New Page 1

PANSLAVİZM HORTLAĞI

“BULGARİSTAN TÜRKLERİNİN SON SOYKIRIMININ 15. YIL DÖNÜMÜ” DERLEMESİNİN YEDİNCİ BÖLÜMÜNÜ, TÜRK DÜNYASI ARAŞTIRMALARI VAKFI BAŞKANI FEDAKÂR PROF. DR. TURAN YAZGAN HOCA; MÜESSESE MÜDÜRÜ SEVGİLİ SAADET PINAR YILDIRIM İLE, TÜRK DÜNYASI TARİH DERGİSİ ANKARA TEMSİLCİSİ SEVGİLİ YAVUZ GÜRLER’E İTHAF EDİYORUM.

SEMRA KANAT

27 Temmuz 2004

www.turan.org

ÖZEL TEŞEKKÜR:

TÜRK, YABANCI DEMEDEN, İHTİYACI OLAN HERKESİN; YANİ, İNSANLIĞIN YARDIMINA KOŞAN, TÜM ZAHMETLERİ GÖĞÜSLEYEREK GECE GÜNDÜZ CANLA BAŞLA ÇALIŞAN SEVGİLİ TÜRKİYE KIZILAY DERNEĞİ ÇALIŞANLARININ ELLERİ DERT GÖRMESİN!

TÜRKİYE KIZILAY DERNEĞİ

Dernek, 11 Haziran 1868 tarihinde "Mecruhin ve Marda-yı Askeriyeye imdat ve Muavenet Cemiyeti" adıyla kurulmuş, 14 Nisan 1877'de "Osmanlı Hilaliahmer Cemiyeti", 1923'de Cumhuriyetin ilânından sonra "Türkiye Hilal-i Ahmer Cemiyeti", 1935'te "Türkiye Kızılay Cemiyeti" ve 1947'de de "Türkiye Kızılay Derneği" adını almıştır. Kısaca "KIZILAY" olarak ifade edilir.

Genel Merkezi Ankara'dadır.

KIZILAY

YOKSULLARI BARINDIRAN, YETİMLERİ SEVİNDİREN, YASLARIMIZI DİNDİREN, KARA GÜN DOSTU KIZILAY. KIZIL AYLI AK BAYRAĞI, GÜLLER AÇAN SEVGİ BAĞI, EN BÜYÜK ŞEFKAT KAYNAĞI, KARA GÜN DOSTU KIZILAY.

Felâkete uğrayanlara din, dil, soy ayrımı yapmadan yardım edilmesi gerektiği görüşünü ilk olarak İsviçreli bir yazar savundu. Tek tek yapılan yardımın yeterli olmadığı görüşünde birleşen Avrupalı devlet adamları İsviçre'nin Cenevre kentinde toplandılar. 1859 yılında İlk Yardım Derneği'ni kurdular. Bağımsız, yansız uluslararası bir kuruluş olan bu dernek daha sonra Kızılhaç adını aldı.

Kızılhaç Derneğinin kuruluşundan kısa bir süre sonra ülkemizde 1868 yılında Yaralı Askerlere Yardım Derneği kuruldu. Dernek bir süre sonra Hilal-i Ahmer adını aldı. “Hilâl” ay, “ahmer” kırmızı demektir. Cumhuriyet döneminde derneğin adı bu anlamı açıklayıcı biçimde değiştirildi. Türkiye Kızılay Derneği oldu.

Kızılay; savaş, deprem, sel baskını, yangın, salgın hastalık gibi felakete uğrayanlara yardım eder. Depremden, selden, yangından zarar görenlerin yardımına koşar. Felakete uğrayanların barınmaları için çadır, battaniye yiyecek, giyecek dağıtır. Yaralananların iyileşmeleri için geçici hastaneler kurar. Savaşta yaralanan askerlerin iyileşmeleri için çaba gösterir. Onlara her tür yardımda bulunur. Kızılay salgın hastalık durumlarında hastalara yardım eder. Aşevleri açar, aşevlerinde yoksul, kimsesiz, düşkün yurttaşlara yiyecek ve içecek verir.

Yurt içinde ya da yurt dışında deprem, sel baskını, savaş olur olmaz Kızılay depolarını açar, felâket bölgesine çadır, battaniye, giyecek, yiyecek, kan ve ilâç gönderir. Bu yardımların dağıtımını sağlar. Kızılay ülke içinde ve ülke dışında yaptığı bu yardımları; üyelerin ödentileri, yardımseverlerin bağışları ve öğrencilerin satın aldıkları Kızılay pullarından elde ettiği gelirlerle karşılar.

Kızılay, hiçbir ayrım gözetmeksizin, doğal yıkımlara uğrayanlara, savaş yaralılarına, düşkünlere, salgın hastalıklara yakalananlara, din, dil, ulus ayrımı yapmadan yardım elini uzatır.

Kızılay gerektiğinde aynı amaçlı Kızılhaç, Kızılaslan, Güneş gibi yardım kuruluşları ile işbirliği yapar. Kızılay gençlik kampları, aşevleri, hastaneler, dispanserler, kan merkezleri gibi sağlık ve yardım kuruluşlarını çalıştırır.

Türkiye Kızılay Derneği’nin beyaz zemin üstünde kırmızı aydan oluşan bir bayrağı vardır.

Kızılay bayrağındaki beyaz renk yaralı askerlerin gömleklerini, kırmızı ay ise kan izlerini simgelemektedir.

Varlığı zamanla sınırlı olmayan TÜRKİYE KIZILAY DERNEĞİ Türkiye Cumhurbaşkanının yüksek himayeleri altındadır.

RUMELİ’DEN TÜRK GÖÇLERİ - BİLÂL ŞİMŞİR

GİRİŞ

"Un élément culturel isolé détaché peut, comme une maladie contagieuse ou comme un électron détaché de l'atome, s'avérer mortel quand il est dissocié du système auquel il appartenait jusqu-là, et quand il est lâché en liberté dans un nouveau milieu... Une fois détaché de son cadre d'origine, l'élément culturel, le bacille ou l'électron ne change pas de nature, mais cette même nature aura maintenant un effet mortel, au lieu d'un effet inoffensif. Ce qui guérit l'un, tue l'autre.

Dans les rencontres entre le monde et l'Occident, ... nous trouvons un exemple typique du mal qu'une institution peut faire lorsqu'elle est dissociée de son cadre d'origine et lancée seule à la conquête du monde. Depuis un siècle et demi, nous avons vu l'une des institutions politiques modernes de l'Occident, celle des Etats nationaux, déborder les frontières de l'Europe occidentale et se répandre en Europe orientale, dans l'Asie du sudouest et aux Indes, entraînant avec elles toute une série de persécutions, de déportations, de massacres...

Dans l'Empire ottoman, il y a un siècle et demi, avant que le principe occidental d'Etats nationaux, homogènes et bien délimités, n'ait fait sa funeste entrée sur la scène politique, ... les nationalités n'étaient pas seulement enchevêtrées au point de vue géographique, elles étaient également solidaires sur le plan économique et social; et cette corrélation entre la nationalité et le métier était naturelle dans un monde oùla carte linguistique n'était plus un travail de marqueterie, mais une vraie macédoine. Dans cet empire ottoman, le moyen de créer des Etats nationaux selon la formule occidentale était de transformer cet enchevêtrement en groupes linguistiques similaires à ceux de l'Europe occidentale; ce résultat ne pouvait être obtenu que par des méthodes barbares qui ont été employées, depuis cent cinquante ans, secteur par secteur dans la vaste région qui s'étend des Sudètes aux frontieres orientales du Bengale, et dont les conséquences ont été désastreuses.”

Arnold Toynbee (Le Monde et l'Occident, Ed, Gonthier, Paris 1964)

RUMELİ - BALKANLAR

Kitabın Türkçe başlığında Rumeli, Fransızca ve İngilizce başlıklarında ise Balkans (Balkanlar) deyimlerini kullanmıştım.

Bir eleştirici sorusu: “Rumeli ve Balkanlar kelimelerinin Türkçe olduğu hâlde, Türklerden ziyade bu kelimeyi Batılılar kullanmıştır. Osmanlılar, Avrupa'nın bu bölgelerini daha ilk fethettikleri günden beri, buraları Rumeli diye adlandırmışlardır... Rumeli kelimesinin muhtevası, acı tatlı hatıralarıyla, Türklükle doludur. Yazar da kitabının Türkçe başlığında ‘Rumeli’, Fransızca ve İngilizce başlıklarında ise 'Balkans’ kelimelerini kullanmaktadır. Bu iki kelime eş anlamda olmasa gerek. Hatta Batılılar dahi, yazar tarafından verilen belgelerin çoğunda ‘Roumélie’, ‘Rouméliote’, ‘Roumelia’ diye yazıyor."

Böyle bir yergiyi öngörmüştüm. Bu yüzden, kitabın ön sözüne, "Rumeli, bu kitapta Balkanlar anlamına kullanılmıştır" cümlesiyle girmiştim. Ama, bu iki kelimeyi ayrıca açıklamayı gerekli görmemiştim. İki ayrı kelime kullanışımın nedenlerini de anlatmamıştım.

Türkçe başlıkta Rumeli sözünü Balkanlar sözüne tercih edişimin birkaç nedeni vardı. Öteden beri kullanageldiğimiz "Rumeli" sözü, bizde, "Balkanlar" sözünden daha köklü idi, tarihi bir anlam taşıyordu. Eleştiricinin de belirttiği gibi, dedelerimiz o bölgeleri daha ilk fethettikleri günden beri "Rumeli" diye adlandırmışlardı. Osmanlı-Türk İmparatorluğu içinde Rumeli'nin Anadolu'ya denk bir yeri vardı. Bu devlet, Selçuk-Türk devletinden farklı olarak, sadece bir Anadolu veya Asya devleti değildi. Aynı zamanda hem Anadolu, hem de Rumeli devleti idi. Marmara kıyısına yakın bir yerde kurulan Osmanlı Devleti, Marmara mihverinin doğusunda ve batısında simetrik olarak büyümüştü. Bu devletin ilk başkenti Anadolu'da Bursa, ikinci başkenti ise Rumeli'de Edirne olmuştu.

İstanbul'un fethi ile tabiî başkentine kavuşan ve İmparatorluk hâline gelen Osmanlı-Türk devletinin bir kanadı Asya'da Anadolu, öteki kanadı Avrupa'da Rumeli idi. İmparatorluğun jeopolitik, ekonomik ve demografik dengesi, doğuda Anadolu, batıda Rumeli ve orta yerde başkent İstanbul üzerine oturmuştu. Marmara mihverinin doğusunda ve batısında kalan Anadolu ve Rumeli, Osmanlı-Türk İmparatorluğunun asıl ana vatan (metropol) topraklarıydı. Anadolu'suz veya Rumeli'siz bir Osmanlı-Türk İmparatorluğu düşünülemezdi. Anadolu veya Rumeli kanatlarından bir ipin kopması, bu devletin tüm dengesinin alt üst olması ve İmparatorluğun göçüp gitmesi demek olurdu. Nitekim öyle olmuştur. Rumeli kanadı koparılınca, Osmanlı-Türk İmparatorluğu dengesini kaybetmiş ve yıkılıp gitmiştir.

Anadolu'da kurulan yeni Türk devleti ise, başkentini de Anadolu'nun ortasına taşıyarak, yepyeni bir denge üzerine oturtulmuştur. Osmanlı devleti, Selçuk Türk Devletinden farklı olduğu gibi, Türkiye Cumhuriyeti’nden de farklı bir devletti. Rumeli, Osmanlı-Türk İmparatorluğu’nun ana vatan (metropol) toprakları içinde yer alıyordu.

Osmanlı tarihi içinde Rumeli'nin köklü bir anlamı vardı. Bütün tarih yayınlarımıza da Rumeli sözü ve Rumeli takılı sözler yerleşmişti. Bunlar, Balkan sözü ile değiştirilemez. Balkanlar sözünün bizim yayınlarımıza girişi, nispeten yenidir ve bu söz, daha çok o toprakların Osmanlı İmparatorluğu’ndan ayrıldıktan sonraki durumları için kullanılır.

Eleştiricinin de belirttiği gibi, "Rumeli kelimesinin muhtevası acı tatlı hatıralarıyla, Türklükle doludur." Balkanlar sözü ise o derece Türklükle dolu değildir.

Osmanlı-Türk İmparatorluğu’nun ana vatan toprakları içinde kalan Rumeli'nin "Türklükle dolu" olması olağandı. Bu eski durum, Türkün "tatlı hatıra"larındandır. Rumeli’nin elden çıkması, dolayısıyla Osmanlı-Türk İmparatorluğu’nun çökmesi olayının geçmiş Türk kuşaklarının kalbinde "acı hâtıralar" bırakmış olması da olağan bir insanî ve millî duygudur.

Bu acı ve tatlı hâtıralar, bizim edebiyatımıza, sanatımıza, folklorumuza... da yansımıştır ve dilimize, Rumeli sözcüğü ile başlayan çeşitli deyimler yerleşmiştir. Yani Rumeli sözü, Türkçeye âdeta dal-budak salmıştır. Türkün acı-tatlı hâtıralarını saklayan bütün bu deyimlerin, duygulu ve etkili birer yanı vardır. Bunların yerine Balkanlar sözünü kullanmak, anlamı çok değiştirir, hatta kaybettirir. Bu açıdan da Balkanlar sözü bizde, Rumeli sözünü tam karşılayamaz. Gerek tarihi anlamda, gerek duygusal bakımdan Rumeli deyimi, bizde, Balkanlar sözünden daha köklü, daha yaygın ve daha etkilidir. Ve bu deyim, bütün takılarıyla birlikte hâlâ dilimizde yaşar. Bütün bu nedenlerle kitabımın Türkçe başlığında Rumeli deyimini kullandım.

Yalnız coğrafi bakımdan, belli bir coğrafî bölgeyi belirtmek için, Rumeli sözü yerine yabancı dillerde Balkanlar (Balkans) sözünü kullanmayı uygun gördüm. Gerçi coğrafi ve idarî bakımdan Rumeli'nin sınırları devir devir değişmiştir ve bu deyimden, her zaman kesin sınırlarla belirtilmiş bir bölge anlaşılmamıştır. Ama, Balkanlar sözü, coğrafî bakımdan, yine de Rumeli dediğimiz bölgeyi aşağı yukarı kapsar.

