Dani�mentliler (1072- 1178)
1. Danismend Gazi:
Danismendliler, 1071-1178 yillari arasinda Sivas, Malatya, Kayseri, Tokat, Amasya ve civarinda h�k�m s�ren bir T�rkmen hanedanidir.
Hanedanin kurucusu olan Melik-i Muazzam Danismend, Ahmed Gazi (Taylu) b. Ali'nin mensei ve yasadigi devir, tarih�iler arasinda h�l� tartisma konusudur. Kaynaklarda hayati hakkinda yeterli bilgi yoktur.
Meshur tarih�i Ibn B�b�'nin, D�nismendliler hakkindaki rivayetler ihtilafli oldugu i�in eserinde onlara yer vermedigini s�ylemesi dikkat �ekicidir. Bir rivayete g�re Danismend, 360/970 yilinda Abbas� halifesi el-Mut�'den izin alarak Rumlar'la cihada �ikmis, Tursan, �avuldur, Karadogan, Hasan, S�leyman b. N�man, Eyy�b b. Yunus ve Karatekin gibi emirler ve g�n�ll� m�cahitlerle Sivas'a kadar gelmis, askerlerinden bir kismini Em�r Tursan ile beraber Istanbul'a g�ndermis, kendisi de Tokat, Turhal, Amasya ve Niksar'i fethetmistir. Bazi em�rlerini de Kastamonu ve Canik taraflarina sevketmistir. Seferlerinden birinde yaralanmis ve Niksar'a d�n�p orada vefat etmistir. Baska bir rivayete g�re ise Danismend, Bizanslilar'la cihad ederken sehit d�sen Battal Gazi'nin soyundandir ve Isl�m� adi Ahmed'dir. Ancak kronolojik olarak bunlarin dogru olmadigi bilinmektedir. Ayrica 322 (934) yilindan beri hristiyan hakimiyetinde olan Malatya'dan 360 (970-71) yilinda b�yle bir m�cahid grubunun �ikmasi m�mk�n g�r�nmemektedir.
Orta�agin en g�venilir tarih�ilerinden Ibn�'l-Es�r ise D�nismend'in asil adinin Taylu oldugunu, T�rkmenler'e �gretmenlik yaptigini ve zamanla h�k�mdarliga kadar y�kseldigini s�yler.
Gaffar�, Aksaray� ve M�neccimbasi tarafindan da kabul edilen bu g�r�s� esas alan tarih�iler, onun T�rkmen asilli (Danismend Tayl� b. Ali et-T�rkman�) oldugunda m�ttefiktirler.
1063 yilindan iitibaren Sultan Alparslan'in hizmetine giren Danismend bilgeligi, cesareti ve yigitligiyle onun dikkatini �ekmis ve en g�venilir em�rleri arasinda yer almistir. Malazgirt savasina da katilan Danismend Ahmed Gazi, zaferin kazanilmasinda �nemli rol oynamistir. Sultan Alparslan baris teklifinin Bizans Imparatoru Romanos Diogenes tarafindan reddedilmesi �zerine Artuk, Saltuk, Meng�c�k, Danismend, �avli ve �avuldur adli emirleriyle y�ksek bir yerden Bizans ordug�hini g�zetledikten sonra savasla ilgili olarak onlarin g�r�slerini sordu. Bunun �zerine D�nismend yer �p�p: "M�saade ederseniz arzedeyim" dedi ve sunlari s�yledi:
"Bug�n �arsambadir, saadetle geri d�nelim. Bug�n ve yarini sil�hlarimizi hazirlamakla ge�irelim. Elbiselerimizi temizleyip zemzemle yikanmis kefenlerimizi hazirlayalim. Cuma g�n� hatiplerin minberlerde "Ya Rabbi, Isl�m ordularini mans�r ve muzaffer eyle!" diye du� ettikleri zaman, ihlasla tekbir getirip k�ffarin �zerine saldiralim; eger sehitlik saadetine erisirsek: "(Bu) ne g�zel m�k�fat" ve eger galip ve muzaffer olursak: "Bu ne b�y�k basaridir".
Bu veciz s�zlerden sonra b�t�n beyler, Danismend'in fikrini begenip geri d�nd�ler. Kararlastirilan zaman gelince tekbir getirerek d�smanin �zerine saldirdilar ve galip geldiler.
Bazi tarih�iler kalem erbabinin komutan olamayacagini, Danismend Gazi'ye sadece okuma-yazma bildigi i�in Danismend denildigini s�ylerlerse de biz, onun zaman zaman baska �rneklerini de g�rd�g�m�z gibi hem �lim, hem de m�c�hit vasfini haiz m�stesn� sahsiyetlerden biri oldugu kanaatindeyiz. Yukarda Malazgirt savasiyla ilgili olarak Resid�ddin'in C�mi'�'t-Tev�rih adli eserinden iktibas ettigimiz satirlar da onun bu �zelligini a�ik�a ortaya koymaktadir.
