118.) The interrogative adverb of place, related to the interrogative pronoun "kiu" is "kie", where, in (at) what place. If the verb in the sentence expresses motion toward the place indicated by "kie", the ending "-n" is added, forming "kien", whither (where):
Kie li estis kaj kien oni forpelis lin. Where was he and whither did they drive him (away)? -- Li miros kie lia nepo estas. He will wonder where his grandson is. -- Mi ne scias kien li kuris. I do not know where (whither) he ran.
119.) The past active participle, (for the characteristics of a participle see 108) expressing what the word modified "did" or "has done", ends in "-inta", as "vidinta", having seen, "irinta", gone, having gone:
La falintaj folioj estas brunaj. The fallen leaves are brown. -- Kiu estas la viro salutinta nin? Who is the man having greeted (who greeted) us? -- Oni forgesas la foririntajn personojn. One forgets the departed persons (the persons who have gone away).
120.) Adverbs may be derived from prepositions whose sense permits, by use of the adverb ending "-e":
Antaŭe li studis la geometrion, previously he studied geometry. -- Poste li studis la germanan, afterwards he studied German. -- Li marŝis antaŭe, ne malantaŭe, he walked in front, not behind. -- Dume la viroj staris ĉirkaŭe, meanwhile the men stood roundabout. -- Ili venis kune kaj sidis apude, they came together and sat near by.
121.) An adverb expressing place or direction is given the ending "-n" when used with a verb expressing motion toward that place or direction (69, 118, etc.):
Ĉu li rajdis norden aŭ suden? Did he ride north or south(ward)? -- Ni kuris antaŭen, ne malantaŭen, we ran forward, not back. -- La bukedo falis eksteren kaj suben, the bouquet fell out and underneath. -- Li estis marŝanta hejmen, he was walking home (homeward).
[Footnote: The adverb may precede the verb and be united with it by simple jŭtaposition, if the resulting word is not too long:
"Li hejmeniris", he went home (he "home-went"). -- "Ni antaŭeniros", we shall advance (go forward). -- "La bukedo subenfalis", the bouquet fell underneath.]
122.) The suffix "-eg-" may be added to a root to augment or intensify its meaning, thus forming an "augmentative" of the root:
barelego, hogshead (from "barelo", barrel). -- bonega, excellent (from "bona", good). -- malbonege, wickedly, wretchedly (from "malbone", badly, poorly). -- domego, mansion (from "domo", house). -- ploregi, to sob, to wail (from "plori", to weep). -- treege, exceedingly (from "tre", very).
Nu, kia pluvego okazis hieraŭ vespere! Post kvieta varmega mateno, subite multaj nuboj kovris la ĉielon. La aero ŝajnis peza, kaj estis tute silenta kelkan tempon. Tiam forte blovanta vento frapegis la arbojn, kaj komencis fortege skui la branĉojn. Multege da polvo kaj malgrandaj pecoj da papero dancis kaj flugis ĉirkaŭen en la aero, kaj ankaŭ ĉielen. Falis tiam kelkaj grandaj gutoj da pluvo, kaj ni sciis ke la pluvego estas venanta. Ni malfermis niajn ombrelojn, kaj kuris antaŭen, por iri hejmen antaŭ ol falos multe da pluvo. La fulmo tiel ofte brilis ke ni fermis la okulojn pro ĝi, kaj treege ĝin timis. Preskaŭ tuj la tondro sekvis ĝin. Tondris tiom kaj tiel laŭtege ke la bruo ŝajnis frapi kontraŭ niajn kapojn. Tiam komencis subite pluvegi, sed je tiu tempo ni estis preskaŭ sub la tegmento de nia domo. Dume la vento pli kaj pli blovegis, kaj ju pli forte ĝi blovis, des pli peze la gutoj da pluvo falis teren, kun multege da bruo. Mi opinias ke mi malofte antaŭe vidis tian pluvegon. La sekvintan tagon mi promenis tre frue, kaj vidis ke la pordego al la ĝardeno de mia avo estas kuŝanta sur la tero. Apude mi vidis ventoflagon falintan de la tegmento de tiu granda ĉevalejo. Velkintaj floroj kuŝis sur la tero ĉirkaŭ mi, kaj inter ili estis branĉoj falintaj de la arboj, ĉar la grandega forto de la vento forrompis eĉ ĉi tiujn. Sur malgranda branĉo restis nesto, sed kie estis la birdoj! Mi serĉis la junajn birdojn sed tute ne povis trovi ilin, tial mi opinias ke ili forflugis antaŭ ol la ventoj forrompis de la arbo ilian malgrandan hejmon. Mi ne scias kien ili flugis, sed mi opinias ke ili flugis suden al la arboj en tiu granda kampo trans la rivero.