Yabancı dilde Rumeli'nin yerini tutabilecek Balkanlar deyiminden daha uygun bir sözcük yoktur. Eleştirici, yayınladığım yabancı belgelerde "Roumélie" , "Roumelia" deyimlerinin geçtiğine değinerek, kitabın Fransızca ve İngilizce başlıklarında da bunları kullanabileceğimi söylemek istiyor. Hâlbuki, yabancı belgelerde "Rumeli" sözü, daha çok Doğu Rumeli İmtiyazlı Vilâyeti anlamına kullanılmıştır. Yani, dar anlamdadır. Benim Türkçe başlıkta kullandığım "Rumeli" deyimi ise, geniş anlamdadır ve hemen hemen tüm Balkan Yarımadası’nı içine almaktadır. Yabancıların dar anlamda kullandıkları Rumeli (Roumelia, Roumélie) sözü, bu kadar geniş bir bölgeyi kavramaz. Sonra, yabancıların o belgelerde kullandıkları Rumeli deyimi, kısa ömürlü olmuş, aşağı yukarı Doğu Rumeli imtiyazlı vilâyetinin ömrü kadar sürmüştür.

1878 Berlin antlaşmasıyla kurulan Doğu Rumeli imtiyazlı vilâyeti, 1885'te Bulgaristan Prensliğine katılarak tarihe karışmıştır. Yabancı kaynaklarda Rumeli deyimi, daha çok bu 1878-1885 yılları arasında kullanılmış, o tarihten sonra pek kullanılmaz olmuştur. Yabancı yayınlarda unutulmuş gitmiş denebilecek bir sözcüğü kitabıma başlık olarak alamazdım. Rumeli karşılığı yabancı dillerde o gün olduğu gibi bugün de kullanılan söz, Balkans (Balkanlar) sözüdür. Hem yaşayan bir sözcük olması, hem de coğrafî bakımdan Rumeli deyimini az çok karşılaması bakımından, kitabın Fransızca ve İngilizce başlıklarında Balkans (Balkanlar) sözcüğünü kullanmayı uygun ve gerekli gördüm. Kitapta iki ayrı başlık kullanışımın nedenleri, kısaca bunlardır.

Bulgar Millî Uyanışı - Българското възраждане (възрождение)

Batı Avrupa'da gelişen millî devlet ve milliyetçilik fikirleri Osmanlı topraklarına sızmaya başladığı devirlerde, XVIII. yüzyıl sonlarında, dünya, Bulgar milletinin varlığından henüz haberdar değildi. Bu tarihlerde Balkanlarda dolaşanlar, Tuna ile Ege Denizi arasındaki topraklarda yalnız Türklerle RumIarın yaşadığını yazıyorlardı (Prof. Dr. Halil İnalcık, Tanzimat ve Bulgar Meselesi, Ankara, 1943). Bulgarlar, dinî bakımdan Rum kilisesinin, siyasî bakımdan Türklerin egemenliği altındaydı. Fener Rum Patrikliği, dini bakımdan Bulgarları massetmişti. Varlıklı ve nispeten kültürlü Bulgarlar, kendilerini Rum sayıyorlar ve Rumlukları ile övünüyorlardı. Kilise, Bulgarları Rumlaştırmış gibiydi ve Rumlaştırmağa devam ediyordu. İşlenmiş bir Bulgar dili yoktu. “Filoloji ile uğraşan bilginler, bir Bulgar dilinin mevcut olduğunu bilmiyorlardı.” (Prof. Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, Ankara, 1956) Bulgarlar, kilisede Rumca dua ediyorlar, günlük hayatlarında ise çokçası Türkçe konuşuyorlardı. "Türk dili, Bulgarlar arasında kadimden beri (ab atntiquo) yaygın" idi (Dozon â Moustier, Philippopolis, 5.IX.1868, No 17. Archives des Aff. Etr. de France, CPC. Turquie, Philippopolis, 1857-1877, Tome I).

Bulgarların kendi aralarında ve evlerinde konuştukları dil ise, çok daha sonraları bile, "sayısız Slav lehçelerinin karman-çorman karışımı bir çeşit patois" idi (İbid., Andrinople, 1880-1887, Tome IV, folio 98/6 İnalcık, üp. Cit. s. 19.). İşlenmiş bir Bulgar dili olmadığı gibi, bir Bulgar edebiyatı da yoktu. Rum papazları, eski Bulgar edebiyatı kalıntılarını her yerde dini bir gayret ile yok etmişlerdi (İnalcık, Op. Cit. s. 19). Yeryüzünde Bulgarca olarak yazılmış sadece üç kitap vardı, onlar da dinî kitaplardı ve Roma ve Venedik'te basılmıştı (İbid., s.18). Kısacası Bulgarlık, sönmüş gitmiş gibi görünüyordu.

Bu sönmüş gitmiş gibi görünen millete, XVIII. yüzyılın ikinci yarısında, ilk millî benlik kıvılcımı verildi. İlk defa Paisiy Hilendarski adındaki bir Bulgar keşişi, Bulgarları uyandırmaya başladı. Paisiy, 1722' de doğmuş, 1745'te Aynaroz manastırlarından birine girmişti. Burada, Rum ve Sırp papazları ile arasında anlaşmazlık çıkmıştı. 1761 yılında Avusturya'daki Karlovça şehrine gitmişti. Burada ve Aynaroz manastırında bulduğu bazı eski kitaplardan da faydalanarak 1762 yılında Slav Bulgarların Tarihi (“İstoriya Slavyanobılgarska” adlı bir kitap yazmıştı (Kratka Bılgarska Entsiklopediya, BAN, Sofya 1967, T. 4.)

Bu kitap, Bulgarlara millî benliklerini hatırlatan ilk eserdi. Bu kitabının ön sözünde Paisiy, Bulgarlara şöyle seslenmişti: "Bulgar, kendi soyunu ve dilini öğren. Vatanını sev, milletinin geçmişini öğrenmeğe çalış. Bir zamanlar senin de çarların, patriklerin ve azîzlerin vardı. Diğer milletler, kendi tarihlerini biliyor ve öğreniyorlar. Onlar, kendi tarihlerini pek sevdikleri kendi ana dillerinde yazıp okuyorlar. Yunanlılar, Sırplar bizi hakir görüp bizimle eğleniyorlar; bizi hükümdarsız, patriksiz, azîzsiz, tarihsiz sayıyorlar. İşte ben bunun için bu tarihi yazmaya uğraştım. Ta ki her bir Bulgar, bizim milletimizin de şanlı, hatta hepsinden daha şanlı geçmişi olduğunu, büyük hükümdarlarımızın, patriklerimizin var olduğunu öğrensin. Bizim hükümdarlarımız, vaktiyle Bizans hükümdarlarından vergi almışlar; bizim patriklerimiz ise başka milletlere yazı ve kitap vermişler. Ben, öyle şaşkın Bulgarlar tanırım ki, kendi soylarını bilmezler ve tanımazlar. Ancak Rumca okuyup yazarlar ve kendilerine Bulgar denmesinden utanırlar. Acaba niçin? Ey akılsız, sana Bulgar denmesinden niçin utanıyorsun? Niçin Bulgar gibi düşünüp, Bulgar gibi yaşamıyorsun? Diyorsun ki, Rumlar daha okumuş, daha nazik, Bulgarlar ise kaba ve cahil; güzel söz söyleyemiyorlar. Bunun için Rum olmak daha iyi. Pekalâ; fakat iyi bil ki, Rumlardan daha nazik, daha malûmatlı milletler de vardır. Rumlar milliyetlerini, dillerini bırakıyorlar mı? Allah fakirleri, mazlûm çobanları, sabancı Bulgarları daha çok sever. İşte ben, böyle Bulgarlığı, Bulgar dilini hakir gören, yabancı dillere, yabancı âdetlere meyleden Bulgarları gördüm de bu kitabı yazdım ve herkesi bu kitabı okumaya, Bulgar milletinin geçmişini öğrenmeğe davet ediyorum." (Nakleden Osman Nuri Peremeci, Tuna Boyu Tarihi, İst. 1942, s. 174-175. Ayrıca Bkz. İnalcık, Op. Cit. s. 20.)

Bu sözler, Bulgarların millî benlik kıvılcımı vermişti. Bulgaların millî uyanışı Paisiy ile başlar. Bu uyanışa Bulgar yazarları “yeniden doğuş" (vıvrajdane, vızrojdenie) derler. Paisiy, kitabı yazmakla kalmayıp, kasaba kasaba, köy köy dolaşarak kitabını okutmuş ve kopya ettirmiştir. Henüz bir Bulgar basımevi olmadığı için kitap el yazmasıydı, kopya ediliyor ve kopyaları elden ele dolaşıyordu. Yeni Bulgar araştırmaları kitabın 50 kadar ayrı kopyasını ortaya çıkarmıştır.

Kitabı okuyup kopya edenlerden biri de, asıl adı Stoyko Vladislavov ve ruhanî adı Sofroniy Vraçanski olan bir Bulgar papazı ve öğretmeni idi. Doğu Kocabalkan'ın ıssız Kazan (Kotel) sabasında doğan Sofraniy (1739-1813), 1862 yılında doğduğu kasadaki kiliseye papaz ve dinî okula öğretmen olmuş ve 1765 yılında Paisiy'nin kitabını kopya etmişti. Paisiy'nin yolunda gidenlerin basında gelen Sofroniy, Rum papazlarının da baskısıyla, çeşitli kasabalarda dolaştıktan sonra, 1803 yılında Bükreş'e gitmiş ve orada Rusya'nın yardımı ile Bulgaristan'ın kurtuluşu için çalışmıştı (Dimitır Kosev, Hristo Hristov, Dimitır Angelov, Kratka İstoriya na Bılgariya, Düzeltilmiş İkinci Baskı, Sofya 1969).

Sofroniy'nin izinde yürüyen bir üçüncü Bulgar milliyetçisi de yine Kazan'da doğan Petır Beron (1800-1871) olmuştur. Bir yolunu bulup Bükreş'e giden, orada ilk öğrenimini tamamladıktan sonra Münich'te tıp öğrenimi yapan Beron, 1824 yılında, Avusturya'nın Braşovo şehrinde ilk Bulgar alfabesini bastırmış ve Bulgarların yaşadığı yerlere dağıtmağa başlamıştır. Petır Beron, Batı Avrupa'nın milliyetçilik akımlarıyla ve özellikle Avusturya SlavIarı arasında yeni yeni gelişmeye başlayan Slavlık ve Panslavizm fikirleriyle yakından ilişki kurmuştu.

Bu ilk Bulgar uyanış kıpırdanışı, sınırlı olmuş ve bir hareket hâline gelememişti. Bulgar milliyetçiliğinin geniş bir hareket hâlini alması, Batıdan ve Kuzeyden gelen Slavlık ve Panslavizm akımları sayesinde olmuştur. Bu tarihlerden sonra Bulgar milliyetçiliği, Panslavizmin çekim gücüne kapılmış ve onun dümen suyunda gitmiştir.

Rus Panslavizmi - Руският панславизъм

İlk zamanlarda Panslavizmin merkezi Prag idi. Çok geçmeden Panslavizm Rusya'da da gelişmeye başladı ve ideolojinin ağırlık merkezi yavaş yavaş Prag'dan Moskova'ya kaydı. Panslavizm ideolojisi, Avusturya SlavIarı arasında kaldığı sürece başka milletler için büyük bir tehlike olmamıştı. Çünkü Avusturya İmparatorluğu esas itibariyle Almandı ve burada Panslavizm, devlet desteğinden yoksun kalmıştı. Ayrıca Batılı Panslavistler ülkücü ve nispeten insancıl idiler. Rus Panslavizmi ise arkasında güçlü devlet desteğini bulacak ve bir süre sonra Çarlık emperyalizmi ile birleşerek ciddi bir tehlike hâline gelecekti. Ayrıca Rus Panslavizmi, Avrupa'ya ve öteki milletlere düşmanlık şeklinde gelişmiş ve gitgide Slavdan başka milletlere hayat hakkı tanımak istemeyen aşırı bir ırkçılık akımı hâlini almıştır.

Ve bu akımın birinci hedefi, Türkiye oldu. 19. yüzyılda Rus aydınları arasında iki zıt fikir akımı çarpışmaktaydı: Batıcılık (zapadniçestvo) ve Slavcılık (slavovilstvo) akımları. Batıcılar, Rusya'yı Avrupa uygarlığına mensup saymakta ve Avrupa ile işbirliğini savunmaktaydı. Slavcılar ise, Rusya'yı apayrı, kendine özgü (sui generis) bir medeniyet dünyası olarak Batının rakibi görmekte ve Avrupa ile işbirliğine karşı gelmekteydi.

Rusya'da Panslavizm, önce Slavcılık şeklinde, 1820'lerde Moskova edebiyat çevrelerinde gelişti (Hans Kohn, Le Panslavisme, son histoire, et son ideologie, /Traduit de l'Anglais par M. Matignon/, Paris 1963, pp. 17-37. et 71-93). 1825'te Rusya'da bir ayaklanma denemesine girişen “Dekabrist” denen genç ihtilâlcilerin bir kısmı Panslavist idi ve büyük bir Panslavist imparatorluğu kurmak emelindeydiler. Ondan sonraki çeşitli olaylar, Rus Panslavizmini besleyip kamçılandı.

1828/29 Osmanlı-Rus savaşı, Rus Panslavizminin ilk gelişme yıllarına rastladı. Bu savaşta Edirne'ye kadar gelen Ruslar, birdenbire Balkanlar’da kendilerine yakın bir dil konuşan bir Bulgar topluluğu bulunduğunu gördüler. Bu savaş sırasında ve ondan sonraki yıllarda Rus Panslavistleri ile Bulgarlar arasında ilişkiler gelişti. Georgi Mamarçev (1786-1846) adında aslen Kazanlı (Kotel) bir Bulgar, Rus ordusunda subay olarak bu savaşa katıldı ve bazı Bulgar gönüllülerine kumanda etti (Kosev, Hristov, Angelov, Op. Cit. s. 117. Peremeci, bu konuda şunları yazıyor: "Stoyko'nun (Sofroniy Vraçanski'nin) Kazan'da yetiştirdiği talebe içinde bir de Mamarçev vardı ki, bu, Bulgarlar için fikrî ve ilmî alanda çalışmamış, doğrudan doğruya Bulgaristan'ın da Sırbistan gibi Osmanlı İmparatorluğu idaresinden ayrılmasına, istiklâline uğramış, Tırnova taraflarında ihtilâl çıkarmaya kalkışmış ve Türkler tarafından 1931 senesinde yakalanarak Sisam Adası’na sürülmüş, orada ölmüştür. Mamarçev'in de Ruslarla ve Rus genelkurmayı ile ilişiği olup onların hesabına çalışırmış. 1829-1830 savaşında Rus ordusunda subaylık etmiş, Silistre'de, Razgrad'da ve cenubî Trakya'da ele geçirilinceye kadar pek çok masum Türk kanı dökmüş bir katildir." Tuna Boyu Tarihi, s. 180-181. Kratka Bılgarska Entsiklopediya, 3, s. 337).

