Complete Grammar of Esperanto10

212.) The indefinite temporal adverb, related to the indefinite pronoun "iu", is "iam", sometime, any time, ever, once upon a time:

Iam mi rakontos la aferon al vi, sometime I will tell you the affair. -- Reĝo iam loĝis tie, a king once (upon a time) dwelt there. -- Ĉu vi iam faris proceson kontraŭ li? Did you ever go to law against him?

213. The indefinite adverb of motive or reason, related to the indefinite pronoun "iu", is "ial", for any reason, for some reason, for certain reasons:

Ial li ne riparis la tendon, for some reason he did not repair the tent. -- Ĉu vi opinias ke ial li maljuste suferas? Do you think that for any reason he is suffering unjustly?

214.) The suffix "-ig-" is used to form verbs indicating the "causing, rendering or bringing about" of that which is expressed in the root or formation to which it is attached. Verbs containing the suffix "-ig-" are called "causative verbs" and are always transitive (22).

a.) Causative verbs from adjectival roots indicate that the quality or condition expressed in the root is produced in the object of the verb:

dolĉigi, to sweeten, to assuage (from "dolĉa", sweet). -- moligi, to soften (from "mola", soft). -- plilongigi, to lengthen, to make longer (from "pli longa", longer). -- faciligi, to facilitate (from "facila", easy). --beligi, to beautify (from "bela", beautiful).

Li faris la mondon ĝoja, he made the world glad. -- Li ĝojigis la mondon, he gladdened the world.]

b.) Causative verbs from verbal roots indicate that the action expressed in the root is made to take place:

dormigi, to put to sleep (from dormi, to sleep). -- konigi, to make acquainted with (from koni, to know). -- mirigi, to astonish (from miri, to wonder). -- mortigi, to kill (from morti, to die).

c.) Causative verbs may be formed from noun-roots, prepositions, adverbs, prefixes and suffixes whose meaning permits:

amasigi, to amass, to heap up (from amaso, pile). -- kunigi, to unite, to bring together (from kun, with). -- forigi, to do away with (from for, away). -- ebligi, to render possible (-ebl-, 161).

215.) The emphatic form of the verb, expressed in English by "do", "did", as in "I do study", "I did find it", "Do tell me", and by adverbs such as "certainly", "indeed", etc., is expressed in Esperanto by placing the adverb "ja", indeed, before the verb:

Vi ja mirigas min! You do astonish me! -- Li ja estas justa juĝisto, he is indeed an upright judge. Li ja havis tiun rajton, he did have that right.

akompan-i = to accompany. -- indiferent-a = indifferent. -- danĝer-o = danger. -- ja = indeed (215). -- gvid-i = to guide. -- kred-i = to believe. -- ial = for some reason (213). -- salt-i = to leap, to jump. -- iam = sometimes (212). -- tir-i = to draw, to pull.

[Cf. the difference in meaning and use between "esti indiferenta", to be indifferent, and "ne esti zorga", not to be careful, both of which may be translated "not to care for": Li estas indiferenta al la libro, he does not care about (is indifferent to) the book. -- Li ne zorgas pri la libro, he does not care for (take care of) the book. -- Estas indiferente al mi ĉu li venos, aŭ ne, I do not care whether he is coming or not.]