1. While we were walking home (121) from school yesterday, it rained very suddenly. 2. What a storm it was! 3. We were talking about the lessons in geometry, and were looking at these books about the German language. 4. So we did not see the clouds in (on) the sky. 5. Well, we forgot about examinations and began to wonder where to go. 6. We did not know whether we had enough time to run even to Grandfather's house before it would rain. 7. Many papers fell out of our books, and the wind caught them. 8. The wind chased them away from us, and they seemed to dance around in the air. 9. However, we easily caught and gathered them, and then we ran forward. 10. Suddenly it thundered very loudly, and we saw the brilliant lightning in the sky. 11. We almost closed our eyes for the lightning. 12. Big drops of rain fell heavily and struck the dust violently. 13. The air was heavy and still then, and the storm immediately followed the few drops of rain. 14. We hastened across the street, and ran faster and faster. 15. We were exhausted (122) and our clothes were exceedingly wet before we were in the house. 16. The rain was dropping from the roof, but we ran through it, and knocked on the door. 17. We rested some time here, before going home.
123.) The interrogative temporal adverb, related to the interrogative pronoun "kiu", is "kiam", when, at what time?
Kiam li serĉos min? When will he look for me? -- Oni miras kiam li venos, they wonder when he is coming (will come). -- Kiam falis tiuj gutoj da pluvo? When did those drops of rain fall?
124.) The compound tense formed by using the past active participle with the present tense of "esti" is called the "perfect tense". It differs from the aoristic past tense (35) and from the imperfect (113) by expressing an act or condition as definitely completed or perfected. The conjugation of "vidi" in the perfect tense is as follows:
mi estas vidinta, I have seen (I am having-seen). -- vi estas vidinta, you have seen (you are having-seen). -- li (ŝi, ĝi) estas vidinta, he (she, it) has seen (is having-seen). -- ni estas vidintaj, we have seen (we are having-seen). -- vi estas vidintaj, you have seen (you are having-seen). -- ili estas vidintaj, they have seen (they are having-seen).
125.) The general situation of a person, object or action is expressed by the use of the preposition "ĉe", at, at the house of, in the region or land of, among, with, etc.:
Li staris silente ĉe la pordego, he stood silently at the gate. -- Li loĝas ĉe mia avo, he lives (dwells) at my grandfather's. -- Ili estas ĉe la lernejo, they are at the school. -- Li restos ĉe amikoj, he will stay with (at the house of) friends. -- Li vizitos ĉe ni morgaŭ, he will visit at-our-house tomorrow.
126.) Words expressing a collection, group or assemblage of similar persons or things, as "forest" (collection of trees), "army" (assemblage of soldiers), etc., may be formed by the use of the suffix "-ar-". This suffix may itself be used as a root to form "aro", "group, flock", etc., "are", in a group, by throngs, etc. Words formed with the suffix "-ar-" are called collectives:
arbaro, forest (from arbo, tree). -- ĉevalaro, herd of horses (from ĉevalo, horse). -- kamparo, country (from kampo, field). -- libraro, collection of books, library (from libro, book). amikaro, circle of friends (from amiko, friend).
127.) The general word for "time" in the sense of duration, or suitability (as "the proper time"), is "tempo". The word "fojo", time, occasion, refers to the performance or occurrence of an act or event, in repetition or series:
Mi ne havas multe da tempo, I have not much time. -- Li venis multajn fojojn, kaj la lastan fojon li restis longan tempon, he came many times, and the last time he remained a long time. -- Kelkajn fojojn laŭte tondris, several times it thundered loudly. -- Multe da fojoj ni fermis la okulojn pro la fulmo, many times we closed our eyes on account of the lightning.
128.) Proper nouns, that is, nouns which are names of persons, cities, countries, etc., are given Esperanto spelling if they are names of continents, countries, large or very well-known cities, or if they are first (Christian) names of persons, as "Azio", Asia, -- "Skotlando", Scotland, -- "Bostono", Boston, -- "Johano", John, -- "Mario", Mary. -- Surnames and names of places which are small or not well known are more often quoted in the national spelling. The pronunciation may be indicated in parentheses, as "Mt. Vernon" ("Maŭnt Vernon"), "Roberto Bruce" ("Brus"), "Martinique" ("Martinik'"), etc.
arane-o = spider. -- ramp-i = to crawl. -- Azi-o = Asia. -- rekt-a = direct, straight. -- ĉe = at (125). -- rimark-i = to notice. -- fin-o = end, ending. -- send-i = to send. -- foj-o = time, instance (127). -- Skotland-o = Scotland. -- kiam = when (123). -- soldat-o = soldier. -- pacienc-o = patience. sukces-i = to succeed. -- pied-o = foot. supr-e = above. -- plafon-o = ceiling. -- venk-i = to conquer.
