orta1

ANAYURT-ORTA ASYA

ANAYURT-ORTA-ASYA:

T�rklerin Ana Yurdu

T�rklerin Tarih sahnesine ilk ��kt�klar� b�lge, yani T�rklerin ana yurdu �zerine �e�itli g�r��ler vard�r. Madd� k�lt�r unsurlar�, dil hususiyetleri ya da tarih� realite bak�m�ndan konuyu de�erlendiren bilim adamlar�, Orta Asya'daki �e�itli k�lt�r �evrelerini T�rklerin ana yurdu olarak kabul ederler. Esas itibariyle, bu y�ndeki ilk �al��malar bat�l� bilim adamlar� taraf�ndan ortaya konmu�tur. Ger�ekte XIX. y�zy�l sonlar�yla XX. y�zy�l ba�lar�nda ba�lat�lan ara�t�rmalarla, bat� kendi tarihinin k�klerini aramaya koyulmu�, fakat neticede, hi� hesaba katmad�klar� bir milletin yani T�rklerin, kendilerine has k�lt�r ve medeniyetleriyle kar�� kar��ya gelmi�lerdir. Bu ger�ek kar��s�nda, bat�l� bilim adamlar� yo�un �al��malarda bulunmu�lar ve T�rklerin tarih sahnesine ��kt�klar� yer ve zaman hususunda �e�itli nazariyeler sunmu�lard�r. J. Klaproth (1824), J. Von Hammer (1832), W. Schott (1836), M.A. Castren (1856), A. Vambery (1885) ve E. Oberhummer (1912) gibi ilk �limler Altaylar ve �evresini T�rklerin ana yurdu olarak g�sterirken, W. Koppers (1937), W. Radloff (1891), G.J. Ramstedt (1928), L.Ligeti (1940) ve K.H. Menges (1968) gibi dilci ve tarih�iler Altaylar'�n do�usu ve Kad�rgan Da�lar�na kadar olan b�lgelerde T�rk ana yurdunu aram��lard�r ve bu g�r�� nl� T�rkolog Barthold da desteklemektedir.

J. Strzygowsky (1935), O. Menghin (1937), �. Zichy gibi sanat ve k�lt�r tarih�ileri ise Altaylardan Urallar'a kadar uzanan sahaya s�cak bakm��lard�r1. Bu g�r��leri de�erlendirerek ana yurdun co�raf� s�n�rlar�n� tespit etmek m�mk�nd�r. Ancak ara�t�rmalarda belirtilen ve arkeolojik bulgular�n yer ald�� daha belirli ve dar bir b�lgeyi ana yurt olarak tespit etmek ve kabullenmek hem zor hem de sak�ncal�d�r. ��nk� dinamik ve hareketli bir kavim olan T�rkler, en eski devirlerden itibaren geni� bir alana yay�lm��lar ve k�lt�rlerini buralara g�t�rm��lerdir. At� ehlile�tirerek �deta onunla b�t�nle�en T�rkler, konar-g��er ya�ant�lar�n� bozk�r co�rafyas�nda h�kim k�lm��t�r. Bu sebeple daha geni� �er�evede d��n�lecek olursa, T�rklerin ana yurdu Orta Asya bozk�rlar�d�r, Orta Asya'n�n s�n�rlar� do�uda Baykal g�l�nden Bat�da Hazar ve Ural da�lar�na; kuzeyde Sibirya bozk�rlar�ndan g�neyde Tanr� da�lar� ve Gobi ��l�ne uzanmaktad�r. Bu co�rafyan�n, b�t�n d�nya taraf�ndan kabul edilmi� siyas� ad� ise T�rkistan'd�r. T�rkistan'da Konar g��er bozk�r medeniyetinin M.�. devirlere giden pek �ok k�lt�r �evresi yer al�r. Sovyet �mparatorlu�u'nun da��lmas�yla istikl�llerini kazanan T�rkistan'daki T�rk Cumhuriyetleri ve topluluklar�na ait topraklarda yap�lacak incelemeler T�rklerin tarih sahnesine ��k��lar�na dair yeni belge ve bulgular�, elbette ki, g�n y�z�ne ��karacakt�r. Dolay�s�yla T�rk ana yurdunu Orta Asya'da dar bir b�lgeye s�k��t�rmak hem tarih ve k�lt�r birli�ini muhafaza etmek hem de ilm� ger�ekler a��s�ndan do�ru de�ildir. Nitekim a�a��da g�sterilen T�rk k�lt�r �evrelerinin zenginli�i de buna del�let eder.