Iam loĝis en nia urbeto junulo kiu havis afablan pli junan fratinon. Unu tagon en la daŭro de la bela printempa vetero la junulo invitis la fratinon veturi ien en veturilo tirata de du ĉevaloj. La invito ĝojigis la knabinon, kaj ŝi respondis ke ŝi kun plezuro akompanos la fraton. Tuj ŝi pretigis sin por iri, kaj ili ekveturis. Ili pasis preter pitoreskaj kampoj kaj arbaretoj, kaj fine alvenis al ponto trans la rivero. Ili kredis ĝin malnova kaj ne tre forta, kaj ial la junulino estis treege timigita ("frightened"). "Ho, kara frato," ŝi ekkriis, kun eksalteto pro timo, "tiu ponto ja estas danĝera! Mi deziras marŝi trans ĝin, ĉar iam la pezeco de unu persono estos tiom tro multe por veturilo sur malforta ponto!" Sed la timemaj petoj de lia fratino ŝajne kolerigis la junulon, kaj li respondis malafable, "Nu, vi ja mirigas min! Vi montras vin tre malsaĝa, ĉar la konstruintoj de tiu ponto certe faris ĝin sufiĉe forta por tia veturilo kia la nia. Ne estos necese eksalti de ĝi, kaj piede transiri la ponton." Tiamaniere li penis trankviligi la kompatindan knabinon, sed tiaj vortoj nur silentigis ŝin, kaj ŝi komencis mallaŭte ploreti. Tamen la frato montris sin indiferenta al ŝiaj timemaj sentoj, kaj tute malatentis ŝiajn larmojn. Li gvidis la ĉevalojn rekte trans la ponton, dum la fratino atendis la bruegon de rompigita ligno, kaj imagis ke ŝi estas tuj mortigota. Tamen, la ponto estis tiel forta kiel la junulo estis klariginta, kaj tute ne estis danĝera. Sed pro la malafableco de la frato al la fratino, ili tute ne agrable pasigis la ceterajn horojn de la posttagmezo, malgraŭ la beleco de la vetero kaj de la kamparo.

1. Somewhere in that same town, there lived another youth, who also had an amiable sister. 2. One convenient day, she accompanied him for a ride in a vehicle drawn by a fast horse. 3. When they reached ("alvenis al") the bridge, this girl also was frightened for some reason, the same as the girl in the other story. 4. She said "I do not intend to complain, but the carriage will certainly be too heavy while we are in it. I am afraid that that bridge is dangerous, so I will jump out and walk. I will also pick ("kolektos") some sort of flowers, among the flowers growing there, near where someone's horses are grazing. I will not delay ("atendigi") you long." He replied, "That bridge is entirely safe ("nedanĝera") but instead of explaining ("making-clear") to you about it, I will lead the horse across the bridge, while you walk across, for I am not indifferent to your fear." Then he helped his sister get out ("eliri") of the carriage, and guided the horse across. Then he said with a pleasant smile, "It was not necessary to cross on foot." She replied, "No, but you showed yourself a courteous brother, and were very patient." Then they rode on ("antaŭen"), and talked to each other very amiably.

216.) The indefinite adverb of manner, related to the indefinite pronoun "iu", is "iel", somehow, in any way, in some (any) manner:

Mi penis vin iel gvidi tien, I tried somehow to guide you thither. -- Iel ni anoncos la decidon, we shall announce the decision in some way.

217.) The indefinite adverb of quantity, related to the indefinite pronoun "iu", is "iom", some, any quantity, a certain amount:

Ĉu vi havas iom da tempo? Have you some time? -- Ŝi varmigos iom da akvo, she will heat some water. -- Tiu metodo estas iomete danĝera, that way is a little dangerous (198). -- La ŝnuro estas iom tro longa, the string is somewhat too long.

218.) The suffix "-ad-" is used to form words indicating that the action expressed in the root is continuous, habitual or repeated.

a. Verbs formed with the suffix "-ad-" are called "frequentative verbs", and may often be translated by the root meaning, preceded by "keep (on)", "used to", etc.:

frapadi, to keep knocking, to knock repeatedly. -- rigardadi, to keep on looking, to gaze. -- vizitadi, to keep visiting, visit repeatedly, frequent, haunt. -- Antaŭ du jaroj ŝi tre dolĉe kantadis, two years ago she used to sing very sweetly.

b. Nouns formed with the suffix "-ad-" are often equivalent to English verbal nouns ending in "-ing", and (with the generic article, 201) may replace the infinitive as subject (130) and sometimes as object (29):

kriado, crying, shouting (from krio, cry, shout). -- movado, motion, movement in general (from movo, a movement). pafado, shooting, fusillade (from pafo, a shot). -- parolado, a speech, address (from parolo, a word spoken). -- pensado, thought, contemplation (from penso, a thought). -- La promenado donas plezuron, the taking of walks gives pleasure. -- Mi preferas la legadon de tiaj libroj, I prefer the reading of (to read) such books.