Oni rakontas la sekvantan interesan rakonton pri Roberto Bruce, reĝo antaŭ multaj jaroj en Skotlando. Okazis ke li estis rigardanta la soldataron de siaj malamikoj, de la fenestro de granda ĉevalejo. Por povi rigardi plej facile, kaj ankaŭ por sin kaŝi, li forsendis siajn soldatojn kaj restis la tutan tagon sub tiu tegmento. Kvankam la ĉevalejo estis granda ĝi estis malnova, kaj li opiniis ke la malamikoj ne serĉos lin tie. Je la fino de la tago li subite rimarkis araneon sur la muro apud si. La araneo estis rampanta supren, sed baldaŭ ĝi falis en la polvon ĉe liaj piedoj. Tuj la falinta araneo komencis alian fojon supren rampi. Alian fojon ĝi falis teren, sed post ne longe ĝi komencis rampi alian fojon. "Kia pacienco!" diris la reĝo al si. "Mi ne sciis ke la araneo havas tiel multe da pacienco! Sed kien ĝi nun estas falinta?" Li rigardis ĉirkaŭen kaj fine ("finally") li vidis la falintan araneon. Kun granda surprizo li rimarkis ke ĝi estas komencanta supren rampi. Multajn fojojn ĝi supren rampis, kaj tiom da fojoj ĝi falis malsupren. Fine, tamen, ĝi sukcese rampis ĝis la plafono. La reĝo malfermis la buŝon pro surprizo, kaj diris al si "Kiam antaŭe mi vidis tiom da pacienco! Mi opinias ke la fina sukceso de tiu malgranda araneo donas al mi bonegan lecionon. Mi estas ofte malsukcesinta, sed malpli ofte ol tiu araneo sur la muro. Mi estas perdinta multe da soldatoj, kaj la malamikoj estas venkintaj multajn fojojn, ĉar ili havas multe pli grandan nombron da soldatoj. Tamen, mi estos pacienca, ĉar oni ne scias kiam li fine sukcesos." La sekvintan tagon, la reĝo Roberto Bruce komencis treege labori kontraŭ siaj malamikoj. Post mallonga tempo li bone sukcesis, kaj tute venkis la malamikojn en granda venko ĉe Bannockburn (Banokb'rn).
1. Although the enemies of Robert Bruce conquered him many times, he finally conquered them in Scotland, because he was patient and very courageous. 2. He was sitting in a large stable, to hide (himself), and also in order to (98) look directly from its roof (at) the soldiery (126) of the enemy. 3. At the end of the day he noticed a spider crawling up (ward) on the wall. 4. The spider fell suddenly into the dust and lay at the king's feet, but soon began to crawl up. 5. "Where does it wish to go?" said the king to himself. 6. "What patience it shows! It has crawled up and fallen down a great many times." 7. Finally however the spider succeeded, and crawled up to the ceiling. 8. The king said that he had learned a lesson from the patient spider. 9. He said "Although the enemy have conquered many times, because they have a larger number of soldiers, I shall finally succeed against them." 10. Soon it happened that the wind blew violently, and a rainstorm occurred. 11. The blast shook the foliage (126) on the trees, and broke away many small branches. 12. A group of soldiers ran right ("rekte") toward the stable, and Robert Bruce was much afraid that they would find him. 13. But they merely stole the horses there, and rode away.
129.) The interrogative adverb of motive or reason related to the interrogative pronoun "kiu" is "kial", why, wherefore, for what reason:
Kial la araneo supren rampis? why did the spider crawl up? -- Mi demandos kial li rimarkis ĝin, I will ask why he noticed it.
130.) The infinitive may be used as the subject of a verb.
[Footnote: Cf. the complementary infinitive (28), equivalent to the object of a verb, and the use of the infinitive after the prepositions "por", "anstataŭ", "antaŭ ol" (98).] Any modifier of the infinitive is necessarily adverbial. An indefinite personal object (or pronominal complement of a preposition) after an infinitive used as subject is expressed by the reflexive pronoun "si":
Promeni estas granda plezuro, to go walking is a great pleasure. -- Promeni estas agrable, to go walking is pleasant. -- Ĉu estas facile rigardi la plafonon? Is it easy to look at the ceiling? -- Estas bone sin helpi, it is well to help oneself. -- Paroli al si estas malsaĝe, to talk to oneself is silly.
131.) A present act or state which began in the past is expressed by the present tense (instead of by the past as in English):
Mi estas ĉi tie de lundo, I have been (I am) here since Monday. -- De Marto mi studas tiun lingvon, since March I have been (I am) studying that language. -- Ili estas amikoj de tiu tago, they have been (they are) friends from that day. -- Ni loĝas tie de antaŭ kelkaj monatoj , we have been living (we are living) here since some months ago.
[Footnote: Cf. German "er ist schon lange hier", he has already been here a long time, French "je suis ici depuis deŭ ans", I have been here two years, etc.]