Rus Panslavistlerinin öncülerinden biri olan Yuriy İvanoviç Venelin (asıl adı Georgi Hutza) (1802-1839), tam bu savaş sırasında, 1829 yılında "Eski ve Bugünkü Bulgarlar ve Ruslarla siyasî, etnografik, tarihî ve dinî bağları” adlı kitabı yayımladı. Venelin, Bulgarların Türk-Tatar asıllı olduklarını reddediyor ve Attila ve Hunlar gibi, eski Bulgarların da Volga Slavlarından olduklarını, büyük Slav ailesinin bir kolu sayılmaları gerektiğini ileri sürüyordu. Bulgarlar arasında, özellikle Odesa ve Bükreş'teki Bulgar kolonileri arasında Panslavizm duygusunu yayan Venelin'in bu kitabı olmuştu.

Aynı zamanda bu kitap, Rus kamuoyunun dikkatini ilk defa Bulgarlar üzerine çekmiş ve Rusya'da Bulgarlara karşı başlayan ilginin en kuvvetli kaynaklarından biri olmuştur. 1830 yılında Venelin, Rus İmparatorluk Akademisi tarafından, Bulgarların dilini incelemek üzere Dobruca'ya gönderildi. Bulgarlar üzerine birkaç kitap daha yazdı. Bulgarlar arasında Slavlık ve Panslavizm fikirlerini yaydı. Ölümünden iki yıl sonra :Moskova Bulgar kolonisi VeneIin'in heykelini dikti ve üzerine şunları yazdı: "Bulgar milletinin, eski şanlı varlığını ilk defa dünyaya hatırlatan ve onu yeniden doğmuş görmeyi arzulayan odur. (Venelin'dir). Tanrım, onun duasının gerçekleşmesi için sana dua ediyoruz".

1830'lardan sonra, yeni iç ve dış olaylar, Rus Panslavizmini daha da geliştirdi. 1831'de Rusya'ya karşı bağımsızlık için savaşan Polonyalıların Batı Avrupa'da genel bir sempatiyle karşılanmış olması, Rusya'da Batı aleyhtarlarını ve Panslavizm taraftarlarını arttırmıştı. Ünlü şair Puşkin de bu sırada Panslavistlerin safına geçmiş ve Batıya şiddetle çatmıştı. Ona göre, Avrupa, Rusya sayesinde Napoléon belâsından kurtulmuş, hürriyete, şerefe ve barışa kavuşmuştu. Şimdi (1831'de) Rusya'ya karşı nankörlük ediyordu. Ama, Avrupa liberalleri bilmeliydiler ki, Rusya, bütün düşmanlarını ezecekti. Rusya ile öteki Slavlar arasındaki kavgalar ise, Puşkin'e göre, "aile kavgaları" idi. Çünkü "Rusya, bütün Slavların anası, daha doğrusu okyanusuydu ve bütün Slav ırmakları bu okyanusa doğru akıyordu”.

Bu dış olayın yanı sıra, Rusya'daki bir başka iç gelişme de Rus Panslavizminin güçlenmesine yardım etti. 1832 yılında Rus aristokrasisinin İleri gelenlerinden Kont Sergey Semyonoviç Uvarov (17861855), Çar Nikolay’a Moskova Üniversitesi üzerine bir rapor sundu. Raporda eğitim öğretimin Ortodoksluk, otokratlık ve milliyet (narodnost) prensipleri üzerine dayandırılması isteniyordu. Teklif kabul edildi, ilk defa Rus eğitimine milliyet prensibi sokuldu ve Uvarov ertesi yıl Millî Eğitim Bakanlığına getirildi. O tarihe kadar Rus eğitimine din esası hâkim olmuş, Rusya Çarlığı yalnız dindaş olarak Türkiye'deki Hıristiyanlarla uğraşmıştı. Eğitime milliyet ilkesinin temel alınması, büyük bir yenilikti ve Panslavizmin gelişmesine uygun ortamı yaratıyordu. Eğitime milliyet prensibini sokan yeni Millî Eğitim Bakanı Uvarov, Panslavistlerin koruyucusu oldu ve onun desteğiyle Moskova'da Moskovityanin adlı Panslavist dergi kuruldu.

Bu yıllarda artık Panslavistler, Rus devlet yöneticilerinin ileri gelenlerini iyiden iyiye etkilemeye başlamışlar ve hatta ilerde Çar olacak Grandükü bile davalarına kazanmaya çalışmışlardır. İlk Rus Panslavistlerinin en güçlülerinden olan tarihçi, teşkilâtçı ve gazeteci Mihail Petroviç Pogodin (1800-1875), Grandük Alexsandre Nikolayeviç'i eğitmek amacıyla 1838'de Rusya tarihi üzerine uzun bir mektup yazdı.

Mektupta Rusya'nın evrensel bir devlet olması ve bütün Slavları birleştirmesi telkin ediliyor ve şöyle deniliyordu: "Rusya, ... dünya sahnesinde ne olağanüstü bir fenomendir... Rusya'nın büyüklüğü ile kıyaslanmaya hangi devlet yanaşabilir? 60 milyonluk bir nüfus... yakında 100 milyon olacak! Buna, bütün Avrupa'ya yayılmış 30 milyon Slav kardeşimizi de katalım... O Slavlar ki, coğrafya ve politika setlerine rağmen, bizimle manevî bir birlik teşkil etmektedirler... Şu hâlde Avusturya, Türkiye ve kalan Avrupa nüfusundan Slav nüfusunu koparıp bizimkine katmak gerek. O zaman o devletlere ne kalır ve bizim kuvvetimiz ne olur? Bu göz kamaştırıcı perspektif insanı şaşkına döndürüyor".

Kendisine bu Panslavist mektubun yazıldığı Grandük Alexandre, 40 yıl sonra Rus ordularının başında, bütün Rusyalılar Çarı sıfatiyle Tuna'yı geçip Türkiye Slavlarını "kurtarmaya" gelecek ve Bulgarların "Kurtarıcı Çarı (Tsar Osvoboditel)” unvanını alacak olan II. Alexandre idi. Ama, yeni bir Slav devleti yaratmak veya Türkiye'den Slavları koparmak için bu kırk yıl içinde Panslavistlerin yoğun, sistemli ve sabırlı çalışmaları gerekecekti.

Panslavistler davayı kökünden tuttular ve işe önce eğitimden başladılar. Rusya'da eğitimin milliyet (narodnost) temeline dayandırılmasından (1833) iki yıl sonra, 1835'te, Kocabalkan'ın ortasında, milliyet esasına göre eğitim yapacak olan ilk modern Bulgar okulu açıldı.

Panslavizm Hamlesi - Aтаката на панславизма

“Başlangıçta bir sembol, bir inanç olan Panslavizm, bugün siyasî bir program, daha doğrusu 800.000 süngülü muazzam tehlike hâline gelmiştir.” (Marx, New York Daily Tribune, 5.5.1855)

Aynı sıralarda Marks, “Yüzlerce Rus ajanı Türkiye’de dolaşmaktadır... Güney Slavlarına bu azametli Çarın (Rus Çarının) kendilerini egemenliği altında toplaması, büyük Slav ırkının bütün kollarından hâkim bir ırk yaratması gerketiğini anlatıyor” diye yazmıştı.

Avrupa aydınları ve kamuoyu Panslavizm tehlikesine karşı uyanıktı, tepki göstermekten geri kalmıyordu. Buna karşılık, Türkiye’de Panslavizme karşı aynı uyanık tutum yoktu ve Türkiye toprakları Panslavizm için o devirde daha elverişli idi. Esasen Rus emperyalizminin ilk hedefi Avusturya ve Doğu Avrupa değil, Türkiye ve Balkanlar’dı. Bu nedenle Kırım Savaşından sonraki yıllarda Rus Panslavizminin birinci hedefi Balkanlar’dı ve birinci kurbanı da Rumeli Türklüğü olacaktı. Marks, Panslavizminin “Lâtin ve Germen ırklarına amansız bir savaş açacağını söylemişti. Ama, Panslavizm ilk büyük savaşını Almanlardan ve Lâtinlerden önce Türklere açacaktı. XIX. Yüzyılda sıra Türklerindi...

(Not: Akabinde Türkiye’de başlayan yıkıcı misyonerlik faaliyetleri ve Türkiye’nin bunları ciddîye almama tutumuna, hem geçmişe içim yandığı, hem maalesef günümüzde bu tutumun devam ettiğini gözlemlediğim için değinmeye gönlüm izin vermiyor. S.K.)

Silâhlı hareketler - Çete Harekâtı

Въоръжена борба - Четническо движение

"Guerov il Ignatieff. No 30, Philippopolis, le 18/30 Mai 1862.Chiffre. Un soulevement ouvert des Bulgares Hant impossible, quelques uns ont en l'idee de faire aux Turcs la guerre de brigands et quelques bandes en sont dejil formees. On tache d'inspirer cette idee aussi aux bandes des brigands Bulgares qui circulent dans le district de Philippopolis, et pour y parvenir, on demande mon appui moral et la promesse de quelque subvention en cas d'une necessite extreme. Je demande les ordres de V. E. pour la reponse que je do is donner il cette demande." (Guerov)." (T. Pençev, Ed., Arbiv na Nayden Gerov, I., s. 284, Belge No 241).

18/30 Mayıs 1862 günü, Filibe'deki Rus Viskonsolosu Gerov, İstanbul'daki Rus Büyükelçisi İgnatiev'e üstteki şifreyi gönderir. Aslı Fransızca olan şifrenin Türkçesi şöyledir:

"Bulgarların açık bir ayaklanması imkânsız olduğundan, bazıları Türklere karşı çete savaşı yapmak fikrindedir ve şimdiden birkaç çete kurulmuştur. Filibe sancağında dolaşmakta olan Bulgar eşkıya çetelerine de bu fikir telkin edilmeye çalışılmaktadır. Bunun için berim manevî desteğim ve son derece zaruret hâlinde bir miktar para yardımı vaadi istenmektedir. Bu isteğe vermem gereken cevap hakkında Ekselanslarının emirlerini rica ediyorum."

Aynı tarihlerde çete harekâtına geçilmesi hazırlıklarına başlanmıştı. Bu hazırlıkların organizatörü, Georgi Stoykov Rakovski (1821-1867) adında bir Bulgar ihtilâlcisi görünmektedir.

Bulgar tarihçilerinin çete harekâtının ideologu, millî kurtuluş harekatının ilk organizatörü olarak adlandırdıkları Rakovski, Kazan'da (Kotel) doğmuş, Karlova'da, İstanbul'da Kuruçeşme'deki Rum okulunda okumuştur. 1841 yılında Atina'ya gitmiş ve orada "Makedonya Derneği" adlı gizli bir derneğin kurulmasında aktif rol oynamış. 1842'de İbrail'e geçmiş ve oradaki Bulgarlar arasında çetecilik hazırlıkları yapmıştır. Kırım Savaşı çıkınca, Rusya hesabına casusluk yapmak amacıyla İstanbul'da bir "gizli örgüt" kurmuş ve bir casus şebekesi meydana getirmiş. Türk ordusu hakkında bilgi toplayıp Ruslar'a iletmek amacıyla Türk hizmetine girmiş ve Şumnu Türk ordusunda tercüman olarak görev almış. Buradayken casusluğu anlaşılıp yakalanmış ve İstanbul'a götürülürken yolda kaçmıştır. 1858-60 yıllarında Odesa'da bulunmuştur. 1860 yılında Belgrad'a yerleşmiş ve orada "Bulgaristan'ın siyasî kurtuluşu için" daha aktif çalışmaya başlamıştır. 1862 yılında ilk "Bulgar lejyonunu" kurmuştur. Bulgar çete harekâtı, bu lejyonun kuruluşuyla başlatılır.

Panslavistlerle devamlı ilişki kurmuş olan Rakovski'nin, silâhlı harekete geçme yolundaki fikirleri, Filibe Rus Viskonsolosunun yukarıdaki şifresinde ileri sürülen fikirlere benzemektedir. Rakovski'ye göre, silâhlı harekata çetelerle başlanacaktır. Bunun için eşkıya çetelerinden faydaIanılacaktır. Yalnız bu çeteler sınır dışında hazırlanıp silâhlandırılacak ve uygun siyasî şartlarda Türkiye'ye salınacaklardır. Çeteler, bir merkezden yönetilecektir. Türkiye'ye girdikten sonra Bulgarları ayaklandıracaktır. Bulgar ayaklanması çıktıktan sonra da büyük devletler ve özellikle Rusya, şu veya bu şekilde meseleye müdahale edeceklerdir. Böylelikle Bulgarlar Türk yönetiminden kurtulup bağımsızlığa kavuşacaklardır. Rakovski'nin ve bir kısım Bulgar milliyetçilerinin inançları ve fikirleri kısaca budur (Kratka Bılgarska Entsiklopediya, IV, s. 342-343. Kinov vd., Vıorıjenata Borba..., s. 152-154).

Bu inançla, Sırbistan'da ve Eflak'ta (Romanya) (1862-1868) çeteler hazırlanıp Türkiye'ye gönderme işine girişiliyor. Belgrad'da Bulgar lejyonunu kurduktan sonra, 1862 yılında Rakovski, "Bulgaristan'da ayaklanma zeminini hazırlamak" amacıyla Hacı Stavri adında birini Sırbistan'dan Tuna Vilâyetine gönderiyor. Kendisine, Bulgaristan'da ayaklanma çıkınca Sırbistan'daki Bulgar gönüllülerinin ve Sırp askerlerinin yardıma gelecekleri de bildiriliyor.

Hacı Stavri, Tırnova, Gabrova, Elena, Dranovo taraflarında dolaşıyor, çete toplamaya, ayaklanma hazırlamağa çalışıyor. 150 kişilik bir çete de hazırlanıyor. Ama, Türk makamları çabuk tedbir alıyor ve ayaklanma çıkmıyor.

(Özetle: Son olarak, 5 Temmuz 1868 günü Ziştovi’nin doğusundan Tuna’yı geçen Hacı Dimitır ve Stefan Karaca çetesi Türk sahil muhafızlarınca görülüp, kovalama başlar, çarpışmalar meydana gelir. S.K.)