219.) The invariable pronoun "mem", self, selves, is intensive, and lays stress upon the substantive which immediately precedes it, or which it obviously modifies. (The combination of "mem" with personal pronouns must not be confused with reflexive pronouns, 39, 40):

Mi mem akompanos vin, I myself shall accompany you. -- La gvidisto mem perdis la vojon, the guide himself lost the way. -- Mi kredos al la viro mem, I shall give credence to the man himself. -- La viroj mem defendis sin, the men themselves defended themselves. -- Ĝi pendas sur la muro mem, it hangs on the very wall (the wall itself). -- Ŝi venis mem por vidi vin, she came herself to see you. -- Mi ekvidis la ŝteliston mem, I caught a glimpse of the thief himself.

Arĥimed-o = Archimedes. -- ĵet-i = to throw, to cast. -- ban-i = to bathe (trans.). -- kompren-i = to understand. -- fals-i = to debase, to forge. -- kron-o = crown. -- Hieron-o = Hiero. -- lev-i = to lift, to raise. -- honest-a = honest. -- lok-o = place. -- ide-o = idea. -- mem = self, selves (219). -- iel = somehow (216). -- or-o = gold. -- iom = some (217). -- Sikeli-o = Sicily.

Iam bonekonata reĝo, nomita Hierono, vivadis en granda urbo en Sikelio, kiu estas sudokcidenta de Italujo. Li suspektis ke iam la kronfaristoj, kiuj fabrikadis kronojn por li, ne uzis ĉiom de la oro donita al ili de la reĝo, sed falsadis ĝin per la uzado de iu alia materialo. Tamen, Hierono ne povis per si mem eltrovi ĉu oni falsadas la oron. Tial li venigis grekan klerulon, kies nomo estis Arĥimedo, kaj rakontis al li sian timon pri la falsita oro. Arĥimedo certigis lin ke iel li ja eltrovos pri la falsado, kaj helpos la reĝon kontraŭ la falsintoj, kiuj estis tiel indiferentaj al la honesteco. Ĉiutage li multe pensadis pri la afero, sed ju pli longe li pensadis, des malpli sukcesaj estis liaj penoj, ĝis iu tago, kiam li okaze faris interesan eltrovon. Li estis ĵus baninta sin, kaj subite ekrimarkis ke dum li mem restis en la akvo, ial ŝajnis esti iomete pli multe da akvo en la banujo ol antaŭe. Tuj li komprenis ke lia korpo estas forpuŝinta iom de la akvo el ĝia loko. Li komprenis ke tiom da akvo estas elpuŝita, kiom antaŭe estis en tiu loko kie li mem estas. Tia levado de la akvo per lia korpo donis al li saĝan ideon, kaj li prenis en la mano du aŭ tri orajn kronojn. Li ĵetis ilin unu post la alia en la banujon, kaj zorge rimarkis al kiu alteco ĉiu el ili levis la akvon. Tiam li eltiris ilin, kaj enmetis la kronon pri kiu Hierono estis plej suspektema. Li rimarkis ke ĉi tiu ne tiel alten levis la akvon, tial li estis certa ke la oro en ĝi estas multe falsita. Oni diras ke kiam li eltrovis ĉi tiun metodon por montri la falsadon de la malhonestaj kronfaristoj, li eksaltetis pro ĝojo kaj ekkriis "eŭreka," kiu estas la greka vorto por "mi estas trovinta." Tiun saman vorton oni ankoraŭ nun uzadas en la angla lingvo.

1. Several centuries ago, a rich and powerful ("multepova") king, named Hiero, lived in Sicily. 2. Sometimes he was suspicious about the crown-makers who wrought ("faris") crowns for him, out of the gold which he himself gave them. 3. He wondered whether these men were honest. 4. He suspected that perhaps ("eble") they did not use all of the gold which was given them, but kept some of it for themselves. 5. He could not of himself ("per si mem") discover whether they were debasing the gold in his crowns, so he summoned a wise man from ("el") Greece. 6. To this well-informed man, whose name was Archimedes, he made clear his fears. 7. Archimedes assured the king that he would find out somehow about the matter. 8. He meditated several hours every day, and tried to discover a satisfactory ("kontentiga") method, but for some reason he did not succeed. 9. One day, however, when he was bathing (himself), he noticed that there seemed to be a little more water in the bathtub when he himself was in it, than before. 10. The rising of the water gave him an idea. 11. He threw the crowns one after another into the water, and noticed how much water each displaced. 12. In this manner ("tiamaniere") he understood how much each had been alloyed by the local ("lokaj") crown-makers, whom Hiero soon threw into prison ("la malliberejon").

