eretna

ERETNA BEYL��

I- SIYASI TARIH

Orta Anadolu'da XIV. y�zyil ortalarina dogru kurulmus olan bir T�rk beyligidir. Beyligin kurucusu olan Eretna Uygur T�rklerinden olup, �nce Cengizlilerin, sonra da Ilhanlilarin ordusunda ikinci dereceden bir emir durumundaydi. Nitekim Sel�uklularin yikilisindan sonra Anadolu'ya tamamiyle hakim olan Ilhanli h�k�mdari Eb� Said Bahadir Han (1316-1335) Anadolu'nun idaresini Emir �oban'in ogullarindan Timurtas (Demirtas)'a vermisti (1318). Bu sirada Eretna, Timurtas'in maiyyetinde idi.

a- Al�addin Eretna (1344-1352)

�aliskanligi, adaleti ve kabiliyeti sayesinde dikkat �eken Eretna, Anadolu'da bulundugu sirada kiz kardesini Timurtas ile evlendirerek onunla akraba oldu. Bu sayede O, Ebu Said Bahadir Han'in birinci derecedeki emirleri arasina girmeyi basardi. Timurtas'in yardimcisi olarak g�rev yapan Eretna, ayni zamanda Anadolu halki �zerinde iyi n�fuz kurmaya ve kendisini sevdirmeye �alisiyordu. O, Anadolu'daki halka iyi davraniyor, herkese adaletle muamele ediyordu. Mogollarin Anadolu genel valisi Timurtas ise istil�ci ve yayilmaci bir hareket i�erisinde olup, burada m�stakil bir devlet kurmak ve istikl�lini il�n etmek d�s�ncesinde idi. Nitekim Anadolu beylerini ortadan kaldirmak i�in m�cadeleye girisen Timurtas, Eretna ve Sungur Aga gibi Ilhanli emirlerine karsi da cephe almisti. Timurtas'in bu davranisi sonucunda Eretna ve Sungur Aga Karaman �lkesine ka�mislardi. Ancak bu sirada Ilhanlilarin merkezinde Ebu Said Bahadir Han ile Emir �oban'in arasi a�ilmis ve sonucunda da Emir �oban �ld�r�lm�st�. Babasinin ortadan kaldirildigini �grenen Anadolu valisi Timurtas, siranin kendisine de gelecegini d�s�nerek, Anadolu'yu kayinbiraderi Eretna'ya birakarak Misir'a ka�ti (1328).

Timurtas'in Misir'a ka�isina �ok sevinen Eretna derhal Sivas'a gelerek buraya hakim oldu. Bu sirada Eb� Said Bahadir Han, Timurtas'i cezalandirmak �zere Iran� Noyan idaresindeki bir orduyu Anadolu'ya g�ndermisti. Erzurum �zerinden Sivas'a gelen Mogol komutani Iran� Noyan, burada bulunan Eretna'ya, Timurtas'i takip etmek �zere kendisine katilmasini s�yledi. Ancak Eretna, Sivas'i bos birakamayacagini belirterek Iran� Noyan'a katilmadi. Bunun �zerine Iran� Noyan, Sivas'i ele ge�irmek �zere kusatti ise de basarili olamadi. Iran� Noyan, Sivas'dan ayrilip Niksar'a gittigi sirada, Karamanoglu Yahsi Bey tarafindan �ld�r�ld�. Onun �l�m� en �ok Emir Eretna'yi sevindirdi. Ancak Ilhanli h�k�mdari Eb� Said Bahadir Han bu sirada Anadolu'ya yeni bir v�li tayin etmisti. Umum� v�li sifatiyla 1329 yili baslarinda b�y�k bir ordu ile Anadolu'ya gelen Cel�yir�lerden Seyh Hasan, Karamanoglu basta olmak �zere b�t�n Anadolu beyliklerini itaati altina aldi. Bu sirada Eretna da Seyh Hasan Cel�yir�'nin huzuruna giderek itaatini arzetti. Bunun �zerine Seyh Hasan, Eretna'yi kendisine vekil birakarak Iran'a d�nd�. O, zaman zaman Anadolu'ya gelip bir s�re kaldiktan sonra tekrar Iran'a gidiyordu.

Eretna, g�r�n�ste Seyh Hasan Cel�yir�'ye itaat eder gibi hareket ederken, aslinda Anadolu'ya kendisi hakim olmak i�in hazirlik yapiyordu. �stelik Anadolu halkinin mizacina v�kif ve merhametli bir zat oldugundan halk onun idare tarzindan son derece memnun idi. Bu sirada Eb� Said Bahadir Han'in evl�t birakmadan �l�m� (1337) �zerine, Seyh Hasan Cel�yir�, meydana �ikan karisikliklardan istifade ile Mogol �lkesinde kendisine bir yer kapmak �zere Iran'a gitti. B�ylece Eretna daha serbest hareket etme imk�ni buldu. Nitekim daha sonra Irak'da yerlesen Seyh Hasan Cel�yir�'den �midini kesen Eretna, Meml�k sultani Melik Nasir'a m�racaat ederek onun him�yesine girdi (1338). Eretna bu tarihten sonra Misir sultani Melik N�sir'a tabi olarak Anadolu valiligi yapip, onun adina hutbe okutmaya ve para bastirmaya basladi. B�ylece Eretnalilar i�in yeni bir devir baslamis oldu.