Bu son çete hareketinin bir sonucu olarak: İlk defa silâhlı Bulgarlarla silâhlı Türk köylüleri karşı karşıya gelip vurulmuşladır. Türk halkından da epey ölenler, yaralananlar olmuştur. Bulgarlarla Türkler arasındaki ilişkilerde, henüz ufak da olsa bir gedik, bir yara açılmıştır. Çetelerin kovalanması işinde sivil Türk halkının kullanılması, Filibe sancağında yeteri kadar asker ve zaptiye bulunmaması yüzünden o gün için bir zaruretti; fakat ilerisi için bir hata olmuştur. Bu noktada Türk makamları, Bulgar ve Türk halkını birbirine düşürme yolundaki Panslavist oyununa gelmişlerdir. Açılan yara ileride büyüyecektir.

1876 Nisan ayaklanması - Априлско въстание

1875 yılındaki ayaklanma denemesi fiyasko ile sonuçlanınca, asıl Bulgar ayaklanması 2 Mayıs 1876’da çıktı. Rumî takvime göre 20 Nisan 1876 günü patlak verdiği için Bulgari tarihine bu, “Nisan ayaklanması (Aprilsko vıstanie)” adıyla geçmiştir.

O zamanki bir gözlemciye göre bu ayaklanma, Panslavistlerin Osmanlı-Türk İmparatorluğu’na karşı girişmiş oldukları “büyük fesat zincirinin bir halkası” idi (Foreign Office Archives, Public Record Office, London, F.O. 424/43 - Confidential).

Başka bir deyinle, Nisan ayaklanması, beş yüz yıllık Türk yönetimi boyunca Bulgarların en önemli ayaklanmasıdır ve 1877-78 Türk-Rus Savaşına giden olaylar zinciri içinde bir yeri vardır.

Kırk yıla yakın bir zamandır, eğitim yoluyla, çete göndererek ve nihayet profesyonel ihtilâlciler görevlendirerek hazırlanan Bulgar ayaklanması çabuk bastırılmıştır. Türk karşı saldırısına hiçbir Bulgar ayaklanma merkezi 10 gün dayanamamıştır. 2 Haziran 1876 günü Rusçuk’taki Fransız Konsolosu Aubaret şöyle yazmaktadır: “Bulgar ayaklanması bitmiş telâkki ediliyor. Dışarıdan gelmiş tahrikçiler tarafından çıkarılmış olan hareket, asla millî olmamıştı ve itibarla zaten dayanamazdı.” (Archives des Affaires Etrangeres de France, Turquie, CPC. Roustchouk 1876-1879, Tome 3, f. 37: "L'insurrection bulgare est.. consideree comme finie. Le mouvement, du a des agitateurs venus du dehors, n'a jamais ete national, il ne pouvait done pas se maintenir." (Roustcouk, le 2 Juin 1876, Dir. politique No 9)

Ayaklanmanın sonuçlarını yerinde tahkik eden İngiliz memuru Baring, bu konuda şunları yazmaktadır:

"(Ayaklanmanın) başlıca tahrikçileri dışarıdan gelmiştir ve dış tahrik olmasaydı ayaklanma çıkmayacaktı; fakat bunların kendi ihtilâlci ve Panslavist fikirleriyle halkı ne dereceye kadar endoktrine ettiklerini söylemek kolay değildir... Papazlar ve öğretmenler ihtilâlci eğitime muhtemelen en fazla kulak verenlerdi ve çorbacılardan bazıları da işe karıştırılmışlardı. Fakat saygıdeğer Bulgarların çoğunluğunun buna fiilen katılmadıklarına inanıyorum... Köylüler, Türkler kendilerini öldürecek diye aldatılarak köylerini boşaltmışlardır; küçük kasabalar halkı tehditle ve son derece aşırı yabancı yardım vaadiyle ayaklanmaya iştirak ettirilmişlerdir... İhtilâl iyi plânlanmış, fakat sefilce uygulanmıştır. Halkın kalbi açıkça bununla değildi. İsyancılar masum Türkleri öldürmek ve diğer isyan hareketlerinde bulunmakla hata ettiler. Fakat fiilen kendilerine karşı hücuma geçildiği zaman gösterdikleri direnme, direnme sözüne lâyık değildir." (Report by. Mr. Baring, 1.IX.1876, F.O. 424/43, p. 353)

Sonuç olarak 1876 Bulgar ayaklanması üzerine şunlar söylenebilir: Ayaklanma politik bir ayaklanmaydı, sosyo-ekonomik nedenlerden dolayı çıkmamış, Türkiye üzerinde ayrı bir Slav devleti kurmak veya Bulgarları Osmanlı-Türk İmparatorluğu’ndan koparmak fikriyle hazırlanmıştı. Ayaklanmayı hazırlayanların arkasında Rusya ve Panslavizm vardı. Ayaklanma yurt dışında plânlanmış, dışarıdan gönderilen profesyonel ihtilâlciler tarafından çıkarılmıştı. Ayaklanmanın ilk kurşunu Filibe Rus Viskonsolosu Nayden Gerov'un doğduğu köyde atılmıştı. Yine ayaklanma en fazla Filibe ve Tatarpazarcık kazalarında yayılmıştı. Bu bölgedeki büyük Bulgar köyleri, Kırım savaşından beri Panslavistlerin yoğun çalışma alanlarıydı. Aslen Bulgar olan Filibe Rus Viskonsolosu Gerov, ayaklanmanın bu bölgede hazırlanmasında rol almıştı. Gerov'un arkasında Panslavizmin bayraktarlarından olan Rusya'nın İstanbul Büyükelçisi İgnatiev bulunuyordu (İgnatiev'in bu ayaklanmanın arkasında olduğuna dair o zamanki Türk makamlarının eline önemli belgeler de geçmişti. Viyana'da çıkan Neue Freie Presse gazetesi 21 Temmuz 1876 tarihli bir İstanbul telgrafında şunları yazmıştı: "Constantinople, 21 Jui11et 1876. İl Y a deux jours Sir H. Elliot a ete informe par le Grand Vizir que Midhat Pacha avait ete mis, par des amis a lui, en possession de documents fort compromettants pour l' Ambassadeur de Russie; depuis dix semaines ıes dits documents avaient ete communiques au Conseil des Ministres... Le contenu des documents en question serait tenu secret par les Ministres, bien qu'il ait des raisons de croire que Sir H. Elliot soit au courant de l'affaire. Aujourd'hui il ressort que le General Ignatief aurait provoque son conge du jour ou il a appris la decouverte faite par les Ministres ottomans..." Loftus to Derby, St. Petersbourgh, August 1, 1876, Conf, 341, F.O. 424/43, p. 30, No 56 and incl. Rusya bu haberi yalanlamış ve Gorçakov İngiliz Sefiri Lord Loftus'a, anılan belgelerin sahte olduklarını, Viyana'daki Polonyalılar tarafından düzenlendiklerini söylemiştir. Loftus to Derby, St. Petersbourgs, Aug. 15, 1876, Conf. No 355, F.O. 424/43, p. 129, No 226: "These papers, Prince Gortchakow said, were spurious or forged documents, and were fabricated by a company of Poles at Vienna, who made trade of it..." Fakat Temmuz 1876'da Petersburg'a giden İgnatiev'i Türk Hükûmeti geri kabul etmek istememiş ve ancak İngiliz baskısı ile İgnatiev tekrar Türkiye'ye kabul edilmiştir. Elliot to Derby, Therapia, September 14, 1876, Most confidential, No 1011, F.O. 424/43, p. 485-486, No 796.: "The person sent to me confidentially by the Sultan this morning spoke of the dread H. M. felt at the thoughts of having to receive General Ignatief upon his return here... i thought it right to observe that any endeavour to obtain his recall at this moment would be unadvisable..." İgnatiev'in Türkiye'ye dönmesine karşı koyulmaması için İngiltere'nin Türkiye nezdinde başka diplomatik teşebbüsleri veya daha doğrusu baskıları da olmuştur. Derby to Elliot, September 30, 1876, No 610, F.O. 424/43, p. 574, No 961).

Pananslavistler, Bulgar ayaklanmasını hazırlarken Filibe bölgesine özellikle önem vermişlerdi. Çünkü bu bölgenin milliyetler çatışması bakımından, stratejik önemi vardı. Güneyden gelen Hellenizm, doğudan gelen Türklük ile kuzeyden uzanan Slavlık bu bölgede rastlaşıyor, çatışıyordu. Burada bir Bulgar ayaklanması çıkarmakla Panslavizm, Türklere ve Hellenizme üstünlük sağlamak amacı gütmüştür.

Ayrıca Bulgar ayaklanmasını Rodop Dağları eteklerine kadar yaymakla Panslavistler, kurmayı tasarladıkları Slav Bulgar devletini buralara kadar uzatmak emelini beslemişlerdir. Çünkü o tarihe kadar "Bulgaristan" denince Tuna ile Balkan sıradağları arasında kalan Tuna Vilâyeti kastediliyordu. Görev çevresi Tuna Vilâyeti olan Rusya'nın Rusçuk Başkonsolosluğunun kapısında ve tabelasında da "Rusya'nın Bulgaristan Başkonsolosluğu" yazılıydı. 1876 Bulgar ayaklanmasından sonra, İgnatiev'in emriyle, bu tabelâdaki "Bulgaristan" sözü çıkarıldı. Panslavistlerin gözünde artık Bulgaristan, yalnız Tuna Vilâyeti ile sınırlandırılamazdı, ta Rodoplar’a ve Makedonya'ya kadar uzanması gerekliydi (Bu konuda Fransa'nın Rusçuk Konsolosu şunları yazmaktadır: "... Jusqu'ici, on entendait par Bulgarie le vilayet du Danube y compris bien entendu, les Sandjaks de Sofia et de Nisch, plus quelques districts faisant ii tort partie de Philippopoli. Les Russes eux-memes reconnaissaient la justesse de cette delimitation... J'avais done pu lire, depuis mon arrivee ii Roustchouk, sur l'ecusson du Consulat General de Russie comme ii la porte de tous mes collegues, les mots: "Consulat General en Bulgarie". Mais le General Ignatieff, sentant qu'un pareil aveu pourrait se retourner contre lui, a ordonne ii ses agents d'effacer le mot de Bulgarie, j'ai en effet appris... que cette province a tout d'un coup Hendu ses limites jusqu'ii Salonique et Monastir..." Archives des Affaires Etrangeres de France, CPC. - Turquie, Roustchouk, 1876-1879, Tome 3, ff. 127-128. Burada yeri gelmişken belirtmek gerekir ki, Panslavistlerin bayraktarlarından olan Rusya Büyükelçisi İgnatiev'in "Büyük Bulgaristan" emeli üzerindeki çalışmaları, 1876 Bulgar ayaklanmasından çok önceki yıllara kadar gitmekte idi. Gerek Rusya Dışişleri Bakanlığı Asya İşleri Dairesi Müdürü olarak, gerek 1864'te İstanbul'a Büyükelçi geldikten sonra İgnatiev, güney Bulgarlar arasında sistematik olarak Slavlık bilincini geliştirme politikası gütmüştür. Bununla da yetinmeyerek Rodoplar bölgesindeki Pomakları da Slavlaştırma ve bu şekilde ileride kurulacak olan Büyük Bulgaristan'ın sınırlarım Ege Denizi’ne kadar uzatma açgözlülüğünü göstermiştir. Pomaklar arasında Bulgarlık fikrini yayma talimatı vererek 1869 yılında Filibe Viskonsolosu Gerov'u Rodoplara göndermiş, kendisine çeşitli raporlar hazırlatmıştı. Arhiv na Nayden Gerov, Cilt l, s. 519-520, Belge No 461, s. 503, Belge No 449 vs.). Kısaca, Filibe bölgesindeki ayaklanma, “Büyük Bulgaristan” emeli için hazırlanmıştır.

Ayaklanmanın asıl liderleri yurt dışından gönderilmişti, ama, ikinci derecedeki elebaşıları yerli Bulgarlardandı. Bunlar arasında öğretmenler ve papazlar geniş yer tutmaktaydı. Çünkü kilise ve okul, Rusya'nın ve ihtilâlci Panslavistlerin çok önceden el attıkları ocaklardı. Papazların bir kısmı ile öğretmenlerin çoğu Rusya'da yetiştirilmişti. Sonra 1870-71 yıllarında bunların bir kısmı gizli ihtilâl teşkilâtı içine alınmışlardı. Ayaklanmaya katılırken bunlar gönüllü ve bilinçli idiler.

Fakat köylü kitle, bilinçli değildi, gönüllü de değildi; ayaklanmaya sürüklenmişti. Ayaklanma hazırlıklarına girişildiği zaman köylüler arasında yoğun bir propaganda ile bir "katliam" korkusu, "yok edilme" psikozu yaratılmıştı. Kasten yaratılan bu korku iledir ki, Bulgar köylüleri silâhlanmıştı. Fakat bu silâhlanan insanlar isyan çıkarılacağını, çoğunlukla bilmiyorlardı.

Köylü kitle, Panslavizm ideolojisine kayıtsızdı; uzun vadeli nazariyelere aldırış etmiyor ve kısa vadeli çıkarlarından ötesini pek düşünmüyordu. Bunların ayaklanmaya katılması bir olup bitti sonucu olmuştu. Köylerine gelmiş zaptiyelerin isyancılar tarafından öldürüldüğünü gören bu insanlar, kısmen çaresizlik içinde komitecilerin yanında yer almışlardır. Bir kısım köylüler ise düpedüz silâh tehdidi ile ayaklanmaya iştirak ettirilmişlerdir. Bunlara geri dönüş yolunu kapatmak için, isyancılar, köyleri ve evleri yakmışlardı. Korku ve tehdit ile ayaklanmaya katılanların sayısı 7-8 bin kişiyi bulmuştu. Ama ayaklanma asla bir kitle hareketi hâlini almamıştı. Büyük kitlenin desteğinden yoksun olduğu için de ayaklanma temelsizdi.

