Counter Spelling voor de Limburgse Dialecten
Spelling voor de Limburgse Dialecten
Spelling 2003 voor de
Limburgse dialecten
dr. Pierre Bakkes
dr. Herman Crompvoets
Jan Notten
Frans Walraven
aangenomen door de Raod veur t Limburgs
in zijn vergadering van 12-02-2003,
bevestigd door het Hoofdbestuur van Veldeke-Limburg
in zijn brief van 28-02-2003
ISBN 90-77457-02-X
Inhoudsopgave VOORWOORD 4 I ALGEMEEN DEEL: VERANTWOORDING VAN DE SPELLINGSTEKENS; DE VOORNAAMSTE PROBLEEMGEVALLEN DAARBIJ 6 1. Inleiding met kort historisch overzicht 6 2. De doelstelling van deze spelling 8 3. De grondprincipes van deze spelling 8 a. het woordisolerend principe 8 b. het economisch principe 8 4. De lijst van tekens: klinkers, tweeklanken, medeklinkers 10 5. De tekens voor enkele klinkers (monoftongen) 11 a. de 11 b. de 11 c. de 11 d. de ao en de 11 e. de ae 11 6. De tekens voor meerklanken (diftongen) 12 a. de keuze voor oa en 12 b. allerlei samengestelde teksten voor tweeklanken 12 c. keuze voor ei of ij 12 d. korte e gevolgd door j 12 e. de keuze voor ou of au 12 f. de klank korte a + w 12 g. rie of rieje rijden 12 h. moet men bloeden spellen als blooje of bloje 13 7. Enkele medeklinkers apart 13 8. Enkele medeklinkergroepen apart 13 a. de h die een klinker kort kan houden op het woordeinde 13 b. de spelling nk en niet ngk 13 c. t, d en dt aan het einde van werkwoordsvormen in de o.t.t. 13 d. t of d aan het eind van zwakke voltooide deelwoorden 13 e. t of d aan het eind van zelfstandige naamwoorden (hndj of hntj) 14 f. niet mssje, maar wel msje 14 g. de niet-analogie van gk op het einde van het woord 14 h. de mouillering: maar n keer per groep aangeven 14 9. Woorden isoleren 14 a. te en se als reductievormen scheiden van hun persoonsvorm 14 b. de vooral Noord-Limburgse reductievormen van geej en varianten 14 10. Hoe om te gaan met sandhi? 15 a. het type voorzetsel + bepaald lidwoord 15 b. gestapelde bijwoorden + onbepaald lidwoord 15 11. Hoe om te gaan met assimilatie? 16 12. W en j op het woordeinde na klinker of tweeklank 16 13. De overbodige u voor de w uit het Nederlands 16
Spelling 2003 2
14. Enkele veel voorkomende verkeerde spellingen 16 a. de spelling o waar oe bedoeld wordt 16 b. de spelling van het type mooder 16 c. ut, dun, munne, gun in plaats van t, dn, mne, gn? 17 d. de spelling nne voor ne 17 e. de spelling auch voor ouch 17 f. het gebruik van ^, en 17 g. dr of tr als reductievorm van de 3e ps. ev. mannelijk 17 h. het niet spellen van de svarabhaktivocaal 18 15. De spelling van de leenwoorden 18 16. De werkwoordsvormen 18 II BIJZONDER DEEL
DE SPELLINGSVOORSCHRIFTEN UITGEWERKT VOOR LIMBURGSE DIALECTEN
21 VOORWOORD 21 Oetwrking van de sjpelling 2003 veur t Remunjs 22 1. Lies van teikens: minilies van sjpellingsteikens veur t Remunjs 23 2. Veurbeelde van Remunjse wrd mit n-Nederlandse klinker 24 a. de 24 b. de 24 c. de 24 d. de ae 24 e. de 24 f. de ao 25 3. Veurbeelde van Remunjse wrd bie edere meerklank 25 4. Veurbeelde van Remunjse wrd mit de problematische mitklinker: de gk 25 5. Veurbeelde van Remunjse wrd mit de teikenkmbinatie sj 26 6. Veurbeelde van Remunjse wrd mit de teikenkmbinatie zj 26 7. Veurbeelde van Remunjse wrd mit problematische mitklinkerkmbinaties 26 8. Inkel ingesjlepe verkeerde sjpellinge 26 9. Wie mt t gesjreve waere: dr of tr? 27 Veurbildteks 28
Spelling 2003 3
VOORWOORD
Voor u ligt de Spelling 2003 voor de Limburgse dialecten. Het is een omvangrijk document waarin richtlijnen worden gegeven voor de spelling van alle Limburgse dialecten in hun hedendaagse vorm. De kern wordt gevormd door het algemene deel dat het richtsnoer vormt voor de spelling van al de Limburgse dialecten en het omvat de officile richtlijnen. De werking ervan wordt duidelijk gemaakt door de richtlijnen toe te passen op een concreet dialect, het Roermonds. Deze toepassing laat zien hoe de richtlijnen ofwel regels in de praktijk werken, maar vooral ook wordt duidelijk hoe er gekozen moet worden indien meerdere regels van toepassing zijn.
Kan het niet eenvoudiger? Waarom moet het document zo omvangrijk zijn? De antwoorden liggen voor de hand. Elk spellingsysteem is ingewikkeld, omdat elke taal en dus ook elk dialect complex van aard is, op het niveau van de klanken en daarmee ook op de weergave ervan. De spelling van het Nederlands is een complexe materie, al lijkt die spelling relatief eenvoudig, maar dat komt omdat we er intussen zo aan gewend zijn. Spelling is namelijk ook gewenning. Wat vreemd of opmerkelijk is aan het begin, vervaagt snel door oefening en gewenning. Zelfs de spelling van het Engels went, alhoewel daar de relatie tussen uitspraak en orthografie ver te zoeken is.
De Spelling 2003 staat in een opmerkelijk lange traditie. Al eeuwen geleden werd er in het Limburgs dialect geschreven. En al in de tweede helft van de 19e eeuw blijkt er grote overeenstemming over de spelling van het Limburgse dialect te zijn ontstaan, zoals te zien is in de vele geschriften die wij uit die tijd hebben. Blijkbaar vond men het van belang om in het Limburgs te schrijven, en niet alleen in het Nederlands, Frans of Duits. Ook toen al vertegenwoordigde het Limburgse dialect een meerwaarde, als expressieve taalvariteit, of als identiteitssymbool. Het ligt daarom voor de hand dat de spelling van meet af aan een aandachtspunt was van de vereniging Veldeke, die in 1926 werd opgericht. En uiteraard is er ook toen al verwoed gediscussieerd. Spelling leidt tot verhitte debatten, zoals we uit de traditie van de Nederlandse spelling weten. Maar men weet in Veldeke de krachten te verenigen. De eerste officile Veldeke-spelling ziet in 1952 het licht en ze blijft 31 jaar van kracht. In 1983 volgt de tweede Veldeke-spelling, die van de hand is van Jan G.M. Notten. Nu volgt twintig jaar later in 2003 de derde spelling, die overigens voor het overgrote deel steunt op de versie van de heer Notten. De huidige Spelling 2003 kent een aantal preciseringen en verduidelijkingen ten opzichte van de vorige versie. Meer was ook niet nodig want de vorige versie heeft naar tevredenheid gefunctioneerd. De bijstellingen en wijzigingen zijn van de hand van een speciale commissie die vanuit Veldeke is benoemd. Ze bestond uit: dr. Pierre Bakkes, dr. Herman Crompvoets, Jan G.M. Notten en Frans Walraven.
De voornaamste aanleiding voor een nieuwe spelling van de Limburgse dialecten is de taalpolitieke situatie die ontstond door de erkenning van het Limburgs als streektaal. Die erkenning dateert van 20 januari 1997. Zij vond plaats in het kader van deel II van het Handvest voor Regionale Talen en Minderheidstalen van de Europese Unie. In het kader van die erkenning heeft de provinciale overheid de zorg en de steun voor het Limburgs en zijn dialecten als overheidstaak op zich genomen. Dat heeft geleid tot de benoeming van een streektaalfunctionaris en tot de instelling van de Raod veur t Limburgs die de streektaalfunctionaris in raad en daad terzijde staat. De steun voor het Limburgs en zijn dialecten betekent ook aandacht voor de schriftelijke vormgeving ervan. Vandaar dat de vaststelling van een spellingsregeling hoge prioriteit kreeg op de agenda van de Raod veur t Limburgs.
De gedachte achter de nieuwe spelling is niet alleen het gebruik ervan voor teksten van expressief-literaire aard. De doelstelling is veel breder. Een officieel standaardpakket spellingsregels voor de Limburgse dialecten leidt tot een groter gewicht van het geschreven Limburgs in al zijn vormen, vooral ook in de educatieve sector. De Spelling 2003 wil voorzien in die doelstelling.
Het voorbeeld van het Roermonds laat zien hoe dat kan voor een specifiek lokaal dialect. Voor elk apart dialect kunnen spellingaanwijzingen ontwikkeld worden die op n A4 passen. Voor het onderwijs kunnen er spellingkaarten ontwikkeld worden die als schrijflegger fungeren. En zelfs zonder expliciet Limburgs spellingonderwijs te volgen, kan men trefzeker zijn of haar Limburgs dialect leren schrijven. Het zou prachtig zijn als alle Limburgers een basisvaardigheid zouden verwerven in het spellen van het eigen dialect, maar een minimum zou moeten zijn dat men redelijk gemakkelijk het
Spelling 2003 4
geschreven eigen dialect zou weten te lezen. En vlot lezen is een kwestie van veel doen, en dat doen wordt weer bespoedigd door de beschikbaarheid van teksten.
Hoe zit nu de relatie tussen spelling en taal of dialect? Een goed spellingsysteem registreert, het benvloedt of verandert de te spellen taal niet. Het maakt een soort foto van de taal. Dat is dan natuurlijk wel een foto van iets wat klinkt, van geluidsgolven. Bij het spellen zijn twee verschillende zintuigen betrokken: iets dat gespeld is, ziet men, en het gaat terug op wat men hoort. Die foto kan niet vereenzelvigd worden met de taal zelf, want de foto kan nogal afhankelijk zijn van het perspectief dat gekozen wordt. Is het perspectief fonetisch, fonologisch of morfologisch? In principe maakt het niet uit of men God of Got spelt: de klank verandert er niet door. Men spelt God met een d omdat dat zo afgesproken is, op morfologische gronden. Dat men andere afspraken kan maken, is te zien in het Duits, waar men Gott spelt. En erg zwaar weegt dat ieder gewend is geraakt aan wat men heeft geleerd.
De Spelling 2003 moet onder de aandacht van de Limburgers gebracht worden. Het is van groot belang dat ze er aan gewend raken. In de moderne tijd zal het dialect ook geschreven moeten worden wil het overleven. De voorliggende spelling kan een bijdrage leveren.
Roeland van Hout, voorzitter van de Raod veur t Limburgs
Spelling 2003 5
I ALGEMEEN DEEL:
VERANTWOORDING VAN DE SPELLINGTEKENS;
DE VOORNAAMSTE PROBLEEMGEVALLEN DAARBIJ
1. Inleiding met kort historisch overzicht
In de oprichtingsvergadering van de Raod veur 't Limburgs werd 'de completering van spellingvoorschriften voor het Limburgs' als een van de voorname projecten voor de streektaalfunctionaris genoemd. Het voorliggende stuk is ontstaan in de spellingcommissie die Veldeke-Limburg in 1999 in het leven riep. Dat was nog vr de benoeming van de streektaalfunctionaris, die per 1 maart 2001 plaatsvond. De Raod veur t Limburgs achtte het niet opportuun om de spelling in een andere commissie dan die van Veldeke te regelen. De streektaalfunctionaris kreeg de opdracht om binnen die commissie te blijven werken waarin hij in 1999 door Veldeke-Limburg benoemd was.
Vr 1926 is de discussie over de spelling van de Limburgse dialecten hooguit incidenteel geweest. Geschreven documenten over die discussiezijn er niet; wel hebben wij overgeleverde teksten die de beoogde spelling weerspiegelen. In die teksten valt op dat er grote overeenstemming is over de manier van spellen: de Maastrichtse traditie die blijkt uit de oude Momusteksten moet van grote invloed geweest zijn op de manier van spellen van de Roermondenaar Emile Seipgens (1837-1896). Wellicht moet men de Maastrichtse traditie vervangen door n naam: G.D. Franquinet (1826-1900). Ongetwijfeld is hij de voornaamste auteur geweest in het 19e-eeuwse Maastrichts. Hij is zeker de grootste kenner geweest van de structuur van het Maastrichts.
De eerste gedocumenteerde spellingdiscussie is die, welke leidde tot de eerste zogenoemde Veldekespelling. Ze begint in Veldeke no. 16 van april 1929. De auteur is dr. E. Jaspar. In drie bijdragen (Veldeke 16, 17 en 19, alle drie uit 1929) geeft hij aanwijzingen voor de spelling van alle Limburgs. Jaspar verbreedt daarmee het bereik van Franquinet van het Maastrichts naar het Limburgs. Dat is helemaal in lijn met de doelstellingen van de dan nog piepjonge vereniging Veldeke.
Er is dan al kritiek geweest op Jaspar, niet op zijn voorstellen maar op zijn eigen spellingpraktijk. Gerlach Royen valt Jaspar aan in Jong Limburg van 15 januari 1929 over zijn manier van spellen in de dichtbundel Bonte Blomme. Royen vindt Jaspar op spellinggebied een dillettant. De bovengenoemde latere spellingvoorstellen van Jaspar weerspiegelen zijn eigen praktijk.
In 1931 reageert Fons Tuinstra twee keer in Veldeke. Eerst zegt hij, dat er maar eens een definitieve regeling moet komen. In Veldeke 5 van dat jaar geeft hij, als begin, een inventaris van de consonanten. Onder het artikel staat: Dao kump noch mie maar jammer genoeg is het daar nooit meer van gekomen.
In 1932 neemt het bestuur van Veldeke eindelijk een standpunt in. In tien vuistregels wordt de spelling van het Limburgs vastgelegd. De meest opvallende is wel GG (echt: twee hoofdletters!) waar thans gk gespeld wordt. Deze regeling blijkt maar kort gewerkt te hebben.
In 1953 blijken er nieuwe Aanwiezinge veur de Sjpelling, eerbiedig met hoofdletter gespeld, te zijn: deze kunnen separaat bij de secretaris besteld worden. Dr. Jo Kats tekent als voorzitter van de sjpelling-kmmissie. Die Aanwiezinge blijken In principe vastgesteld in de redactie-vergadering van 29 Dec. 41! Ze worden als volgt ondertekend: 1942. Dr. Winand Roukens, 1953. Dr. J.C.P. Kats.
In 1956 gooit Cor Driessen de knuppel weer in het hoenderhok met zijn publicatie: Zoe shrieve vier Helish Dialekt. Tot 1980 duurt de discussie met Driessen. Dan sluit hoofdredacteur Peter Nissen de discussie. Driessen blijft dan buiten Veldeke. Hij blijft zijn eigen spelling trouw.
Pol Brounts opent de discussie op papier weer in 1980. Dat is het begin van nieuw spellingoverleg. Door het verschijnen van het Weertlands Woordenboek, dat een uitgekiende maar afwijkende spelling hanteert, wordt de discussie weer levendiger. De commissie die eraan gaat werken, wordt allengs kleiner. Tenslotte grijpt het hoofdbestuur van Veldeke in en krijgt Jan Notten de opdracht om een nieuwe spelling uit te schrijven. In 1983 verschijnt zijn boekje met spellingaanwijzingen. In de vergadering van 28 mei 1983 worden deze aanwijzingen aangenomen als de aanwijzingen voor de Veldekespelling. Notten noemt, in tegenstelling tot zijn voorgangers, zijn uitgangspunten uitdrukkelijk.
In de tweede helft van de jaren negentig komt er vooral commentaar vanuit Noord-Limburg over de ontoereikendheid van de regeling uit 1983. Ook al omdat er in opdracht van de provincie een Limburgstalige lijst gemaakt wordt van plaatsnamen, dient er een in alle opzichten adequate spelling te zijn. Ook tekens voor klinkers als die uit De Smkt en kr (die binnen plaatselijke systemen daar foneemwaarde hebben!) moeten voorradig zijn.
Het werk van de plaatsnamencommissie ging in 1997 voor. De commissie was grotendeels een personele unie met de spellingcommissie. In 1999 ging het werk aan de spellingregeling weer door.
Spelling 2003 6
De grondregels van de spelling uit 1983 werden bevestigd. Er werden enkele aanvullingen en verbeteringen voorgesteld. In een artikelenreeks in het tijdschrift Veldeke werden deze beschreven.
Spelling 2003 7
2. De doelstellingen van deze spelling
Het doel van de regeling is een spelling waarin ieder Limburgs dialect adequaat kan worden weergegeven. Deze doelstelling is niet nieuw: alle Veldekespellingen hadden die doelstelling. De commissie streeft ernaar dat het spellingsysteem schriftelijke communicatie mogelijk maakt in heel Limburg. Ook moet het voor niet-Limburgssprekenden gemakkelijk te hanteren zijn. De spelling moet bovendien goed te begrijpen zijn voor personen die de spelling van het Nederlands al beheersen.
Deze spelling wordt binnen de Raod veur t Limburgs en binnen de vereniging Veldeke gehanteerd. Veldeke en de Raod zullen ernaar streven om deze spelling brede verbreiding te geven. Het is de bedoeling dat deze spelling de weg op gaat van d spelling voor het Limburgs. De opvatting dat de Veldekespelling niet toereikend zou zijn voor een bepaald Limburgs dialect wordt door de commissie niet ondersteund. Schrijvers schermen wel eens met die opvatting.
Afwijkingen van deze spelling moet men in gevallen van onwetendheid lankmoedig bestrijden. Voor zichzelf zou men streng moeten zijn, voor anderen niet. Het moet de regel zijn dat Veldekeleden volgens deze regeling spellen.
3. De grondprincipes van deze spelling
De uitgangspunten voor deze spelling 2003 zijn dezelfde als die van de Veldekespelling uit 1983. Daar worden als uitgangspunten goenoemd:
de leerbaarheid: het spellingsysteem moet zo eenvoudig en consequent mogelijk zijn;
de bruikbaarheid: het moet praktisch en doelmatig zijn;
de herkenbaarheid: het moet aansluiten bij systemen die de gebruikers al kennen;
de leesbaarheid: door de herkenbaarheid moet een grote leesbaarheid bereikt worden.
De spellingregeling voor het Maastrichts zoals die weergegeven wordt in Aarts 2001:112-127 sluit ook bij de Veldekespelling uit 1983 aan.
Deze spelling 2003 gaat uit van twee algemene principes:
a. het woordisolerend principe
Dat houdt in dat men de spelling voor het gesoleerde woord moet bepalen, niet voor het woord dat benvloed is door omringende woorden.
Dit principe werkt als richtlijn en niet als absolute eis. Soms wordt voor het gevoel van een schrijver de taal aangetast als woorden die in elkaar gegroeid zijn weer uit elkaar gehaald moeten worden. In grote stukken van Limburg spreekt men ook niet uit als onneet, in de spreekt men uit als inne: allebei gevallen van assimilatie. Gedwongen splitsing in ouch neet en in de ervaart men als kunstmatig.
b. het economisch principe
Dat houdt in dat men bij het schrijven van elk woord zo weinig mogelijk tekens moet gebruiken. Overmatige tekens blijven achterwege (geen oo, aa, ee of uu als o, a, e of u voldoende is).
Vervolgens worden er vijf principes gehanteerd die de keuze van tekens verantwoorden. Deze zijn (als opdrachten geformuleerd):
1. Spel zoals de klank gebiedt.
2. Spel woorden en woorddelen altijd op dezelfde manier.
3. Spel z dat de woordgeschiedenis uit de spelling blijkt.
4. Spel zoals de traditie dat gebiedt.
5. Spel z dat de lezer steun heeft van zijn spellingkennis in de standaardtaal.
De principes 1 t/m 4 worden in alle spellingen toegepast; ze zijn ten dele conflictueel. Principe 1 geldt altijd als uitgangspunt. De principes 2, 3, 4 en 5 beperken de werking van principe 1. In standaardtaalspellingen worden met name principe 2 en 3 breed uitgesponnen. Principe 2 veroorzaakt in het Nederlands bijvoorbeeld allerlei kwesties rondom d, dd, dt. Principe 3 veroorzaakt in het Nederlands bijvoorbeeld de kwestie ij of ei en ou of au.
Principe 4 is veel minder open dan men denkt. Het regelt dat men de traditionele tekens moet kiezen en deze niet mag verwisselen. Ook regelt het op welke plaatsen men een hoofdletter moet zetten, op welke niet, en hoe de interpunctie moet zijn. Eigenaardig: over dit principe bestaat bijna nooit discussie. In spellingen van kleinere talen neemt men alle gebruiken uit de standaardtaal onberedeneerd over. Ook in deze regeling is dat zo.
Principe 5 is van een andere soort, omdat het buiten de grenzen van de te spellen taal naar een andere taal voert. Principe 5 zou ook geformuleerd kunnen worden als: Laat de woordbeelden die de
Spelling 2003 8
lezers kennen uit de standaardtaal niet botsen met de schrijfwijze van de streektaal. Of: Zorg dat de herkenbaarheid vanuit de kennis van de standaardtaal zo groot mogelijk is. Met de hantering van die regel komen vreemde elementen in de spellingregeling. Dat is een nadeel. Het voordeel is dat de woordherkenning ondersteund wordt vanuit de standaardtaal, die de lezer al beheerst. Herkenbaarheid is altijd een belangrijk doel geweest binnen de opeenvolgende Veldekespellingen.
Spelling 2003 9
4. De lijst van tekens: klinkers, tweeklanken, medeklinkers
Hier volgt een overzicht van alle tekens die binnen de spelling van het Limburgs gebruikt kunnen worden. Die tekens mten niet gebruikt worden: ze knnen gebruikt worden.
Overzicht 1: De tekens uit de spelling 2003
A. KLINKERS EN TWEEKLANKEN kort lang met naslag
(, , j of w) tweeklank
(dalend) ie
(Ned. Piet)
i
ie (Ned. bier)
(Limb. kieke)
ie, ie*
iej
iew i

e (Ned. kip) ee
e
ae
(Ned. beest)
(Limb. sjpele)
(Limb. vaer veer)
(de e van Ned. pet
maar dan lang) i, e
i-j, eej,
iw, eew
, ae
aej
w, aew
e,
ej, aej
ew, w
ei, ij uu (Ned. minuut) uu
u (Ned. buurt)
(Ned. buren) uu, uu*
uuj
uuw u
(Ned. put)
(Duitse Kln)
eu
(Ned. deur/neus)
(Frans freule)
(Limb. pl palen) u, eu,
uj, euj
uw, euw
,
j
w, w
ui
oe (Ned. koe) o
oe (Ned. boer)
(Ned. voeren) oe, oe*
oej
oew (Ned. hotel)
(Limb. zn "zon") oo
o (Ned. boot)
(Ned. boten) , a, oo
j, ooj
w, oow o (Ned. pot) ao (Frans corps)
(Limb. hr haren) o, oa, ao
oj, aoj
aow ou a
(Ned. kat)
(Noord-Limburgs)
b.v. De Smkt aa
(Ned. maar)
(Ned. varen)
(Eng. car) a, aa
aj, aaj
aaw au
e of ' = onbeklemtoonde klinker zoals men die hoort in de, mn, t, nne
*Alleen voor Centraal-Zuid-Limburgse stijgende tweeklanken
Spelling 2003 10
B. MEDEKLINKERS Stemloos stemhebbend met mouillering
(j wordt toegevoegd) p
t
k (bijv. brk) b
d
gk (Limb. brgke bruggen)
(Franse garon)
tj, dj (gevatj, hndj)
h f
s
ch v
z
g
sj, zj (sjoon "schoon",
zjwaor "zwaar") m
n
ng
nj (manj "mand") l
r
j
w lj (wilje "wilde")
5. De tekens voor enkele klinkers (monoftongen)
Sommige tekens voor enkelvoudige klanken (monoftongen) wijken af van de vaste tekens die in de spelling van het Nederlands gebruikt worden: de , de , de , de ao, de ae en de .
a. de
De is het vaste teken voor een klank die het Nederlands niet heeft, maar die in het Limburgs tamelijk vaak voorkomt. Het is een korte klinker die wat openheid van de mond ligt tussen twee klanken die in het Nederlands wl voorkomen: de e en de i in bed en bid. Bedoelde klank komt ook voor in het Frans, bijvoorbeeld in de woorden mais, presque, prt. In het RP Engels (Engels in Received Pronunciation) komt het voor in Ben van Big Ben.
De als teken komt uit de spellingtraditie van het Limburgs. (Het teken heeft een teken boven de basisletter dat de tegenovergestelde kant uit wijst.)
b. de
De is het vaste teken voor een klank die het Nederlands niet heeft. Ook deze klank komt in het Limburgs tamelijk vaak voor. Het is een korte klinker, die ligt tussen de o en de oe in bot en boet.
De spelling als komt weer uit de spellingtraditie van het Limburgs.
(Het teken heeft een teken boven de basisletter dat de tegenovergestelde kant uit wijst.)
c. de
De klinker is de umlaut van o: pot ptje, rok rkske. Het spellingteken is overgenomen uit het Duits; het is al lang opgenomen in de spellingtraditie van het Limburgs. In het Nederlands, het Frans en het Engels komt deze klank niet voor. In het Duits zoveel te meer: Kln, Frster, Krbchen.
De lange variant van de wordt (zie volgend punt 6d) in het Limburgs gespeld als . Het teken komt in deze regeling niet voor: de klank zonder umlaut zou namelijk oo moeten zijn (*plke > *pool). Dat teken is echter al traditioneel voor een andere klank bezet. De redenering vanuit de korte klank is dus onvruchtbaar.
d. de ao en de
De ao is het teken dat gebruikt wordt voor een lange monoftong (een eenklankige klinker: een klinker die vanaf begin tot einde hetzelfde timbre heeft). In het Frans komt deze klinker voor in woorden als cor, mort, port; in het Engels in woorden als for, four, flour.
De regelmatig daarmee samenhangende umlaut wordt gespeld als (paol plke, Klaos Klske).
e. de ae
De ae is het teken voor een lange monoftong die ook voorkomt in het Frans tre, pre, mre en het Engels fair, there. In het Nederlands is deze alleen te horen in leenwoorden: serre, (fancy) fair. In het Limburgs komt deze klank vaak voor, net als in het Duits.
De spelling ae voor deze klank in het Limburgs is tamelijk betwist geweest: in oudere geschriften komt men wel en ai tegen. Deze worden thans niet meer gebruikt voor deze klank.
Spelling 2003 11
6. De tekens voor meerklanken (diftongen)
Er zijn ook een aantal tekens voor tweeklanken (diftongen) die in het Nederlands niet bekend zijn. Hier volgen ze eerst. Daarna, vanaf de motivering voor de keuze voor ei of ij (punt c), gaat het weer om tekens en klanken die uit het Nederlands ook bekend zijn.
a. de keuze voor oa en
De tweeklank oa klinkt als een korte o gevolgd door een korte a. Dit type tweeklank komt alleen maar voor in centraal en zuid-oostelijk Zuid-Limburg. Het teken oa is voorbehouden voor deze tweeklank. Vandaar dat dit teken niet gebruikt mag worden voor de monoftong die als ao gespeld wordt.
Het teken is het teken voor de umlautgevallen van oa, bijvoorbeeld in poal plke. In nogal wat publicaties is te constateren dat men bij het teken het umlautteken alleen op het eerste spellingteken zet
(a). Dit kan verwarrend zijn: voor ongeoefende lezers van dit soort woorden gaat van dit teken de valse suggestie uit dat er een klank + een a moet worden uitgesproken. De umlaut moet het hele teken omvatten.
b. allerlei samengestelde tekens voor tweeklanken
Het Limburgs is rijk aan diftongen. In schema 1 is dat goed te zien. Critici van deze spelling zeggen weleens vanwege dat groot aantal mogelijke spellingen voor diftongen dat dit een fonetische spelling is. Dat oordeel is onjuist. Deze difongen zijn altijd opgebouwd uit een begin- en een eindfoneem, bijvoorbeeld een ie en een e. Per separaat dialect zullen in deel II die tekens verdeeld worden.
c. keuze voor ei of ij
In het Nederlands wordt de ei-klank met twee tekens aangegeven. In het Limburgs is in principe gekozen voor het teken ei. Het teken ij wordt in het Limburgs alleen gebruikt als het betreffende woord dezelfde uitspraak heeft als in het Nederlands en in het Nederlands gespeld wordt met ij. Het woord fijn is daar een goed voorbeeld van, net als het woord vijf in het Maastrichts. Die spelling met ij is er dus vanwege het bekende woordbeeld in het Nederlands.
De fundamentele keuze in het Limburgs is dus voor de ei.
d. korte e gevolgd door j
In veel Limburgse dialecten komt de combinatie korte e gevolgd door j voor. Deze zorgt voor veel spellingverwarring.
De spelling is: e gevolgd door j.
Alle andere gevallen (eij, eij, ei) komen in deze spellingregeling niet voor. Let wel: het gaat hier niet over de uitspraak ei. Zie daarvoor punt c hierboven.
e. de keuze voor ou of au
Het Nederlands heeft weer twee spellingtekens voor een klank. In het Limburgs wordt gekozen voor het teken ou. Alleen als het betreffende woord in het Limburgs en in het Nederlands hetzelfde klinkt en in het Nederlands met au gespeld wordt, is de spelling in het Limburgs ook met au. Die au-spelling is er dan vanwege het woordbeeld in het Nederlands.
Een keuze voor au is gemaakt in die gevallen waarin de uitspraak zou leiden tot keuze voor ou, maar waarin het Nederlands al heeft. Dit verschijnsel komt voor rond Valkenburg: kauf kalf, hauf half.
De fundamentele keuze in het Limburgs is voor ou.
Het geval dat er een afsluitende w moet volgen, wordt besproken in paragraaf 12.
f. de klank korte a + w
De klank korte a+w wordt in veel teksten niet goed behandeld. De spelling ervan dient te zijn aw, en niet auw of ow. In het Midden-Limburgs komt deze groep korte a + w nog vaak voor.
g. rie of rieje rijden?
De tekens ie, oea, uue en varianten zijn tekens die binnen de lettergreepgrens gebruikt worden. Ze geven aan dat er binnen de lettergreepgrens een diftong is. Voor oea en uue is dat niet problematisch, voor ie en varianten wel, omdat er gevallen zijn van twee lettergrepen die er veel op lijken in uitspraak. Bij eenlettergrepigheid is de spelling dan ie; als er twee lettergrepen zijn, wordt er gekozen voor de spelling ieje. Voorbeelden:
wieje wilgen en niet: wie;
rieje rijden en niet: rie;
blieje blije en niet: blie.
Gevallen als rie ree zijn daarmee goed te onderscheiden van gevallen als rieje rijden.
h. moet men bloeden spellen als blooie of bloje?
In het voorafgaande punt is de j als overgangsklank al aan de orde gekomen. In het Nederlands kan men constateren dat er vrees is voor de
Spelling 2003 12
j als spellingteken voor de overgangsklank. Voor het volkse woord voor dode kan men tegenkomen: doje of dooie. De vorm doje lijkt nog volkser dan de vorm dooie. Bij de woorden mooi, mooie leidt dat tot problemen met de lettergreepgrens: mooie > mooi + e of mooie > moo +ie? Men kiest dan voor mooi+e.
In de spelling van het Limburgs is de vrees voor die j als teken voor de overgangsklank niet aanwezig. In het Limburgs komen veel meer woorden met een j tussen twee klinkers voor dan in het Nederlands. De j kan er goed aan het einde van een beklemtoonde lettergreep en aan het begin van een onbeklemtoonde lettergreep staan. Enkele voorbeelden uit het Roermonds:
aad oud ein aje miens ein aaj vrouw
rood rood eine roje baard ein rooj naas.
good goed eine goje fiets ein gooj rem
Op grond hiervan is er besloten tot de spelling bloje voor het Nederlands bloeden. Andere voorbeelden: raoje, lieje, kaje raden, lijden koude. Als het woordbeeld uit het Nederlands de spelling met i laat zien, kan dit teken uiteraard gehandhaafd blijven: nieuw-Roermonds dooie dooien, naast oud-Roermonds deuje.
Het Montforts werkwoord moje troebel maken van water klinkt precies hetzelfde als het Nederlandse woord mooie.
7. Enkele medeklinkertekens apart
De medeklinkers die in de spelling van het Limburgs gebruikt worden, zijn dezelfde als die van het Nederlands als er dezelfde klanken mee aangeduid worden. In het Limburgs komt maar een medeklinker voor die het Nederlands niet kent: de gk.
Deze klank komt in het Nederlands alleen in assimilatiegevallen voor: op de plaats waar in de volgende voorbeeldwoorden een k staat: zakdoek, likdoorn. Deze klank komt voor in het Frans is woorden als garon, gare; in het Engels in woorden als good, guy, luggage; in het Duits worden alle gs aan het begin van een woord eender uitgesproken: gut, gern, Gestern.
In Limburgse woorden komt deze klank alleen midden in woorden voor: ligke, rgke, zich tagke, liggen/leggen, ruggen, ruzie maken.
Andere klanken komen in het Nederlands voor, maar niet in de mate waarin ze in het Limburgs voorkomen: sj, lj, nj. Ook hun combinaties komen vaak voor: bijvoorbeeld sjr, sjl, sjm, sjp, ldj, ndj, ntj. De j geeft aan dat een klank gemouilleerd is; er is een afspraak dat de mouillering per medeklinkergroep maar n keer aangegeven wordt: ndj (en niet njdj), ldj (en niet ljdj).
8. Enkele medeklinkergroepen apart
a. de h die een klinker kort kan houden op het woordeinde
In het Nederlands wordt de h gebruikt als teken dat kan wijzen op kortheid van de voorafgaande klinker: bah, oh, eh.
In het Limburgs komen vaak korte klinkers op het einde van een woord voor. Om die kortheid aan te geven, moeten ze gevolgd worden door een h: deh, meh, nih daar, maar, niet.
b. de spelling nk en niet ngk
De medeklinkercombinatie ngk wordt in de spelling van het Limburgs overal gespeld als nk, behalve in de tegenwoordige tijd van werkwoorden met een stam op ng: zinge, hange, springe, verlange. De ngk komt alleen voor bij de 3e persoon enkelvoud in dialecten waarin de persoonsuitgang een k is.
c. t, d en dt aan het einde van werkwoordsvormen in de o.t.t.
Als de stam van een werkwoord einigt op een d (sjdde, ich sjd), komt er als persoonsuitgang van de 3e persoon enkelvoud een t (eventueel: tj) achter: hae/zie sjdt(j). De combinatie dt wordt nooit alleen maar veroorzaakt door de dt van het Nederlands (baeje, ich baej, hae baejt en niet: baejdt, vanwege bidden, ik bid, hij bidt). Zie daarvoor ook par. 16.
d. t of d aan het eind van zwakke voltooide deelwoorden
Een van de weinige plaatsen waar de spelling van het Nederlands in het spellingsysteem van werkwoorden gehandhaafd wordt, is in het voltooid deelwoord van zwakke werkwoorden. Dat geldt uiteraard alleen in die gebieden (Zuid-oost Limburg en westelijk Midden-Limburg) waar die eind-t in de uitspraak voorkomt. Het voltooid deelwoord wordt gespeld op d (of dj) als het Nederlands een d vraagt, het wordt gespeld met een t (of tj) als het Nederlands een t vraagt. Deze regeling wordt toegepast om verwarring in het Nederlands tegen te gaan: het is dus een woordbeeldkwestie.
Spelling 2003 13
De spelling is dus gepakt of met mouillering gepaktj naast gesteund of gesteundj en gewoond of gewoondj.
e. t of d aan het eind van zelfstandige naamwoorden (hndj of hntj)
Ook bij zelfstandige naamwoorden worden de eindletters t of d geschreven als in het Nederlands. De reden hiervoor is dezelfde als die uit punt d hierboven. Dus hnd of hndj en punt of puntj.
f. niet mssje, maar wel msje
In het Nederlands geldt dat een dubbel spellingteken voor n klank bij een korte klinker werkt als twee aparte tekens. Vergelijk: zingen (ng: twee tekens voor n klank) met zinken (twee tekens voor twee klanken). De combinatie sj is een geval van twee tekens voor n klank. De verdubbeling van de s is overbodig.
g. de niet-analogie van gk op het einde van het woord
Bij punt 7 hierboven ging het om het teken gk: een teken dat onbekend is in het Nederlands. Daar werd gezegd dat de klank bij het teken gk alleen in het woord voorkomt. Deze gk wisselt in andere vormen af met k. Als deze k op het einde van een woord staat, gaat de woord- en woorddeelgelijkheid niet door en wordt er enkel k gespeld. Voorbeelden:
ligke liggen ich lik (en niet: ich ligk ik lig);
zgke zeggen ich zk (en niet: ich zgk ik zeg);
twee hgke twee heggen ein hk (en niet: ein hgk een heg).
i. de mouillering: maar n keer per groep aangeven
In punt 7 hierboven is al en passant aangegeven dat de mouillering binnen n morfeem maar n keer per medeklinkergroep aangegeven wordt. Dit wordt gedaan om een woordbeeldreden. Stapeling van medeklinkers maakt het lezen moeilijker.
Geldj moet dus niet geschreven worden als geljdj.
Geweldj moet dus niet geschreven worden als geweljdj.
9. Woorden isoleren: enkele probleemgevallen
De spelling van het Limburgs is woordisolerend: er worden woorden in gespeld, los van elkaar. Toch is het principe hierbij problematisch: soms zijn twee woorden zo met elkaar vervlochten dat scheiding ervan als kunstmatig voorkomt. Hier volgen twee gevallen waarbij de scheiding wl goed doorgevoerd kan worden. n geval waarin dat tot kunstmatigheid leidt, wordt behandeld in punt 11.
a. te en se als reductievormen scheiden van hun persoonsvorm
Tot hier toe zijn de reductievormen van de 2e persoon enkelvoud, die voorkomen in de vormen te en se, vaak niet gescheiden van hun voorafgaande persoonsvorm. Toch zijn het echte losse woorden. Volgens deze regeling spelt men:
bs te en niet bste;
paks te en niet pakste
hulps te en niet hulpste;
bs se en niet bsse;
paks se en niet pakse of paksse;
hulps se en niet hulpse of hulpsse.
Uit deze voorbeelden is duidelijk te zien dat de persoonsuitgang bij de 2e persoon enkelvoud een s is. Om die reden zijn de volgende spellingen ook niet in orde:
pak se;
hulp se.
b. de vooral Noord-Limburgse reductievormen van geej en varianten
Ook de reductievormen van de 2e persoon meervoud zijn aparte woorden. Ze moeten los gespeld worden. Tot op heden is dat maar zelden gebeurd. De vormen die vr de persoonsvorm staan, zijn eenvoudig op te sporen.
Moeilijker zijn die welke na de persoonsvorm staan. Ze zijn op te sporen op de volgende manier.
Maak een zin van het volgende type (voorlopig in incorrecte spelling)
As ge wacht, wachde.
As ge valt, valde.
As ge liegt, liegde.
De persoonsvorm is te vinden vr de komma. Achter de komma moet dan diezelfde persoonsvorm met het gereduceerde persoonlijke voornaamwoord staan. Het moet een persoonsvorm zijn op t. Het gereduceerde persoonlijke voornaamwoord na de persoonvorm kan niets anders dan de zijn.
In correcte spelling luiden die zinnetjes dus:
As ge wacht, wacht de.
Spelling 2003 14
As ge valt, valt de.
As ge liegt, liegt de.
In Noord-Limburg komen ook deze vormen (voorlopig in incorrecte spelling) voor:
As ge wacht, wachdegeej.
As gevalt, valdegeej.
As ge liegt, liegdegeej.
Weer moet de persoonsvorm voor en na de komma dezelfde zijn: wacht, valt, liegt. Geej is de volle (niet gereduceerde) vorm van het persoonlijk voornaamwoord. Blijft over de: een aanduiding van de overgangsklank tussen de t van de persoonsvorm en het persoonlijk voornaamwoord.
De correcte spelling is dus:
As ge wacht, wacht-de geej.
As gevalt, valt-de geej
As ge liegt, liegt-de geej.
Een bijkomend voordeel van deze spelling van de volle persoonsvorm gevolgd door koppelteken en overgangsklank is, dat de suggestie van verleden tijd van vroegere spellingen (wachde, valde, liegde) verdwenen is.Dergelijke reductievormen komen overigens door heel Limburg voor. In Thorn komt deze voor als djr, getuige de hulpzin
Es djr kmtj, kmtj djr Als jullie komen, komen jullie.
In nogal wat plaatsen komt dr als reductievorm voor naast de geaccentueerde vorm geer. Ouder Maastrichts bijvoorbeeld: Gaot dr mt? naast Geer gaot mt.
10. Hoe om te gaan met sandhi?
Sandhi is het verschijnsel dat woorden die vlak naast elkaar voorkomen in een zin niet meer als twee woorden te scheiden zijn.
a. het type voorzetsel + bepaald lidwoord
Het Franse woord au is de samensmelting van de aparte woorden + le. Zo is aux de samensmelting van + les. In het Duits is zum de samensmelting van zu + dem, zur van zu + der.
Op precies dezelfde manier hebben sommige Limburgse dialecten samensmeltingen van voorzetsels en lidwoorden. Dit is vooral een Midden-Limburgs verschijnsel. Dergelijke sandhivormen worden aan elkaar geschreven als men scheiding onnatuurlijk vindt. In sommige dialecten bestaan dergelijke sandhivormen helemaal niet. Ter vergelijking enkele woordgroepen uit het Echts en het Stevensweerts (dat deze sandhi niet heeft):
Echts Stevensweerts
inne kamer in de kamer
vere Riekswaeg uuever de Riekswaeg
vre dr vuuer de duuer
achtere krk achter de krk
b. gestapelde bijwoorden + onbepaald lidwoord
Ook weer in Midden-Limburg komen gestapelde bijwoorden voor die in gescheiden vorm onnatuurlijk voorkomen. Dergelijke bijwoorden kunnen ook versmolten met een onbepaald lidwoord voorkomen. Hier volgen enkele Montforter vormen:
bijwoorden bijwoorden met lidw.
ouch onne ouch eine
ouch on ouch ein
onnag ouch nag onnanne ouch nag eine
toch ton toch ein
tonnag toch ouch nag tonnanne toch ouch nag eine
nanneet nag neet
nimmie neet mie
In het algemeen zullen dergelijke vormen voor lezers onduidelijk zijn. Principieel mogen dergelijke sandhivormen geschreven worden, al worden ze niet aangeraden.
11. Hoe om te gaan met assimilatie?
Assimilatie moet in spelling niet weergegeven worden, ook niet in de spelling van het Limburgs. Enkele van de hier bovenstaande analyses mag men beschouwen als gevallen waarin de assimilatie uit de spelling gehaald wordt: As ge wacht, wacht-de geej voor vroeger: As ge wacht, wachdegeej.
Spelling 2003 15
12. W en j op het woordeinde na klinker of tweeklank
W en j op het woordeinde na klinker of tweeklank zijn vaak overbodig. De spelling van het Nederlands is niet consequent in de behandeling van de woordafsluitende w. De spelling van het Limburgs wil geen afwijkende woordbeelden doen ontstaan en geeft als regel: de afsluitende w na ou of au wordt geschreven op die plaatsen waarop die w ook in de spelling van het Nederlands voorkomt.
Voorbeelden: pauw, gebouw, rouw, gauw. Als er in het Limburgs een andere klinker dan ou of au verschijnt, blijft de w uit het Nederlands gehandhaafd als die ook in het Limburgs klinkt: Roermonds geboew met w vanwege die overeenkomstige w in het Nederlands.
De afsluitende j is onnodig bij woorden die eindigen op ie, ei of ij: deze klanken hebben van nature dat j-einde. De j dient niet gespeld te worden.
Na de uu dient het j-einde wl geschreven te worden. In westelijk Nederlands hebben woorden die eindigen op u geen j-achtig einde. Dat j-achtig einde is als typisch Limburgs te beschouwen. Het dient dus in spelling aanwezig te zijn: Roermonds Truuj, perrepluuj, luuj.
13. De overbodige u voor de w uit het Nederlands
In het Nederlands heeft een aantal woorden waarin een u die strikt genomen overbodig is vr een w staat. Dat is in woorden als leeuw, eeuw, meeuw, leeuwerik, kieuw, geeuwen, Zeeuw. In het Limburgs wordt deze u enkel geschreven als de spelling van het woord ook voor de rest is als in het Nederlands. In het Swalmens, het Maasniels, het Roermonds, de Roerstreekdialecten, maar ook in het Sittards spelt men dus: leeuw, eeuw, meeuw, leeuwerik. In dialecten waarin de ee voorkomt als ie wordt de u weggelaten: stapeling van vier klinkertekens werkt verwarrend.
Dus:
*Roermonds-Sittards leeuw naast op andere plaatsen liew (en varianten);
*Roermonds-Sittards eeuw naast op andere plaatsen iew (en varianten);
*Roermonds-Sittards meeuw naast op andere plaatsen miew (en varianten).
14. Enkele veel voorkomende verkeerde spellingen
Er blijkt een reeks verkeerde spellingen te bestaan.
a. de spelling o waar oe bedoeld wordt
O moet geanaliseerd worden als oo + e. Als dit teken de klank oe gevolgd door e moet weergeven, is het niet goed gekozen. In Noord-Limburg gebruikt men dit teken vaak onterecht. Het moet daar vervangen worden door oe.
De oorzaak van deze misspelling zit wel in de onbekendheid met de werking van een trema. Bij een trema ligt de klankverandering altijd links naast de klinker met het trema.
b. de spelling van het type mooder
Vaak verlengt men de lange ee, oo, uu, aa op het einde van een lettergreep. Bij sommige gevallen met ee is dit gerechtvaardigd, namelijk als het basiswoord eindigt op die noodzakelijke dubbele ee. Vandaar Roermonds tweede, zeezalt, reebout.
Maar spellingen als Roermonds huure, sjtuure, mooder, oore, betaale, uule zijn niet juist. In het Nederlands en ook in het Limburgs bestaat een regel die zegt, dat er op het einde van de lettergreep maar n a, e, u, o mag staan, behalve in de net genoemde gevallen van ee.
Het argument dat mooder evenveel spellingtekens heeft als het woord moeder is niet geldig: het staat niet bij de uitgangspunten van de spellingregeling.
c. ut, dun, munne, gun in plaats van t, dn, mne, gn?
De spelling ut voor het lidwoord van bepaaldheid is niet juist. De klinker vr de t is geen u maar de e als in de. Die klinker vraagt namelijk helemaal niet dat de lippen gerond worden: dat is een voorwaarde voor de u. De lippen zijn bij die klank gespreid. Om diezelfde reden zijn de spellingen dun, munne, gun voor dn, mne, gn ook onjuist. Gn is een oude vorm van het lidwoord van bepaaldheid: in gn hoes in het huis.
d. de spelling nne voor ne
Spelling 2003 16
De spelling nne zal wel genspireerd zijn door de reductievorm nne. Een reductievorm die verwijst naar een onderliggende reductievorm is te abstract. Vanuit de regel van de economie moet gespeld worden met n n: ne. Uiteraard is de spelling nne ook in orde.
e. de spelling auch voor ouch
Vaak ziet men klank ou gespeld als au, zoals in het Duits. De spelling van het Duits is, behalve voor de keuze van het teken geen referentiepunt voor de spelling van het Limburgs. De regels voor het gebruik van ou en au staan hierboven vermeld bij par. 6.e.
f. het gebruik van ^, en
Het teken ^ boven een klinker betekent alleen maar dat die klinker lang is. Het is niet het juiste teken voor sleeptoon. Dat is de tilde (~) die gezet wordt na de klinker met sleeptoon (bei~n). Het teken voor stoottoon is de backslash. De tekens ~ en / zijn gekozen omdat ze allebei op het thans gangbare computertoetsenbord VS-International voorkomen. Het is overigens ongebruikelijk om de tekens voor sleeptoon en stoottoon in lopende teksten te zetten: ze storen bij het lezen. In meer wetenschappelijke publicaties als woordenboeken en lijsten kunnen ze goed functioneren.
(Het teken komt in de spelling van het Limburgs niet voor. Datzelfde geldt voor het teken : dit kan hoogstens voorkomen in leenwoorden uit talen waarin dat teken wel voorkomt: Andr, Esme.)
g. dr of tr als reductievorm van de 3e ps. ev. mannelijk
De volle vorm van de 3e persoon enkelvoud mannelijk is hae en varianten. De reductievorm ervan is in veel Limburgse dialecten dr. Bij inversie (dan staat de persoonsvorm vr het persoonlijk voornaamwoord) wordt dit dr vaak geassimileerd tot tr. Die assimilatie treedt op omdat de persoonsuitgang achter de stam van het werkwoord in de tegenwoordige tijd een stemloze medeklinker is (Roermondse voorbeelden: hae sjleit, besjlis, pak, fiets, nump, jank, riet).
Moet men voor deze vorm nu dr of tr schrijven? Het geval met tr klinkt overigens veel vaker dan het geval met dr.
In het Nederlands komen dezelfde gevallen voor: men spreekt een t uit en moet een d spellen:
Is dat goed op die manier? klinkt als Is tat goet op tie manier? Tat moet gespeld worden als dat, tie moet gespeld worden als die. Op overeenkomstige manier moet men in de Limburgse dialecten waarin dr en tr allebei voorkomen beide woorden spellen als dr.
Om waar te nemen of het dialect de vorm dr heeft, kan men de volgende zinnetjes in dat dialect vertalen. Er staat ie in om aan te geven dat het persoonlijk voornaamwoord geen klemtoon mag hebben (het moet de reductievorm zijn).
Kan ie komen?
Zal ie komen?
Komt op de plaats van ie het woordje dr, dan kent dat dialect dat woord.
Als voorbeeld volgt hier de redenering voor wat ouder Roermonds.
Kan dr kmme?
Zl dr kmme?
De vorm dr bestaat dus in het Roermonds. Op veel meer plaatsen klinkt tr:
Geit tr mit?
Is tr al klaor?
Mt tr mit de fiets gaon?
Wit tr wo dr mt zeen?
In het laatste voorbeeldzinnetje staan beide vormen: de geassimileerde vorm tr en de niet geassimileerde vorm dr. De spelling vraagt altijd de niet geassimileerde vorm. In het Roermonds moet dus dr geschreven worden, ook al klinkt er tr: woorden en woorddelen moeten altijd hetzelfde gespeld worden.
h. het niet spellen van de svarabhaktivocal
Svarabhaktivocaal is een moeilijke term voor de korte e die te horen is
*tussen de r en de m in woorden als erm werm, berm, of
*tussen de r en de ch (vaak als g gespeld): berg, erg, orgel, borg;
*tussen de l en de f in woorden als half, lf, zelf;
*tussen de l en de v in woorden als zelfde, halverwaege
*tussen de l en de k in woorden als valk, balk, mlk;
*tussen de l en de ch (vaak als g gespeld): velg, vervolg, olger;
Deze korte klinker wordt in het Limburgs niet geschreven. In het Nederlands (in die taal komt die korte e ook voor) wordt die e niet geschreven, al doet believen naast alstublieft (let op de b en de l) je anders verwachten.
15. De spelling van leenwoorden
Spelling 2003 17
Leenwoorden uit het Nederlands of het Engels blijven hun oorspronkelijke spelling houden als hun uitspraak in het Limburgs dezelfde is als in het Nederlands. Pas als de uitspraak van een woord afwijkend is in het Limburgs, wordt ook de spelling verlimburgst. Het Limburgse woord krek is op deze manier goed gespeld; correct geeft de uitspraak in het Limburgs niet weer. Als een woord in een of ander opzicht verlimburgst is, wordt dat in de spelling zichtbaar gemaakt.
Over de uitspraak van woorden in het Nederlands bestaan soms wonderlijke oordelen. Men denkt vaak dat leenwoorden in het Nederlands (televisie, telefoon, apparaatje, januari, februari, president, deput) op de letter uitgesproken worden. Dat is niet zo. De alledaagse uitspraak in het Nederlands is in alle genoemde woorden precies dezelfde als in het Limburgs. Dergelijke woorden krijgen dan ook de spelling als in het Nederlands.
Engelse leenwoorden zijn natuurlijk net zo Limburgs als ze Nederlands zijn. Ze komen vaak voor in de techniek. De spelling van dergelijke woorden moet zijn als in het Nederlands (dus: als in het Engels!) als de uitspraak in het Limburgs dezelfde is als die in het Nederlands. Dus: computer, disk drive, file, DJ, stalke.
16. De werkwoordsvormen
Er bestaan drie vormen van het werkwoord:
a. het hele werkwoord
b. de persoonsvormen in tegenwoordige en verleden tijd;
c. het voltooid deelwoord.
Ten overvloede worden hier voorbeelden gegeven van de spelling van enkele soorten werkwoorden die problemen kunnen opleveren. Er is in ieder geval in te zien
a. in welke type werkwoorden de medeklinkercombinatie ngk optreedt;
b. in welk type werkwoorden er dt kan voorkomen;
c. bij welk type bijvoeglijk naamwoord dat gemaakt is van een voltooid deelwoord de combinatie tde kan voorkomen.
De vervoegingen zijn in het Roermonds. Met behulp van dit schema en met de nodige veranderingen kan er inzicht in de vervoeging per apart dialect verkregen worden. Bijzondere aandacht verdient de vervoeging
a. van werkwoorden met stam in de o.t.t. op d;
b. van werkwoorden met stam in de o.t.t. op ng.
Spelling 2003 18
Hele werkwoord: sjdde
Type: zwak (regelmatig), stam op d Voltooid deelwoord: gesjd persoon o.t.t. o.v.t. stam uitgang stam uitgang ich sjd sjd de doe sjd s sjd des hae, zie, het sjd t sjd de veer sjd de sjd de geer sjd t sjd de zie sjd de sjd de bijvoeglijk naamwoord gemaakt van het volt. deelwoord: gesjdde
Op een dergelijke manier gaat ook het werkwoord redde.
Hele werkwoord: sjpringe
Type: sterk (onr.), stam op ng Voltooid deelwoord: gesjprnge persoon o.t.t. o.v.t. stam uitgang stam uitgang ich sjpring sjprng doe sjpring s sjprng s hae, zie, het sjpring k sjprng veer sjpring e sjprng e geer sjpring e sjprng k zie sjpring e sjprng e bijvoeglijk naamwoord gemaakt van het volt. deelwoord: gesjprnge
Hele werkwoord: drinke
Type: sterk (onr.), stam op nk Voltooid deelwoord: gedrnke persoon o.t.t. o.v.t. stam uitgang stam uitgang ich drink drnk doe drink s drnk s hae, zie, het drink drnk veer drink e drnk e geer drink drnk zie drink e drnk e bijvoeglijk naamwoord gemaakt van het volt. deelwoord: gedrnke
Hele werkwoord: sjtumme
Type: zwak (regelmatig), stam op p Voltooid deelwoord: gesjtump persoon o.t.t. o.v.t. stam uitgang stam uitgang ich sjtum sjtum de doe sjtum s sjtum des hae, zie, het sjtum p sjtum de veer sjtum me sjtum de geer sjtum p sjtum de zie sjtum me sjtum de bijvoeglijk naamwoord gemaakt van het volt. deelwoord: gesjtumde
Hele werkwoord: witte
Type: zwak (regelmatig), stam op p Voltooid deelwoord: gewit
Spelling 2003 19
persoon o.t.t. o.v.t. stam uitgang stam uitgang ich wit wit de doe wit s wit des hae, zie, het wit wit de veer wit te wit de geer wit wit de zie wit te wit de bijvoeglijk naamwoord gemaakt van het volt. deelwoord: gewitde
Spelling 2003 20
II BIJZONDER DEEL
DE SPELLINGVOORSCHRIFTEN UITGEWERKT
VOOR LIMBURGSE DIALECTEN
VOORWOORD
Het nu volgende deel bevat uitwerkingen voor aparte Limburgse dialecten van de spelling 2003. De allereerste uitwerking is die voor het Roermonds. Er wordt aangesloten bij de tekst van de spellingregeling 2003. Spelling leert men door te spellen, maar ook door waar te nemen. Dat is de reden dat alle tekens die niet in het Nederlands voorkomen in minstens tien voorbeeldwoorden gegeven worden. Van elk woord wordt de vertaling in het Nederlands gegeven.
Spelling 2003 21
Oetwrking van de sjpelling 2003
veur t Remunjs
Spelling 2003 22
1. Lies van teikens: minilies van sjpellingteikens veur t Remunjs
De lies die hie volg, is de lies van sjpellingteikens die neudig zeen veur de sjpelling van t Remunjs. t Is de basislies oet de sjpelling 2003, wobie de teikens zeen weggelaote die veur de sjpelling van t Remunjs neet neudig zeen.
Euverzich 1: De teikens oet de sjpelling 2003 die neudig zeen veur de sjpelling van t Remunjs
A. KLINKERS EN TWEEKLANKE kort lank mit naosjlaag
(, , j of w) tweeklank
(dalend) ie
(Ned. Piet) i
ie (Ned. bier)
(Ned. kieke) i

e (Ned. kip)
(Frans mais)
(Ned. pet) ee
e
ae (Ned. beest)
(Limb. sjpele)
(Limb. vaer "veer") eej
eew
aej
ej, aej
ei, ij uu
(Ned. minuut) u
u (Ned. buurt)
(Ned. buren) uuj
u
(Ned. put)
(Duits Kln)
eu
(Ned. deur)
(Frans freule)
(Limb. pl "palen") euj
j
ui
oe (Ned. koe) o
oe (Ned. boer)
(Ned. voeren) oej
oew (Ned. hotel)
(Limb. zn "zon") oo
o (Ned. boot)
(Ned. boten) ooj
o (Ned. pot) ao (Frans corps)
(Limb. haor "haren") aoj
ou a (Ned. kat) aa
a (Ned. maar)
(Ned. varen)
aj, aaj au e of ' = nbeklemtoonde klinker wie me dem heurt in de, mn, t, ne
B. MITKLINKERS Stemloos stemhebbend met mouillering
(j wordt toegevoegd) p
t
k (bijv. brk) b
d
gk (Limb. brgke bruggen)
(Franse garon)
tj, dj (gevatj, hndj)
h f
s
ch v
z
g
sj, zj (sjoon "schoon",
zjwaor "zwaar") m
n
ng
nj (manj "mand) l
r
j
w lj (wilje "wilde")
Spelling 2003 23
2. Veurbeelde van Remunjse wrd mit n-Nederlandse klinker
a. de
t Teiken guf de klank aan dae veurkump in de volgende Remunjse wrd:
01. bd bed (noe ouch dk: bed);
02. vs vis (noe ouch dk: ves);
03. wt wet (noe ouch dk: wet);
04. ms heilige mis (noe ouch dk: mes);
05. opltte opletten (noe ouch dk: oplette);
06. ms mest (noe ouch dk: mes);
07. Nt Antoinette (noe ouch dk: Net);
08. Wssem Wessem (noe ouch dk: Wessem);
09. vt vet (noe ouch dk: vet);
10. ht heet: van heten (noe ouch dk: het).
De is ne klank dae oet t Remunjs aan t verdwiene is. Bie de generaties toet 1925 kump dae klank nog veur. Bie jngere is dae klank gans vervange door de e wie in t Nederlands bed.
b. de
t Teiken guf de klank aan dae veurkump in de volgende wrd:
01. Klle Keulen
02. pl jonge kip
03. nt lelijk
04. pt put
05. kpke hoofdje
06. vlle vullen
07. ptter putter
08. ms mus
09. blke bolletje
10. rs rust
c. de
t Teiken guf de klank aan dae veurkump in de volgende wrd:
01. wrs worst
02. ms moest
03. sjtrntj stront
04. pndj pond
05. kntj kont
06. lch lucht
07. lnke lonken
08. bs bos
09. vs vos
10. mtte moeten
d. de ae
t Teiken ae guf de klank aan dae veurkump in de volgende wrd:
01. laeve leven
02. waers dwars
03. maete meten
04. haer heen
05. aete eten
06. kaerel kerel
07. kaetel ketel, kookpan
08. naef neef
09. naeve naast
10. belaeve beleven
e. de
t Teiken wurt gebroek veur de klank dae veurkump in de volgende wrd:
01. wrd woorden
02. vl veel
Spelling 2003 24
03. kke kokhalzen
04. nle prutsen
05. plke paaltje
06. hk haken
07. nj naden
08. hr haar (pers. vnw.)
09. pl palen
10. ske knoestje
f. de ao
t Teiken ao wurt gebroek veur de klank dae veurkump in de volgende wrd:
01. haos haast
02. naod naad
03. maon maan
04. sjtaol staal
05. graot graat
06. saort soort
07. maord moord
08. aor ader
09. laote laten
10. laot lot
3. Veurbeelde van Remunjse wrd bie edere meerklank
eej (ich) leej, reej, deej (ik) leed, reed, deed;
eew eew eeuw;
aej (ich) traej, gaej (ik) treed, wied
ej wejje, nejje waaien, naaien;
aej traej, voetstap;
uuj luuj, perrepluuj, Truuj mensen, paraplu, Truus;
euj bleuj, (ich) neuj bloei, (ik) nodig;
j tj papieren zakken;
oej (ich) loej (de klokke) (ik) luid (de klokken);
oew troew, moew trouw, mouw;
ooj ooj, (ich) sjooj ui, (ik) loop rond;
aoj (ich) braoj ik braad;
aj aj (doe duis mich pien) ai;
aaj aaj (miense), flaaj oude (mensen), vlaai.
4. Veurbeelde van Remunjse wrd mit de problematische mitklinker:
de gk (veurbeelde oet Kats 1939:7-19)
01. migke wittebroden
02. wgke van koekdeeg
03. hgke heggen
04. wiegkele wiegelen
05. mgke muggen
06. bigkel stenen kogel
07. bagke biggen
08. rgke ruggen
09. noegkele knuffelen
10. sjoegkele schommelen
5. Veurbeelde van Remunjse wrd mit de teikenkmbinatie sj
01. sjoegkele schommelen
02. sjael scheel
03. sjoon mooi
Spelling 2003 25
04. sjoon schoen
05. sjele schelen
06. sjaere scheren
07. sjrikke schrikken
08. versjtandj verstand
09. ntsjtaon ontstaan
10. insjdde inschenken
6. Veurbeelde van Remunjse wrd mit de teikenkmbinatie zj (die Kats in 1939 nog neet guf)
01. zjwart zwart
02. zjweel eelt
03. zjwaegelke lucifer
04. Zjwame Swalmen
05. zjwejje wenken, zwaaien
06. zjwiek grote troep
07. zjwumme zwemmen
08. zjwaere zweren
09. zjwaerenoot duivel
10. zjwans staart, lapzwans
7. Veurbeelde van Remunjse wrd mit problematische mitklinkercombinaties
Echte problematische mitklinkergroepe kmme boete t teiken gk - in t Remunjs neet veur.
Mouillering wurt aangegaeve door n j achter de mitklinker te zitte:
manj mand
blinj (moere) blinde (muren)
henj handen
Waal besjteit eine regel dae zaet det de mouillering per groep mer eine keer aangegaeve wurt. Dus me sjrief:
kiendj en neet kienjdj;
windj en neet winjdj;
blindj en neet blinjdj;
kantj en neet kanjtj;
randj en neet ranjdj;
goldj en neet goljdj;
geldj en neet geljdj.
8. Inkel ingesjlepe verkeerde sjpellinge
a. de sjpelling mooder veur moder is neet good:
ouch in t Limburgs sjrief me op t inj van n lettergreep in a, u, o en e.
b. de sjpelling gangk: de combinatie ngk
De sjpelling gangk veur gank is neet good: ngk wurt euveral toet nk, behalve bie werkwrd in de o.t.t., es de sjtam eindig op ng:
bieveurbeeldj: zinge, hange, verlange. Kiek bie de werkwaordsvorme.
c. de sjpelling van t type hbse is neet good:
hbs se besjteit oet ein persoonsvorm die eindig op s en de nbeklemtoonde vorm se die van t waord doe aafkump. Dergelike nbeklemtoonde vorme mt me es waord van de persoonsvorm sjeie.
d. de sjpelling ut veur t is fout:
dao klink gein u mer n e. Dees wurt in de sjpelling aangegaeve mit apostrophe: dus t.
e. de sjpelling den es lidwaord is neet good: t mt dn zeen. Ouch in saortgelieke gevalle mt me sjpelle mit apostrophe: dr, mn, mne, zn, zne.
f. de sjpelling van auch is neet good: t mt ouch zeen: in t Limburgs is gekaoze veur de ou es veurkeursteiken. Allein es t Nederlands au of auw haet, waere die ouch gebroek.
Spelling 2003 26
g. ^ is t teiken m lengte mit aan te gaeve. Aan det teiken kan me neet laeze of de klinker sjtoottoon of sjleiptoon haet.
h. ~ (inkel tilde) is t teiken wo me sjleiptoon mit kan aangaeve. Det teiken mt me zitte vlak nao de klinker dae de sjleiptoon haet. Kiek ouch nao t volgend punt.
i. \ (backslash) is t teiken veur sjtoottoon. Det teiken mt me zitte vlak nao t teiken det sjtoottoon haet. Same zeen de teikens ~ en \ de middele m de lettergreepbetoning aan te gaeve. Mn is neet verplich m die te zitte. Dks (veural in weitensjappelik werk) is t henjig m ze te gebroeke:
haa~s handschoen naeve haa\s haas;
be~rg berg naeve be\rg bergen;
ze~ve het cijfer zeven naeve ze\ve door een zeef halen
vae~r veerpont naeve vae\r veer.
Es m\n i\n la\nger sjtkker teks dee\s tei~kens zit, is det nee\t goo\d veu~t lae~ste~mpo\: dee\s tei~kens hi\njere bie~t lae~ze. Dao~r~m mt me ze bie~ geweu\n tekste me~r weglao\te. I~n wei~tensjappelik we~rk is t dks neu\dig det me dee\s tei~kens gebroe~k.
j. t teiken
t Teiken kump in de sjpelling van t Limburgs gaar neet veur. t Mt euveral verangerd waere in .
k. t teiken
t Teiken kump in de sjpelling van t Limburgs gaar neet veur, behalve in leenwrd oet t Frans wie coup. t Mt op alle anger plaatse vervange waere door .
9. Wie mt t gesjreve waere: dr of tr?
De sjpelling van de reductievorm van hae is ein probleem. Wie me dao oet kan kmme wurt hie beredeneerd veur get ajer Remunjs. Good Remunjs zeen dees zinkes:
Kan dr kmme?
Zl dr kmme?
De vorm dr besjteit dus in het Remunjs. Op vl meer plaatse klink tr:
Geit tr mit?
Is tr al klaor?
Mt tr mit de fiets gaon?
Wit tr wo dr mt zeen?
In t letste veurbeeldzinke sjtaon alle twee die vorme: de geassimileerde vorm tr en de neet geassimileerde vorm dr. De sjpelling vreug altied de neet geassimileerde vorm. In t Remunjs mt dus dr gesjreve waere, ouch al klink t waord es tr: wrd en waorddeile mtte altied t zelfde gesjpeld waere.
Spelling 2003 27
VEURBEELDTEKS
Ein veurbeeldteks in aaj sjpelling en vervolgens in sjpelling van op vandaag (synoptisch).
De teks is van rndj 1865.
Emile Seipgens, Nae-waor, Marie, nae-waor?
1.
Zk, wts-du t nog - dae Zomerdaag -
Zk, wts doe t nog, dae zomerdaag
Et is al mennig jaor gelejen
t is al mennig jaor geleje
Mer wie alt det ch ouch waeren maag
mer wie ald det ch ouch waere maag
Det bliift mich bi oet oos verlejen -
det blieft mich bie oet oos verleje.
De zon stong branjend in de locht
De zn sjtng branjend in de lcht
En piilrecht baoven de aerd te glansen....
en pielrecht baove de aerd te glanse...
Gei winjdje goof ei bietje tocht,
Gei windje goof ei bietje tocht,
Me kos de hitst op t veljd zeen dansen
me ks de hitst op t veljd zeen danse,
Den hemel waas zoo blauw, zoo klaor....
dn hemel waas zo blauw, zo klaor,
Naewaor, Marie, nae-waor?
naewaor. Marie, naewaor?
2.
Veer gingen lanzaam door de zanjd
Veer ginge lansaam door de zandj
t veljd in langs et bleuijend kaoren;
t veljd in langs t bleujend kaore.
Du streelsde t mit de vlake hanjd
Doe sjtreelsde t mit de vlake hanjd
En speelsde mit de hangende aoren...
en sjpeelsde mit de hangende aore...
Veer zongen neet, veer sproken neet,
Veer znge neet, veer sjproke neet,
Veer zochten daotoe ouch gein raeijen,
veer zchte daotoe ouch gein raeje.
Veer wollen niks mit ooze weet,
Veer wlle nieks mit oze weet,
Spelling 2003 28
Veer gingen mer get zamen traeijen
veer ginge mer get same traeje
Al waas de locht ouch drkkend zwaor
al waas de lcht ouch drkkend zjwaor,
Naewaor, Marie, naewaor!
naewaor, Marie, naewaor!
3.
De mggen dansden om os haer
De mgke dansden m s haer
De krekel had zich heis gezongen....
de krekel had zich heis geznge...
Du zags: t Weurdt morgen weer schoon waer-
Doe zags: t Weurt morge weer sjoon waer,
En pluksde bloomen zoo ze stongen;
en plksde blome zo ze sjtnge;
Ich plukde mit in diine schoot
ich plkde mit in diene sjoot
En al de bloomen die veer vonjen
en al de blome die veer vnje
Hbs-du doorein half blauw en rood
hbs doe doorein half blauw en rood
Tot eine bonjte krans gebonjen -
tt eine bnjte krans gebnje.
Dae zats-du op diin donkel haor.....
Dae zats doe op dien dnkel haor,
Nae-waor, Marie, nae-waor?
Naewaor, Marie, naewaor?
4.
De zon zonk neer mit volle glans
De zn znk neer mit volle glans
Wie in ein zee van golje water;
wie in ein zee van golje water;
Ich zag: Marie, gaef mich dae krans
ich zag: Marie, gaef mich dae krans
Det ich hem dich bewaar tot later!
det ich hem dich bewaar tt later!
Nae! wonks du mit ne malsche lach
Nae! wnks doe mit ne malse lach
En bleefs mich in miin ougen kiiken....
en bleefs mich in mien ouge kieke...
Ich wis neet meer waat ch deei of zag...
Spelling 2003 29
Ich wis neet meer waat ch deej of zag...
Ich veulde t blood nao baoven wiiken....
Ich veulden t blood nao baove wieke...
Diin oug waas ouch zoo deep... zoo klaor....
Dien oug waas ouch zo deep... zo klaor...
Nae waor, Marie, nae-waor?
Naewaor, Marie, naewaor?
5.
Marie wo is dae schoonen tiid,
Marie wo is dae sjonen tied,
Wo is dae bloomenkrans gebleeven?...
wo is dae blomekrans gebleve?
Och hoeveul zaken zin veer kwiit
Och hoevl zake zin veer kwiet
Die mit dae wonjerschoonen tiid
die mit dae wnjersjone tied
Veur eeuwig zin e-weg gedreven!...
veur eeuwig zin eweg gedreve!
Waal schiint de zon, mer zoo-ne glans
Waal sjient de zn, mer zone glans
Es toen, haet zi veur os verlaoren -
es toen, haet zie veur s verlaore;
Waal bleuijen bloomen, in et kaoren,
waal bleuje blomen in t kaore,
Mer deenen os neet meer tot krans!..
mer denen s neet meer tt krans!
En waas de krans allein nog mer verlaoren,
En waas de krans allein nog mer verlaore,
Mer wo is zelfs diin donkel haor,
mer wo is zelfs dien dnkel haor,
Nae-waor, Marie, nae-waor?
naewaor, Marie, naewaor?
Spelling 2003 30
My Favorite Links:
Home
Limburg
Taal
Volkslied
Want to know more? Info in German or English?
Name: Jrgen Pascal Francesco Hartogs
Email:
jorgenpfhartogs@hotmail.com
Hosted by www.Geocities.ws

1