220.) The negative pronoun (and pronominal adjective) is "neniu", no one, nobody, no (formed of "ne" and "iu", with a medial "n" inserted for the sake of euphony):

Neniu el vi komprenas min, no one of you understands me. -- Mi trovis neniun preta por iri, I found nobody ready to go. -- Li havis neniun honestan serviston, he had no honest servant.

221.) The negative pronoun "neniu" has a possessive or genitive form, "nenies", nobody's, no one's:

Ĉies afero estas nenies afero, everybody's affair is nobody's affair. -- Li laŭdos nenies ideojn, he will praise no one's ideas.

222.) A participle may be equivalent not only to a clause describing or determining the substantive modified, as in "la parolanta viro", the man who-is-talking, "la sendota knabo", the boy who-will-be-sent, but also to an "adverbial" clause.

[Footnote: An adverbial clause modifies a verb, as in "dum vi atendis, li foriris", while you waited, he went away; "ĉar mi ĝojis, mi ridis", because I was happy, I laughed.]

Such a participle has for its subject the subject of the verb in the sentence (though not in attributive or predicate relation with it), and indicates some relation of time, cause, manner, situation, etc., between the action of the participle and that of the main verb in the sentence. An adverbial participle is given the ending "-e":

Ĝojante, mi ridis, rejoicing, I laughed. -- Forironte, ni adiaŭis lin, being about to depart, we bade him farewell. -- Baninte la infaneton, ŝi dormigis ĝin, after bathing (having bathed) the baby, she put it to sleep. -- Estante ruzaj, ili falsis la oron, being sly, they debased the gold. -- Tiel helpate de vi, mi sukcesos, thus helped by you, I shall succeed. -- Silentigite de li, ili ne plendis, (having been) silenced by him, they did not complain. -- Punote, li ekkriis, being about to be punished, he gave a cry. -- Ne parolinte, li foriris, without speaking (not having spoken), he left. -- Li venis, ne vokite, he came without being (came not-having-been) called.

[Footnote: The adverbial participle must not be used in rendering the English "nominative absolute" construction of a participial clause referring to something else than the subject. In such a sentence a clause must be used: "The youth being young, everyone watched him", ĉar la junulo estis juna, ĉiu rigardadis lin; "the work being finished, he went away", kiam la lahoro estis finita, li foriris.]

223.) The prefix "re-" indicates the repetition of an action or state, or the "return" of a person or thing to its original place or state. (Cf. English prefix "re-"; meaning either "again" or "back.")

rekapti = to recapture. -- rebrili = to shine back, to reflect. -- renovigi = to renew. -- reteni = to hold back, to retain. -- rekoni = to recognize. -- reveni = to come back, to return. -- ĝis la revido = au revoir. -- reiri = to go back, to return. -- ree = again, anew. -- reĵeti = to throw back, to reject.

brul-i = to be in flames, to burn. -- maŝin-o = machine. -- cilindr-o = cylinder. nenies = nobody's (221). -- detru-i = to destroy. -- neniu = no one (220). -- fam-a = famous. -- problem-o = problem. -- filozof-o = philosopher. -- Sirakuz-o = Syracuse. -- fizik-o = physics. -- spegul-o = mirror. -- insul-o = island. -- ŝraŭb-o = screw.