Sultan Alparslan savasa katilan emirlerinden Anadolu'da fetihlerde bulunmalarini istemis ve fethedecekleri yerlerin kendilerine ikta edilecegini bildirmisti. Zaferi m�teakip fetihlere girisen beyler, Anadolu'nun muhtelif sehirlerini fethederek buralarda kendi adlariyla anilan beylikler kurmuslardi. Danismend Ahmed Gazi de zaferi m�teakip Sivas'a geldiginde sehri harap halde bulmustu. ��nk� imparator Malazgirt seferi sirasinda burayi tahrip etmisti. Danismend Gazi fazla bir mukavemetle karsilasmadan Sivas'a girdi ve Danismendli hanedanini kurdu (1071). Daha sonra Sivas'i bir �ss olarak kullanarak �avuldur, Tursan, Kara Dogan, Osmancik, Iltekin ve Karatekin adli em�rleriyle Amasya, Tokat, Niksar, Kayseri, Zamanti, Develi ve �orum'u zaptederek Danismendli topraklarina katti.
Bazi kaynaklar Danismend Gazi'nin S�leymansah'in dayisi oldugunu kaydederler. Onun Sel�uklu ailesiyle akraba olmasi, kurdugu devletin Anadolu'da halkin sempatisini kazanmasinda etkili olmustur. Hayati cihad ve fetihlerle ge�en Danismend Gazi'nin �l�m tarihi de kesin olarak belli degildir. S�ryani Mihail onun 1085'te Kapadokya'ya hakim oldugunu s�ylemektedir. Danismend Gazi'nin oglu ve halefi G�m�stekin Gazi'nin Anadolu Sel�uklu h�k�mdari S�leyman Sah'in �l�m�nden (479/1086) sonra Anadolu'daki bazi yerleri ele ge�irdigine dair bilgiler ve ona ait sikkeler dikkate alinirsa Danismend Gazi'nin 477'de (1085) vefat ettigi s�ylenebilir.
G�m�stekin Gazi daha �ok Ha�lilar ve Rumlar'la yaptigi m�cadelelerle temay�z etmistir. Mayis 1097 tarihinde Iznik'i kusatan Ha�lilar, m�stahkem surlarla �evrili sehri sikistirmaya basladilar. Bu sirada Malatya muhasarasiyla mesgul olan T�rkiye Sel�uklu sultani I. Kili� Arslan, bunu duyunca s�ratle baskenti Iznik'e hareket etti. Fakat g��l� Ha�li ordulari karsisinda tutunamadi. Iznik'i kendi kaderine birakarak Anadolu i�lerine �ekildi (19 Haziran 1097). Bu arada muhtelif y�relerdeki T�rk beylerine de haber g�nderip yardima �agirdi;
G�m�stekin Gazi ve Kayseri em�ri Hasan ile ittifak yapti. Bu m�ttefik T�rk kuvvetleri, 17 Receb 490/30 haziran 1097 g�n� Eskisehir ovasina �ikan vadiyi kestiler. Ha�lilar, b�yle bir mukavemettle karsilasacaklarini sanmiyorlardi. Eskisehir ovasinda cereyan eden savasta her iki taraf da yigit�e savasti. Kili� Arslan zirhli birliklerden olusan Ha�li ordusunu yenemeyecegini anlayinca geri �ekilmeye karar verdi.
Ileri harek�ta devam eden Ha�lilar, Agustos ortalarinda Konya'nin Meram ovasinda birka� g�n dinlendikten sonra Eregli'ye gittiler. Kili� Arslan, burada da G�m�stekin Gazi ve Em�r Hasan ile birlikte Ha�lilar'in �n�n� kesti. Fakat savasa girmediler ve Eregli'yi hristiyanlara birakarak �ekildiler.
G�m�stekin Gazi bir yandan Ha�lilar ve Rumlar'la m�cadele ediyor, �te yandan da h�kimiyet sahasini genisletmek i�in Malatya'yi ele ge�irmek istiyordu. Danismendliler muhtemelen Sivas'i fethettigi yildan itibaren Malatya'yi da fethetmek i�in ugrasmis ancak muvaffak olamamislardi. Danismendliler'in Malatya'yi zaptedememelerinin sebebi, belki de Sultan Meliksah'in Anadolu'yu kendi h�kimiyeti altina almak �zere Porsuk ve Bozan'i bu b�lgeye sevketmesi, ayrica Malatya h�kimi Gabriel'in Bagdat'a giderek Sultan Meliksah'in himayesini elde etmis olmasiydi.