Bu yüzden Bulgar ayaklanması çok çabuk bastırılmıştır. Türk halk gönüllüleri veya Türk askerleri yaklaşınca, isyancılar arasında çabucak dağılma ve panik baş göstermiştir. Yurt dışından gönderilen liderlerin ve yerli komitecilerin çabalarına rağmen, isyan cepheleri pek tutunamamıştı. Bazı köylerde ayaklanma birkaç saatlik çarpışmadan sonra bastırılmıştı. Bazı yerlerde birkaç gün çarpışma olmuştu. Fakat hiçbir köyde veya ayaklanma merkezinde Bulgarlar, bir haftadan fazla dayanamamışlardır. Bu açıdan bakılınca, 1876 Bulgar ayaklanması küçük bir olaydır, denilebilir. Hele bir yıla yakın zamandır bastırılamayan Bosna-Hersek ayaklanmasıyla karşılaştırılınca, bir haftada bastırılmış Bulgar ayaklanmasının önemsiz olduğu bile söylenebilir.

Fakat, Bulgar ayaklanması, yankıları veya daha doğrusu Türklere karşı istismar edilişi bakımından, Bosna-Hersek ayaklanmasından çok daha önemlidir.

(Aferin, emperyalist Panslavistler fitne fesat yolu ile “pireden deve”, “sinekten fil” yapmayı başarmışlar! S.K.)

Ayaklanmanın yankıları ve istismarı - Отзвук и използуване (експлоатация) на въстанието

Bundan başka İstanbul Hükûmeti, Türk ve Bulgar halkları arasında yaratılmış olan düşmanlık duygularını gidermek, kanlı olayları unutturmak için çaba harcadı. 1876 Haziran ayı başında yeni Sadrazam Mehmet Rüşdi Paşa imzasıyla Türkçe ve Bulgarca bir bildiri yayınlanarak bol miktarda dağıtıldı. Bildiride, karşılıklı kinlerin ve düşmanlıkların unutulması öğütlenerek şöyle deniliyordu (Fransızca çevirisinden Türkçeleştirilmiştir. Metin için Bkz. F.O. 424/42, p. 31, No 65/1.):

"... Müslümanlar ve Bulgarlar, siz de, birlikte ve ahenk içinde ticareti ve tarımı geliştirmeye çalışarak öteki milletler arasında gerçek bir gıpta konusu idiniz. Fakat, yazık ki, Müslümanlar ve Bulgarlar arasına ayrılık tohumları saçarak kendi ihtiraslarını tatmin etmek isteyen bir haydut çetesi, sizin felâketinize sebep oldu...”

"Şimdi sizin vazifeniz, kinlerinizi ve ihtiraslarınızı unutup, Türk ve Bulgar olarak aranızda, yüzyıllardan beri mevcut olan aynı ahenk içinde yaşamaktan ibarettir."

Birbirleriyle kanlı bıçaklı hâle getirilen Türk ve Bulgar halkları arasındaki düşmanlık duyguları, şüphesiz ki, böyle bildirilerle çabucak giderilemezdi. Fakat, İstanbul Hükûmeti, düşmanlık duygularını hafifletmek ve yavaş yavaş gidermek uğrunda samimi çaba harcıyordu. Yaraları sarmak, yakılıp yıkılan evleri ve köyleri, devlet bütçesinden para ayırarak sür'atle onarmak veya yeniden inşa etmek istiyordu ve bu işe hemen girişmişti.

Öte yandan Bulgarlar arasında Rusya'dan soğuma, hatta Rusya'ya karşı infial duyguları gelişmeye başlamıştı. Bulgar kamuoyunda, Rus ajanlarına kendilerini ayaklanmaya zorladıkları ve bu felâkete sebep oldukları kanısı gelişiyordu (Bu konuda İstanbul'daki İngiliz Büyükelçisi Haziran başında şu bilgileri vermektedir: "The Bulgarian insurreetion appears to be unquestionably put down... The indignation of the Bulgarians is now direeted ehiefly against the Russians, by whom they were, they say, urged, and almost foreed, to rise against their Government. "They do not stay inquire whether it was the Russian Government, the Russian Embassy at Constantinople, or the revolutionary and Slav Committees in Russia which led them on their ruin; but the same feeling towards Russia appears to have been produeed among the Bulgarians by the collapse of their müvement as the suppression of the Cretan insurreetion eaused among the Greeks, who from that day lost their confidence in the Power in which they had hitherto trusted, and who now look upon it with an aversion." (Elliot to Derby, Therapia, June 8, 1876, No 604. F.O. 424/41, p. 215-216, No 365).

Kısacası, 1876 Haziran ayının ilk yarısında durum normale dönmeye başlamıştı. Normale dönüş, Rusya'nın aleyhinde, Türkiyenin ise lehindeydi. Bulgar ayaklanmasının bastırılması üzerine Bulgarlar arasında Rusya'ya güven duyguları zayıflamaya, Bulgar kamuoyu Rusya aleyhine dönmeye yüz tutmuştu (Bulgarların Rusya'ya karşı dönmeye başladıkları hakkında İngiliz Büyükelçisi Elliot'un verdiği bilgiler, bkz. not 299 İbid. s. 699. İstanbul'daki Rus Büyükelçisi tarafından da endişeyle doğrulanmaktaydı. İgnatiev 31 Mayıs/ 12 Haziran 1876'da şunları yazmaktadır: "Le s Bulgares continuent a. porter leurs regards desesperes vers la Russie, mais si la situation actuelle devait durer - la sympathie que ce malheureux peuple nous a toujours temoiglle pourrait bien en etre gravement atteinte." Osvobojdenie Bolgarii ot Turetskogo iga, Dokumenti v treh tomah, Moskva 1961, l, s. 238, No 118). Rusya'nın prestiji bu bölgede zayıflıyor gibiydi. Buna karşılık Türkiye, duruma hâkim olmuş görünüyordu. Bulgar ayaklanması bastırılmıştı. Yurt dışından gönderilen profesyonel ihtilâlcilerin kimisi öldürülmüş, kimisi kaçırılmıştı. Ayaklanmanın bir kısım elebaşıları yakalanıp mahkemeye verilmişti. Dış müdahale olmadan Bulgarlar artık uzun yıllar ayaklandırılamazdı. Türk ve Bulgar halkları arasında alevlendirilmiş olan karşılıklı düşmanlık duygularının giderilmesine çalışıyordu. Buhranın bu safhası atlatılmış gibiydi. Geriye, yalnız sürüp gitmekte olan Bosna-Hersek ayaklanması için bir çözüm yolu bulmak kalıyordu...

Fakat çok geçmeden durum tersine dönmeye başladı. Bulgar ayaklanmasından sonra Bulgar meselesi artık resmen Rusya tarafından ele alınmıştı. Rusya ve büyük devletler, "ayaklanan eyaletler" listesine "Bulgaristan''ı da katmışlardı. Ayaklanma söndürülmüş olmasına rağmen artık "Bulgaristan" da Bosna-Hersek gibi ayaklananlar arasında sayılıyordu.

Arkasından 1 Temmuzda Sırbistan ve 2 Temmuzda da Karadağ Türkiye'ye savaş açtılar. Bunlar da "ayaklanan eyaletler" listesine geçirildiler. Yangın sönüyor gibi görünürken yeniden büyümeye, alevlendirilmeye başlandı. "Gönüllü" adı altında binlerce Rus askeri ve yığınla cephane Sırbistan'a ve Karadağ'a sevkedildi. Bununla da yetinilmedi, en aşırı Panslavistlerden olan Rus Generali Çernyaev Sırp ordularının başına geçerek Türkiye'ye karşı savaşmaya başladı.

Çernyaev, 1871'den beri Petersburg Panslavist komitesinin faal üyesiydi ve "Russkıy mir" adlı Panslavist gazeteyi çıkarıyordu. Türk-Sırp savaşı başlar başlamaz Sırbistan ordularının Başkumandanlığına geçirildi (Panslavist Çernyaev daha Mayıs ayında Sırbistan'a gitmişti. Niyeti, Balkan Slavları arasında Türkiye'ye karşı bir "ortak cephe" kurmak, Sırbistan ordularının Başkumandanlığına geçmek ve Bulgarları ayaklandırmaktı. Rus hükûmeti, bu generalin hareketini kendi inisiyatifiymiş gibi gösteriyordu. 26 Mayısta Rusya Dışişleri Bakanlığı Müsteşarı Jomini şöyle yazmaktadır: "Nous venons de recevoir l'avis de l'escapade du General Tcherniaiew... Au fond, si la guerre devait eclater, on ne serait pas fache de voir un homme de cette capacite il tHe de l'armee serbe. Ceci est entre nous... Ce que je vous dis sur Tcherni",'ew est egalement tres confidentiel... Officiellement nous devons reprouver la conduite de ce General..." Charles and Barbara Jelavich, Ed., Russia in the East... p. 9-10. Fransa'nın Rusçuk Konsolosu Aubaret de 11 Ağustos 1876'da Çernyaev'in Bulgarları ayaklandırma fikri hakkında şunları söylüyor: "L'idee dominante du General Tchernaieff de soulever la Bulgarie trahissent d'ailleurs il la fo is beaucoup trop d'ambition et surtout d'ignorance car, pour le moment, la Bulgarie n'est pas soulevable." (Archives des AU. Etr. de France, CPC. Turquie, Roustchouk, 1876-1879, T. 3, f. 73).

8 Temmuzda Rusya ile Avusturya, Balkanlar’ı paylaşmak için Reichstadt'ta anlaştılar. Türkiye ile Karadağ ve Sırbistan arasındaki savaşta Türkiye galip. gelirse, statu quo muhafaza edilecekti, Türkiye yenilirse Bosna-Hersek eyaleti, Sırbistan, Karadağ ve Avusturya arasında paylaşılacaktı. Rusya Besarabya ile Batum'u alacaktı. Osmanlı Devleti yıkılırsa, Yunanistan'a toprak verilecek, bir de bağımsız Bulgaristan devleti kurulacaktı.

Panslavistler asıl Bulgar meselesi üzerinde duruyorlardı. Çünkü onların tasarladıkları "Büyük Bulgaristan"ın kurulması demek, Osmanlı İmparatorluğunun Rumeli kanadının hemen hemen tamamen koparılması ve dolayısiyle bu İmparatorluğun yıkılması demek olacaktı. Bu bakımdan Bulgar ayaklanmasının küçük bir olaymış gibi geçiştirilmesi, burada durumun normale dönmesine imkân verilmesi, Panslavizmin tarihi bir fırsat kaçırması demek olurdu. Üstelik bu fırsat kırk yıllık emekle Panslavistlerce hazırlanmış bir fırsattı. Bütün bu emekler heba edilemez, bu fırsat kaçırılamazdı. O bakımdan Bulgar ayaklanması azamı derecede istismar edilmeliydi ve edildi. Türkiye'ye ve Türklere karşı korkunç bir kampanyaya girişildi.

Bu kampanyanın ilk işaretini Odesa'da çıkan "Odesskiy vestnik (Odesa gazetesi)” verdi. Bu gazete, 28 Nisan/10 Mayıs 1876 tarihli sayısında ilk defa "Bulgaristan katliamı" hakkında haberler yayımladı. Odesa, Panslavizmin önemli merkezlerinden biriydi. Bulgar gençlerinin beyinleri çokçası burada yıkanmış, profesyonel Bulgar ihtilâlcileri burada yetiştirilmişti. 1876 Bulgar ayaklanmasını çıkarmak için Tuna ve Edirne Vilâyetlerine gönderilen P. Volov, St. Stambolov, Hr. Botev vs. vs. gibi profesyonel ihtilâlciler de Odesa'da yetiştirilmişlerdi. Yani, Bulgar ayaklanmasının liderleriyle Odesa'daki Panslavistler arasında organik bağ vardı.

Odesa Panslavistlerinin kendi yetiştirmeleri olan kimselerin yenilgiye uğramalarını duyunca çileden çıkmaları ve olayı tahrif edip kamuoyuna sunmaları olağandı. Panslavist "Odesa gazetesi"nin de Bulgarların Türkler tarafından "katliamı edildikleri" iddialarını yayması, bu gazetenin mesleğine uygundu.

Çok geçmeden "Ruskiy mir" gibi diğer Panslavist gazeteler de kampanyaya katıldılar. Panslavist organları, az sonra öteki Rus gazete ve dergilerini de sürüklemeye başladılar. "Golos", "Moskovskie vedemosti", "Novoe vremya", "Delo", "Niva", "Russkaya starina", "Russkie vedemosti" vs. gibi gazete ve dergiler de "Bulgar katliamı" üzerinde haberler yayımlamaya başladılar. Panslavist basın, Rus basınını büyük ölçüde arkasından sürüklemeye ve Rus yöneticileriyle kamuoyunu kuvvetle etkilemeye başlamıştı.

Rus basınına haberler, esas itibariyle Türkiye'deki Rusya Büyükelçiliğinden ve konsolosluklarından gelmekteydi (Hristo Hristov, Osvobojdenieto na Bılgariya i politikata na zapadnite dırjavi, 1876-1878, Sofya 1868, s. 24.). Rusya Büyükelçiliğiyle konsoloslukları mübalağalı raporlar yazıyorlar, Bulgar ayaklanmasının bastırılmasını "Bulgarların Türkler tarafından toptan yok edilmek istendiği", bunun bir "yok etme savaşı", "ırklar savaşı", "din savaşı" olduğunu ileri sürüyorlardı.

Örneğin Rusya Büyükelçisi İgnatiev'in Çar II. Alexandre’a gönderdiği 27 Nisan/9 Mayıs 1876 tarihli 170 sayılı raporunda "hareketin ilk anından itibaren memleketteki (Türkiye'deki) ahalinin Müslüman ve Hıristiyan olarak iki düşman kampa ayrıldıkları" ileri sürülmektedir (Osvobojdenie Bolgarii ot Turetskogo iga, dokmnenti v treh tomah, I, s. 202. No 97).

İgnatiev, Çara gönderdiği 29 Nisan/11 Mayıs 1876 tarihli 177 sayılı raporunda "Bulgar ayaklanmasının başından itibaren bir din savaşı hâlini aldığını ve bir yok etme savaşı şekline girme tehlikesi gösterdiğini" iddia etmektedir. Rus Büyükelçisi, yine Çara yazdığı 7/19 Mayıs 1876 tarihli 190 sayılı raporunda, daha da ileri giderek "Bulgar ayaklanmasının gittikçe iki ırk arasında bir yok etme savaşı hâlini aldığını" söylemektedir.

Aslında ayaklanmanın bastırılması toplu katliam şeklini almaktan çok çok uzak kalmıştı ve bütün Bulgar ayaklanması sırasında öldürülen Bulgarların sayısı Filibe bölgesinde 3.000, diğer bölgelerde ise 1.000 kadar olmak üzere topu topu 4.000 kişiyi geçmemişti. Fakat, Panslavist Rus Büyükelçisi ve onun emrindeki Panslavist Rus konsoloslukları, bu vesileyle kafalarındaki "ırk savaşı" fikirlerini artık perde perde açığa vurmaya başlamışlardı.