132.) The suffix "-ul-" is used to form nouns indicating a person characterized by or possessing the distinguishing trait, character or quality in the root:
junulo, a youth, a young man (from "juna", young). -- belulino, a beauty, a belle (from "bela", beautiful). -- maljunulo, an old man (from "maljuna", old). -- saĝulo, a sage, a wise man (from "saga", wise). -- malriĉulino, a poor woman (from "malriĉa", poor).
[Footnote: Cf. the English adjectives "quer-ul-ous", "cred-ul-ous", "garr-ul-ous", etc., and the Latin nouns "fam-ul-us", a servant, "fig-ul-us", a potter, and "leg-ul-us", a gatherer.]
133.) The verb "loĝi", "to reside, to dwell, to lodge", must not be confused with "vivi", which means "to live" in the sense of "to be alive":
Li loĝas apude, he lives near by. -- Li vivis longan tempon, he lived a long time. -- Vivi feliĉe estas pli bone ol loĝi riĉe, -- to live happily is better than to live (lodge) richly.
afabl-a = amiable, affable. -- kial = why (129). -- afer-o = thing, matter, affair. -- mejl-o = mile. -- balanc-i = to balance, to nod. -- okulhar-o = eyelash. -- -barb-o = beard. okulvitr-oj = spectacles. -- batal-o = battle. pens-i = to think, to ponder. -- brov-o = eyebrow. -- vang-o = cheek. -- bukl-o = curl (of hair). -- verand-o = porch, veranda. -- har-o = hair. -- viv-i = to live (133).
Mia avo estas tre afabla persono. Li estas maljunulo kun blankaj haroj kaj blanka barbo. Li havas bluajn okulojn, kaj la brovoj super ili estas eĉ pli blankaj ol liaj haroj. Kvankam li loĝas en nia vilaĝo de antaŭ kelkaj jaroj, li antaŭe loĝis en Skotlando. Antaŭ multaj jaroj li estis soldato, kaj li ofte parolas al mi pri la bataloj kaj venkoj de tiu tempo. Sidi kviete sur la verando kaj rakonti tiajn rakontojn al la nepo ŝajne donas al li multe da plezuro. Multajn fojojn je la fino de la tago li sidas tie, kaj parolas pri tiaj aferoj ĝis malfrua horo de la vespero. Sidi ĉe liaj piedoj kaj aŭdi liajn rakontojn estas tre interese al mi. Komence, dum mi estas ĉe li, mi kutime demandas "Ĉu oni sukcesis en tiu batalo?" Tuj li balancas la kapon kaj komencas pacience rakonti pri la venkoj kaj malvenkoj ("defeats"). Li malofte respondas "Mi ne scias," al miaj demandoj "Kiam," kaj "Kial." Kelkajn fojojn li diras "Mi havas tiun opinion, sed mi ne bone scias pri la tuta afero, kaj mi miras ĉu aliaj personoj scias pli bone." Ĉar li estas multe studinta kaj pensinta, liaj opinioj estas treege interesaj. Li ĝojas tial ke mi demandas pri aferoj okazintaj ("things that have happened"), ĉar tiaj demandoj montras ke mi ankaŭ pensas pri ili. Mia avino estas malgranda, kun belaj bukloj da tute blankaj haroj. Ŝi havas belajn brunajn okulojn, kun longaj nigraj okulharoj. Oni diras ke antaŭ multaj jaroj ŝi estis belulino. Eĉ nun estas plezure rigardi ŝin, kaj vidi ŝiajn ruĝajn vangojn. De antaŭ kelkaj jaroj ŝi portas okulvitrojn por legi aŭ skribi aŭ kudri, kaj ŝi bezonas ripozon post malmulte da laboro. Promeno de eĉ mejlo estas tro longa nun por la avino. Oni diras ke ŝi ne vivos tre longan tempon, kaj tia penso donas malĝojon al ni, ĉar ni treege amas la afablan paciencan avinon.
1. Our grandfather is an old man, and they say that he will not live much longer. 2. He is not very strong, and can not take ("fari") long walks. 3. The mile between his house and ours now seems long to him. 4. He prefers to sit quietly in the house or on the veranda, and think, nearly all day long (the whole day). 5. He is very amiable, and can tell exceedingly interesting stories, about the victories and defeats which happened (119) many years ago. 6. Such things are wicked I think, and I am very glad that (83) such battles do not happen now. 7. Grandfather has a long white beard and much white hair. 8. It is very interesting to hear his stories, and also to look directly at him while he is telling them. 9. He tells such stories with great pleasure. 10. Although he has lived with (125) us since February (131), he does not know (117) a great many of the neighbors, or of the other persons living (133) near. 11. Grandmother has blue eyes, red cheeks, and soft white curls. 12. She speaks slowly, with a sweet voice, and is very patient. 13. Today she said to me "Good morning, my dear (132), I have lost my spectacles. Will you look-for them for me?" I nodded (the head) and soon found the spectacles.
