავლეთიდან ჯერ ხვარაზმელებისა და მონღოლების, ხოლო შემდეგ თემურ-ლენგის თათარ-თურქმანთა, თურქთა და ყიზილბაშთა ურდოების შემოსევებმა, რომლებიც ისევე როგორც ჩრდილოელი მომთაბარეები ერთიდაიმავე ცენტრალურაზიული კერიდან იღებდნენ სათავეს, ძირფესვიანად შეცვალეს მდგომარეობა. ნიკო ბერძენიშვილის სიტყვებით, „საფრთხე დაუდგა ახლო აღმოსავლეთის ცივილიზაციას. ეს იყო მსოფლიო მნიშვნელობის შეფერხება, რეაქცია, უკანდახევა... ეს იყო ველურთა დიდი გადმოსახლება (არა ველურს არც შეუძლია გადმოსახლება), ახლო აღმოსავლეთის ცივილიზაციის წალეკვა. საქართველო "ველურთა" ზღვაში მოქცეულ კუნძულსა ჰგავს, ისიც პოლიტიკურად დაიფლითა...“.[447]

იმდენად დიდი ჩანს "ოქროს ხანიდან" ახალი გამოსული და მონღოლთა ყველაფრის წამლეკავი საფრთხის წინაშე დაუცველად მდგარი ქართველთა სასოწარკვეთა, რომ თუ თავის დროზე იოანე საბანისძე შემდეგნაირად ახასიათებდა ხაზარებს: "არიან ხაზარნი, კაც ველურ, საშინელ პირითა, მჴეცის ბუნება, სისხლის მჭამელ", რამდენიმე საუკუნის შემდეგ ქართველი მწერლის გემოვნება დიამეტრალურად იცვლება და ჟამთააღმწერელისათვის მონღოლები პირმშვენიერი ხალხია: "იყვნეს ტანითა სრულ, გუამითა ახოვან და ძლიერ ფერჴითა, შუენიერ და სპეტაკ ჴორცითა, თუალითა მცირე წურიტ და გრემან, განზიდულ და საჩინო; თავითა დიდ, თმითა შავ და ჴშირ, შუბლ-ბრტყელ, ცხჳრითა მდაბალ ესოდენ, რომელ ღაწუნი უმაღლეს იყვნიან ცხვირთა და მცირედნი ოდენ ნესტუნი ჩნდიან ცხვირთა; [გვ. 131] ბაგენი მცირე, კბილნი შეწყობილნი და სპეტაკ, ყოვლად უწუერელნი, ესევითარი აქუნდა უმსგავსო სახე. და ნუ ვის გიკჳრს, რომელ აღმატებული რამე შუენიერება აქუნდა ამათ ყოველთა, მამათა და დედათა" (ქართლის ცხოვრება, II, 158). უნებურად მონღოლთა ცენზურის არსებობას წარმოიდგენ შუასაუკუნეების საქართველოში, თუ არა კლასიკური ხანებიდან გადმოსული ხელოვნების კრიტერიუმების მთლიან შეცვლას, რაც მხოლოდ მსოფლაღქმის ძირფესვიან გარდაქმნას შეეძლო გამოეწვია.

ცენტრალურაზიული კერიდან წამოსულ და სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან შემოჭრილ დამპყრობელთა ტალღებს საქართველომ ადგილობრივთან ერთად, ისევე როგორც დავით აღმაშენებლის დროს ჩრდილოეთ კავკასიიდან გადმოყვანილი ძალებიც დაუპირისპირა. ჟამთააღმწერელი მოგვითხრობს, რომ მეფე რუსუდანმა "მოუწოდა ყოველთა სპათა თჳსთა, იმერთა და ამერთა" და ამასთანავე "განუხუნა კარნი დარიალისანი და გარდამოიყუანნა ოსნი, დურძუკნი, ამათ თანა ყოველნი მთიულნი" (ქართლის ცხოვრება, II, 182-183). ჩრდილოკავკასიელი ხალხების მონაწილეობას კოალიციურ ლაშქარში ადასტურებენ აგრეთვე ნასავი, ჯუვეინი და რაშიდ ად-დინი.[448] ასევე გიორგი VII-მ (1393-1407 წწ.) თემურლენგი ინდოეთში რომ გაიგულა საალაშქროდ გაამზადა მთელი საქართველოს სამხედრო ძალა; გარდა ამისა, დარიალიდან გამოიყვანა "სრულიად კავკასნი", ე. ი. ჩრდილოეთ კავკასიის სხვადასხვა ტომი და დაიძრა ნახჭევანში, მდინარე არეზთან დაბანაკებული მტრისაკენ.[449]

იმდენად მნიშვნელოვანი იყო საქართველოს სტრატეგიული მდებარეობის უპირატესობა, რომ როდესაც 1264 წელს დავით ულუ და სარგის ჯაყელი ჰულაგუ ყაენის წინაშე გასასამართლებლად წარდგნენ მონღოლთა საწინააღმდეგო საქმიანობისათვის, ჟამთააღმწერელის გადმოცემით (ქართლის ცხოვრება, II, 246-248), ყაენის შიკრიკი პირდაპირ სხდომაზე შევიდა და ყაენს აცნობა: რა დროს ლაპარაკია ("არა არს ჟამი მეტყველებად"...), ჩრდილოეთიდან, დარუბანდის გზით ბერქა ყაენი დიდი ჯარით ჩვენზე მოდისო, დაუყოვნებლად დადგა აღმოსავლეთ საქართველოსთან მშვიდობიანი და მეგობრული ურთიერთობის დამყარების საჭიროება, რათა უკმაყოფილო ქართველები ოქროს ურდოს ყაენს არ მიმხრობოდნენ და დარიალი შემოსასვლელად მისთვის არ დაეთმოთ. ჰულაგუ ყაენმა სასამართლო შეწყვიტა, სასწრაფოდ ჯარი შეყარა და ქართველი მოლაშქრენი დავითისა და სარგის ჯაყელის მეთაურობით წინანდებურად წინა რიგებში ჩაიყენა.[450]

XV საუკუნის პირველ ნახევარში, როდესაც ალექსანდრე I-ის დროს (1412-1442 წწ.) საქართველოს გაერთიანება თითქოს უკვე ახლოს [გვ. 132] იყო და იგი "ორსავე სამეფოს მტკიცედ" მპყრობელად ითვლებოდა, ჩრდილოეთის კარიც, დარიალიც და ამ კუთხის მთის მოსახლეობაც საქართველოს ეკუთვნოდა,[451] ოსმალოთა მიერ კონსტანტინეპოლის აღებამ, საქართველო დიდი ხნით მოწყვიტა დასავლეთის ქრისტიანულ სამყაროს და თურქთა და სპარსელთა აგრესიის წინაშე განმარტოებული დატოვა.[452] თურქების მიერ 1453 წელს კონსტანტინეპოლის აღება ყოველთვის და სამართლიანადაც განიხილება შებრუნების წერტილად ევროპის ისტორიაში. რომის დაცემიდან კონსტანტინეპოლის დაცემამდე პერიოდში, ევროპული კულტურის გრავიტაციის ცენტრი აღმოსავლეთში მდებარეობდა და არა დასავლეთში.[453]

XV საუკუნის დამლევისათვის ცენტრალური ხელისუფლების დეზინტეგრაცია საქართველოში თითქმის სრული იყო. ყველაზე სამწუხარო ამაში მაინც ის იყო, რომ ეს მოხდა იმ ეპოქაში, როდესაც ევროპაშიცა და ახლო აღმოსავლეთშიც ადგილი ჰქონდა საყოველთაო მისწრაფებას სახელმწიფო ძალაუფლების ცენტრალიზაციისა და გაძლიერებისაკენ, რამაც საფუძველი ჩაუყარა შემდგომი ხანების ძლიერი ქვეყნების აღმოცენებას.[454] ქართლის მეფის ვახტანგ V შაჰნავაზის (1658-1676 წწ.) ყველა ცდა ქვეყნის გასაერთიანებლად მიმართული, უნაყოფო გამოდგა, არც სპარსეთი და არც ოსმალეთი თავისი ნებით არ დაუშვებდა კავკასიონის ქედის სამხრეთით არსებული სტატუს ქუო-ს დარღვევას ანუ ორ ნაწილად გახლეჩილი ქვეყნის გაერთიანებას, რომლისგანაც აღმოსავლეთი სპარსეთის მფლობელობაში მყოფად განიხილებოდა, ხოლო მეორე _ ოსმალეთის.[455] [გვ. 133]

მრავალსაუკუნოვანი ქართული მონარქიული

სახელმწიფოებრიობის აღსასრული

ცენტრალური ევრაზიიდან გადმოსახლებული მეჯოგე ტომების საქართველოში სამხრეთიდან შემოსევამ, ჩვენს ქვეყანას საორიენტაციო კრიტერიუმი თითქოს საბოლოოდ შეუცვალა. სამხრეთ-დასავლეთით ერთმორწმუნე ბიზანტიის ადგილას აგრესიული, მუსლიმური, ოსმალეთი აღმოცენდა. როგორც ყოველთვის სამხრეთის მოძალებისას საქართველომ ხსნისათვის თვალი ჩრდილოეთს მიაპყრო, სადაც მეჯოგე ტომთა გაერთიანების ნაცვლად სწრაფი ტემპით რუსეთის მართლმადიდებლური იმპერია ყალიბდებოდა.