Irkçı Panslavizm, yıllardan beri geliştirdiği teorisini artık resmen ortaya koyuyor ve ileride Rumeli Türklerine karşı girişecekleri "ırk ve yok etme" savaşının zeminini hazırlıyordu. Nitekim Rus Büyükelçiliğinden ve Konsolosluklarından gelen bu raporlar daha da büyütülerek Rus basınına aktarılıyor ve "yok etme savaşı" teorisi halka ve devlet adamlarına mal ediliyordu. Rus basını, olayı on misli, yüz misli büyüterek şu temayı İşliyordu: "Türkiye ve Türk başıbozukları zavallı Bulgar kardeşlere karşı bir yok etme savaşı açmışlardır. Öyleyse Türkler suçludur. Suçluyu cezalandırmak, vahşi Asya sürülerinin elinden Bulgarları kurtarmak, Türkleri Avrupa topraklarından atmak gerekir." Temanın özü budur.

27 Temmuz/8 Ağustos 1876 tarihli Golos gazetesinde, "Bir Asya sürüsünün Hıristiyan halkı arasındaki vahşeti","Avrupa toprağında Asya ırkı" vs. gibi sözlerle bu temanın işlendiğini, sadece bir örnek vermiş olmak üzere anmak mümkün.

Türkiye Hükûmeti Türklerle Bulgarlar arasında kasten yaratılmış olan düşmanlık duygularını hafifletmeye, gidermeye çalışırken, Rusya'da bu düşmanlık fikirleri en aşırı dereceye götürülüyor ve bir "ırk ve yok etme savaşı" propagandası halka ve devlet adamlarına mal ediliyordu. Bu propaganda, broşürler, mitingler ve gösterilerle de perçinlendi. Kiev'de, Moskova’da, Petersburg'da "Bulgar katliamı", "ırk savaşı" temalarını işleyen propaganda broşürleri yayınlandı. Odesa, Kiev, Moskova ve Petersburg şehirlerinde aynı temayı işleyen mitingler düzenlendi (Bulgar ayaklanması üzerine Türkiye'ye karşı propaganda kampanyasının yayılışının şematik açıklanması için bkz: Bılgarska Akademiya na Naukite, Atlas po Bılgarska istoriya, Sofya 1963, s. 39). Tek kelimeyle, Panslavistler, Rus kamuoyuna ve yöneticilerine kendi teorilerini empoze edebilmişler, Rusya’yı sürüklemeye başlamışlardı.

Daha rasyonel, daha yumuşak ve barıştan yana olan Ruslar, artık bu sürüklenişe karşı durabilecek durumda değillerdi, gidişi endişe ile izliyorlardı. Rusya hükûmeti savaşa gitmezse, Panslavİstlerce devrilecek diye korkulmaya başlanmıştı. Rusya, "ya harp, ya ihtilâl" gibi bir ikilem (31 Ağustos 1876 günü, mutedil Rus diplomatlarından olan Rusya Dışişleri Bakanlığı Müsteşarı Jomini, şunları yazmaktadır: "Notre position sera d'autant plus intolerable que les entrainements nationaux nous ont directement engages. Donc ou la guerre ou le désordre chez nous - voilâ le dilemme!" Charles and Barbara Jelavich, Ed., Russİa in the east... p. 20). Jomini, daha sonraki bir tarihte de şunları yazmaktadır: "... Les violences d' Aksakov et de toute cette ecole slave nous pousseront aux abimes". İbid. p. 64) içine sokulmuştu.

İngiltere'nin Petersburg Büyükelçisi Lord Loftus, "Rus basınının şiddetli yayınlar yaptığım, bütün memlekette harp için fanatik kışkırtmalar olduğunu, İmparatorun ve hükûmetin güç bir durumda kaldıklarını" belirtmektedir.

Slav ırkından başkasına hayat hakkı tanımayan ırkçı Panslavizm, kendi fanatik görüşünü Rusya'ya mal etmişti. İntikam istiyor, kan istiyor, "ırk ve yok etme savaşı" istiyordu...

Panslavistlerin giriştikleri Türk düşmanlığı kampanyası, yalnız Rusya sınırları içinde kalmadı ve oldukça geniş ölçüde Avrupa kamuoyuna da mal edildi. Rus Panslavizmi, Avrupa'yı da bir dereceye kadar peşinde sürüklemeye başladı. Yalnız şu farkla ki, Avrupa'daki kampanya "Müslümanlık-Hıristiyanlık", "Avrupalılık-Asyalılık" şeklinde yürütüldü ve Panslavizmin ırkçı ve Batı Avrupa düşmanlığı fikirleri kamufle edildi.

Avrupa'da girişilen kampanyanın birkaç ana hedefi vardı: Önce, Türklerin "suçlu" oldukları Avrupa'ya da kabul ettirilmek amacı güdülüyordu. Bir defa Türklerin "suçlu" oldukları kabul ettirildikten sonra artık iş nispeten kolaylaşacak, Türkiye, büyük devletlerce sanık sandalyesine oturtulup mahkûm edilecekti.

"Suçlu"yu cezalandırmak için önce Avrupa'nın müştereken harekete geçmesi istenecek, bu olmadığı takdirde Rusya tek başına bu "cezalandırma" işini üzerine alacaktı. Bu durumda da Türkiye'nin yanında dost ve müttefik bir devlet bulunmayacaktı. Türkiye'yi yalnız bırakma hedefi bakımından öncelikle İngiltere kamuoyunun Türkiye aleyhine çevrilmesi büyük önem taşıyordu.

Almanya zaten Rusya'dan yanaydı, Fransa ise 1870-71 savaşından yenik çıkmıştı, yeni bir inisiyatif alamazdı. Esasen Selânik olayı yüzünden Fransız ve Alman kamuoyu büyük ölçüde Türkiye aleyhine dönmüştü.

(Selânik olayı şudur: Müslüman olmak için Selânik'e gelen bir Bulgar kızının aslen Rus olan Perikli Lazari adındaki Amerikan Konsolosunca Türklerin elinden alınıp kaçırılması üzerine, Mayıs 1876'da, Selânik halkı galeyana gelmişti. Bu yüzden çıkan karışıklıkta Selânik'teki Fransız ve Alman Konsolosları 6 Mayıs 1876 günü öldürüldüler. Bu olay Almanya'da ve Fransa'da geniş yankılar yaptı. Almanya ve Fransa hükûmetleri Selânik limanına savaş gemileri gönderdiler. Suçlular asıldı. Almanya'ya ve Fransa'ya yüksek tazminat ödendi. Fakat buna rağmen bu ülkelerde kamuoyu Türkiye aleyhine dönmüştü. Burada belirtmek gerekir ki, birkaç ay sonra Tiflis'teki Türk konsolosu ve eşi de öldürülmüştü /F.O. 424/47 - p. 100, No 408/. Fakat, Selânik'te öldürülen yabancı konsoloslar için Avrupa'da kıyamet koparılırken, Tiflis Türk Konsolosunun ve e§inin öldürülmesi hiç yankı yapmamıştı. Rusya, bu olaydan dolayı Türkiye'ye üzüntülerini bildirmekle yetinmiştir.)

Avusturya'ya Bosna-Hersek vaat edilmişti ve bu devlet Türkiye lehine harekete geçip Rusya'yı durdurmaya kalkışmazdı. Türkiye'den yana olabilecek bir tek devlet vardı, o da İngiltere idi. Öyleyse İngiltere'de yoğun bir Türk düşmanlığı kampanyasına girişip bu ülkede de kamuoyunu ve hatta hükûmeti Türkiye aleyhine çevirmek elzemdi.

İngiltere'de, Bulgar ayaklanması üzerine önce birkaç haberden sonra asıl sistematik kampanya Daily News gazetesi tarafından açıldı ve bu kampanyada J. A. MacGahan adlı bir Rusofil Amerikan gazetecisi kullanıldı. MacGahan, 32 yaşında bir gazeteci idi. 28-29 yaşlarında iken, 1872-73 yıllarında Rusya'da bulundu ve Haziran 1876'da özel olarak Türkiye'ye gönderildi (Osvobojdenie Bolgarii ot turetskogo iga, Dokumenti... I, s. 687). Çok muhtemelen Rus altınıyla beslenen bu gazeteci, görünüşte "New York Herald" gazetesi muhabiri olarak Türkiye'ye gelmişti, fakat aslında Daily News ve Spectator adlı İngiliz gazetelerine imzasız yazı yazıyordu (“Mr. M'Gahan, who passed as the correspondent of the ‘New York Herald’, but whose chief object was to write to the ‘Daily News’, and I believe, the ‘Spectator’..." W. Baring to Elliot, September 5, 1876, Confidential, F.O. 424/43, p. 373, No 603/1).

MacGahan, 23 Haziran 1876 tarihli Daily News gazetesinde, "Bulgaristan'da Müslüman Vahşeti" (Muslim Atrocities in Bulgaria) başlıklı uzun yazısıyla kampanyaya başladı. Yazıda, Bulgarların "sırf Hıristiyan olmak suçundan dolayı" toptan katliam edildikleri, 18 bin ila 30 bin arasında Bulgar öldürülmüş ve 100'den fazla köyün yakılıp yıkılmış olduğu iddia edildikten sonra, İngiltere’nin Türkiye’deki Hıristiyanları savunması gerektiği fikri ileri sürülüyordu.

Bu yazıda, MacGahan, Rus altınlarıyla cebini doldurmak istercesine, akla hayale gelmedik sansasyon haberleri uydurdu. Yazar, “Bulgar çocuklarının Çerkezler tarafından esir pazarlarında satılmış ve satılmakta olduğunu ve Filibe’de 3-4 Liraya genç Bulgar kızlarının satın alınabildiğini de yazacak kadar ileri gitti. Ona göre, Türkiye “barbar” bir ülkeydi, Hıristiyan Avrupa’nın müdahalesini önlemenin en kestirme çaresini, Türkiye’deki Hıristiyan nüfusunu yok ederek azaltmakta buluyordu.

...

Türkiye, Türk tahkik memurları Edip Efendi ile Şakir Beyden ayrı olarak, Yovanço Efendi adlı bir Bulgar ile Blaque Bey adlı başka bir Hıristiyanı da tahkikat için görevlendirmiş ve bunlar, ölen Bulgarların sayısını 3.000’i aşmadığını tespit etmişlerdi. Ama bu da, galeyana gelmiş olan İngiltere’de artık dinlenmemişti.

Türk düşmanlığı duyguları önüne geçilmez şekilde almış yürümüş bulunuyordu. Bu arada Rusya Büyükelçiliği, müfrit Panslavistlerden Prens Tseretelev'i, Amerikan Elçiliği de Türk düşmanı Şuyler'i tahkik için görevlendirdi (Mr. Schuyler, U.S.' Secretary of Legation and Consul General who went to Bulgaria for the purpose of making inquiries into the atrocities committed there, was accompanied by Mr. M'Gahan, ... and Mr. Schneider, correspondent of the "Cologne Gazette". Mr. Schuyler made no attempt for conceal his violent antipathy for everything Turkish, and that openly expressed the hope that Ottoman Empire would shortly faH to pieces. During his tour in the province of Slimnia he was accompanied by Prince Tcheretelew... whose influence did not probably weaken Mr. Schuyler's anti-Turkish sentiments." (W. Barillg to Elliot, Therapia, September 5, 1876, Coniidential, F.O. 424/43, p. 373, No 603/1).

Mac Gahan ve Panslavist Tseretelev ile birlikte Edirne vilayetinde dolaşan ve Türkiye aleyhtarlığını gizlemeyen Şuyler, ölen Bulgarların sayısını çok göstermek için Bulgar ailelerinin 15-20, hatta bazı hallerde 39 kişilik büyük aileler olduğunu ileri süren bir rapor yazdı (Schuyler to Horace Maynard, Philippopolis, August 10, 1876, F.O.424/43). Hiç kimse Bulgar ailelerinin ortalama 5-6 kişilik olduğunu söyleyip onun yalanlarını ortaya vurmadı ve bu uydurma rapor da İngiltere'de Türkiye aleyhinde kullanıldı.

Türkiye, ayaklanma bölgelerini yasak bölge ilân edebilir, buralara yabancı gazeteci ve konsolosları sokmayabilirdi. Fakat, ayaklanmanın küçük ve bunda ölen Bulgarların az olduğunu bildiği için olacak, herkese buralarını açtı ve Rus, İngiliz, Amerikan vs. memurları ve gazetecileri serbestçe köyleri dolaşabildiler.

Türkiye'nin bu hareketi, Türkiye ve Türkler aleyhinde kullanıldı. Burada belirtmek gerekir ki, daha sonra Bulgaristan Türklerine yapılan zulümleri yerinde tahkik etmek için Türkiye, buralara yabancı konsolosların gönderilmesini istediği zaman, bu istek, şiddetle reddedilecek ve Türklere karşı yapılan zulümler ve katliamlar dünya kamuoyundan gizlenmeye çalışılacaktı.

Panslavistlerce girişilen ve İngiliz liberallerince de benimsenen Türkiye aleyhindeki kampanya, İngiltere'de meyvesini vermekte gecikmedi. İngiltere Dışişleri Bakanı Derby, 29 Ağustos 1876'da İstanbul Büyükelçisi Elllot'a "Bulgaristan olaylarının Türkiye'ye karşı sempatiyi tamamen yıktığını... ve Rusya'nın Türkiye'ye savaş ilân etmesi hâlinde İngiltere hükûmetinin fiilen müdahale edemeyeceğini" bildirdi (F.O. 424/43, p. 214, No 381. Derby to Elliot, Telegraphic, Confidential August 29, 1876, 11.55 p.m.: "I think to mention, for your guidance, that the impression produced here by events in Bulgaria has completely destroyed sympathy with Turkey. The feeling is universal and so strong that even if Russia were to declare war against the Porte, His Majesty's Government would find it practically impossible to interfere. Any such event would place England in a most unsatisfactory situation. Peace is, therefore, urgently necessary. Use your discretion as to the language which you shall hold, but you will see how essential it is that the Turkish Ministers should be alive to the situation, and that you cannot to be too strong urging upon the Porte a consiliatory disposition.").