134.) The interrogative adverb of manner or degree, related to the interrogative pronoun "kiu", is "kiel", how, in what way, to what degree:
Kiel oni vivas en tia aero? How do people live in such air? -- Kiel afabla ŝi estas! How amiable she is! -- Mi miras kiel la batalo okazis, I wonder how the battle happened. -- Kiel longe li pensis pri ĝi? How long did he think about it?
135.) The compound tense formed by combining the past active participle with the past tense of "esti" represents an act or condition as having been completed at some time in the past, and is called the "pluperfect tense". The conjugation of "vidi" in this tense is as follows:
mi estis vidinta, I had seen (I was having-seen). -- vi estis vidinta, you had seen (you were having-seen). -- li (ŝi, ĝi) estis vidinta, he (she, it) had seen (was having-seen). -- ni estis vidintaj, we had seen (we were having-seen). -- vi estis vidintaj, you had seen (you were having-seen). -- ili estis vidintaj, they had seen (they were having-seen).
136.) Cardinals are numeral adjectives which answer the question "How many?" The cardinals from one to twelve are as follows:
unu = one. -- sep = seven. -- du = two. -- ok = eight. -- tri = three. -- naŭ = nine. -- kvar = four. -- dek = ten. -- kvin = five. -- dek unu = eleven. -- ses = six. -- dek du = twelve.
137.) With the exception of "unu", none of the cardinals may receive the plural ending "-j" or the accusative ending "-n". That is, they are invariable in form. "Unuj" may be used to mean "some" in contrast to "aliaj", others:
Unuj marŝis, aliaj kuris, some walked, others ran. -- Mi prenis unujn kaj lasis la aliajn, I took some and left the others.
138.) The preposition "el" is used after numeral adjectives expressing a number "out of" some larger number or quantity:
Ses el la knaboj venis, six of the boys came. -- Ok el tiuj libroj estas la miaj, eight of those books are mine. -- El tiuj ĉapeloj mi ŝatas nur unu, of those hats I like only one.[Footnote: The cardinal "unu" must not be used in the sense of the English pronominal "one," as in "I am searching for a book, but not the one on the table", which should be translated "Mi serĉas libron, sed ne tiun sur la tablo."]
139.) A substantive in the accusative case may be used, instead of a prepositional phrase or an adverb, not only to express measure (duration) of time (91), but also to express measure of weight, price, length, etc.:
Li marŝis dek unu mejlojn, he walked eleven miles. -- La parko estas larĝa tri mejlojn, kaj longa kvar mejlojn, the park is three miles wide and four miles long. -- La tablo pezas dek du funtojn, the table weighs (is heavy) twelve pounds.
Mi rakontos al vi kian familion ni havas. Ni estas ses personoj kaj ni loĝas en ĉi tiu domo de antaŭ preskaŭ kvar jaroj. Antaŭ ol veni ĉi tien al la urbo, ni estis loĝintaj tri jarojn en kvieta vilaĝo en la kamparo. Mia patro estas alta, kun grizaj haroj kaj griza barbo. Kvankam li ne estas riĉulo, li tamen havas sufiĉe da mono por vivi kontente kaj feliĉe. Li ŝatas marŝi, kaj ofte li estas marŝinta kvin aŭ ses mejlojn por unu promeno. Unu fojon mi demandis "Kiel vi povas marŝi tiel multe?" Li respondis "Dum mi estis junulo mi estis soldato, kaj tiam mi estis tre multe marŝanta. Tial mi ne forgesas la plezurojn de longaj promenoj." La patrino estas malpli alta ol mi, kaj kiel bluajn okulojn ŝi havas, sub nigraj okulharoj kaj nigraj brovoj! Ŝiaj haroj estas nigraj kaj buklaj, kaj ŝiaj vangoj estas ruĝaj. Ŝi havas dolĉan voĉon, kaj estas plezuro aŭdi ŝiajn kantojn. Por legi aŭ skribi ŝi kutime portas okulvitrojn. Mi havas du fratojn kaj unu fratinon. La fratino havas dek unu jarojn.
[Footnote: Like French and some other languages, Esperanto commonly uses the verb "to have" rather than the verb "to be", in expressing age:
Li havas sep jarojn, he is seven years old (he has seven years). -- Mi havis dek jarojn tiam, I was ten years old (I had ten years) then.]
Unu el la fratoj havas ok jarojn, la alia havas dek du jarojn. Ili povas bonege kuri, rajdi, kaj fari aliajn interesajn aferojn. Ili lernis siajn lecionojn en la lernejo tiel bone ke ses fojojn en unu monato oni laŭdis ilin. Ni multe ĝojis pri tiom da laŭdo por la fratoj. La fratino estas malpli forta, tamen ŝi ofte promenas kun ni eĉ du aŭ tri mejlojn. La avino ankaŭ loĝas ĉe ni de antaŭ sep aŭ ok jaroj. Unu el ni kutime restas ĉe la hejmo kun ŝi, dum la aliaj promenas, ĉar ŝi ne estas sufiĉe forta por marŝi eĉ unu mejlon. Mi ofte miras kial ŝi preferas sidi sur la verando, kaj mi demandas al ŝi "Ĉu vi estas tro laca por marŝi?" Ŝi kutime balancas la kapon kaj diras "Jes, mia nepo, mi estas tro laca."