ა. ცაგარელი შენიშნავს, რომ, ჯერ კიდევ ალექსანდრე კახთა მეფის მიერ მოსკოვის დიდი მთავრის ივანე III-ისადმი მიმართვიდან ჩანს, რომ ქართველთათვის თავდაპირველად რუსეთი წარმოდგებოდა ბიზანტიის ფუნქციის შემცველად და ის იმედები და განწყობა, რომელსაც ისინი ატარებდნენ კონსტანტინეპოლ გვირგვინოსანის მიმართ გადატანილი იყო მოსკოვის ხელისუფალზე.[456] იმ ხანად რუსეთი გულმოდგინეთ ინარჩუნებდა ყოვლის შემძლე მართლმადიდებლური ქვეყნის სახეს, რომლის ერთადერთ მიზანს იმ მომენტის მოახლოება წარმოადგენდა, როდესაც იგი შესძლებდა თავისი გულმოწყალე ძალაუფლების კალთის გადაფარებას მაჰმადიანთა უღლის ქვეშ მყოფ წამებულ ქრისტიანებზე.[457]

რუსეთის "ხელმწიფე-იმპერატორი" აღმოსავლელ ხალხთა მიერ არცთუ იშვიათად იწოდებოდა "თეთრ ხელმწიფედ", რაც აიხსნება "ოქროს ურდოს" თავდაპირველი სახელწოდებით "თეთრი ურდო", ასე ეწოდებოდა ჯუჩის (ჩინგიზ ხანის შვილის) ულუსს. ეს სახელწოდება წარმოსდგება ჩინელებისაგან, რომლებიც ხალხებს კომპასის სხვადასხვა მხარეების ფერების მიხედვით აღნიშნავდნენ, მაგ. კარგად ცნობილი "თეთრი ჰუნები". რუსეთის ავტოკრატი, ჯუჩის ულუსის მემკვიდრე, თავის თავს "თეთრ ხელმწიფეს" (белый царь) უწოდებდა. უ. ალენის განმარტებით, ეს გარემოება მნიშვნელვან ფსიქოლოგიურ ფაქტორს წარმოადგენდა რუსეთის პრეტენზიების გამოხატვისას ადრე "თეთრ (ანუ ოქროს) ურდოში" შემავალი ტომების დასაქვემდებარებლად, ჯერ ისევ მეთვრამეტე საუკუნეში რუსეთის იმპერატორი ყალმუხებისა და ბურიატებისათვის "თეთრი ხანია".

რუსეთის ასეთი პრეტენზიების ქონა აღმოსავლეთში, ანალოგიურია დასავლეთში ამავე სახელმწიფოს მიერ მართლმადიდებელ-ქრისტიანულ მოსახლეობის მიმართ ბიზანტიელი იმპერატორების [გვ. 134] მემკვიდრეობისა და ადგილის დაკავების აღიარების მოთხოვნისა.[458] ამდენად რუსეთში ბიზანტიური-ხეთური წარმომავლობის მქონე იანუსისებურმა ორთავიანმა არწივმა ახალი ფუნქცია და უფრო ვრცელი სივრცეების (ხმელთაშუაზღვისპირეთიდან წყნარ ოკეანემდე) შემცველი შინაარსი შეიძინა. მიჩნეულია, რომ მოსკოვის რუსეთი იყო სინთეზი ორი სამყაროსი, - მართლმადიდებლურ-ბიზანტიურისა და თათრულ-მონღოლურისა. უ.ე.დ. ალენის შეფასებით, „ჰიპერბორეელების ქვეყანა“ - რუსეთი, პეტრე დიდის რეფორმების შემდგომ წარმოადგენდა თანამედროვე ტანსაცმელში გამოწყობილ უცნაურ შუასაუკუნებრივ სხეულს, რომელსაც გერმანული ტვინი, ბიზანტიური გონება, თათრული ხელები და სლავური სული ჰქონდა.[459]

შუა საუკუნეების საქართველოს მესვეურთა პოლიტიკური ორიენტაციის ძირითადი განმსაზღვრელი კრიტერიუმი რელიგიური აღმსარებლობა იყო. ძლიერი, ერთმორწმუნე და გარეგნულად დასავლური რეგალიების მქონე ქვეყნის - რუსეთის დაინტერესება კავკასიით, აქ „ახალი რომის“, ბიზანტიის მემკვიდრე ქვეყნის გამოჩენის ილუზიას ქმნიდა. მაგრამ ქართველ პოლიტიკოსებს მხედველობიდან გამორჩათ ერთი მეტად მნიშვნელოვანი გარემოება: რომი და ბიზანტია, თავისი გეოგრაფიული მდებარეობით და გეოპოლიტიკური მიზნებით დაინტერესებულნი იყვნენ თავიანთი სამფლობელოების აღმოსავლეთის განაპირას კოლხეთის/ლაზეთის და იბერიის სახით ჰყოლოდათ საკმაო ძალის მქონე, „ერთმორწმუნე“ მოკავშირეები, რომლებიც ამ იმპერიების აღმოსავლური საზღვრების უსაფრთხოებას უზრუნველყოფდნენ კავკასიის გადაღმა მობინადრე ნომადი ტომების შემოსევებისაგან, მათთვის კავკასიონის ზეკარების გადაკეტვით.

1555 წლის სპარსეთ-ოსმალეთის ზავს დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა საქართველოს ბედ-იღბალისათვის. ლიხთიმერეთი ოსმალეთის, ხოლო ლიხთამერეთი სეფიანთა სპარსეთის ზეგავლენის ზონებად გამოცხადდა, შესაბამისად, ამით დასრულდა შუასაუკუნობრივი საქართველოს გაერთიანებული სამეფოს განედური განფენა ჩრდილოეთიდან ხალხთა მასების გადმოსახლებისათვის გზის ჩამკეტი, მერიდიონალური ზღუდის ფუნქციის მქონე დიდი კავკასიონის სამხრეთი კალთების გასწვრივ ბიწვინთიდან დარუბანდამდე. თანდათანობით აღმოცენდა ეკონომიკურ განსაზღვრებებით დადასტურებული ახალი პოლიტიკური ურთიერთშეთანხმება, თუმცა სინამდვილეში ბევრად უფრო ადრეულ ხანებში უკვე ტრადიციულად არსებული და იქ არსებულ მდინარეთა დინებების მიმართულებით განპირობებული, დასავლეთ საქართველოს "პონტოური" ორიენტაცია, მიმართული ამჟამად უკვე სტამბოლისა და ყირიმისაკენ და შავ ზღვაზე თურქთა ბატონობაზე დაქვემდებარებული და აღმისავლეთ საქართველოს კასპიური [გვ. 135] ორიენტაცია, დაკავშირებული შემახასა და თავრიზისაკენ მიმავალ "აბრეშუმის გზაზე".[460]