Panslavizm ve Rusya, İngiltere'de büyük bir zafer kazanmıştı. Artık Türkiye yalnız kalmış demekti. Bir buçuk iki ay içinde İngiltere'de durum Türkiye aleyhine dönmüş, daha doğrusu döndürülmüştü. İngiliz liberalleri, aptalca ırkçı Panslavizme alet olmuş, onun dümen suyunda sürüklenmişlerdi. Türk düşmanlığının şampiyonluğunu eline almış olan Gladstone, Parlamentoda ve meydan kürsülerindeki nutuklarından başka, 6 Eylülde "Bulgaristan Mezalimi ve Doğu Meselesi" adlı meşhur broşürünü yayımladı.

Broşür çıkar çıkmaz kapışıldı ve 3-4 gün içinde 40.000 nüsha satıldı. Mr. Galdstone, broşürünü Rusçaya da çevirtmek için hemen Mr. Alexander adındaki bir adamını Petersburg'a gönderdi. Mr. Alexander, 18 Eylül 1876 günü Petershurg Panslavist Komitesi tarafından alkışlarla karşılandı ve kendisine çekilen ziyafette yaptığı konuşmada, diğer hususlar yanında, şöyle dedi: "... Ölülerin kanı dinin harcıdır... Bugün Bulgaristan'da merhametsizce akıtılan kanın... muzaffer bir mahsul vereceği ne kuvvetle inanıyorum... Bugün hep birlikte, Türkiye'nin bu feci durumuna son verilmesini kuvvetle istiyoruz. O Türkiye ki, insanlığın yüzkarasıdır, yüzyılımızın lekesidir ve medeniyetin ilerleyişini kösteklemektedir..."

İngiliz liberalleri ile Rus Panslavistleri kucaklaşıyor, öpüşüyorlar ve Türkiye’ye karşı ortak bir cephe kurmuş bulunuyorlardı. İngiltere'de de, tıpkı Rusya'da olduğu gibi, Türkiye'nin ve Türklerin cezalandırılması isteniyordu. Daha da ileri gidilerek, "Türk meselesi"ne köklü hâl çaresi bulmak için Avrupa kıtasından Türklerin atılması gerektiğini açıkça savunanlar da az değildi.

Rumeli Türkleri bu gelişmeleri uzaktan uzağa ve kaygıyla izliyorlardı. Rusçuk'taki İngiliz Konsolosu R. Reade, bu konuda şunları yazmaktadır:

"(Tuna Vilâyetinde) Müslümanlar, Rusların buraya ancak kendilerini Avrupa kıtasından atmak için gelecekleri kanaatindedirler ve ‘bu durumda ne için yaşayacağız?’ diye sormaktadırlar.. Aynı şekilde, kendilerinin Avrupa'dan atılmalarını isteyen İngiltere'deki nutuklardan ve yazılardan da çok iyi haberdar olduklarını duymaktayım...” (Consul R. Reade to Elliot, Rustchuk, Oct. 25, 1876, F.O. 424/45, p. 63, No 133/2: "... The Mussulmans are convinced that the Russians will only come here to drive them out of Europe, and they say, ‘in that case what have we to live for’?". "I also hear that theyare very well aware of the 'speeches and writings' in England, advancing the ir expulsion from Europe...")

Rumeli'den atılmak istenen yalnız Osmanlı Devleti değil, fakat aynı zamanda yerli Türk halk kitleleriydi.

İngiltere'de olduğu gibi diğer Avrupa ülkelerinde de kamuoyu Türkiye ve Türkler aleyhine çevrildi ve oralarda da çeşitli yayınlar, mitingler yapıldı (Meselâ Paris'te çıkan Le Figaro gazetesinin bir yazısını tekzip için İstanbul Hariciye Nezaretinden Paris Sefaretine şöyle bir telgraf gönderildi: "Le Ministre des Affaires Etrangeres /de Turquie/ a L' Ambassadeur Ottoman aParis. Constantinople, le 26 Juillet 1876, Tel No 44390/120-: "Reçu télégramme No 191. La Sublime Porte vous autorise â faire démentir en son nom, de la maniére la plus formelle et la plus categorique, les assertions mensongéres et les accusations perfides du Correspondant du Figaro. Cet ecrivain se fait l'instrument tout au moins aveugle d'un complot ourdi par les memes individus qui ont fomente et organise l'insurrection bulgare et qui veulent aujourd'hui se venger par un systeme audacieux de calomnies odieuses de l'energie et de la promptitude avec lesquelles le Gouvernement a déjoué leurs projets criminels et parvenu â étouffer ce mouvement de rébellion qui avait pour but avéré le massacre general des Musulmans." Archives de I'Ambassade de Turquie ii Paris).

Bulgar ayaklanması korkunç bir şekilde istismar edilmiş ve girişilen yoğun bir propaganda kampanyası ile Avrupa kamuoyu Türkler aleyhine çevrilmişti. Türkler, yapayalnız kalmıştı. Türkiye ve Türkler lehine yalnız Hindistan Müslümanları ile Macaristan üniversite gençleri gösteri yapmak istediler. Hint Müslümanları Bombay, Peşavar ve Kalkütta şehirlerinde Türkiye ve Türkler lehinde mitingler yaptılar ve duygularını İngiltere hükûmetine de duyurdular (The Viceroy of India to Salisbury, Simla, Oct. 2, 1876. Tel. F.O.424/44, p. 24, No 30,334 F.O. 424/44, p. 319, No 651).

Budapeşte Üniversitesi gençleri de, kendiliklerinden, Türkiye'ye sempati gösterisinde bulundular, Türkiye lehinde ve Rusya aleyhinde şehrin muhtelif yerlerine bildiriler yapıştırdılar ve Türk savaş yaralıları için yardım toplamak için bir miting düzenlediler. Macar gençleri, diğer Macaristan şehirlerini ve Viyana Üniversitesini de kendilerine katılmaya çağırdılar. Fakat bu hareket "Hıristiyanlara zulümlerin tasvip ve teşvik edilmekte olduğu şeklinde yorumlanacak" diye yasaklandı ve genişleyemedi (Elliot to Derby, Therapia, August 9, 1876, Tel: "It is impossible to use stronger language than i have employed about atrocities in Bulgaria," F.O. 424/43, p. 48, No 85).

Avrupa'da, Türkler lehine bir hareket doğmasına imkân bırakılmadı ve başlamış olan samimi hareket çabucak önlendi. Avrupa'da kamuoyu, Türkiye aleyhinde kalmaya devam etti.

Bu hava içinde İngiltere hükûmeti, Bulgarlar lehine ağırlığını koydu ve Bulgarlık davasının avukatı kesildi. Ayaklanmaya karıştıkları için yakalanıp mahkemeye verilen ve hatta yargılanıp hüküm giyen Bulgarların serbest bırakılmaları, buna karşılık ayaklanmada şiddet kullandıkları iddia edilen "başıbozukların cezalandırılmaları" için İngiltere, Türkiye'ye çok sert diplomatik baskılar yapmaya başladı.

Baskılar gerçekten çok sert ve sık oldu. İngiliz arşiv fonları, bu aylarda Türkiye'ye ne derece sert baskılar yapıldığını gösteren belgelerle doludur. Hariciye Nâzırı, Sadrazam ve Sultan seviyesinde üst üste yapılan bu baskılarda, diplomatik nezaket kurallarını aşan bir dil kullanılmaktan da çekinilmemiştir.

İstanbul'daki İngiliz Büyükelçisi Elliot, 9 Ağustos 1876 tarihli bir telgrafında, "Benim kullandığım dilden daha sert bir dil kullanılamaz" diyor.

Bu baskılar ile ayaklanmaya fiilen karışmış olan Bulgar isyancıları serbest bıraktırıldı. 10 Ağustos 1876 günü Hariciye Nazırı Safvet Paşa, ayaklanmanın "şefleri ve organizatörleri hariç" Bulgar isyancıları için af ilân edildiğini bildirdi (Safvet Pacha a Sir H. Elliot, Canlidja, le 10 Août 1876: "Lundi dernier V. E. m'avait engage d'entretenir S. A. le Grand Vezir de l'opportunite qu'il y aurait d'accorder maintenant l'amnistie aux Bulgares impliques dans les derniers mouvements. S. A. a qui je m'empressai de faire part de l'idee de V. E., en apprecia immediatement la justesse et la portee et elle vient d'etre adoptee par le Conseil des Ministres dans sa seance d'hier. "La decision du Conseil porte qu'en dehors de ceux qui ont ete deja juges et condamnes, tout ceux qui sont actuellement detenus ou poursuivis pour avoir pris part a l'insurrection seront mis en liberte sans retard et ne seront plus recherches a raison de ce erime. "Seuls les chefs et organisateurs de l'insurrection sont exemptes de cette mesure de elemence... "En portant ce qui precede a la connaissance de V. E., je suis certain qu'elle y verra une nouvelle preuve de sentiments de moderation que le Gouvernement Imperial n'a cesse d'apporter dans cette malheureuse affaire." (F.O. 424/43, p. 160-161, No 279/1) ve gerçekten Filibe, Edirne ve Tırnova olağanüstü mahkemelerinde yargılanmakta olan yüzlerce isyancı serbest bırakıldı.

Bundan başka, bizzat Bulgar isyancıları tarafından yakılıp yıktırılan Bulgar köyleri Türk Hükûmetine yeniden yaptırıldı. İstanbul'dan gönderilen paralar ve özel bir komisyon aracılığıyla hemen hemen bütün yakılıp yıkılan köyler yeni baştan kuruldu. 1876 yaz ve güz ayları yoğun inşaat çalışmalarıyla geçti. Eylül ayında yıkılan Bulgar köylerinin yarıdan fazlası yeniden yapılmıştı. 1876 kış aylarına gelinirken 3.060 ev yeniden yapılmıştı ve 348 evin de yapımı bitmek üzereydi (F.O. 424/49', p. 134-135, No 237/6). Ve kıştan önce evleri yakılıp yıkılmış olan bütün Bulgarlar yeni evlerine yerleştirilmiş, açıkta kimse kalmamıştı (Sadoullah Bey au Grand Vezir, le 21 Novembre 1876, F.O. 424/48, p. 134-135, No 201).

Bundan başka Türk Hükûmeti, zarar gören Bulgarlara bol miktarda para yardımı yaptı, bunların acil ihtiyaçlarım sür'atle giderdi (Safvet Pacha a Musurus Pacha, Constantinople, le 25 Septembre 1876, TeIegraphique: "Le Gouvernement Imperial mis jusqu'ici â la disposition de la commission récemment envovyée en Bulgarie la somme de 18.000 livres Turques pour pouvoir aux besoins pressants des victimes de l'insurrection. En outre, des mesures sont prises pour la prompte reconstruction des villages incendiés..." F.O. 424/43, p. 536, No 891. Calvert to Elliot, Philippopoli, September 20, 1876: “A sum of 700.000 pİııstres was sent from Constantinople; of this 300.000 piastres was forwarded to Bazardjik, and the remaining 400.000 piastres kept for the villages of the Philippopolis ‘Caza’. Only 219.000 piastres of the latter sum has be en as yet spent, chiefly in buying cattle to enable the people to harvest their grain, and has been divided among the following 12 villages..." F.O. 424/44, p. 113, No 207/1 etc. etc.).

Yabancı devletler, özellikle İngiltere, suçlu Bulgarları kurtarırken, aynı zamanda suçsuz Türklerin cezalandırılmasını istediler. Bu konuda da Türkiye üzerine çok şiddetli baskılar yapıldı (F.O. 424/43, p. No 106, Elliot to Derby, Therapia, July 23, 1876, No 780: "On Saturday i had a further conversation with the Grand Vizier upon the excesses of the Bashi-Bazouk in Bulgaria...").

Canlarını, mallarını ve namuslarını korumak için silâha sarılıp Bulgar ayaklanmasının bastırılmasına katılan Türk halk gönüllüleri (başıbozuklar), Avrupa kamuoyuna kana susamış canavarlar gibi gösterildiler. Ayaklanmanın çabucak bastırılmasının hıncı veya öcü bunlardan alınmak istendi.

İstanbul'daki İngiliz Büyükelçisi Elliot, Bulgar ayaklanması hakkında daha ilk haberleri verirken isyancıların, "masum Müslümanlara karşı, hele kadın ve çocuklara karşı işledikleri zulümlerin Müslümanlar arasında misilleme hareketlerine sebep olabileceğini" belirtti (F.O. 424/41, p. 9, No 11, Elliot to Derby, Constantinople, May 9, 1876, No 473: "Outrages committed upon the peaceful Mussulmans, and especially upon the women and children, may provoke among the Mahomedans a spirit of... revange likely to lead to similar acts of retalation..."). Fakat aynı zamanda Büyükelçi, ayaklanmanın bastırılmasında başıbozukların kullanılmasını protesto etmeye başladı. Ayaklanmanın bastırılmasından ve hele Rusya ve İngiltere'de havanın Türkler aleyhine çevrilmesinden sonra, Büyükelçi, protestolarını sıklaştırıp sertleştirdi. Bu defa "başıbozukların cezalandırılmasını" istemeye başladı.

Bu baskılar sonunda, 1876 Temmuz ayından itibaren başıbozukların astırılmasına başlandığı görülmektedir. İngiliz tahkik memuru Baring, 20 Temmuzda, "Yenimahalle olayında... birçok başıbozuk tutuklandı, bunların Binbaşısı yargılanıp mahkûm edildi ve hepsi bir günde idam olundu" diyor (F.O. 424/43, p. 2, No 2/1, Baring to Elliot, Philippopoli, July 20, 1876: "In the affair of Yeni Mahalle... a number of Bashi-Bazouks were arrested and their Bimbashi... was tried, sentenced, andexecuted all in one day.").

22 Temmuzda Baring Filibe'den şunları yazıyor: "Hasköy olayına katıldığı için bir başıbozuk bu sabah asıldı... İki başıbozuk da burada (Filibe) şu anda asılmış bulunmaktadır.” (F.O. 424/43, p. 16, No 27/1, Baring to Elliot, Philippopoli, July 22, 1876: "A Bashi-Bazouk was hung this moming for having taken part in the Haskeui affair... Two have now been hung here." Baring, aynı zamanda, Hacı Murad kumandasındaki başıbozuklardan 14 kişinin müebbet hapse, 11 kişinin de çeşitli hapis cezalarına çarptırıldıklarını belirtiyor. Öte yandan Burgas'daki İngiliz Konsolosu Brophy, yine 22 Temmuzda, "dün bir başıbozuk asıldı" diye bildiriyor.).

Fakat İngiltere, bu cezalandırmaları yeterli bulmamış ve daha fazla Türkün cezalandırılması için baskılarına devam etmiştir.

