ASYA HUNLARI


Ana vatan co�rafyas� i�erisinde kurulan ilk b�y�k T�rk Devleti Hun Devletidir. �in kaynaklar�nda Hiung-nu diye adland�r�lan Hunlar ile ilgili ilk bilgiler M.�. I. bin y�llar�na kadar ��kmaktad�r. Ancak �in kaynaklar�ndaki bilgiler, Hunlar�n g��lenmeleriyle birlikte M.�. IV. y�zy�l�n sonlar�na do�ru artmaktad�r. Bu tarihlerde Hunlar, �t�gen merkez olmak �zere Orhun b�lgesi ve Altay da�lar� civar�nda oturuyorlard�.

M. �. III. y�zy�l�n ikinci yar�s�na do�ru Hiung-nu yani Hun boylar�n�n �in �zerindeki bask�lar� iyice art�rm��t�r. �inliler, kuzeyden gelen sald�r�lara kar��, �ok eski devirlerden itibaren kuzey s�n�r� boyunca savunma duvarlar� yapmaya ba�lam��lard�. Nihayet artan Hun sald�r�lar�na kar��, s�n�rdaki bu duvarlar�n birle�tirilmesi M.�. 214 y�l�nda tamamlanm�� ve me�hur �in Seddi ortaya ��km��t�r.

Hunlar�n bilinen ilk h�k�mdar�, �any� �nvan�n� ta��yan, Tuman (Teoman)d�r. Hunlar, Tuman zaman�nda g��l� bir siyas� birlik olarak ortaya ��km��lard�r. Tuman, o�lu Mete ile giri�ti�i siyas� m�cadele neticesinde ortadan kald�r�lm��t�r (M.�. 209). �in kaynaklar�n�n Mete (Mao-tu) ad�n� verdikleri bu b�y�k hakan�n ad�n�n T�rk�e kar��l���n�n, Bagatur veya Bahad�r gibi bir ad oldu�u san�lmaktad�r. Mete, Hun taht�n�n me�ru varisi olmas�na ra�men, �vey annesinin k��k�rtmas�yla, babas� taraf�ndan Hunlar�n d��man� olan Y�e�ilere rehin olarak verilmi�ti. Buradan ka�may� ba�aran Mete, babas�na kar�� m�cadeleye giri�ti.

Demir bir disiplin alt�nda yeti�tirdi�i ordusuyla babas�n� yenerek ortadan kald�rm��t�r. B�ylece M.�.209 y�l�nda Hun �a��n�n en parlak devri olan Mete devri de ba�lam�� oluyordu. Bu tarih� olay "O�uz Ka�an Destan�"nda, O�uz Ka�an�n babas�yla yapt��� m�cadeleye ilham olmu�tur.

Devleti yeniden te�kil�tland�ran Mete, do�udaki Mo�ol-Tunguz kabileleri birli�i Tung-hular'�n �srarl� toprak taleplerine sava� ile kar��l�k verip onlar� peri�an ettikten sonra, g�ney-bat�ya d�nerek, �pek Yolu'na h�kim durumdaki Y�e�iler �zerine y�r�d�. Y�e�ileri daha bat�ya s�rd�. Ard�ndan �in topraklar�na giren Mete, �in �mparatoru Kao-ti'nin 320 binlik tamam� piyadelerden olu�an ordusunu, Turan takti�i ile �ember i�ine ald�. �mparator, ancak Hunlar�n b�t�n �artlar�n� kabul ederek kendisini ve ordusunu kurtarabilmi�tir(M.�.201) Yap�lan anla�maya g�re �in �mparatoru, Hunlar�n ya�ad��� b�t�n topraklar� Hun devletine b�rakmay�, y�ll�k vergi yan�nda yiyecek ve ipek vermeyi kabul etmek zorunda kalm��t�r.

Bir s�re sonra Mete, Is�k g�l etraf�nda oturan Vusunlar� h�kimiyeti alt�na ald�. B�ylece devletin s�n�rlar�, do�uda Man�urya'dan bat�da Aral g�l�ne, kuzeyde Sibirya'n�n i�lerinden g�neyde �in Seddi ve Tibet'e kadar uzanm�� oluyordu. Mete bu s�n�rlar i�inde ya�ayan b�t�n konarg��er kavimleri bir bayrak alt�nda toplam�� ve M.�. 177'de �in h�k�mdar�na yazd��� mektupta "Eli ok ve yay tutan herkes Hun oldu" diyerek millet olma �uuruna g�zel bir �rnek vermi�tir. B�y�k Hun Hakan� Mete'nin y�netim ve askerlik alan�nda yapt��� d�zenlemeler, T�rk devlet gelene�inde �nemli bir ba�lang��t�r.