1. Three and four make seven. 2. Two and six make eight. Five and six make eleven. 3. Seven and five make twelve. 4. I have been studying geometry since five months ago, and German since January. 5. I have read three German books, but I shall not be able to talk in this language until after August. 6. To learn how to speak such a language is a difficult matter. 7. Nine of the children in our school are now studying German with me. 8. Some learn it easily, others do not like it. 9. Three of the boys and two of the girls in that school are German. 10. They had resided four years in a large city, but I think (that) they live more contentedly in our quiet village. 11. They can not talk with us very well, but merely nod their heads when we talk to them. 12. I had not seen them before they came to school, although they are neighbors of ours. 13. They are amiable children, with blue eyes, red cheeks, and yellow hair. 14. They can ride very well, and often ride eight or ten miles in one day. 15. They usually ride in a park three miles wide and four miles long, where there is but little ("nur malmulte da") dust.
140.) The interrogative adverb of quantity related to the interrogative pronoun "kiu" is "kiom", how much, how many:
Kiom da tempo vi ripozis? How much time did you rest? -- Kiom da sukero kaj kiom da fragoj vi aĉetis? How much sugar and how many strawberries did you buy? -- Ni miras kiom da mono li havos, we wonder how much money he will have. -- Kiom de la leciono vi lernis? How much of the lesson did you learn?
141.) Any modifier of an impersonal verb (50) or of a verb used impersonally, that is, with an infinitive or clause for its subject, or without any definitely expressed or personal subject (as in "it is cold," "it seems too early"), must necessarily be adverbial:
Estas varme en la domo, it is warm in the house. -- Estos malvarme morgaŭ, it will be cold tomorrow. -- Estas bone ke li venis, it is well that he came. -- Estas amuze ke ni forgesis lin, it is amusing that we forgot him. -- Ke vi venis estis tre saĝe, that you came was very wise. -- Estos pli agrable en la salono, it will be pleasanter in the parlor.
142.) The cardinal numerals for the tens, hundreds and thousands are formed by prefixing "du", "tri", "kvar", etc., to "dek", ten, "cent", hundred, and "mil", thousand, respectively.
dudek, twenty. -- sesdek, sixty. -- tridek, thirty. -- sepdek, seventy. -- kvardek, forty. -- okdek, eighty. -- kvindek, fifty. -- naŭdek, ninety. -- cent, hundred.-- mil, thousand -- ducent, two hundred. -- trimil, three thousand. -- kvincent, five hundred. -- kvarmil, four thousand. -- sepcent, seven hundred, etc. sesmil, six thousand, etc.
143.) The cardinals between ten and twenty, twenty and thirty, etc., are formed by placing "unu, du, tri", etc., after "dek, dudek, tridek", etc. (Cf. "dek unu", eleven, "dek du", twelve, 136):
dek kvar = fourteen. -- tridek kvin = thirty-five. -- dek naŭ = nineteen. -- sepdek ok = seventy-eight. -- dudek tri = twenty-three. -- naŭdek ses = ninety-six, etc.
144.) Cardinals containing more than two figures begin with the largest number and descend regularly, as in English:
cent tridek kvin, one hundred and thirty-five. -- kvarcent naŭdek sep, four hundred and ninety-seven. -- sescent du, six hundred and two. -- mil okdek, one thousand and eighty. -- mil naucent dek du, one thousand nine hundred and twelve (nineteen hundred and twelve).
145.) The suffix "-an-" is used to form words indicating an inhabitant or resident of the place denoted by the root, or a member or adherent of the party, organization, etc., denoted by the root. The suffix "-an-" may itself be used as a root, forming "ano", member, etc.
bostonano = Bostonian. -- domano = inmate of a house. -- kamparano = countryman, peasant. -- vilaĝano = villager.
[Footnote: Cf. English "urb-an", "suburb-an", "Rom-an", "republic-an", "Mohammed-an", etc.]
aritmetik-o = arithmetic. -- memor-i = to remember. -- cent = hundred (142). -- mil = thousand (142). -- erar-o = error, mistake. -- minut-o = minute. -- grad-o = grade, degree. -- ricev-i = to receive. -- kalkul-i = to calculate, to reckon. -- sekund-o = second. -- kiom = how much (140). -- superjar-o = leap-year.