XVI საუკუნის დამლევს რუსეთის ჩრდილოკავკასიური პოლიტიკა ძირითადად მიმართული იყო ოსმალეთისა და ყირიმელი თათრების წინააღმდეგ, რათა მათ არ მოეხერხებინათ თავისი ძალაუფლების გავრცელება ჩერქეზებსა და ყაბარდოელებზე და არ გაემტკიცებინათ თავისი ზეგავლენა შამხალზე და სუნიტური მიმდევრობის დაღესტნის სხვა მხარეებზე. ამ გარემოებას მეთექვსმეტე საუკუნის შუახანებში რუსების მიერ ასტრახანის ათვისებასთან ერთად, გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა კავკასიონის ქედის სამხრეთით ოსმალებსა და სპარსელებს შორის მიმდინარე ბრძოლებში სპარსელთა წარმატებებისათვის, რომლებმაც მოახერხეს XVII საუკუნის პირველ დეკადაში შირვანსა და აღმოსავლეთ საქართველოზე კონტროლის დამყარება.[461]

თუ XVI საუკუნის პირველ სამ მეოთხედში საქართველო მსხვერპლი იყო ოსმალოთა და სეფიანთა სახელმწიფოების იმპერიული პოლიტიკის, ჩრდილოეთ კავკასიაში რუსეთის გამოჩენის შემდეგ კავკასიის მთელ ყელზე სამხედრო კონტროლისა და დიპლომატიური გავლენისათვის მიმდინარე ბრძოლა გახდა სამ – ანდა ოთხმხრივი, ვინაიდან ყირიმის ხან გირეები, თუმცა კი ოსმალეთის ვასალებს წარმოადგენდნენ, მაგრამ ხშირად საკუთარი ინტერესებისათვის იღწვოდნენ.[462] ამ ხანაში რუსეთის გააქტიურების მაჩვენებელი არის ის გარემოება, რომ 40 წლის განმავლობაში, 1564-1605 წწ. შორის, რუს და კახელ ხელისუფალთ შორის მოხდა გაცვლა არანაკლებ 17 საელჩო მისიისა.[463]

ჯერ კიდევ სასანური ხანებიდან კასპიის ზღვის სანაპირო ზოლის ვიწრობების დარაჯად მდგარი დარუბანდის (დღევანდელი დერბენდი) ორმაგკედლიანი გალავანი და ამავდროულად ადგილობრივი დაღესტნური ტომები იოლად ახერხებდნენ XVI და XVII საუკუნეებში ჩრდილოელ მომხდურთაგან გადმოსასვლელის დაცვას; მხოლოდ პეტრე I-მა მოახერხა მისი მცირე ხნით დაკავება 1723 წელს. შემდეგაც მას რუსული ასტრახანის სტრატეგიული კონტრბალანსის დანიშნულება ენიწებოდა. ამიტომაც, საზღვაო გზებით ბლოკირებულ რუსეთს ისღა რჩებოდა, ცენტრალური კავკასიონის ორად გამყოფი თერგის ხეობით განევითარებინა სამხრეთის მიმართულებით თავისი მიზანსწრაფვა და უკვე XVI საუკუნის მეორე [გვ. 136] ნახევარში მოახერხა ქედის სამხრეთით მდებარე კახეთის სამეფოსთან პოლიტიკური ურთიერთობის დამყარება.[464]

რუსეთის პოლიტიკა ქართული სამეფოების მიმართ სულაც არ იყო არათანმიმდევრული. ი. ცინცაძის დაკვირვებით, რუსეთი თანმიმდევრულად და მისთვის ჩვეული ხერხებით ისწრაფვოდა თავისი პოზიციების განმტკიცებას კავკასიაში. ამა თუ იმ პოლიტიკური ერთეულის ვასალურ დამოკიდებულებაში მოქცევის შემდეგ მოსკოვის მეფის შორეული მიზანი ამ ქვეყნის შემოერთებაც იყო ხოლმე (მაგ., რუსეთთან „მეგობრობამ“ იმსხვერპლა ასტრახანისა და ყაზანის სახანოები). რაკი-ღა რომელიმე პოლიტიკური ერთეულის უმწეო მდგომარეობა ნათელი იყო, ხოლო ეს ქვეყანა რუსეთის სახელმწიფოებრივი გეგმების რეალიზაციისათვის გამოსადეგი ჩანდა, იწყებოდა მასთან მოლაპარაკება „ფიცის წიგნზე“ ხელის მოსაწერად.[465] თუმცა, მიუხედავად ალექსანდრე კახთა მეფესთან XVI საუკუნის დამლევს „ფიცის წიგნის“ დადებისა, სპარსეთთან ურთიერთობის გაუმჯობესების მიზნით, რუსეთმა კახეთის სამეფო სპარსეთს შეატოვა და შაჰ აბას I-მაც „ორგულობისათვის“ კახეთი ააოხრა და გაანადგურა, ხოლო მოსახლეობა ირანს, ფერეიდანსა და სხვა რაიონებში გადაასახლა.

1713-1716 წლებში დასავლეთ ევროპაში დიპლომატიური მისიით სულხან-საბა ორბელიანის ყოფნის შემდეგ, საქართველოში საკმაოდ მძიმე პოლიტიკური მდგომარეობა იყო შექმნილი; 1722 წელს ნოემბერში ქართლის მეფემ, ვახტანგ VI-მ კიდევ ერთხელ მიმართა დახმარებისათვის დასავლეთ ევროპას – რომის პაპს ინოკენტი XIII-სა და ავსტრიის იმპერატორს კარლოს VI-ს. იმავე წელს რუსეთის პირველმა იმპერატორმა პეტრე I-მა ქართველები სპარსეთის წინააღმდეგ ომში ჩაითრია, კერძოთ, ვახტანგ VI სპარსეთის წინააღმდეგ ერთობლივ ლაშქრობაზე დაითანხმა. როგორც ჩანს, პეტრე I-ს რუსეთთან ამიერკავკასიის შეერთება ჰქონდა გამიზნული. ამიერკავკასიაში ფეხის მოკიდებით რუსეთი არა მხოლოდ იმტკიცებდა საკუთარ პოზიციებს სამხრეთით და აფართოებდა ვაჭრობის არეალს ინდოეთამდე, არამედ გამორიცხავდა თურქეთის მიერ ამიერკავკასიისა და კასპიისპირა ოლქების დაკავების ყოველგვარ შესაძლებლობას.[466]

სპარსელთა მფლობელობაში მოქცეულ ტერიტორიაზე ოცდაათიან ათასიანი ლაშქრით მდგარი და შემახაში პეტრეს გამოჩენის მომლოდინე ქართლის მეფე გაწბილებული დარჩა. პეტრემ მოულოდნელად ირანზე გალაშქრების გეგმა ჩაშალა და დერბენდიდან უკან რუსეთში გაბრუნდა. ამასობაში თურქებმა დრო იხელთეს და თბილისი აიღეს. რუსეთის ღალატის გამო უტახტოდ და უგვირგვინოდ დარჩენილმა ვახტანგ VI-მ თავი [გვ. 137] ისევ რუსეთს შეაფარა, ხოლო პეტრემ ქართლი თურქეთს დაუთმო მათთან 1724 წელს პეტერბურგში დადებული ხელშეკრულებით. ვახტანგი კარგა ხანი ელოლიავებოდა ფიქრს, რუსეთიდან დამხმარე ძალების გამოჩენის შესახებ, თუმცა 1724 წლის ზაფხულისათვის მისი მდგომარეობა უიმედო გახდა. იგი გულნატკენი იწერებოდა: ყველა მასხარად მიგდებს, ვიდრე პეტრე მოვიდა, პავლეს ტყავი გააძრესო. ამავე წლის ივლისში პეტრემ ზავი შეკრა ოსმალეთთან, რომლის ძალითაც რუსეთის მოკავშირე და მის იმედად მყოფი ქართლი ოსმალეთს გადაეცა, ხოლო თურქებმა ცნეს რუსეთის უფლება კასპიისპირეთის ირანულ პროვინციებზე.