Eble neniu greka klerulo estis pli fama ol la filozofo Arĥimedo. Longe studadinte la problemojn de la geometrio kaj de la fiziko, li faris multe da eltrovoj. Li tiel multe komprenis pri la uzado de la levilo ("lever") ke oni rakontas la sekvantan rakonteton pri li: Li diris al la reĝo Hierono "Kiam oni donos al mi lokon sur kiu mi povos stari, mi mem ekmovos la mondon per mia levilo!" Zorge ekzameninte la ecojn (202) de la ŝraŭbo kaj de la cilindro, li elpensis diversajn maŝinojn en kiuj ŝraŭboj kaj cilindroj estas iamaniere kunigitaj. Uzante unu el tiuj maŝinoj, oni povis facile puŝi al la akvo la ŝipojn (necese konstruitajn sur la tero); kiujn antaŭe la viroj mem enpuŝis en la akvon, kun multe da laboro, aŭ tiris tien per ĉevaloj. Uzante alian maŝinon elpensitan de tiu greko, oni povis levi akvon de unu loko al alia. Ankoraŭ nun oni nomas tian maŝinon la "ŝraŭbo de Arĥimedo." En la daŭro de granda militado kontraŭ la urbo Sirakuzo, sur la insulo Sikelio, Arĥimedo elpensis diversajn maŝinojn por helpi la Sirakuzanojn. Vidinte ke la sunlumo rebrilas de spegulo, li faris el speguloj maŝinon per kiu li ekbruligis ("set on fire") la ŝipojn de la malamikoj. Ĉi tiuj, ne komprenante kiamaniere* la ŝipoj ekbrulis, estis multe timigitaj. Sed eĉ helpite de Arĥimedo la Sirakuzanoj ne venkis. Post iom da tempo, la malamikoj kaptis kaj tute detruis la urbon Sirakuzon. Nenies domo restis netuŝita, kaj centoj da personoj estis mortigataj. Oni ne scias per kia morto Arĥimedo mortis, sed eble la malamikoj, iel rekoninte la elpensinton de la spegulmaŝino, ĵetis lin en la maron aŭ alimaniere lin mortigis.

[Footnote: The use of "kiamaniere" (in what manner, how) is preferable to that of "kiel" in indirect questions, as the latter might be confused with the use of "kiel", meaning "as" (156).]

224.) The negative adjective, related to the negative pronoun "neniu," is "nenia", no kind of, no sort of, expressing a negative idea concerning the quality of a person or thing:

Mi havas nenian spegulon, I have no sort of mirror. -- Nenia problemo estas tro malfacila por li, no sort of problem is too difficult for him.

225.) The negative adverb of place is "nenie", nowhere. The ending "-n" may be added, as to other adverbs (121), to indicate direction:

Nenie estas pli bona maŝino, nowhere is there a better machine. -- Mi iros nenien morgaŭ, I shall go nowhere tomorrow.

226.) The negative adverb of time is "neniam", never, at no time:

Neniam vivis pli fama filozofo, there never lived a more famous philosopher. -- Vi neniam trovos tiajn ŝraŭbojn aŭ cilindrojn, you will never find that kind of screws or cylinders.

227.) The suffix "-aĵ-" is used to form "concrete" words. It is thus in contrast to the abstract-forming suffix "-ec-" (202).

a.) A word formed from a verbal root by means of the suffix "-aĵ-" expresses a concrete example of "a thing which undergoes" (or, in the case of intransitives, "results from") the action indicated in the root:

konstruaĵo = a building. -- kreskaĵo = a plant, a growth. -- sendaĵo = consignment, thing sent. -- rebrilaĵo = a reflection. -- manĝaĵo = food. -- restaĵo = remainder.

b.) A word formed from an adjectival root or formation by means of the suffix "-aĵ-" indicates "a thing characterized by" or "possessing the quality" expressed in the root or formation to which it is attached:

belaĵo = a thing of beauty. -- mirindaĵo = a marvel. -- maljustaĵo = an injustice. -- okazintaĵo = an occurrence.

c.) A word formed from a noun-root by means of the suffix "-aĵ-" indicates "a thing made" or "derived from" that which is expressed in the root:

sukeraĵo = a sweet, confection. -- oraĵo = a gold object. -- ovaĵo = an omelet. -- araneaĵo = a spider-web.

228.) The adverb "jen", behold, here, there, is used to point out or call attention to something:

Jen estas la problemo! There is the problem! -- Jen la filozofo! Behold the philosopher! -- Jen ŝi ludas, jen ŝi studas, now she plays, now she studies. -- Mi faris ĝin jene, I did it as follows. -- Mi agis laŭ la jena metodo, I acted in the following way. -- Li diris la jenajn vortojn, he spoke the following words.

aranĝ-i = to arrange. -- neniam = never (226). -- art-o = art. -- nenie = nowhere (225). -- ber-o = berry. -- pentr-i = to paint. -- jen = there, behold (228). -- postul-i = to demand. -- ĵaluz-a = jealous. -- precip-a = principal, chief. -- konkurs-o = competition. regul-o = rule. -- lert-a = skilled, clever. -- tromp-i = to deceive. -- nenia = no kind of (224). -- vin-o = wine.