Sonradan kurulacak T�rk devletleri de, bu gelenek �zerinde ye�ereceklerdir.

Mete M.�. 174'te �l�nce yerine o�lu Kiy�k ge�ti. Kiy�k, Tanr� da�lar� civar�n� ellerinde tutan Y�e�iler'i, kesin olarak ma�l�p ederek, bat�ya s�rm��, Y�e�ilerin bat�ya g��� ise Bat� T�rkistan, Afganistan ve Hindistan i�in �nemli sonu�lar do�uracak olan bir kavimler hareketine sebep olmu�tur. Mete'nin �in ile yapt��� anla�ma, onun d�neminde de devam etmi� ancak M.�.166 y�l�nda �in'e bir sefer d�zenlemi�tir.

Kiy�k'un �l�m�nden sonra (M.�.160) �in, politikas�n� de�i�tirerek, Hunlara �st�nl�k sa�lamak i�in b�y�k reformlara giri�mi� ve ordusunu Hunlar� �rnek alarak yeniden tanzim etmi�tir. Ayr�ca Hun siyas� birli�ini i�ten par�alamak maksad�yla i� m�cadeleleri ve baz� kavimleri k��k�rtm��t�r. Bu faaliyetlerinin sonu�lar�n� almakta gecikmeyen �in, Kiyuk'un o�lu Kun-�in (M.�.160-126) devrinden itibaren inisiyatifi ele ge�irir. Bu d�nemden sonra gerileme d�nemine giren Hun ak�nlar� kuzeyde durdurulurken, �in'in kar�� sald�r�lar� ile �pek Yolu �zerindeki memleketler de birer birer elden ��kmaya ba�lam��t�r. �pek Yolu'nun kontrol�n�n �inlilerin eline ge�mesi Hunlar i�in tam bir y�k�m olmu�, iktisad� ve siyas� bak�mdan ya�anan zorluklar Hunlar�n ikiye b�l�nmesiyle neticelenmi�tir. M.�. 58 y�l�nda tahta ��kan Ho-han Ye'nin s�k�nt�lar� a�mak i�in �in'e t�bi olunmas� gerekti�i fikrini savunmas� ve bunu �erefsizlik sayan karde�i �i-�i'nin ona kar�� ��kmas� �zerine Hunlar ikiye b�l�nd�ler.

Ho-han-ye �in himayesini kabul edip, halk�n�n bir k�sm�n� �in'in kuzey s�n�r�ndaki Ordos'a g�nderirken, �in'e ba�lanmay� kabul etmeyen �i-�i, kendine ba�l� boylarla bat�ya �ekildi (M.�.54 ) ve �u-Talas boylar�nda ba��ms�zl���n� il�n etti.

�i-�inin kurdu�u Bat� Hun Devleti fazla �m�rl� olamad�. �i-�i, Talas �rma�� boylar�nda kurdu�u �ehirde kalabal�k �in ordular�n�n muhasaras�na maruz kald�. Meydan sava��na al��k�n olan Hun ordusu, kale savunmas�nda ba�ar�l� olamayarak, �inliler taraf�ndan imha edildi (M .�. 38) ve b�ylece bat�daki Hun devleti y�k�lm�� oldu. �in'e ba�lanan Hunlar da k�sa bir s�re i�in g��lenmi�lerse de M.S.48 y�l�nda bu devlet de kuzey ve g�ney olmak �zere ikiye b�l�nm��t�r. Kuzey Hunlar�, bat�daki Hunlarla birle�irken, G�ney Hunlar� �in s�n�r�na yerle�mi� ve M.S.216 y�l�na kadar varl�klar�n� s�rd�rm��lerdir. �in h�kimiyetindeki 5 b�lgede 19 boy h�linde te�kil�tlanan Hunlar, gittik�e �o�alarak siyas� bir g�� olu�turmu�lar ve nihayet 4.yy'dan itibaren, �in'deki i� sava�lardan da yararlanarak, Kuzey �in'de d�rt devlet kurmu�lard�r:

1-Kuzey �in merkezli, Han ve �n Chao devleti (304-329)

2-Kuzey-do�u �in merkezli, Arka Chao devleti (319-351)

3-Kansu'da, Kuzey Liang devleti (401-439)

4-Ordos'ta, Hsia (407-431)

Bu Hun devletlerinin ortak �zelli�i, h�kimiyetlerini �in'in tamam�nda me�ru k�lmak maksad�na sahip olmalar� ve bu nedenle de �in isimlerini se�meleridir.Nitekim devlet anlay��� ve ya�ay�� bak�m�ndan bu devletler Hun karakterini muhafaza etmi�lerdir.
anasayfa
<<<< GER�
Hosted by www.Geocities.ws

1