დ. ლენგის განმარტებით, ვახტანგ VI-მ ვერ განსჭვრიტა, რომ სპარსეთის დაცემა, რაშიც თვით მას დიდი წვლილი მიუძღვოდა, ადრე არსებულ ძალაუფლების ბალანსის ნაცვლად შექმნიდა პოლიტიკურ ვაკუუმს, რომლის შევსებაც ყველაზე უფრო ოსმალეთს ხელეწიფებოდა. ვიდრე ლტოლვილი ვახტანგ მეფე რუსეთის დედაქალაქში ჩააღწევდა, 1725 წლის თებერვალში პეტრე გარდაიცვალა.[467] სპარსეთის წინააღმდეგ ქართველთა ავანტიურაში ჩათრევით პეტრე I-მა, ხოლო შემდეგ მათი მტრის წინაშე უმწეოდ მიტოვებით და მტრისათვის გაცემით, ვახტანგ VI-ს და მის მომხრეებს საქართველოდან გახიზვნის მეტი აღარაფერი დაუტოვა.[468] არ არის გამორიცხული, რომ ამ აქტით იმპერია შორს მიმავალ გეგმებს ისახავდა; ამით რუსეთი ფაქტობრივად ვახტანგ მეფის მემკვიდრეობას ეუფლებოდა და ქართლის სამეფოს შინაურ საქმეებში ჩარევის შესაძლებლობის ხელსაყრელი პერსპექტივა ესახებოდა. ქართლის სამეფო ტახტის მიმართ გარკვეული უფლებები რუსეთს სწორედ ვახტანგ VI-ის მთელი მისი ოჯახითა და დიდი ამალით მოსკოვში გადასახლების შემდეგ უჩნდება. აშკარაა, რომ რუსეთის მმართველმა წრეებმა დიდი ოსტატობით გამოიყენეს ქართველი ბატონიშვილების რუსეთში ყოფნა ერეკლესთან გამართულ მოლაპარაკებებში მასზე ზეწოლის განსახორციელებლად. ქართლის ტახტზე ლეგიტიმური უფლებების მქონე უფლისწულების რუსეთში ყოლით და ქართლის ტახტზე მისი კანონიერი უფლებების ცნობის სანაცვლოდ იოლად დაითანხმეს ერეკლე II გეორგიევსკის 1783 წლის ტრაქტატის ხელმოწერაზე. ვახტანგ VI-ს ემიგრაციაში გაყოლილ 1200 ქართლის საუკეთესო ოჯახთა ნაშიერნი და თვით ბატონიშვილებიც მეთვრამეტე საუკუნის გვიან ხანებში, როდესაც 1762 წელს მოხდა ქართლ-კახეთის სამეფოს გაერთიანება, უკვე უფრო რუსეთის ერთგულები შეიქნენ, ვიდრე თავისი ძველი სამშობლოსი. ერეკლე მათთვის უზურპატორი იყო და ისინი ცდას არ აკლებდნენ რუსეთის მმართველი წრეების მის წინააღმდეგ განწყობაში. მათი ინტრიგები არცთუ უშედეგო [გვ. 138] გამოდგა და გარკვეული წვლილი შეიტანა რუსეთის ხელისუფლების გასაწყვეტილებაში, გაეუქმებინა 1801 წელს აღმოსავლეთქართული მონარქია, რაც თავისთავად ქართული სახელმწიფოებრიობის სწრაფ აღსასრულს მოასწავებდა.[469]

ალექსანდრე ჯამბაკურ-ორბელიანის აზრით, "მეფე ვახტანგმა დაანგრია საქართუჁლო".[470] როგორც ირკვევა, მას მხედველობაში ჰყოლია ვახტანგ VI-ის რუსეთში მცხოვრები შთამომავლები, რომლებიც არ ასვენებდნენ ერეკლე II და შეთქმულებებს უწყობდნენ. აი რას სწერს იგი: "...სხუა რაღა უნდოდათ იმ მეფის ირაკლის წინააღმდეგებსა? გონების მიხედვით უნდა დამორჩილებოდნენ არა მეფეს ირაკლის, არამედ მამულს მამულის სიყვარულისათჳს, მაგრამ არა, მამულის სიყვარულსა მეფის ირაკლის მტრობა ირჩიეს, სადაც შაიკა გაკეთდა საქართუჁლოს დაღუპვისა... ახლა შევათანასწოროთ ნადირშა მეფე ვახტანგთან, რა განსხუაებაა იმათში? იმ მაჰმადიანმა ნადირშა მეფემ ქართლი და კახეთი შეაერთა ერთს ქრისტიანეს სამეფოთ და ქრისტიანმა მეფე ვახტანგმა კი ქრისტეს მომხრებითა საქართუჁლო დააქციეს".[471]

თუ საქართველოს გადამწყვეტი ადგილი ეკავა სპარსეთის დაპყრობისა და ინდოეთისაკენ მიმავალი სავაჭრო გზების ხელში ჩაგდებისაკენ მიმართულ პეტრე I-ის გრანდიოზულ, თუმცა წარუმატებელ სტრატეგიაში, უფრო გვიან ეკატერინა II-ის დროს, კონსტანტინეპოლში ქრისტიანული იმპერიის აღდგენის გრ. პოტიომკინის ამბიციურ გეგმაში ამავე ქვეყანას უკვე საწადრაკო პაიკის ფუნქცია დაეკისრა. საბოლოოდ ყველაფერი იმით დამთავრდა, რომ საქართველო ოკუპირებული იყო ალექსანდრე I-ის მიერ და სოლივით ჩაისვა აზიაში რუსეთის ორ უმთავრეს მტერს, ოსმალეთსა და სპარსეთს შორის. კავკასიის ყელზე რუსეთის წინსვლას მოჰყვა მსოფლიო გამოძახილი. საფრანგეთისა და დიდი ბრიტანეთის პოლიტიკურ წრეებში ეჭვმა და შიშმა იჩინა თავი, ხოლო ტფილისში მუდმივი რუსული გარნიზონის დასადგურებამ, შეიძლება ითქვას, რომ აღმოსავლური საკითხი ახალ ფაზაში გადაიყვანა.[472]

XVIII საუკუნის დამლევს მოყვრის ნიღბით სწორედ ჩრდილოეთიდან გადმოსული გადამთიელი აღმოჩდა ის ერთადერთი ძალა, ვინც მოახერხა ორი ათასზე მეტი ხნის განმავლობაში უწყვეტად არსებული ქართული სახელმწიფოებრიობის გაუქმება. ჩრდილოეთის მხრიდან ქართული სახელმწიფოებრიობისათვის საბოლოო, მომაკვდინებელი საფრთხის გამოჩენა მოსალოდნელიც იყო, ვინაიდან, როგორც ზემოთაც ითქვა, ჩვენგან [გვ. 139] სამხრეთითა და დასავლეთით მდებარე სამყაროს აწყობდა ამიერკავკასიაში საკმაო სიძლიერის სახელმწიფოს არსებობა, რომელიც ჩრდილოეთის მხრიდან გადაულახავი ბასტიონის მოვალეობას დაიკისრებდა მათი უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად და მათი ლაშქრობები ამიერკავკასიის მიმართულებით ძირითადად ამ საფრთხის პრევენციისაკენ იყო მიმართული.

მ. დუმბაძის დაკვირვებით, რუსეთის მეფის ისტორიკოსთა მიერ გამოქვეყნებულ დოკუმენტებში ძნელი როდია დავინახოთ ცარიზმის შენიღბული პოლიტიკა, რომელიც ცდილობდა, რომ თვით ქართველი მეფის "სურვილების" განხორციელებად დაეხატა ქართლ-კახეთის სახელმწიფოს გაუქმება.[473]

XIX საუკუნის რუსი ისტორიკოსის რ. ფადეევის განმარტებით, კავკასიისა და მისი შიდა აუზის, კასპიის ზღვის, გადალახვით რუსეთი უშუალო კონტაქტში შედიოდა მუსლიმური აზიის უდიდეს ნაწილთან. სწორედ აქედან შეეძლო რუსეთს გავრცელებულიყო ყველა იმ მიმართულებით საიდაც კი მას საჭიროება ექნებოდა. მისი აზრით, კავკასია რუსეთისათვის ხიდია, გადებული რუსული ნაპირიდან აზიის კონტინენტის შუაგულის მიმართულებით, ამავე დროს იგი გალავანია, რომელიც იცავს ცენტრალურ აზიას მავნე ზეგავლენისაგან და ორივე – შავი და კასპიის – ზღვის დამცველი წინ წაწეული ბასტიონია. ამიტომ ამ მხარის დაპყრობა-დამორჩილება წარმოადგენდა ქვეყნის უმთავრეს სახელმწიფოებრივ საჭიროებას.[474] მართლაც, საქართველოს დაუფლებით, რუსეთმა პირველად გადააბიჯა კავკასიონის ქედს და არნახულად გაიფართოვა თავისი საზღვრები.[475] რუს ხელისუფალთა ძირითადი მიზანი საქართველოს მიმართ იყო მისი იმ ზომამდე დასუსტება, რომ ამ ქვეყნის შთანთქმა იმპერიის მიერ გარდაუვალი გამხდარიყო. ეს პოლიტიკა განუხრელად ხორციელდებოდა თითქმის ერთი საუკუნის განმავლობაში, ვახტანგ VI-ის დროიდან და საბოლოოდ წარმატებით დასრულდა. ეკატერინე დიდი მოძღვრავდა კავკასიაში მყოფ თავის წარმომადგენლებსა და გენერლებს, რომ მათ "არაფერი ეღონათ ისეთი, რაც საქართველოს გააძლიერებდა".[476]