Ana yurtta yer alan ilk k�lt�r �evreleri: Arkeolojik kaz�lar ve ara�t�rmalar Orta Asya medeniyetinin M.�. V. bine kadar uzand��n� g�stermektedir. Bat� T�rkistan'da, bug�nk� A�kabat �evresinde yap�lan kaz�larda, M.�.V. bine ula�an yerle�me merkezleri bulunmu�tur. Anav k�lt�r� olarak bilinen bu medeniyetin kimlere ait oldu�u kesinlik kazanmam�� ise de T�rklerin bu b�lgedeki varl�klar�n�n ilk izlerini yans�tabilece�i d��n�len ipu�lar�n� vermesi a��s�ndan Anav �nemli bir merkezdir .

Proto-T�rklere ait oldu�u hemen hemen a�ikar olan ilk k�lt�r �evresi Altay-Sayan da�lar�n�n kuzey bat�s�nda yer almaktad�r. M.�. III. bin ba�lar�na ait bu eski k�lt�re Afanasyevo k�lt�r� denilmektedir. Bu k�lt�r�n en b�y�k �zelli�i T�rk sosyal hayat�n�n ilk �rne�ini yans�tmas�d�r. Bu k�lt�rde at�n ehlile�tirildi�i ve koyun beslendi�i g�r�lmektedir. Ayr�ca toprak kaplar, bak�r ve tun�tan yap�lm�� e�itli sil�h ve s�s e�yalar� da bulunmu�tur.

Bu k�lt�r�n devam� olan Andronovo k�lt�r� ise Altaylardan, Ural da�lar�-Aral g�l� �evresine kadar yay�lm��t�r ( M.�.1700-1200). Bu k�lt�rde tun�tan ve alt�ndan e�ya yap�m�n�n geli�ti�i bilinmektedir. Andronovo k�lt�r� �zelliklerini yans�tan di�er bir k�lt�r ise Yenisey-�rti� �evresinde yer alan Karasuk k�lt�r�d�r (M. �.1300-800). Tuva ve Abakan bozk�rlar� ile Baykal g�l� havzas�nda bulunan hayvan fig�rl� kaplar ve sil�hlar bu k�lt�rlerde benzerlik g�sterir.

Karasuk k�lt�r�n�n en b�y�k �zelli�i demirin i�lenip, sil�h yap�m�nda kullan�ld�� ilk k�lt�r olmas�d�r. Bu k�lt�r �evresinde insanlar ke�e �ad�rlarda ya�ay�p, tekerlekli arabalar kullan�yorlard�. Minusinsk ve Abakan b�lgesinden Altaylara uzanan b�lgede Tagar k�lt�r� olarak bilinen ve M.�.700'e tarihlenen buluntularda demir i��ili�inin nadir �rnekleri yer almaktayd�. Ayr�ca M.�. 3.y�zy�la ait, Orhun ve Selenga boylar�na de�in uzanan Paz�r�k k�lt�r�, binlerce y�ll�k T�rk k�lt�r�n�n Hun �a��na nas�l ula�t��n� g�sterir. B�t�n bu buluntular T�rk co�rafyas�n�n tabi� s�n�rlar�n� tespit etmek a��s�ndan da b�y�k bir �neme sahiptir.

Orta Asya'daki T�rk k�lt�r �evrelerinde, kurganlarda bulunan baz� e�yalar, T�rklerin �ok eski zamanlardan beri konar g��er hayata has bir k�lt�r geli�tirdiklerini a�ik�r k�lar. Av ve sava� aletleri, demir ve deriden �e�itli e�yalar ve at ile kurt a��rl�kl� hayvan fig�rl� kaplar, bu ya�ay��n temel hususiyetlerini bizlere g�sterir. Nitekim T�rklere ait men�e efsaneleri ve Ergenekon Destan� gibi mitolojik olaylarda da bu motifler �n pl�ndad�r. Dolay�s�yla, madd� buluntular ve T�rk mitolojisi, T�rklerin tarih sahnesine ��kt�� yer ve zaman hususunda tamamen uygunluk arz etmektedir.