Estas malvarme hodiaŭ, kaj tute ne agrable ekster la domo. La urbanoj ne estas promenantaj en la parko, ĉar ili preferas resti en la domoj. Mi ankaŭ restis en la domo, kaj parolis al mia juna frato. Mi helpis lin pri la leciono en aritmetiko, tial ke li baldaŭ havos ekzamenojn, kaj li volas esti preta por skribi tre bonajn respondojn. Mi demandis al li "Kiom faras dek tri kaj dek kvar?" Li respondis ke tiuj faras dudek sep. Tiam mi demandis kiom faras dudek unu kaj tridek kvar. Li kalkulis kvin aŭ ses sekundojn, per mallaŭta voĉo, kaj diris "Ili faras kvindek kvin." Mi demandis kiom faras ducent tri kaj sepcent ok, kaj li respondis ke ili faras naŭcent dek unu. Li tute ne faris erarojn al mi, kaj fine mi diris al li ke li povas bonege kalkuli. Mi opinias ke li ricevos bonan gradon en la ekzamenoj. Post kelkaj minutoj ni komencis paroli pri aliaj aferoj. Mi demandis "Kiom da tagoj en la monato septembro?" La frato respondis "Septembro, novembro, aprilo kaj junio havas tridek tagojn. Kvankam tiuj monatoj havas tiom da tagoj, la aliaj monatoj havas tridek unu tagojn. Sed la monato februaro havas nur dudek ok tagojn." Estas interese lerni pri ĉi tiu monato februaro. Dum tri jaroj ĝi havas dudek ok tagojn, sed en la sekvanta jaro ĝi havas dudek naŭ tagojn. La jaro havanta tian februaron estas la "superjaro." Mi rakontis tiun interesan aferon al la frato, kaj li diris ke li bone memoros ĝin. Li diris ke li ne antaŭe sciis pri la superjaro. Li ne sciis ke la superjaro havas tricent sesdek ses tagojn, kvankam la aliaj jaroj havas nur tricent sesdek kvin tagojn. Li diris ke li ankaŭ memoros pri la nombro da tagoj en la superjaro, kaj ke li rakontos la aferon al la aliaj knaboj.
1. (To be written out in full): 14, 18, 42, 86, 79, 236, 431, 687, 788, 1240, 1885, 9872, 4500, 1912. 2. There are twelve months in a year, and in most of the months of the year there are thirty-one days. 3. There are only thirty days in the months April, June, September and November. 4. There are seven days in a week, and twenty-four hours in a day. 5. Twelve of these hours make the day, and the others make the night. 6. There are sixty minutes in one hour, and sixty seconds in one minute. 7. There are four weeks and also two or three days in one month. 8. In the year there are fifty-two weeks. 9. How many weeks are there in ten years? 10. At least one year in ten years is a leap-year. 11. In a leap-year there are three hundred and sixty-six days, instead of three hundred and sixty-five. 12. Wise men calculated about this matter, many years ago. 13. It is well for us that they liked to study arithmetic. 15. I have often received good grades in this study. 16. I remember it easily, and seldom make mistakes.
146.) A connecting pronoun referring to something which precedes (or follows) is called a "relative pronoun". The person or thing to which it refers is called its "antecedent." The relative pronoun, identical in form with the interrogative pronoun (106), as in English, is "kiu", which, who.
[Footnote: Sometimes English uses "that" for a relative pronoun, as "I saw the book that you have." This must always be translated by "kiu". Likewise, English sometimes omits the relative pronoun, as "I saw the book you have." The relative pronoun is never thus omitted in Esperanto.]
The relative pronoun agrees in number with its antecedent. Whether it is in the accusative case or not depends upon its relation to its own verb or to other words in its own clause (called the relative clause):
La junuloj, kiuj venis, estas afablaj, the youths who came are amiable. -- La personoj, kiujn li vidos, estas amikoj miaj, the persons (whom) he will see are friends of mine. -- Mi kalkulis la gradon, kiun li ricevos, I calculated the grade (which) he will receive. -- Mi memoras tiun aferon, pri kiu vi parolas, I remember that matter about which you speak.
147.) Like English "whose" the genitive form "kies" of the interrogative pronoun (107) is also used as a relative, referring to a substantive (singular or plural) for its antecedent:
Li estas la viro, kies libron vi trovis, he is the man whose book you found. -- Mi konas la infanojn, kies patro estas amiko via, I know the children whose father is a friend of yours.
148.) The compound tense formed by combining the past participle with the future tense of the aŭiliary verb "esti" represents an act or condition as having been already completed or perfected at a future time, and is called the "future perfect tense." The conjugation of "vidi" in this tense is as follows:
mi estos vidinta, I shall have seen (I shall be having-seen). -- vi estos vidinta, you will have seen (you will be having-seen). -- li (ŝi, ĝi) estos vidinta, -- he (she, it) will have seen (will be having-seen). -- ni estos vidintaj, we shall have seen (shall be having-seen). -- vi estos vidintaj, you will have seen (will be having-seen). -- ili estos vidintaj, they will have seen (will be having-seen).