გენერლების ტოტლებენისა და სუხოტინის მიერ გაგზავნილი ინსტრუქციების ანალიზი მოწმობს ჯერ კიდევ გეორგიევსკის ტრაქტატის დადებამდე უკვე არსებულ რუსეთის მთავრობის განზრახვას, ჩამოეგდოთ ერეკლე II ტახტიდან და თავისი საჯარისო ნაწილებით დაეკავებინათ თბილისი.[477] გენერალი ტოტლებენი არც მალავდა თავის განზრახვას სამეფო [გვ. 140] ტახტიდან გადმოეგდო ერეკლე და რუსეთში გადაესახლებინა იმ ქართველ წარჩინებულებთან ერთად, რომლებიც მის ამ გეგმას მხარს არ დაუწერდნენ.[478] საყურადღებოა, ამასთან დაკავშირებით, კაპიტან-პორუჩიკ ი. ლვოვის პოლკოვნიკ პერფილიევისადმი 1770 წ. მაისში ანანურიდან გაგზავნილი წერილის ცნობა, რომ რუს სამხედროებს გადაწყვეტილი ჰქონიათ: „...дождав Томский полк, с царя Ираклия орден отобрать и его самого в Россию отправить, князей противной партии так же, сколько можио будет прижать и всю Грузию в подданство ее величества привести...“.[479]

ერეკლემ დიდი ხარჯი გასწია რუსეთ-თურქეთის ომის დროს. ქვეყნის უშიშროების განმტკიცების მიზნით საჭირო იყო მუდმივი ჯარის შექმნა, ქვეყნის ისტორიული საზღვრების აღდგენა-განმტკიცება. საამისოდ კი ერეკლეს არც სპეციალისტები ჰყავდა და არც ფული ჰქონდა. ამიტომ რუსეთს სთხოვა ფული სესხის სახით. მაგრამ რუსეთიდან პასუხი არ ჩანდა. ამიტომ ერეკლემ გადაწყვიტა ასეთივე თხოვნით მიემართა ევროპის სახელმწიფოებისათვის.[480]

ევროპასთან კონტაქტის დასამყარებლად ერეკლე II-ს გამოუყენებია ევროპელი კათოლიკე-მისიონერები. 1781 წლის ზაფხულში ერეკლემ წერილებით აღწურვილი მისიონერი დომინიკე გაგზავნა დასავლეთ ევროპაში კონსტანტინეპოლის გავლით. მაგრამ დომინიკე იმავე წლის ივლისში “გარდაიცვალა” კონსტანტინეპოლში. ერთი წლის შემდეგ, 1782 წლის ნოემბერში, ერეკლემ ისევ გაგზავნა თავისი წარმომადგენელი ევროპაში, ამჯერად მოსკოვის გზით. ახლა ერეკლეს წერილები მიჰქონდა კათოლიკე-მისიონერს პატრ მავროს ვერონელს; მან მიაღწია პოლონეთის ქალაქ ბერდიჩევამდე, სადაც გარდაიცვალა. 1783 წლის მაისში, ერეკლეს წერილები ბერდიჩევიდან ვენაში ჩაუტანიათ.[481]

ერეკლე ავსტრიის იმპერატორს იოსებ II-ს წერდა, რომ საქართველომდე ხმებს მოუღწევია, ავსტრია თურქეთის წინააღმდეგ ომისათვის ემზადებაო და ვინაიდან საქართველოს გარეშე მტრებისაგან საშიშროება მოელოდა და საჭირო ძალები არ გააჩნდა, ითხოვდა დახმარებას, რათა: “...ორი პოლკის ჯარის ჯამაგირი გვებოძოს, რომ კაცი ჩვენ ვიშოვოთ და იმ ჯამაგირით ის ჯარი გავაწყოთ ევროპის რიგზე, რომ მტერი იმ ჯარის რიგს საბოლოოდ რომ სცნობს, ვერას დროს ჩვენს მტრობას ვეღარ გაბედავს”. ხოლო სხვებს: საფრანგეთის მეფეს, ვენეციის რესპუბლიკას, სიცილიის მეფეს, სარდინიის მეფეს ერეკლე სთხოვდა თანხას თითო პოლკის შესაქმნელად. [გვ. 141] ერეკლეს წერილები დათარიღებულია 1782 წლის 18 ოქტომბრით.[482] ერეკლე ცდილობდა საკმაო ტაქტით დაესაბუთებინა ევროპელი მონარქებისადმი დახმარებისათვის თავისი მიმართვის საჭიროება, რუსეთის გვერდის ავლით.

1783 წლის 16 ივლისს კარდინალი ჰერცანი რომიდან ვენაში ატყობინებდა, რომ ერეკლეს მათ მიერ ნათარგმ წერილებში ნათქვამია, რომ იგი ითხოვს დახმარებას; კარდინალის სიტყვებით: “ვიმედოვნებთ, რომ ეს ნაბიჯი რუსეთის სამეფო კარის მიერ სწორად იქნება გაგებული, ის კი ცხადია, რომ ეს მეტად ძვირფასი საჩუქარი ხელმწიფე ერეკლესადმი უნდა იქნას”.[483] წერილის ამ ფრაგმენტის გაცნობა ცხადყოფს, რომ ჯერ კიდევ ტრაქტატის დადებამდე რუსეთს თვალი ეჭირა საქართველოზე.

3 სექტემბერს კანცლერი ფონ კომნიცი იმპერატორ იოსებ მეორეს მოახსენებდა: ხელმწიფე ერეკლეს წერილები რომში თარგმნეს და ვენაში დააბრუნეს. ამ დროისათვის უკვე ხელმოწერილი იყო გეორგიევსკის მფარველობითი ტრაქტატი რუსებსა და საქართველოს შორის, ხოლო 6 სექტემბერს ავსტრიის ელჩი პეტერბურგიდან იუწყებოდა, რომ “საქართველოს მეფე ერეკლემ თავისი სამფლობელოები აქაურ სამეფო ტახტის უდიდებულესობას დაუმორჩილა". 1783 წლის 18 ოქტომბერს ავსტრიის პეტერბურგელმა ელჩმა ვენაში გადააგზავნა იმავე წლის ივლისში რუსეთსა და საქართველოს შორის გეორგიევსკში ხელმოწერილი მფარველობითი ტრაქტატის ტექსტის სრული თარგმანი გერმანულ ენაზე. ვენაში ამ ტექსტის შინაარსის გაცნობის შემდეგ ავსტრიის სამეფო კარზე შეწყდა ყოველგვარი მსჯელობა ერეკლეს წერილების გარშემო. ანალოგიურად მოიქცნენ ევროპის სხვა სატახტო ქალაქებშიც.[484]

აშკარაა, რომ ერეკლემ იჩქარა რუსეთთან ხელშეკრულების დადება, ამ დროისათვის უკვე მოიპოვებოდა ევროპიდან რეალური მატერიალური დახმარების მიღების შესაძლებლობა, ამასთან შეგუება ოსმალეთ-სპარსეთისათვის ბევრად უფრო იოლი იქნებოდა, ვიდრე ამიერკავკასიაში რუსეთის პოლიტიკურ და სამხედრო ყოფნასთან.