1876 Ağustos ve Eylül aylarında, "başıbozukların cezalandırılması" için üst üste teşebbüs ve baskılar yapıldı. Bulgar ayaklanmasının bastırılmasını yerinde tahkik için Temmuz ayında Filibe sancağına gönderilmiş olan Baring, Eylül ayında yeniden oraya gitti ve başıbozukların yargılanması sırasında mahkemede hazır bulundu. Bulgar isyancıları için af ilân edildiği sırada, Türklerden birçok kişi yeniden tevkif edildi (F.O. 424/43, p. 472, No 788, Elliot to Derby, Therapia, September 12, 1876, No 991: "I was informed yesterday that, ... the Porte has ordered the immediate trial and arrest of the principal leaders of the Bashi Bazouks...").

21 Eylül 1876'da, İngiltere Dışişleri Bakanı Derby, serbest bırakılan Bulgarlara maddî yardım yapılması, aynı zamanda başıbozukların cezalandırılması için Sultan nezdinde yeniden teşebbüse geçilmesi talimatını verdi (F.O. 424/43, p. 453, No 758, Derby to Elliot, September 21, 1876, No 572: "Her Majesty's Government desire that Your Excellence will demand a personal audience of the Sultan, and communicate to His Majesty in substance the result of Mr. Baring's inquiries, mentioning by name Shefket Pasha, Hafız Pasha, Tossoun Bey, Achmet Agha, and the other officials whose conduct he has denounced. "Y. E. will, in the name of the Queen and H. M.'s Government, call for reparation and justice, and urge that the rebuilding of the houses and churches should be begun at once, and necessary assistance given for the restoration of the woollen and other industries, as well as provision made for the relief of those who have been reduced to poverty...").

7 Ekimde İngiliz Büyükelçisi Elliot, Sultanla görüşüp başıbozukların cezalandırılmasını tekrar istedi (F.O. 424/44, p. 203, No 400, Elliot to Derby, Therapia, October 7, 1876: H... At a private audience of the Sultan I executed the instructions contained in your despatch No 572 of the 21st of September, in respect to the measures which Her Majesty's Government expect to be taken for the relief of the suffering Bulgarians, and for the punishment of the persons chiefly implicated in the cruelties perpetrated upon them." Aynı şekilde Elliot, bir başka telgrafında, Bulgar ayaklanmasının bastırılmasında şiddet kullananların bir an önce cezalandırılması için Sultan nezdinde teşebbüs yaptığını bildirmektedir: F.O. 424/44, p. 91-92, No 165, Elliot to Derby, Therapia, Oct. 7, 1876. Telegraphic).

1876 yılının sonbahar ve kış aylarında, Bulgar ayaklanmasının bastırılmasında rol almış Türk halk gönüllüleri komutanlarının hemen hepsi tutuklandı (F.O. 424/45, p. 24-25, No 69/1, Baring to Elliot, Philippopali, October 12, 1876: "Achmet Agha and Tossoun Bey were under arrest... The other persons who have been arrested for their connection of the Batak affair are Alish Pehlivan of Bania, Achmet Tchaush of Derkova and Hafouz Effendi of Rakitova. Orders also have been sent to arrest the son of Achmet Agha... and Bektash Metto of Rakitova." F.O. 424/45, p. 27, No 69/3, Baring to Elliot, Philippopoli October 15, 1876: "Yesterday the Commissian examined Latif Effendi of Nevrokop, who had been arrested as aleader of Bashi-Bazouks at Batak.").

Yıl sonunda İstanbul Konferansı toplandığı sırada, bunların cezalandırılması için Türkiye üzerine yapılan baskı daha da şiddetlendi. İstanbul Konferansında İngiltere'yi Lord Salisbury temsil ediyordu. Bu defa Türkiye üzerindeki baskılar Salisbury aracılığıyla devam ettirildi.

24 Kasım 1876 günü İngiliz Dışişleri Bakanı Derby, Salisbury'ye verdiği talimatta, zarar görmüş Bulgarlara Türkiye'nin 30.000 Lira tazminat ödemesi, buna karşılık Bulgar ayaklanmasının bastırılmasında şiddet kullandıkları söylenen başıbozukların şiddetle cezalandırılması için Babıâli nezdinde "yeniden ve çok ciddî" teşebbüs yapılmasını emretti (F.O. 424/37 - Confidential 3089, p. 13-14, No 12. Derby To Salisbury, November 24, 1876, No 14: H... To convey to the Porte a further and very serious warning with regard to the manner in which the outrages committed on the population in Bulgaria are being allowed by the Turkish Government to remain without adequate redress...").

Salisbury, bizzat Sultanla görüşüp talimatı yerine getirdi, başıbozukların şiddetle cezalandırılmasını istedi. Aynı zamanda şimdiye kadar cezalandırılmış olanları İngiltere'nin kâfi bulmadığını belirtti (F.O. 424/37, p. 112, No 130, Salisbury to Derby, Pera, Dec. 26, 1876, No 57: “I had the honour of a long audience with H. M. the Sultan this afternoon... I took the opportunity of executing the instruction conveyed to me... and pointed out to His Majesty the deep abhorrence which had.been excited in England by the crimes committed in Bulgaria last summer... At the same time I pressed upon H. M. the regret and indignation with which the impunity of the chief offenders has been viewed in England." Yine Salisbury Derby'ye, bir ba§ka yazısında şunları bildiriyor: "I executed your instructions in protesting against continue d failure to punish atrocity criminals." İbid. p. 49, No 9?).

Bu baskılar üzerine, 1876 kış aylarında yeniden birçok başıbozuk idam edildi. Filibe'de başıbozukları yargılayan beş kişilik mahkemenin üyelerinden ikisi Türk, üçü Hıristiyan idi. Bu mahkeme, Aralık ayında Dospatlı Ahmet Ağayı idama mahkum etti (F.O. 424/46, p. 284, No 443, Elliot to Derby, Constantinople December 27, 1876, Telegraphic. Confidential: "Mr. Baring informs me that Achmet Agha has been condemned to death by a majority of five to one." F.O. 424/49, p. 126, No 237/2, Baring to Jocelyn, Philippopolis, January 28, 1877: "Metto Bektash Ahmet of Rakitovo... had been surrendered, he is condemned to death." Bu insanları idama mahkûm ettirip astıran mahkeme şu kimselerden kuruluydu: Sadullah, Yovanço, Salim, İkiades ve Wassa. (F.O. 424/48, p. 87, No 124/3). Bunlardan Yovanço Bulgar, İkiades Rum, Wassa ise Katolik Arnavut idi.). Arkasından Metto Bektaş Ağa idam edildi. İdamlar, müebbet ve ağır hapis cezaları böylece devam edip gitti.

Bulgar ayaklanması sonunda Bulgarların serbest bırakılması, Türklerin ise cezalandırılması için Türkiye'ye pek sert baskılar yapılırken, bir başka baskı konusu da Sırbistan ile mütareke yapılması noktasında toplandı. 1876 Temmuzundan beri süren Türk-Sırp savaşı, aynı yılın sonbaharında Türkiye lehine dönmüştü. Türkiye'nin bu devleti yenmesinden korkuldu. Bu defa Sırpları kurtarmak için harekete geçildi. Bu konuda da İngiltere ve özellikle Rusya Türkiye üzerine şiddetli baskılar yaptılar. İngiltere Dışişleri Bakanı Derby, İstanbul Büyükelçisi Elliot'a gönderdiği 6 Eylül 1876 tarihli talimatta, mütareke yapılması için Türkiye nezdinde sert teşebbüste bulunmasını istedi ve aksi takdirde Osmanlı İmparatorluğunun yıkılmasını önlemek için İngiltere'nin hiçbir şey yapamayacağını bildirdi (F.O. 424/47 - Conf. p. 21, No 76, Derby to Elliot, September 6, 1876, Telegraphic: "...Warn the Turkish Ministers that if proposal for armistice is rejected, Her Majesty's Government can do nothing more to prevent the ruin which they will have brought on the Empire.").

Rusya daha da ileri gitti. 26 Eylül 1876 günü Rusya, Bosna-Hersek'in Avusturya tarafından, Bulgaristan'ın Rusya tarafından ve İstanbul Boğazı’nın da müştereken işgal edilmesini İngiltere'ye gizlice teklif etti (F.O. 424/47, p. 44, No 167, Elliot to Derby, Therapia, September 26, 1876, Te1egraphic. Most confidential: "The Russian Ambassador has communicated to me today confidential proposals from his Government to us and to Austria that if the Porte refuses offered conditions of peace, the following steps should be taken: 1. Occupation of Bosnia by Austrian force, 2. Occupation of Bulgaria by Russian force, 3. Entrance of united fleets of all nations into the Bosphorous.").

31 Ekim 1876 günü de Rusya Büyükelçisi İgnatiev, Türkiye'ye 48 saatlik bir ültimatom verdi ve mütareke kabul edilmediği takdirde Rusya Büyükelçiliğinin bütün personeli ile birlikte İstanbul'u terk edeceğini bildirdi (Général Ignatiew â Safvet Pacha, Buyukdéré, â 19/31 Octobre 1876: "... Le soussigne est done charge de declarer ii la Sublime Porte, au nom de Sa Majesté, que si, dans l'espace de deux fois vingt quatre heures apres la remise de la présente note, un armistice effectif et inconditionnel de six semaines ii deux mois, embrassant tous les combattants, n'est pas conclu et des ordres peremtoires ne sont point transmis aux Commandants des troupes ottomanes pour arreter immédiatement toutes les operations militaires, il devra quitter Constantinople avec tout le personnel de l'Ambassade Impériale". F.O. 424/45, p. 148-149, No 333/1).

Bu, diplomatik ilişkilerin kesileceği, Rusya'nın savaşa kadar gidebileceği tehdidi idi. Bu tehdit karşısında Türkiye, hemen ertesi günü, 1 Kasımda mütarekeyi kabul etmek zorunda kaldı (Safvet Pacha â Général Ignatiew, le 1 er Novembre 1876: "... pour donner une nouvelle preuve de ses sentiments de conciliation et de sa déférence aux voeux exprimés par le Cabinet Imperial de St. Petersbourg, comme par les autres Grandes puissances, la Sublime Porte consent â la conclusion d'un armistice pur et simplede deux mois â partir d'aujourd' hui meme. Elle vient en conséquence de transmettre des ordres aux Commandants des troupes Impériales pour arreter immédiatement les opérations militaires sur tout le théâtre de la guerre." F.O. 424/45, p. 149, No 333/2).

Fakat bu, buhranın yatışması demek değildi. Tersine, gelişmeler Türk-Rus savaşına doğru gidiyordu.

12 Kasım 1876 günü Rusya kısmı seferberlik ilân etti (Gortchakow aux Missions etrangéres, du 1/13 Novembre 1876: "... Sa Majeste l'Empereur a jugé necessaire de mobiliser une partie de son armée." F.O. 424/46, p. 163, No 282).

İstanbul Konferansı bu hava içinde toplandı...

Bulgarların ruhuna, kalbine hitap eden ilk eser Aynoroz ormanlarındaki ibadethanelerden birine mensup Ayaz Paisiy adındaki papazın yazmış olduğu “Bulgar Tarih”i şu sözlerle başlıyor:

“Ey sen, ahmak esir, neden kendine Bulgar demeye utanıyorsun? Vaktiyle muzaffer ordularını İstanbul'un surları altına kadar getirrneye muvaffak olan kralların yok muydu? Aman dilerneye mecbur ettiği imparator Nikoforos'un altın kenar çekilmiş kafatasınm içinde köpüklü şarap içen Car Krum'un kim olduğunu unuttun mu? Mağrur Romalınm huzurunda diz çöküp İstanbul'un anahtarlarını takdim ettiği Büyük Simeon'nu? Yunanistanı fetih ve Draç'ı işgal eden kudretli Samuil'in kimler olduğunu artık bilmiyor musun? Bunlar Rumiarın çizyecileri oldukları Bulgar çarları değil miydi? Ey bedbaht esir, kendine tekrar sahip ol, Bulgarlıkla iftihar et, vatanını, vatanının lisanını öğrenmeye çalış!...”

(Word dosyalarındaki resimler, üzerine tıklayıp, beliren dörtgenleri istenen yöne sürükleyerek büyütülebilir. S.K.)

Pantolonu işaretli olan komiteci Kişov, Bulgaristan Başvekilidir. İhtilâlci bayrağı altında toplanan komitecilerle arkadaşlık ediyor. Artık Bulgaristan hükûmeti ne yüzle, “Biz komitecilerin cinayetlerinden mesul değiliz” diyebilir ki? Komiteciler, Başvekilin hempalarıdır.

Komitecilerin vahşetlerinden bir örnek. Katledilmiş Müslümanlar. Komitecilerin silâh kaçırması. Komiteciler kolaylıkla iki martini

tüfeği kaçırabiliyorlardı. Onları yakalamak, büyük bir maharete

mütevakkıftı. Bu hususta Rumeli Balkanlar’ında bu haydutlarla

başa çıkmak müşkül idi.

(Martini, İt. özel adından; tek kurşun atan bir çeşit tüfek. S.K.)

Taasup levhalarından. Selânik’te Balkan mutaasıpları Zulüm levhalarından iktibas edilmiştir. Zorla Hırıstiyan edilen

yakaladıkları Müslümanları durdurarak feslerine tebeşirle Müslüman kızları. Ey, gençler, bu biçareleri ne zaman kurtaracağız?

haç çizerler, zorla istavroz çıkartırlardı. Buna çalışmazsak, düşmanlar yarın buraya, Anadolu’ya da gelirler

(Yunan ile Bulgar bayraklarına dikkat! S.K.) ve hepimizin ailelerini bu vahşetlere giriftar ederler.

Sofya, Haziran 2004

Denizde damla sayılan şu ana kadarki belgeleri göz önünde bulundurduktan sonra, sevgili Yaprak’ın bu yılın Haziran ayında çekmiş olduğu resimlerde pek de “masum”, hatta “sevimli” görünen papazlara bakarken neler hissettiğimi, dilerim artık az çok anlarsınız. Bulgaristan’da yeniden moda olan kilise “aşkını” yorumsuz olarak sunuyorum. S.K.

Bir oğlanın vaftiz töreni ve... ... o esnada kilise korosu.

14 yaşına kadar inançsız olup, sonra “birden” vaftiz olmaya karar veren genç bir kız.

Ve: Hamile bir gelin adayının nikâh töreni!...