149.) Ordinal numerals are adjectives which answer the question "Which in order?" as "first", "third", etc. They are formed by adding the adjectival suffix "-a" to the cardinals. The various parts of an ordinal must be connected by hyphens, since it is to the entire cardinal, and not any part of it, that the adjective ending "-a" is attached:
unua = first. -- dua = second. -- tria = third. -- oka = eighth. = kvardek-sesa = forty-sixth. -- cent-okdek-kvina . hundred and eighty-fifth. -- mil-okcent-kvara : one thousand eight hundred and fourth. -- dek-unua = eleventh. -- dek-naŭa = nineteenth. -- dudek-sepa = twenty-seventh. -- sesmil-sepa : six thousand and seventh.
[Footnote: Ordinal numerals may be abbreviated thus: "la", "1st", "2a", "2nd", "3a", "3rd", "5a", "5th", "1912a", "1912th", "233a", "233rd", etc. If the ordinal number is used in an accusative construction, the abbreviation is given the accusative ending, as "lan", "2an", "3an", "1912an", etc.]
angl-a = English. -- neces-a = necessary. -- dezir-i = to desire. -- paf-i = to shoot. -- dolar-o = dollar. -- pafark-o = bow (for shooting). -- gajn-i = to win, to gain. -- part-o = part, share. -- kost-i = to cost. -- pen-i = to strive, to try. -- last-a = last. -- traduk-i = to translate. -- latin-a = Latin. -- sag-o = arrow. -- mar-o = sea. -- sam-a = same.
Antaŭ pli multe ol mil jaroj vivis Alfredo Granda, unu el la plej interesaj personoj pri kiuj ni estas aŭdintaj. Li estis la unua angla reĝo, kiu deziris legi librojn. Li estis ankaŭ la lasta, kiu povis legi ilin, ĝis post multaj jaroj. Unu tagon, dum li estis malgranda knabo kun flavaj buklaj haroj, lia patrino, tre saĝa reĝino, montris al li kaj al liaj fratoj belegan libron. Ŝi diris ke la libro kostis multe da mono en lando trans la maro, kaj ke ĝi nun apartenas al ŝi. Si diris "Miaj filoj, mi donos ĉi tiun libron al tiu el vi, kiu lernos legi ĝin. Kiu el vi estos la unua, kiu povos legi? Tiu ricevos la libron." Nu, Alfredo komencis studi, kaj post ne longe li gajnis la belegan libron. Liaj fratoj eĉ ne penis gajni ĝin. Tiam oni tre malmulte pensis pri libroj. La reĝoj kaj iliaj filoj nur malofte povis legi, kaj treege malofte povis skribi. Oni laŭdis nur personojn, kiuj bone rajdis kaj batalis per sagoj kaj pafarkoj. Sed oni opiniis ke tute ne estis necese scii pri la aferoj, kiujn la libroj rakontas. Tial Alfredo ne ricevis laŭdon pro sia deziro por legi. La sesan aŭ sepan jaron post sia ricevo de la libro, Alfredo volis lerni la latinan lingvon, ĉar tiam oni skribis latine ("in Latin") la librojn, kiuj estis plej bonaj. Oni serĉis ĝis la finoj de la lando, kaj iris multajn mejlojn, sed preskaŭ ne povis trovi personon, kiu eĉ estis aŭdinta pri tia lingvo. Fine oni trovis personon por helpi Alfredon, kiu tiam lernis la latinan lingvon. Tiu sama Alfredo estis reĝo multajn jarojn, kaj estis unu el la plej bonaj reĝoj, kiujn la angla lando estas havinta. Alfredo skribis librojn en la latina lingvo, kaj ankaŭ tradukis latinajn librojn en la anglan lingvon.
1. (To be written out in full): 37th, 59th, 73rd, 92nd, 846th, 119th, 1274th, 1910th, 14235th. 2. Before my friend will have finished that mansion (122), it will have cost twenty thousand dollars. 3. Before coming to visit you, I shall have ridden twelve miles on my horse. 4. The grade which you will have received in arithmetic soon after the first of March will be excellent. 5. You do not make mistakes very often in the lessons. 6. I shall try after a few minutes to translate that Latin book, for ("ĉar") it seems interesting. 7. It is necessary to study Latin, for I desire to read the stories which are in my Latin book. 8. The one thousand nine hundred and fourth year was a leap-year. 9. The fourth year after that year was also a leap-year. 10. The 1912th year will be a leap-year. There are three hundred and sixty-six days in such a year. 12. Alfred won the book which his mother had bought. 13. Such a book now costs four or five hundred dollars. 14. Alfred the Great was the last king until many years afterward (until after many years) who could read or write. 15. He was the first king in that land who even wished to be able to read books. 16. We often talk about this same King Alfred, and say that he was the father of the English language. 17. People say so ("diras tiel") because he translated Latin books into the language of his land, and because he also wrote books in that language.