ქართლ-კახეთთან ტრაქტატის დადება რუსეთს სწორედ ავსტრიის იმპერატორ იოსებ II-ისადმი და სხვა ევროპელ ხელისუფალთადმი ერეკლეს 1782 წ. ზემოხსენებულმა მიმართვამ დააჩქარებინა. რუსეთმა, რომელიც ყოველთვის მეტად მტკივნეულად რეაგირებდა საქართველოს ყოველგვარ კავშირზე ევროპულ სახელმწიფოებთან, მიიღო სათანადო ზომები [გვ. 142] ქართველ ხელისუფალთა და ავსტრიის იმპერატორის ურთიერთობის თაობაზე. საყურადღებოა, ეკატერინე II-ის დირექტივა გრ. პოტიომკინისადმი: „отклонить всякое их знакомство с Императором Римским и с другими христианскими державами, сказав, что они имеют условие не мешаться в дела до азиатских наших соседей касающееся“.[485]

ჯერ კიდევ XVI საუკუნის დამლევს რუსეთთან „ფიცის წიგნის“ ხელმომწერ ალექსანდრე კახთა მეფის მოსკოვში გაგზავნილ დესპანებს რუსეთის სამეფო კარის მიერ აკრძალული ჰქონდათ უცხოელებთან მოლაპარაკება ან საქმის დაწერა. რუსეთის მთავრობის განსაკუთრებული ნებართვის გარეშე ქართველი ელჩების თვით მხლებლებსაც არ შეეძლოთ მათთვის განკუთვნილი შენობიდან გარეთ გასვლა. ივ. ჯავახიშვილის განმარტებით, რუსეთის მთავრობა ალბათ დარწმუნებული არ იყო, რომ ქართველი ელჩების უცხოელებთან ლაპარაკისა და მათგან ამბების შეტყობის შემდეგ, ისინი რუსთა მიერ საქართველოსთან განზრახული პოლიტიკური დამოკიდებულების დამყარებას ხელსაყრელად ჩათვლიდნენ და თავიანთი ქვეყნისათვის დახმარებას სხვაგან სადმე რუსეთის გარეშე არ მოძებნიდნენ.[486] რუსეთს თავის აგენტებად ერეკლე II-ისა და სოლომონ I-ის კარზე ჰყავდა მოწყობილი „ექიმები“, იაკობ რაინეგსი და ნიკოლას ფონ ვიტენბურგი. ი. რაინეგს გრ. პოტიომკინისაგან და ეკატერინე II-თან შეთანხმებით დავალებული ჰქონდა ერეკლე დაეთანხმებინა რათა მას რუსეთის მფარველობა ეთხოვა.[487]

შემთხვევითი არ არის, რომ გეორგიევსკის ტრაქტატის ძალით, საქართველოს ურთიერთობა უცხოურ ქვეყნებთან მთლიანად რუსეთის კონტროლის ქვეშ გადავიდა. ტრაქტატი, უ.ე.დ. ალენის თვალსაზრისით, რუსეთის პოლიტიკის ტრიუმფს წარმოადგენდა[488] და შესაბამისად ამისა, იგი ქართული პოლიტიკის სრულ მარცხად უნდა იქნას მიჩნეული.

რუსეთის უმაღლესი მმართველი წრეების მიერ გეორგიევსკის ტრაქტატის ხელმოწერის მნიშვნელობის შეფასების დამახასიათებლად საკმარისია გრ. პოტიომკინისა და ეკატერინე II-ს მიმოწერის გაცნობა: „Вот и грузинские дела приведены к концу“ - წერდა გრ. პოტიომკინი იმპერატორს - „Какой государь составил столь блестящую эпоху как вы? Не один блеск, польза еще большая. Земли, на которые Александр и Помпей, так сказать лишь поглядели, те вы привязали к скипетру российскому“. 1783 წ. 23 აგვისტოს რესკრიპტით ეკატერინე პასუხობდა: „Удовольст[გვ. 143]вие о совершении сего дела есть равное славе, из того приобретенной, и пользе несомненно ожидаемой“.[489]

საქართველოში რუსული ორიენტაცია, ლ. ტუხაშვილის აზრით, შეამზადა ორმა იდეოლოგიურმა ფაქტორმა, ხსნის მესიანისტურმა იდეამ და ქრისტიანულმა სარწმუნოებამ; მხოლოდ ეს ორი ფაქტორი საკმარისი აღმოჩნდა საქართველოში რუსეთის, როგორც აუცილებელი მოკავშირის, საყოველთაო აღიარებისათვის. მიუხედავად ამისა, იმავე ავტორის დაკვირვებით, თუ ბიზანტია-საქართველოს ურთიერთობისას ადგილი ჰქონდა საქართველოს განუხრელ აღმავლობას და ბიზანტიის ნელ დეგრადაციას, რუსეთთან ურთიერთობაში გვაქვს საპირისპირო მოვლენა, რუსეთი ინტენსიურად ძლიერდებოდა, ქართული სახელმწიფო კი ინტენსიურად კნინდებოდა. ამის ძირითად მიზეზად მიჩნეულია ის გარემოება, რომ პოლიტიკური ხსნის მესიანისტური იდეა, XVIII საუკუნეში საქართველოს პოლიტიკური ორიენტაციის იდეოლოგიური საფუძველი, წინ უსწრებდა რუსეთიდან მომდინარე კულტურულ ნაკადს და რომ თვით ეს ნაკადიც შესუსტებული იყო რუსეთის მკვეთრი ჩამორჩენის გამო, სწორედ კულტურულ სფეროში.[490]

საქართველოს დაცემის ძირითადი მიზეზი, ჩვენი აზრით, ატარებდა არა იდეოლოგიურ თუ კულტურულ ხასიათს, არამედ პოლიტიკურს, რომელიც გამოიხატებოდა ქვეყნის ძირითად ფუნქციაზე – ჩრდილოეთიდან სამხრეთზე გადმომავალი კავკასიის კარის დაცვის მოვალეობაზე – უარის თქმასა და კარის მეორე მხარეს მდებარე (ანუ იმისათვის, ვის წინააღმდეგაც იყო მოწყობილი ეს კარი), მძლავრი და აღმავალი ჩრდილოური ძალისათვის აღნიშნული ფუნქციის ჩაბარებაში. ამ გარემოებას ლ. ტუხაშვილიც უნდა გრძნობდეს, როდესაც შენიშნავს, რომ ქართლის კატასტროფა ირანის ნგრევას მოჰყვა და რომ სამანევრო ირანული ორიენტაციის საფარველის ჩამოშორებამ განაპირობა საქართველოს ახალი კატასტროფა.[491] საყურადღებოა, რომ 1792 წელს, თბილისის აღებამდე სამი წლით ადრე, აღა-მაჰმად-ხანმა შესთავაზა ერეკლეს, ირანთან 1783 წლამდე არსებული ურთიერთობების აღდგენის სანაცვლოდ, ეღიარებინა მისი სიუზერენობა განჯა, ერევნის, ყარაბაღის, შაქისა და შირვანის მხარეებზე და გადაეცა მისთვის თავრიზის აზერბაიჯანის მართველობის უფლება.[492]

რუსეთისათვის დაუშვებელი იყო კავკასიონის ქედის გადაღმა დამოუკიდებელი და, მით უფრო, ძლიერი სახელწიფოს არსებობა, თუნდაც იგი მისი ერთმორწმუნე და მოკავშირე ყოფილიყო. ეს უნდა იყოს ძირითადი მიზეზი [გვ. 144] იმისა, რომ ყოველგვარი „მოკავშირეობა“ თუ „მეგობრობა“ რუსეთსა და საქართველოს შორის უკანასკნელის ოკუპაციითა და ანექსიით თუ ინკორპორაციით მთავრდებოდა. საქართველოს მოსახლეობის ერთმორწმუნოება და სიმპატიები რუსეთისათვის ხელსაყრელ გარემოებას წარმოადგენდა საქართველოს „ათვისებისათვის“ და შემდგომი ექსპანსიისათვის პლაცდარმად გადასაქცევად. რუსეთს კავკასიის კარის გასაღების ხელში ჩაგდება სწირდებოდა საიმისოდ, რომ ფართოდ გაეღო ეს კარი თავისი დამპყრობლურ ზრახვათა განსახორციელებლად არა მხოლოდ კავკასიის მასშტაბით, არამედ, საზოგადოდ, ახლო აღმოსავლეთისა და პერსპექტივაში ინდოეთის მიმართულებით. თვით რუსი მოღვაწეების აღიარებით, შავ და კასპიის ზღვებზე ბატონობა რუსეთის სასიცოცხლო“ ინტერესთა სფეროს განეკუთვნებოდა, ამიტომ კავკასიის დაკავება წარმოადგენდა ამ ქვეყნის პირველად სახელმწიფოებრივ საჭიროებას. კავკასიის ყელიდან რუსეთისათვის ადვილად მისაღწევი ხდებოდა მისთვის სასურველი ნებისმიერი რეგიონი ახლო და შუა აღმოსავლეთში: კავკასია იყო ის საყრდენი რუსეთისათვის, საიდანაც მის სამხედრო შენაერთებს შეეძლოთ დასავლეთის მიმართულებით, ანატოლიის გავლით, ხმელთაშუაზღვისპირეთში, სამხრეთის მიმართულებით, სპარსეთის გავლით, ინდოეთის ოკეანის სანაპიროებზე, ხოლო აღმოსავლეთის მიმართულებით, კასპიის ზღვის გადალახვით, შუაგულ აზიაში შეეღწიათ.[493]

რუსეთის იმპერატორ ეკატერინე II-თან დაახლოებული, ცნობილი საზოგადო მოღვაწის პლატონ ზუბოვის მიხედვით, საქართველოს შემოერთება ნაწილი იყო პეტრე I-ის დიადი იდეის ხორცშესასხმელად, დაეფუძნებინა უხიფათო სახმელეთო გზა, რომელიც ხელს შეუწყობდა სავაჭრო კავშირებს რუსეთსა და ინდოეთს შორის.[494] თუმცა რუსეთის ინტერესები კავკასიაში მხოლოდ ვაჭრობის საჭიროებით არ შემოიფარგლებოდა და XVIII საუკუნის სამოცდაათიან წლებში თურქები უკვე ყოველნაირი ზომების მიღებით ცდილობდნენ შეესუსტებინათ რუსების გაბატონებული მდგომარეობა კავკასიონის ქედის ცენტრალურ ნაწილში არსებულ გადასასვლელებზე, მათ წინააღმდეგ ყაბარდოელების, ჩერქეზებისა და ჩეჩნების ამხედრებით, მაგრამ უშედეგოდ. უ. ალენისა და პ. მურატოვის აზრით, რუსეთის ექსპანსია აზიაში წარმოადგენდა კონფლიქტს მსოფლიო სახელმწიფოებს შორის: შავი და კასპიის ზღვების აუზების კლასიკური ტიპის აღმოსავლურ სახელმწიფოებს, ოსმანთა იმპერიასა და სპარსეთს, ერთი მხრივ, და ახალ, ევრაზიის ტრამალებში აღმოცენებულ, ნახევრადევროპულ რომანოვების რუსეთს შორის, მეორე მხრივ.[495] თურქეთიცა და სპარსეთიც, საფრანგეთისა და [გვ. 145] ინგლისის მიერ წაქეზებულნი, ცდას არ აკლებდნენ ამიერკავკასიის დასამორჩილებლად, რათა კავკასიონის ქედი შეენარჩუნებინათ მძლავრ ბარიერად რუსეთის შეტევის საწინააღმდეგოდ.[496]

საქართველოს რუსული ორიენტაციის გამო დასავლეთის სახელმწიფოებს აწყობდათ ამიერკავკასიაში თურქეთისა და სპარსეთის გაბატონება და ამ მიზნით ამარაგებდნენ მათ სამხედრო აღწურვილობითა და ინსტრუქტორებით. ამრიგად, ჩრდილოეთზე საქართველოს პოლიტიკურმა ორიენტაციამ განაპირობა მის წინააღმდეგ მთელი გარე სამყაროს დაპირისპირება, როგორც აღმოსავლეთის, ისე დასავლეთის, ხოლო საკუთრივ ჩრდილოეთი (რუსეთი) დაინტერესებული იყო ქართული სახელმწიფოებრიობის გაუქმებით, რათა თავად დაეკავებინა ამიერკავკასიაში მისი ადგილი. საქართველოს ბედი, მისი ხელისუფალთა არაშორსმწვრეტელური პოლიტიკის წყალობით განწირული იყო. თეიმურაზ II-ის და ერეკლე II-ის წარმატებებმა საფუძველი გამოაცალეს ვახტანგ VI-ის რუსულად აღზრდილ მემკვიდრეებს, ებრძოლათ ქართლის ტახტის დასაბრუნებლად. ამით სპარსეთის ნადირ შაჰს, საფიქრებელია, რომ ვახტანგ VI-ის პრორუსული დასისა და მასთან ერთად რუსული ორიენტაციის მომხიბვლელობის შესუსტება სურდა ქართულ მოსახლეობაში.

თეიმურაზ II-ისა და ერეკლე II-ის დროს ქრისტიანული მმართველობის აღდგენასთან ერთად ქვეყანაში მტკიცე წესრიგი დამყარდა. აყვავდა ვაჭრობა, ვითარდებოდა ეკონომიკა, გამოცოცხლდა კულტურული ცხოვრება. ქართლ-კახეთი ამიერკავკასიაში ჰეგემონად გადაიქცა; მას ემორჩილებოდნენ ამიერკავკასიის მუსლიმური სახანოები, აღმოსავლეთის ხალხებში წარმოიშვა პროქართული ორიენტაცია. ქართლ-კახეთთან კავშირისაკენ მიისწრაფოდნენ მუსლიმი ქურთები, ყაბარდოელები, აზერბაიჯანელები, ქრისტიანი უდები, ბერძნები, სომხები, ასირიელები. ქართველ მეფეებთან ქართულ-სომხური ერთიანი სახელმწიფოს პროექტით ჩამოვიდა ინდოეთის სომხური ბურჟუაზიის წარმომადგენელი იოსებ ემინი; ისაია ასირიელთა ეპისკოპოსმა წამოაყენა საქართველოსთან ასირიელი და იეზიდი თემების კავშირის იდეა. გაიზარდა ქართლ-კახეთის პოლიტიკური წონა ერაყელ და ეგვიპტელ მამლუქებში, ისტორიულ მესხეთში, აჭარასა და ლაზეთში, განსაკუთრებით კი დასავლეთ საქართველოში.[497] აღსანიშნავია, რომ გეორგიევსკის ტრაქტატის ხელმოწერის პირველსავე წლებში რუსეთის სამეფო კარმა ბევრ სხვა სიკეთესთან ერთად ეფექტურად გამოიყენა ერეკლეს მრავალრიცხოვანი და მრავალმხრივი კავშირები არა მხოლოდ კავკასიისა და [გვ. 146] ირანის ხელისუფლებთან, არამედ ერაყის, სირიის, ეგვიპტის მმართველებთან, რომელთა დიდი ნაწილიც ქართული წარმომავლობისა იყო.[498]

ამ პერიოდში რუსეთთან მიმართებაში ერეკლეს თავი ერთობ გამომწვევად ეჭირა. ქართლ-კახეთის პოლიტიკური მდგომარეობის სტაბილურობისა და პერსპექტიულობის ფონზე რუსეთის ხელისუფალთათვის მიუღებელი არ უნდა ყოფილიყო, ერეკლე II-ის პატივმოყვარეობის მოსათოკად, პაატა ბატონიშვილის 1765 წლის შეთქმულების ნაწილობრივი მხარდაჭერა. ამავე დროს რუსი დიდი მოხელეები ერეკლეს „ქართლისა და კახეთის ბრწყინვალე მეფეს“ უწოდებდნენ. ერეკლეს პატივი არც ევროპელთაგან აკლდა; ქართლ-კახეთის ვიცე-კანცლერის სოლომონ ლიონიძის მიერ ერეკლეს დაკრძალვაზე წარმოთქმულ სიტყვიდან ირკვევა, რომ პრუსიის მეფეს ფრიდერიკოს დაუწერია: „ევროპაში მე ვარო და აზიაში - ღერკულეს უძლეველი, საქართველოს გეორგიანთ მეფეო“.[499] იმავე ცნობას, ფრანგი ორიენტალისტი მარი ბროსეც იმეორებს, როდესაც შენიშნავს, რომ პრუსიის მეფეს ფრიდრიხ II დიდს (1711-1786 წწ.) მიეწერება სიტყვები: “Moi en Europa, et en Asie l’invinsible“.[500]

ერეკლეს სახელის ასეთი განდიდება შემთხვევითი არ უნდა ყოფილიყო, საქართველოს ელჩი რუსეთში თავადი გარსევან ჭავჭავაძე რუსეთის საგარეო კოლეგიისადმი 1799 წ. 18 იანვარს მიწერილ წერილში, ქართლ-კახეთის სამეფოს ტერიტორიას შემდეგნაირად განსაზღვრავდა: „სამეფო საქართველოჲსა მოცულ არს ერთკერძოდ კავკასიის მთებითა და წარელთა ერითა, ესრეთვე მეორე ადირბეჟანის მხარეს თვით არეზით...“[501] ერეკლე II-სა და საქართველოს იმდენად დიდი პრესტიჟი ჰქონიათ, რომ ჯერ კიდევ საქართველოს რუსეთთან დაახლოებამდე, საფრანგეთი ცდილა მიემხრო გაერთიანებული ქართლ-კახეთის ტახტზე ასული ერეკლე, რუსეთთან დასაპირისპირებლად, რათა ამით რამდენადნე მაინც შეემსუბუქებინა პოლონეთის უმძიმესი მდგომარეობა.[502] აღსანიშნავია, რომ ფრანგ ფილოსოფოს ვოლტერისადმი მიწერილ წერილში, ეკატერინე დიდი იუწყებოდა, რომ თურქებთან წინააღმდეგ ბრძოლაში მას ეხმარებოდა ერეკლე, ყველაზე ძლიერი კავკასიის ხელისუფალთა შორის, მეფე, უხვად დაჯილდოვებული ინტელექტითა და მამაცობით.[503] როგორც ჩანს, ერეკლეს სახელის შარავანდედი მის ძეს, გიორგი XII გადასწვდენია, ვინაიდან მისთვის 1799 წ. აპრილში ეგვიპტის ექსპედიციაში მყოფ ნაპოლეონ ბონაპარტეს [გვ. 147] დესპანი გამოუგზავნია, თუმცა იგი ახალციხის ფაშას დაუკავებია და სიკვდილითაც დაუსჯია.[504]

პაატა ბატონიშვილის შეთქმულების განადგურების შემდეგ ერეკლე კურსს რუსეთთან დაახლოებაზე იღებს. რუსეთმა თავისდა სასიკეთოდ გამოიყენა მის მიერ უიღბლო ბატონიშვილის თავიდანვე წარუმატებლობისათვის განწირული ეს ამბოხი, ისევე როგორც ალექსანდრე ბაქარის ძის შეთქმულება. აღსანიშნავია, რომ 1782 წ. ერეკლეს მიმართვა რუსეთის მფარველობაში მიღების თაობაზე, განპირობებული ჩანს თვით რუსეთის საიმპერატორო კარის მიერ ინსპირირებული ერეკლეს მოთხოვნით აღიარებული ყოფილიყო ქართლ-კახეთის ტახტზე მისი უფლებები; ერეკლე II-ის განცხადებით, რათა, ვინმე სხვას, ისეთივე შეშლილს, როგორიც ბაქარის ძე ალექსანდრეა, ხალხის გონება არ აერია თავისი უვიცობით.[505] თუმცა, მიუხედავად ამ გარემოებისა, როგორც ჩანს, ევროპიდან მის მიერ გაგზავნილი წერილების მოლოდინში მყოფი, ერეკლე აყოვნებდა თავისი რწმუნებულების რუსეთში გაგზავნას და რუსეთის ხელისუფლებას, თურქეთთან მოსალოდნელი ომის სამზადისში, საკმაო ძალისხმევა დაწირდა გეორგიევსკის ტრაქტატის ხელმოწერის დასაჩქარებლად.[506]

1783 წ. გეორგიევსკის ტრაქტატის გაფორმებით ერეკლე II-მ საყრდენი გამოაცალა რუსეთის კარზე არსებულ ვახტანგ VI-ის შთამომავალთა მიერ ნასაზრდოებ ლეგიტიმისტურ ტენდენციებს – რუსეთის მიერ ერეკლე II და მისი შთამომავლობა აღიარებული იყო ქართლ-კახეთის ტახტის ერთადერთ კანონიერ მფლობელად.[507]

ძირითადი ფაქტორი, რომელმაც განაპირობა ერეკლე II-ის რუსეთთან დაახლოება, საფიქრებელია იყო თავად გრიგორი პოტიომკინ-ტავრიჩესკისა და ძმების პლატონ და ვალერიან ზუბოვების ე. წ. ბერძნული პროექტი. ეს პროექტი ითვალისწინებდა ოსმანთა იმპერიის დანაწევრებასა და მის ადგილზე ძველად არსებული ქრისტიანული სახელმწიფოების აღორძინებას, რომელთა შორისაც იმ დროისათვის მხოლოდ საქართველოღა იყო შემორჩენილი. გრ. ვეშაპელის შეფასებით, ერეკლე II-ის პანქართული იდეისა და ეკატერინე II-ის პანქრისტიანული იდეის თანხვედრის შედეგად თბილისმა მიიღო რუსული პროტექტორატი, ხოლო რუსეთმა აღიარა მომავალში გაერთიანებული საქართველოს არსებობა, ვინაიდან 1783 წ. 24 ივლისის (ახალი სტილით – 3 აგვისტო) აქტის სამართლის ნორმები მოიცავენ არა მხოლოდ ქართლ-კახეთს, არამედ ისტორიული საქართველოს მთელს ტერიტორიას.[508] ამის შემდეგ [გვ. 148] რუსეთი დიდხანს ევლინებოდა საქართველოს, მისი მიწების გამაერთიანებლის ნიღბით.

ევროპული სახელმწიფოებიდან რუსეთის გაბატონება კავკასიაში განსაკუთრებით მტკივნეულად თავდაპირველად ფრანგებმა აღიქვეს. მათთვის მიუღებელი იყო ამიერკავკასიაში ძალთა ადრე არსებული ბალანსის დარღვევა. 1786 წელს საფრანგეთის დესპანი სეგური უცხადებდა თავად პოტიომკინს, რომ მისი ქვეყანა პროტესტს აცხადებდა რუსული სამხედრო ნაწილების კავკასიონის გადაღმა გაგზავნის გამო, მისი სიტყვებით, "კავკასიონი ბუნების მიერ აგებული ზღუდეა ორი იმპერიის (ანუ რუსეთისა და ოსმალეთის _ გ.ქ.) ერთმანეთისაგან გამოსაცალკევებლად".[509] სეგურმა განაცხადა, რომ ორი იმპერიის (რუსეთისა და ოსმალეთის - გ.ქ.) ერთმანეთისაგან გამყოფი, თვით ბუნებისაგან ბოძებული ბარიერის გადალახვამ რუსეთის მიერ, ძალზე მძიმე შთაბეჭდილება მოახდინა სტამბულში და აღუთქვა, რომ მოსალოდნელი კავკასიური ომი რუსეთს ყოველწლიურად 12 ათასი კაცის სიცოცხლეს წაართმევდა. გრ. პოტიომკინის პასუხის მიხედვით, რუსეთის ერთადერთ ამოცანას კავკასიაში თურმე მისი ვასალის, საქართველოს ქრისტიანი მეფის, დაცვა წარმოადგენდა თათრებისა და ლეკებისაგან.[510] ფრანგები ყოველნაირად აგულიანებდნენ სპარსელებსაც საქართველოს წინააღმდეგ, აღნიშნავდნენ რომ იქ ფეხის მოკიდებით რუსეთი მუდმივ სასიცოცხლო საფრთხეს შეუქმნიდა მათ ქვეყანას და ამასთანავე უბიძგებდნენ საქართველოს მთლიანი დაპყრობისაკენ (იმერეთ-სამაგრელოს ჩათვლით), რათა შავ ზღვაზე გასვლით, იოლად დაემყარებინათ ეფექტური სავაჭრო ურთიერთობები ევროპულ სახელმწიფოებთან.[511]

ჯერ კიდევ 1782 წელს ეკატერინე II