Daha sonra Eretna'nin, Timurtas'in oglu K��k Seyh Hasan ile m�c�dele ettigini g�r�yoruz. Nitekim, babasi Timurtas'in Misir'da �ld�r�lmesinden sonra, Azerbaycan'da durumunu kuvvetlendiren oglu K��k Seyh Hasan, Anadolu'da hakki oldugunu iddia ederek Eretna'nin kendisine itaat etmesini istedi. Ancak Eretna onun bu teklifini kabul etmedi. Bunun �zerine Seyh Hasan, Dogu Anadolu'ya girerek Eretna �zerine y�r�d�. Iki taraf ordulari, Sivas ile Erzincan arasindaki Gerenb�k (Karanb�k)'de karsilastilar. Burada yapilan savasta Eretna galip geldi ve pek �ok ganimet ele ge�irdi (1343). Bu zaferden sonra Anadolu'daki n�fuz ve itibari daha da artan Eretna, Al�addin �nvani ile sultanligini il�n etti (1344).

Orta Anadolu'nun b�y�k bir kismina sahip olan Eretna, sultanligini il�n ettikten sonra hutbe ve paralarindan Meml�klu sultaninin adini kaldirdi.

Al�addin Eretna, komsulari olan Dulkadirlilar, Karamanlilar, Osmanlilar, Taceddinogullari ve Amasya beyleri ile bazan dost, bazan da d�smanca m�n�sebetlerde bulunuyordu. Nitekim ilk anlasmazlik Dulkadirlilar'in Eretna Bey arazisine saldirmasi ile basladi. Ancak Misir Meml�klu sultaninin araya girmesi ile iki beylik arasinda �ikmasi muhtemel savaslar �nlendi.

Orta Anadolu'nun b�y�k bir kismina sahip olan Eretna Devleti'nin baskenti �nce Sivas, daha sonra da Kayseri idi. Eretnalilara ait diger Anadolu sehirleri ise Nigde, Tokat, Amasya, Erzincan, Dogu Karahisar, Niksar, Canik, Develi, Karahisar, �orum, Zile, �rg�p, Harput, Merzifon, Kirsehir, Darende ve G�m�shane'den ibaretti.

Al�addin Eretna Orta Anadolu'da devletini kurup yukarida adi ge�en sehirlere hakim olduktan sonra 1352 yilinda �ld�. Kayseri'de K�sk ismi verilen mahaldeki t�rbesine defnedildi.

�lkesindeki halka karsi son derece adil ve sefkatli bir y�netim uygulayan Eretna'nin �l�m� Anadolu'da ve komsu �lkelerde b�y�k bir �z�nt�ye sebep oldu. ��nk� O, esina az rastlanan bir idareci idi. Kendisi, Mogol ordusunda g�revli oldugu halde, Anadolu'da meydana gelen anarsiyi, takip ettigi usta siyaseti, ad�leti ve sefkati sayesinde ortadan kaldirmis, birlik ve beraberligi saglamistir. Ilme ve k�lt�re de �nem veren Eretna Arap�a bilmekteydi. Nitekim Ibn Battuta, 1333 yilinda Eretna ile g�r�st�g�n� ve onun Arap�a'yi fasih olarak s�yledigini belirtmektedir.

b- Giyaseddin Mehmed (1352-1354)

Al�addin Eretna'nin �l�m�nden sonra, beyligin ileri gelen emirlerinin ittifakiyla k��k oglu Mehmed h�k�mdar oldu. Giyaseddin �nvaniyla beyligin basina ge�en Mehmed Bey, bilhassa veziri Hoca Ali Sah'in tahrikiyle agabeyi Cafer Bey'i hapsettirdi. Vezir Hoca Ali, Mehmed Bey'in hen�z �ok k��k yasta olmasindan da istifade ederek devlet idaresinde s�z sahibi olmaya basladi. Ayrica Eretna'nin �l�m�n� firsat bilen T�rkmen asiretleri isyan ettikleri gibi, g�neyde Dulkadirogullari da Eretna Beyligi aleyhine sinirlarini genisletmeye baslamislardi. Buna ragmen Dulkadir beyi Karaca Bey, Meml�klularla yaptigi m�c�delede yenilince Giyaseddin Mehmed Bey'e iltica etmek zorunda kaldi. Ancak Memluk sultanindan �ekinen Mehmed Bey, sultanin istegi �zerine Karaca Bey'i Haleb'e g�nderdi. Oradan Misir'a g�t�r�len Dulkadirli emiri Karaca Bey, burada idam edildi.

Bu sirada Meml�klularin Malatya valisi, Eretna Beyligi ve Dulkadirogullari topraklarina saldirilarda bulunuyordu. Bunun �zerine Giyaseddin Mehmed ile Dulkadirlilar birleserek Malatya valisi �zerine y�r�d�ler ve onu maglup ederek ortadan kaldirdilar.