Vivadis en Grekujo antaŭ multaj jarcentoj du lertaj famaj pentristoj. Ili estis reciproke ĵaluzaj, kaj neniam povis interparoli paceme. Ne povinte decidi la problemon, kaj eltrovi kiu el ili estas la plej lerta, ili fine aranĝis konkurson pri la pentrado. Laŭ ĝiaj reguloj, ĉiu el ili pentris pentraĵon, por montri sian lertecon. Unu pentris teleron da vinberoj ("grapes"). Ĝi estis tiel mirinde kolorigita ke eĉ la birdoj venis kaj penis ĝin manĝi, pensinte ĝin ne nur pentraĵo, sed la vinberoj mem. "Nenia pentraĵo povos superi la mian," ĝojege ekkriis la pentristo, "jen, la birdoj mem rekonas mian lertecon!" Tiam li diris al la alia artisto, "Nu, kial vi ne fortiras tiun kurtenon? Mi volas rigardi vian pentraĵon." La dua pentristo respondis kun rideto, "Jen estas mia pentraĵo. Nenie apud vi estas kurteno, sed vi vidas nur pentraĵon de kurteno antaŭ tiu konstruaĵo." Tre mirigite, la pentrinto de la vinberoj diris "Vi ja superas min en la pentrado. Mi trompis la birdojn per mia pentraĵo, sed vi trompas eĉ aliajn artistojn! Tia lerteco estas ja mirindaĵo!"

Oni rakontas similan okazintaĵon pri fama artisto kiu pentris multe da pentraĵoj por Aleksandro Granda. Malgajninte en konkurso kontraŭ iuj aliaj artistoj, li opiniis ke la juĝintoj estas maljustaj al li, precipe pro la ĵaluzeco. Li ekkriis "Ĉar niaj pentraĵoj estas bildoj de ĉevaloj, ili certe postulas ĉevalajn juĝantojn!" Tial oni enkondukis du aŭ tri ĉevalojn. La ĉevaloj, tute ne rigardinte la pentraĵojn de la aliaj artistoj, kuris rekte al tiu de la plendinta artisto, kaj klare montris sian rekonadon de la tie pentritaj ĉevaloj. Surprizite, oni diris "Jen estas justaj juĝantoj!" Tuj oni laŭdis la pentriston kaj severe punis la malhonestajn homajn juĝintojn.

1. Syracuse was the largest city on the island of Sicily. 2. The famous philosopher and physicist Archimedes lost his life when that city was destroyed and entirely burned. 3. At least, no sort of trace of him seems to have been found after that occurrence. 4. Never, perhaps, was there a more learned man in Syracuse. 5. Greece was also famous for its skilled painters, and there are many anecdotes about them. 6. A painter who failed in a certain competition believed that none of the judges had been just to him. 7. He exclaimed "Behold this iniquity (injustice)! Nowhere can I find a human being who is not jealous. 8. Since the paintings are chiefly of horses, do they not require horses for judges?" 9. His proposal was accepted (54), and some horses were led in. 10. Without noticing (222) the other paintings, the horses walked at once to the picture of the unsuccessful artist, and showed immediate recognition of the horses painted there. 11. This act showed which competitor ("konkursinto") was the most skilful. 12. The painter, having deceived the horses, as another artist had once deceived birds by a picture of grapes, said "Animals decide not by rules, but by feelings."

229.) The negative adverb of motive or reason, related to the negative pronoun "neniu", is "nenial", for no reason:

Li estas nenial ĵaluza, he is jealous for no reason. -- Nenial li trompis vin, for no reason he deceived you.

230.) The negative adverb of manner is "neniel", in no way.

Mi povos neniel aranĝi konkurson, I can in no way arrange a competition. -- Tiu ago estas neniel laŭregula, That act is in no way regular.

231.) The negative adverb of quantity is "neniom", no amount of, not any, none, no:

Tiu pentraĵo postulas neniom da lerteco, such a painting requires no skill. -- Estas neniom da vino en lia glaso, there is no wine in his glass.

232.) The suffix "-iĝ-" is used to form intransitive verbs of an "inchoative" nature.

a.) Inchoative verbs from the roots of "intransitive verbs" indicate the "beginning" or "coming into existence" of the act or condition expressed in the root: