Naarmate de mens voortschrijdt in beschaving, en kleine stammen zich verenigen tot grotere gemeenschappen, zou een heel eenvoudige redenering elk individu moeten doen inzien dat hij zijn sociale instincten en medegevoel dient uit te breiden tot alle leden van dezelfde natie, hoewel hij hen niet persoonlijk kent. Wanneer dit punt eenmaal bereikt is, is het nog slechts een kunstmatige barrière die hem ervan weerhoudt zijn medegevoel uit te breiden tot mensen van alle naties en rassen.

De Spelregels

Inleiding

De speler, zoals uiteengezet in het vorige hoofdstuk, leeft echter niet in een kosmologisch vacuüm. Er zijn m.a.w. bepaalde elementen die er toe bijdragen dat de mogelijkheden van ontwikkeling van deze mens niet onbeperkt zijn. De mens kan zich een speelruimte permitteren die zeer ruim geïnterpreteerd kan worden, toch heeft zij ook een aantal vaste parameters waar men niet omheen kan. Zoals men een spel op duizenden manieren kan spelen, moet men zich toch ook steeds aan bepaalde beperkingen (regels) houden. Zo geldt ook voor de weg die de mens tot hier toe heeft afgelegd en in de toekomst zal kiezen. Deze weg is een zeer brede weg met een zeer grote speelruimte, maar deze weg wordt ook beperkt door de route die hij in het verleden nam en door de omgeving waarin deze weg zich bevindt. De mens is echter op onwaarschijnlijke wijze creatief, inventief en vernieuwend, maar toch kan ook hij niet om een aantal elementen heen die eigen zijn aan de omgeving waarin hij zich bevindt; nl. de natuur. De parameters die zorgen voor de afbakening van deze ‘speelruimte des levens’ vormen de verschillende onderwerpen van dit hoofdstuk.

Spelregels op individueel niveau

1. Natuurlijke selectie

Volgens Mayr (1982) bestaat de klassieke theorie over de evolutie door middel van natuurlijke selectie uit drie inferenties gebaseerd op vijf feiten. De eerste inferentie stelt dat er een ‘struggel for existence’ plaatsvindt, aangezien er meer individuen geproduceerd worden dan kunnen worden onderhouden door de aanwezige middelen. Dit resulteert in de overleving van slechts een aantal van de nakomelingen van elke generatie. Deze inferentie is gebaseerd op de feiten dat:

(1) alle soorten hebben een grote potentiële fertiliteit (fecunditeit),

(2) populaties normaal stabiliteit vertonen,

(3) natuurlijke ‘resources’ beperkt zijn en, in een stabiele omgeving, relatief constant blijven.

De tweede inferentie stelt dat de overleving in de ‘struggle for existence’ niet willekeurig is, maar ten minste ten dele afhangt van de erfelijke constitutie van de overlevende individuen. Deze ongelijke overleving behelst het proces van natuurlijke selectie. Deze inferentie is gebaseerd op de feiten dat:

(4) geen twee individuen precies gelijke zijn en

(5) veel van deze variatie erfelijk is.

De derde inferentie stelt dat, over generaties heen, dit proces van natuurlijke selectie zal leiden tot een voortdurende en graduele verandering in populaties en uiteindelijk tot de evolutie en productie van nieuwe soorten (speciatie).

Deze notie van het klassieke Darwinisme is nog steeds valide, hoewel veel van de terminologie nu veranderd is (bvb. ‘competitie voor scarce resources’ versus ‘struggle for existence’; ‘reproductive success’ versus ‘fitness’). De moderne (ook ‘synthetisch’ genoemde) theorie van evolutie is bovendien gefocust op genen en niet op organismen of groepen zoals wel het geval was in Darwin’s tijd (Van der Dennen, 1995). Ook de nadruk is veranderd: in het moderne Darwinisme ligt deze vooral op differentieel succes als motor van de evolutie enerzijds en op gedragsstrategieën anderzijds; in plaats van overleving of differentiële mortaliteit enerzijds en morfologie en anatomie van organismen anderzijds zoals in het klassieke Darwinisme.

Vanuit deze notie van evolutie door natuurlijke selectie, kan men afleiden dat selectie zowel kortzichtig opportunistisch als conservatief is (Van der Dennen, 1995). Conservatief in die zin dat het niet ex nihilo creëert, maar wel dat het modelleert, hervormt, herdenkt, of herfunctioneert van eender wat er aanwezig is van structuren of gedrag. Men zou kunnen stellen dat natuurlijke selectie zoals een rivier blindelings zijn weg zoekt naar beneden langs de opeenvolgende trajecten van minste weerstand.

Evolutie is tevens kortzichtig opportunistisch omdat het geen ‘Grand Design’, geen ‘Ontwikkelingsplan’, geen ‘Punt Omega’ heeft. Eender wat momentaan en individualistisch voordelig is, eender wat bijdraagt tot een individu’s reproductief succes (en daar draait fitness om) zal worden geselecteerd, zelfs als datgene dat wordt geselecteerd de soort in zijn geheel niet ten goede komt. Een uitgebreid theologisch doel van menselijk gedrag kan men in deze zin dus niet valideren. Een doel in de zin van natuurlijke selectie kan men in deze context beter interpreteren als een effect van natuurlijke selectie. Als twee mededingers voor een zelfde resource in competitie treden, en de sterkste wint, kan men bedenkelijk stellen dat het ‘doel’ van natuurlijke selectie was om de sterkste te laten winnen. Het effect is enkel dat de sterkste wint en zijn genen blijven bestaan. Een ‘doel’ in termen van natuurlijke selectie kan men dus beter beschrijven als een kortzichtig opportunistisch effectresultaat.

In deze context is het duidelijk dat als men tijd en energie beperkt in een situatie waarin dezelfde organismes dezelfde noden hebben die eveneens beperkt zijn voor iedereen, zij in competitie en conflict met elkaar treden. Bovendien lijkt het dan ook in een biologische zin logisch dat zij neurofysiologische, endocrinologische en gedragsstructuren en –mechanismen hebben ontworpen om zich aan te passen aan dergelijke situaties van competitie en conflict.

Men zou echter een vergissing begaan moest men hieruit afleiden dat natuurlijke selectie leidt tot het creëren van een soort dat perfect aangepast is aan een bepaalde omgeving. Elk levend organisme, om nog maar te zwijgen over weefsels en moleculen, of ze nog gebruikt worden of niet, draagt de verzamelde impressies van veel voorgaande levens. Natuurlijke selectie staat nooit de luxe toe van opnieuw te beginnen om de perfecte oplossing te vinden, maar bouwt redelijke oplossingen om tot ze ‘goed genoeg’ zijn, simpel gezegd: beter dan die van de concurrentie.

2. Adaptatie

Een van de meest fundamentele eigenschappen van levende organismen is dat zij zich aan de milieuomstandigheden waarin zij leven, kunnen aanpassen. Aanpassing of adaptatie is bijgevolg een verschijnsel dat een verandering van toestand inhoudt, een verandering van toestand die overleving mogelijk maakt. We zouden adaptatie kunnen omschrijven als een tentatieve oplossing voor een steeds herhaald evolutionair probleem dat ontstaat door middel van natuurlijke selectie (Cliquet en Thienpont, 2002).

Natuurlijke selectie heeft als resultaat de adaptatie (deze adaptatie is geenszins teleologische, maar eerder kortzichtig opportunistisch en conservatief, zie supra). Deze adaptatie kan echter verschillende vormen aannemen (Cliquet en Thienpont, 2002). In beginsel kunnen we twee categorieën odnerschieden, en de tweede categorie kan, op haar beurt, eveneens in verschillende groepen worden ingedeeld:

1. Genetische aanpassing

2. Niet-genetische aanpassing

a. Fysiologische aanpassing

b. Morfologische aanpassing

c. Ontogenetische aanpassing

d. Gedragsaanpassing

Genetische aanpassing is een mechanisme dat zich maar kan voordoen bij de generatiewisseling. Het is een fenomeen dat zich situeert op het niveau van de populatie.

De vormen van niet-genetische aanpassing zijn reactiewijzen van individuele organismen die zich binnen (een deel van) een tijdspanne van een generatie voordoen. Bij fysiologische/morfologische aanpassing ondergaat het individuele organisme tijdelijk of blijvend een organische verandering. Fysiologische aanpassingen die van tijdelijke en reversibele aard zijn, worden soms acclimatisatiereacties genoemd en zijn gericht op het herstel van een door omgevingsfactoren verstoorde homeostatische evenwichtstoestand van het organisme. Indien een organisme tijdens zijn groei naar volwassenheid onder een bepaalde milieudruk komt te staan, kan het ontogenetische aanpassingen gaan vertonen die tijdens de volwassenheid behouden blijven en dus van blijvende aard zijn (Johnston, 1982) Aanpassingen door middel van gedragswijzingen kunnen, maar hoeven niet gepaard te gaan met fysiologische of anatomische aanpassingen.

Bij de mens vervullen gedragsaanpassingen een zeer belangrijke rol in de aanpassing. Zij geven immers aanleiding tot de productie van cultuur en hierdoor kan menselijke gedragsaanpassing individu- en generatieoverstijgend zijn.

Aangezien deze verhandeling wordt toegespitst op de studie van menselijke gedrag (i.c. oorlogsgedrag), zal ik bijzondere nadruk leggen op die gedragsaanpassingen die hebben geleid tot het kunnen voorkomen van oorlogsgedrag.

3. Selfish Gene

Een van de grootste bijdragen van de evolutionaire biologie is waarschijnlijk dat zij erin geslaagd is om de op eerste zicht harmonieuze, vredevolle coöperatie en altruïsme dat we gadeslaan overal in de natuur, terug te brengen tot individuele, zelfgeoriënteerde en kortzichtige conflictstrategieën (of beter: de strategie van de genen waarvan het individu slechts de tijdelijke drager is).

Het is thans slechts zeer recent dat men beseft dat de basale eenheid van (genetische) selectie zich niet situeert op het niveau van de soort, van de groep, van het individu, of zelfs van het chromosoom; het is het gen dat in deze context van belang is. Dit gen bestaat uit DNA en zijn meest belangrijke eigenschap is zijn zelfreplicerende vaardigheid. Of, in de woorden van Dawkins (1976), elk gen tracht ‘egoïstisch’ zoveel mogelijk kopieën van zichzelf te verspreiden. Dit kopiemaximaliserend gedrag is het resultaat van natuurlijke selectie, genetische variatie en uiteindelijk de biochemische eigenschappen van het DNA. In dit verhaal vormen de individuen slechts dragers of weggooi-overlevingsmachines voor die ‘selfish genes’.

Deze genetische selectie vindt enkel plaats op microniveau (het niveau van het enkelvoudige individu) en is bijgevolg niet te verwarren met culturele selectie op macroniveau (het niveau van de groep) (zie paragraaf ‘cultureel evolutionaire processen’ van dit hoofdstuk)

4. Maximalisatie versus optimalisatie van (reproductieve) fitness

Een belangrijke valkuil bestaat erin om uit de theorie van de Selfish Gene af te leiden dat elke mens maar één ding nastreeft: zo veel mogelijk nakomelingen produceren. Niets is echter minder waar.

Reproductieve fitness is bij de mens sterk bepaald door de omstandigheden waarin hij leeft. In samenlevingen waar er geen druk bestaat voor het hebben van veel kinderen, zijn er niet veel kinderen. Getuige hiervan is de benedenvervangingsvruchtbaarheid in de Westerse moderne samenlevingen. Bij de mens is er altijd een sterk verband geweest tussen fenotypische fitness en reproductieve fitness (Thienpont, 1999). Men moet zich kunnen ontwikkelen – somatisch, economisch, … - om reproductieve fitness te kunnen hebben en omgekeerd is reproductieve fitness een hulpmiddel tot fenotypische fitness.

Een goed vertrekpunt voor deze redenering is de gedragsecologie (zie o.a. Thienpont, 1999; Cliquet en Thienpont, 2002). Deze benadering heeft in de loop van de jaren tachtig het sociobiologisch adagium van de maximalisering van de inclusieve fitness aangevuld: de maximalisering gebeurt binnen een (beperkt) beschikbaar geheel van resources.

Het paradigma in de gedragsecologie is de life history theory (Thienpont, 1999). Centraal in dit paradigma staat het allocatieprobleem van resources. Twee fundamentele allocatievraagstukken worden onderscheiden:

§ Allocatie van resources tussen huidige en toekomstige reproductie. Voortdurend maken organismen de keuze tussen investeren in somatisch onderhoud of reproductief onderhoud. Vandaar dat sexueel-voortplantende organismen een periode van niet-reproductie kennen, tot op het moment dat ze een omvang bereiken waarop enige investering in reproductie minder kost dan verder investeren in groei.

§ Kwaliteit en kwantiteit van nakomelingen. Kwaliteit is een functie van ouderlijke investering in de nakomelingen en wordt weergegeven in de capaciteit van een organisme om op te groeien tot reproductieve leeftijd.

Deze allocatievraagstukken impliceren dat de mens niet zomaar aan het voortplanten slaat, maar voortplanting beschouwt als een belangrijke ecologische beslissing. Het is dus beter te spreken van optimalisatie van de inclusive fitness (zie infra) dan van een maximalisatie.

De bereikte oplossing voor deze allocatievraagstukken zal uiteindelijk de reproductieve fitness van een individu bepalen. Onder reproductieve fitness (Alexander en Borgia, 1979; Borgerhoff Mulder, 1992) verstaan we dus de ‘fitheid’ tussen de bredere omgeving en de oplossing die het indivdu geeft aan de vraag hoe hij/zij de beperkte hulpbronnen (eigendom, voedsel, geld, status, macht, ...) verdeelt tussen:

reproductieve inspanningen (alle investeringen binnen het kader van de partnerkeuze en het voortbrengen van nakomelingen) en
somatische inspanningen (alle investeringen voor levensonderhoud).

De allocatie van beschikbare hulpbronnen vanuit reproductieve inspanningen noemt men het geheel van reproductieve beslissingen die dus aan de basis liggen van de reproductieve fitness. Het is in elk geval zo dat gedragingen die rechtstreeks of onrechtstreeks bedreigend of neutraal zijn voor reproductieve fitness (niet-adaptieve gedragingen) op korte of lange duur verdwijnen (Daly en Wilson, 1983; Blurton-Jones en Sibley; 1978; Blurton-Jones, 1986). Ze kunnen immers nooit “evolutioniar stabiel” (Maynard Smith, 1974, 1976, 1978; Dawkins, 1980) zijn: elke alternatieve gedragsstrategie met een groter relatief voordeel voor de overleving, ergo reproductie, zal de niet-adaptieve gedragsstrategie verdringen[2].

5. Reproductieve competitie

In reproductieve competitie stelt men dat er verscheidene mededingers zijn voor eenzelfde resource. Agressie is meestal gerelateerd aan het verwerven van die resources met het oog op het nastreven van reproductieve fitness. Het specifieke aspect van een ‘resource’ in evolutionaire termen is haar invloed op overleving en reproductie. Zo definiëren sommige biologen (bvb. Alexander, 1979) een resource als alles wat verlossing biedt aan wat Darwin (1859) noemde de ‘Hostile Forces of Nature’: klimaat, weer, voedselschaarste, predatoren, parasieten, enzovoort. In deze brede definitie kunnen niet alleen fysieke resources zoals voedsel en onderdak, maar ook status, coalitiepartners en leden van het andere geslacht (potentiële partners) resources worden. Omdat omgevingen zeer divers en complex zijn, zullen de gefocuste resources verschillend zijn voor verschillende individuen (oud, jong, man, vrouw, solitair of groepsgebonden).

6. Differentieel reproductieve belangen van man en vrouw

We hebben gezien dat de aard van de resources en de manier waarop men deze het best kan verwerven, afhankelijk kan zijn van de omgeving. Onafhankelijk van de aard van de resources of de gebruikte verwervingsstrategie, kan men echter stellen dat het individueel reproductief succes van twee factoren afhangt:

het eigen welzijn en de daaruit volgende mogelijkheid om in de toekomst nieuwe reproductieve investeringen te leveren enerzijds en
het welzijn van reeds bestaande nakomelingen anderzijds (het investeren in eigen somatische fitness of in reproductieve fitness).

Beide factoren spelen mee in de afweging van de individuele reproductieve fitness wat neer komt op de volgende keuze: veel nakomelingen produceren en noodzakelijkerwijze weinig in elk van hen investeren, of er slechts een paar produceren en een heleboel investeren. Vermits het baren van een kind voor onze soort een hachelijke onderneming is (niet in het minst omwille van onze vertraagde groei die een gevolg is van onze soortspecifieke evolutionaire geschiedenis, zie supra), kan een investering in kwantiteit voor een vrouw een bedreiging betekenen voor haar individueel welzijn. Een moeder zal er bijgevolg doorgaans voor kiezen om te investeren in kwaliteit. De vader heeft dezelfde keuzemogelijkheden, hoewel zijn beslissing heel anders kan uitvallen vermits het gesteund is op een andere (mindere) investering (Hrdy, 1999).

In het verleden hadden dergelijke beslissingen directe gevolgen voor de overlevingskansen van zowel de moeder als haar kinderen. In vrijwel het hele menselijke bestaan was het een levensbedreigend nadeel om een baby te zijn zonder moeder, of een kind zonder oudere familieleden. Om voorouder van een van ons te kunnen worden moest een moeder erin slagen om ten minste één kind groot te brengen dat oud genoeg werd om zelf ook nakomelingen te krijgen. Die nakomelingen zouden dan op hun beurt ook weer voor nakomelingen moeten zorgen. Daarom is kwantiteit bijna nooit het belangrijkste punt geweest voor een moeder. Het welzijn van haar kinderen en de kwaliteit van hun leven, meestal onverbrekelijk met die van haar verbonden, hadden de hoogste prioriteit. Als trouw zijn aan zijn partner betekent dat het voortplantingssucces van een man identiek is aan dat van die partner, zal hij haar voorkeur voor kwaliteit boven kwantiteit waarschijnlijk delen. Daarentegen kan een man er ook, met name als hij niet van plan is te investeren in zijn nakomelingen, op uit zijn om met zoveel mogelijk vrouwen te paren, om zodoende zoveel mogelijke nakomelingen te verwekken. Van dit soort voorouders hebben moeders hun instincten en de manier waarop zij beslissingen nemen geërfd.

De belangen voor moeders en vaders zijn dus niet per definitie hetzelfde. Onderliggende spanning tussen het mannelijke streven naar kwantiteit en het vrouwelijk streven naar kwaliteit zijn zo oud als de mens. Deze spanning neemt echter verschillende vormen aan naargelang de ecologische situatie.

Als getuige van de differentiële reproductieve capaciteit en de daaruit voortvloeiende differentiële belangen en investeringen in reproductief succes kunnen we twee frappante geschiedkundige elementen bovenhalen (Hrdy, 1999). De gelukkige Moulay Ismaël de Bloeddorstige van Marokko (1646-1727) had een verbijsterend reproductief succes. In 1704 had hij naar verluidt 40 zonen die binnen een periode van 3 maanden geboren werden, wat leidde tot een indrukwekkend totaal van 888 nakomelingen van talloze echtgenoten en concubines. Het wereldrecord moederschap steekt hiertegen schraal af. De arme Magdalena Carnauba uit Brazilië trouwde op haar 13^e en baarde 32 kinderen.

De grondslag van dit immense verschil ligt in de biologie van man en vrouw. Zelfs al werd een vrouw als een gans gevoerd en voorzien van ruim voldoende minnen, dan zou ze nog beperkt worden door tussenpauzen tussen geboorten die onvermijdelijk langer worden naarmate ze de menopauze nadert (Hrdy, 1999). In theorie houdt de levenslange zaadcelproductie van een man in dat zijn vruchtbaarheid alleen beperkt wordt door de duur van de refractaire periode na ejaculatie, afnemende aantallen zaadcellen of toegang tot ovulerende vrouwen. Daarom heeft hij altijd de kans om het beter te doen.

Als we nu de precieze rol van resources in de menselijke reproductie bekijken, zien we dat er, zoals bij andere zoogdieren, hieromtrent een seksueel dimorfisme bestaat (Van der Dennen, 1995). Mannen blijken grote hoeveelheden van resources te kunnen gebruiken met als doel te paren en kunnen zo soms ongelooflijk veel vrouwen en kinderen verwerven (zie o.a. ook: Betzig, 1986, die despotische samenlevingen bekijkt waarin heersers duizenden vrouwen en concubines kunnen hebben). Vrouwen gebruiken meestal een kleiner aantal resources als parentele inspanning om een minder aantal van meer gezonde nakomelingen voort te brengen. Mannen kiezen dus doorgaans voor kwantiteit en vrouwen voor kwaliteit van resources, dit omwille van hun differentieel reproductief beland gericht op kwantitiet voor de man en op kwaliteit voor de vrouw.

Mannen en vrouwen hebben in een situatie van reproductieve competitie dus verschillende belangen. Mannen zullen eerder strategieën gebruiken die een kwantiteit aan resources verzekeren, terwijl vrouwen eerder strategieën zullen hanteren die een kwaliteit aan resourcesals resultaat hebben.

Terug naar inhoudstabel

Spelregels op interactioneel niveau

1. ‘Kin Selection’, ‘Inclusive Fitness’ en wederkerig altruïsme

In de context van de ‘Selfish Gene’ theorie en het streven naar een optimalisatie van de eigen reproductieve fitness hoor ik de sceptici al gauw roepen: “en wat dan met de onontkenbare alomtegenwoordigheid van altruïstisch gedrag dat tentoon gespreid wordt door mensen over de hele wereld?” Of, vertaald in de terminologie van de evolutionaire biologie: ‘waarom zou een individu zijn eigen fitness doen afnemen of zelfs zichzelf opofferen voor een ander individu?’

Het antwoord is dat de aard van hun genetische relatie van die aard is dat het afnemen van hun eigen fitness, of het zelfs reduceren tot nul, kan bijdragen tot de overleving van de eigen genen (Van der Dennen, 1995). Dit doet zich voor omdat de kopieën van de eigen genen van het opofferende individu aanwezig zijn in het individu waarvoor men zich opoffert. Dit is het meest duidelijk bij verwanten en dit type van selectie noemt dan ook ‘Kin Selection’. De fitness van het individu èn dat van de verwanten die dezelfde genen delen, noemt ‘Inclusive Fitness’.

De definitieve doorbraak van die idee grijpt plaats in de jaren zestig als de Britse bioloog Hamilton in een reeks van briljante bijdragen (Hamilton, 1963; 1964; 1970; 1971; 1975) een volwaardige theorie over verwantenselectie en ‘inclusieve fitness’ ontwikkelt. Hamilton toonde aan dat natuurlijke selectie, altruïstisch gedrg tussen verwanten bevordert wanneer het voordeel van de begunstigde verwant, gewogen voor de graad van verwantschap, groter is dan het nadeel voor de altruïst zelf:

rB > C

C= de reproductieve kostprijs van altruïstisch gedrag voor de altruïst;

B= het reproductieve voordeel van altruïstisch gedrag voor de begunsitgde;

R= Sewall Wrights verwantschapscoefficiënt tussen altruïst en begunstigde.

Een klassiek voorbeeld in deze context is de vogel die alarm slaat. Dit lijkt een zeer altruïstische act: anderen waarschuwen voor gevaar maar tegelijkertijd zijn aanwezigheid voor de gevaarlijke aanvaller kenbaar maken. Hoe kunnen we dit verklaren? Als de bevoordeelden van deze altruïstisch act de verwanten van de alarmslager zijn, kunnen we dit verklaren met de Kin Selection theorie: natuurlijke selectie zou het redden van de verwanten bevoordelen ten nadele van het redden van het eigen vel, althans als de hulp differentieel en discriminerend gericht is naar de leden van mijn familie.

Maar wat dan als diegene die bevoordeeld worden door het altruïsme niet verwant zijn aan de altruïst? Hoe verklaren we altruïstisch gedrag dan? Wederkerigheid (‘Voor wat, hoort wat’), eerst voorgesteld door Trivers (1971, 1985), is een van de oplossingen. Wat op het eerste zicht lijkt op altruïsme kan de altruïst uiteindelijke ten goede komen: zij kunnen altruïstische gunsten uitwisselen op zulk een manier dat het beter is voor beiden om samen te werken in plaats van niet samen te werken (dit is een goed voorbeeld van wat ik in de volgende paragraaf zal benoemen als (positieve) niet-nulsomheid). De kosten van een goede daad worden op die manier gecompenseerd door een goede daad die men terugkrijgt. Dergelijke mutueel voordelige overeenkomsten (of positieve niet-nulsomheid) ligt aan de basis van de sociale en culturele ontwikkeling van de mens in de richting van steeds verdergaande complexiteit. In deze context beschouw ik dan ook een dergelijke gedragsstrategie als ‘het geheim van de oorsprong van het leven zoals wij het nu kennen’.

Hoe komt dan een dergelijke mutueel voordelige overeenkomst tot stand? Een antwoord op deze vraag kan men vinden in de speltheorie.

2. De Speltheorie

Op de dag dat James Watson en Francis Crick de structuur van het DNA ontdekten (1953), liep Crick (zo herinnerde Watson het zich later) hun gebruikelijke lunchgelegenheid binnen en kondigde aan dat ze ‘het geheim van het leven gevonden’ hadden. Met alle respect voor DNA, zou ik graag iets anders nomineren voor de titel ‘geheim van het leven’: namelijk de speltheorie. Dit ‘geheim’ werd een halve eeuw geleden ontdekt door de grondleggers van de speltheorie, John van Neumann en Oskar Morgenstern (1953).

2.1. Nulsom en niet-nulsom

Neumann en Morgenstern maakten een fundamenteel onderscheid tussen ‘nulsom’-spelen en ‘niet-nulsom’-spelen. In nulsom-spelen is de opbrengst voor de ene speler het tegengestelde van de opbrengst voor de andere speler; anders gezegd: de winst van de ene is precies gelijk aan het verlies van de ander. Bij tennis, bij schaken, bij boksen is de winst van de ene deelnemer het verlies van de ander. Bij niet-nulsom-spelen hoeft de winst van de ene speler geen slecht nieuws voor de andere speler(s) te zijn. Bij sterk niet-nulsom spelen overlappen de belangen van spelers elkaar zelfs volledig. In 1970, toen de drie astronauten van de Apollo 13 erachter probeerden te komen hoe ze hun gestrande ruimteschip terug op aarde moesten krijgen, speelden ze een volstrekt niet-nulsom spel, omdat de uitkomst ofwel voor alle drie even goed ofwel even slecht zou zijn. (Het werd even goed).

Terug op aarde zijn de dingen doorgaans niet zo helder afgebakend. Een handelaar en een klant, twee leden van een parlement, twee schoolvrienden ontdekken soms, maar niet altijd, dat hun belangen overlappen. In de mate waarin hun belangen overlappen, is hun relatie niet-nulsom; de uitkomst kan zowel win-win als verlies-verlies zijn, afhankelijk van hoe ze het spel spelen.

Soms splitsen politieke wetenschappers of economen menselijke activiteiten uit in nulsom- en niet-nulsom-componenten. Af en toe doen evolutiebiologen hetzelfde bij het kijken naar hoe verschillende levende systemen werken. Mijn stelling is dat als we willen zien welke de drijvende kracht is die richting geeft aan de menselijke geschiedenis, we het perspectief van de speltheorie systematischer moeten toepassen. Interactie tussen individuele genen, cellen, dieren, belangengroepen of naties kunnen worden gezien door de lens van de speltheorie.

2.2. Niet-nulsom-spelen en de socio-culturele ontwikkeling van de mens

Het overzicht van de organische geschiedenis is niet kort. De geschiedenis van de mens is tenslotte berucht omdat deze zo’n warboel is. Maar ik denk dat de geschiedenis lang niet zo warrig is zoals ze vaak wordt beschreven. Want zelfs al begin je het overzicht met het moment waarop de meest complexe samenlevingen op aarde het dorp van de jager-verzamelaar was en je volgt de lijn tot het heden, dan kun je de fundamentele loop van de geschiedenis vatten door te verwijzen naar een kernpatroon. Dit patroon kan men omschrijven in termen van het ontstaan van nieuwe technologieën die het mogelijk maken of bevorderen dat er nieuwe, rijkere vormen van niet-nulsom-interacties plaatsvinden. Vervolgens komen er sociale structuren tot ontwikkeling die dit rijke potentieel verwezenlijken – die niet-nulsom-situaties vertalen in positieve sommen[3] (dit om een aantal redenen die geworteld zijn in de menselijk natuur, zie volgend hoofdstuk). Zo neemt de sociale complexiteit toe, in reikwijdte en diepte (Wright, 2000).

Dit wil niet zeggen dat niet-nulsom-spelen altijd tot een win-win-situatie leiden in plaats van tot een verlies-verlies-uitkomst. Evenmin wil het zeggen dat de machtigen en de valsen nooit misbruik maken van de zwakken en de naïeven; niet-nulsom-spelen bieden dikwijls de gelegenheid tot parasitair gedrag, en de geschiedenis geeft voorbeelden in overvloed. Niettemin leveren niet-nulsom-spelen per saldo, over de lange termijn gezien, meer positieve dan negatieve sommen op, meer wederzijds voordeel dan parasitisme. Het resultaat hiervan is dat mensen worden ingebed in grotere en rijkere netwerken van onderlinge afhankelijkheid.

Deze fundamentele samenhang – de omzetting van niet-nulsom-situaties in vooral positieve sommen – manifesteerde zich op technologisch vlak minstens 15.000 jaar geleden voor het eerst. Daarna gebeurde het opnieuw. En opnieuw. En opnieuw. En nu … vliegen we in vliegtuigen, sturen we elkaar e-mails en wonen we in een global village.

Ik heb hierbij niet de intentie de interessante details die in de meeste antropologische en geschiedkundige boeken staan, te bagatelliseren: Soemerische koningen, barbaarse horden, middeleeuwse ridders, de protestantse reformatie, opkomend nationalisme, maar ook Indiaanse jager-verzamelaars, Polynesische hoofdmanschappen, islamitische innovaties op het terrein van de handel, Afrikaanse koninkrijken, Azteekse rechtspraak en vroeg ontwikkelde Chinese technologie. Maar ik wil vooral laten zien hoe deze details, hoe belangrijk ook op zichzelf, uiteindelijk deel uitmaken van een groter verhaal.

Samenvattend kan men stellen dat er in de menselijke geschiedenis steeds omvangrijkere en steeds complexere niet-nulsom-spelen gespeeld worden. De opeenstapeling van deze spelen – spel op spel op spel – vormt vervolgens de toename van de sociale complexiteit. Deze opeenstapeling zou men kunnen benoemen als een opeenstapeling van ‘niet-nulsomheid’[4].

2.3. Twee eigenschappen van niet-nulsom-spelen

Niet-nulsom-spelen hebben echter twee eigenschappen die terughoudendheid vereisen (Wright, 2000). De ene is het probleem van het vals spelen, of het parasitisme. Mensen kunnen jouw goedgeefsheid accepteren en er nooit iets voor terugdoen. Of ze blijven gewoon in de zon zitten terwijl alle andere hazen aan het vangen zijn (zie de uiteenzetting over de Shoshone in de volgende paragraaf), en verwachten vervolgens een gebarbecuede haas als avondeten te krijgen. (Speltheoretici noemen dit ‘liftersgedrag’; Sociologen noemen dit ‘free riding’ – niets bijdragen tot de koek van de positieve sommen die door de collectieve actie wordt gebakken, maar vrolijk een portie mee-eten).

In de intieme context van het leven van jager-verzamelaar werkt morele verontwaardiging prima als techniek tegen vals spelen (zie o.a. Wright, 2000). Het resultaat is dat jij je gunsten weerhoudt aan wie in het verleden geen tegenprestatie leverde, waardoor je je afschermt tegen toekomstige uitbuiting; en al het gemopper van jou en anderen over die valsspelers leidt ertoe dat ook anderen ze laten barsten, en dus wordt het lastig om met voortdurend vals spelen aan de kost te komen. Maar naarmate samenlevingen complexer worden, zodat mensen goederen en diensten ruilen met mensen die ze niet regelmatig (of helemaal niet) zien, zal dit soort verontwaardiging uit de eerste hand niet meer afdoende zijn. In deze situaties zijn er dan nieuwe technieken tegen vals spelen nodig. Deze nieuwe technieken bestaan onder andere uit het straffen van ‘lifters’. Boyd & Richerson (1992) onderzochtten aan de hand van een Prisoner’s Dilemma hoe deze straffen zouden kunnen evolueren. Zijn kwamen tot het besluit dat een groep meestal slechts aan 1 straffer voldoende had om coöperatie te induceren in het merendeel van de groep. Dit resultaat zou ons kunnen doen denken aan de beruchte ‘Bigman’ politieke systemen van Nieuw Guinea en andere gelijkaardige tribale samenlevingen.

Het uitdelen van straffen suggereert ook de mogelijkheid voor de evolutie van ‘morele’ strategieën waarbij straffers lifters niet enkel straffen omdat ze niet coöpereerden, maar ook als zij anderen niet straffen die niet coöpereerden en zelfs diegene straffen die afzien van het straffen van zij die niet straffen. Zulke strategieën kunnen dus inderdaad coöperatie induceren, maar zij kunnen ook eender welk arbitrair gedrag als ESS (zie volgende paragraaf) verheffen dat het doel wordt van een moralistische strategie (Boyd en Richerson, 1997).

Het andere beginsel van de speltheorie dat behoedzaamheid gepast maakt, is subtieler dan vals spelen. In werkelijkheid schuilt in bijna elk niet-nulsom-spel een dimensie van nulsom (Rapoport, 1960). Wanneer je een auto koopt, heeft die transactie in het algemeen gesproken een niet-nulsom-karakter: zowel jij als de dealer zijn beter af, wat de reden is waarom jullie beiden met de transactie instemmen. Er zijn echter meerdere prijzen waarbij jullie beiden profiteren – het hele interval tussen de hoogste prijs die je redelijkerwijze zou betalen en de laagste die de dealer redelijkerwijze zou accepteren. En binnen dat interval spelen jij en de dealer een nulsom-spel: jouw winst is het verlies van de dealer. Dat is de reden waarom er bij autodealers altijd onderhandeld wordt.

Merkwaardig genoeg bevestigen dergelijke nulsom-spelen uiteindelijk hoe miraculeus niet-nulsomheid is. Kijk maar hoe ik dertig hazen uit mijn hoed tover: neem gewoon twintig Shoshone die, als ze elk in hun eentje zouden jagen, met geluk één haas zouden vangen, en maak er een team van. Hocus-pocus-pilatus-pas! Vijftig hazen in plaats van twintig! Het is het probleem van hoe we dit magische surplus van dertig hazen onderling moeten verdelen waarover het onderhandelen gaat.

Natuurlijk zou je de hazen gewoon evenredig kunnen verdelen. Maar hebben sommige mensen niet harder gewerkt dan andere, of zeldzamere talenten benut? Bovendien, als je de winst gelijk verdeelt, worden de onderhandelingen alleen maar subtieler: sommige mensen zullen proberen een heel klein beetje minder werk te verzetten dan gemiddeld voor hun anderhalve haas – niet zo weinig werk dat hun bijdrage per saldo niet meer positief is, maar minder werk dan jij verzet. Deze nulsomspanning, dit impliciete onderhandelen, is de reden waarom in samenlevingen van jager-verzamelaars zo gezeurd wordt over luiheid en gierigheid (Wright, 2000). Althans, de tweede reden na vals spelen. Zoals we in de volgende paragraaf zullen zien heeft deze nulsomspanning er ook toe bijgedragen tot het instellen van een sociale dominantiehiërarchie.

Deze twee redenen, die zich tijdens miljoenen jaren van biologische evolutie hebben doen gelden, hebben mensen overal ter wereld een aangeboren neiging gegeven om goed in de gaten te houden wat anderen bijdragen, bewust of onbewust. In alle culturen zijn vriendschappen onderhevig aan onderlinge spanningen; wordt op het werk geroddeld over wie er een profiteur is en wie een teamspeler; zijn mensen voortdurend op de uitkijk naar luie en ondankbare types, om hun goedgeefsheid dienovereenkomstig in te binden; en proberen mensen de beste deal te krijgen (Wright, 1994).

3. Gedragsadaptaties, ESS, culturele selectie en culturele fitness

Zoals we reeds gezien hebben is een adaptatie een tentatieve oplossing voor een steeds herhaald evolutionair probleem dat tot stand komt door middel van natuurlijke selectie. Adaptaties zijn anatomische structuren, fysiologische processen of gedragspatronen die onze voorouderlijke organismen in staat stelden te overleven en zich te reproduceren in competitie met andere leden van hun soort. Gedragsadaptaties omvatten meestal gedragingen die contingent zijn aan de kenmerken van de omgeving (en kunnen zelfs sexueel dimorf zijn). Bijgevolg kunnen gedragsadaptaties niet kenmerkend zijn voor alle leden van een soort. Men moet zich realiseren dat niet alle gedragingen noodzakelijkerwijze adaptief zijn of bijdragen tot het verspreiden van kopieën van genen. Het individu kan tevens worden beschouwd als een compromis van veel interagerende, conflicterende genen.

Men kan met andere woorden stellen dat via natuurlijke selectie over miljoenen jaren evolutie bepaalde strategieën zijn ontstaan die de fitness van het individu optimaliseren. Voor elk van deze strategieën komen en gaan alternatieven. Die strategieën die overleven (d.i. stabiel blijven) noemen we Evolutionair Stabiele Strategieën (Maynard Smith, 1974, 1976, 1978; Dawkins, 1980). ESS zijn dus niet meer of minder dan niet-nulsom-spelen die, binnen een bepaalde ecologische context, de fitness van het individu maximaliseren. Individuen hebben deze ESS geïnterioriseerd en dragen deze mee in hun fylogenese. In die zin zijn individuen dan ook adaptief. Zij dragen in hun ‘natuur’ een aantal strategieën mee die oplossingen bieden aan bepaalde fitnessproblemen die in de loop van de evolutie nuttig bleken om te overleven en waaraan zij zich hebben aangepast (geadapteerd).

Men moet bij deze uiteenzetting wel voortdurend in gedachte houden dat hier vooralsnog niet beweerd wordt dat alle gedragingen adaptief zijn. In principe zijn er steeds meerdere strategieën werkzaam als men er de totale populatie op nahoudt. Dit heeft verscheidene redenen:

§ Verschillende mensen leven in onderscheiden omgevingen. Andere omgevingen vereisen andere strategieën. In verschillende omgevingen kan een zelfde strategie met andere woorden een differentieel resultaat hebben op de optimalisatie van de individuele fitness.

§ Evolutie impliceert variabiliteit. Zonder variabiliteit kan er geen natuurlijke selectie plaatsvinden. Evolutie is bovendien niet eindig. Men zou dus kunnen stellen dat er op elk moment een bepaalde ESS is en een aantal alternatieven die de loef trachten af te steken van deze ESS. Een ESS is dus steeds in competitie met een aantal alternatieve (mutante) strategieën. Deze constante competitie vormt de motor van heel het evolutiemechanisme. Een bepaald gedrag kan dus zowel toebehoren aan de ESS of aan een van de mutante strategieën.

Als we deze redenering extrapoleren naar een situatie van resource competitie, kunnen we stellen dat er verschillende gedragsstrategieën kunnen zijn om een bepaalde resource te verwerven. De meest efficiënte strategieën om deze resources te kunnen verwerven, zullen verschillen naargelang de omgeving. Het is duidelijk dat wanneer verschillende groepen, verschillende gedragsstrategieën toepassen in de resource competitie, uiteindelijk slechts één strategie de beste zal blijken. Dit is de essentie van wat ik in deze verhandeling zal verstaan onder ‘culturele selectie’: namelijk een selectie van alternatieve gedragspatronen eigen aan een bepaalde groep. ‘Culturele fitness’ kan men in deze context dan verstaan als: die groep die dankzij zijn specifieke gedragspatronen eigen aan de ingroep, de hoogste (collectieve) reproductieve fitness kan verwerven.

Verschillende prominente moderne darwinisten (W.D. Hamilton (1975), E.O. Wilson (1975), R.D. Alexander (1987) en Eibl-Eibesfeldt (1982)) hebben speciale aandacht geschonken aan groepsselectie als kracht achter de menselijke cultureel ontwikkelde ultra-socialiteit. Zij zijn onder de indruk, zoals ook ik ben, van de organisatie van menselijke populaties in eenheden die aanhoudende, dodelijke gevechten aangaan met andere groepen, nog niet sprekend over andere vormen van coöperatie. Het probleem met directe groepsselectie is echter ons paarsysteem. Voor een aantal van de meest gewelddadige groepen in ‘primitieve’ samenlevingen, is ‘vrouwenvangst’ een van de belangrijkste motieven voor het plunderen van buren. In het prekoloniaal Nieuw Guinea, resulteerde oorlogsvoering veelal in de sociale opsplitsing van de verslagen groep, en de verspreiding van haar leden naar groepen waarmee de verslagenen banden van vriendschap op verwantschap hebben (Soltis et al. 1995). Pastoralisten in Eurazië genereerde complexe interhuwelijksconfederaties tot in die mate dat het een aanzienlijke opdracht was om te weten te komen dat groepen zoals deze van Atilla de Hun van Turkse origine waren (Maenchen-Helfen, 1973). De menselijke groepen die in competitie treden zijn demografisch zeer open, en gewelddadig conflict verhoogd het voorkomen van migratie. Het is op deze manier zeer moeilijk in te zien hoe genetische verschillen bewaard kunnen blijven als ze geconfronteerd worden met zulke grote migraties.

4. Cultureel evolutionaire processen

Men zou kunnen stellen dat mensen een nieuwe pagina zijn in de natuurlijke geschiedenis van dierlijke coöperatie (Campbell, 1983). Onze reproductieve biologie is gelijkaardig van die van andere sociale zoogdieren. Onder onze dichtste verwanten (de apen) zijn genetische verwantschap en reciprook altruïsme het fundament van een divers scala van kleinschalige samenlevingen, maar niet meer of minder dan dat. Mensen hebben daarentegen extreem complexe samenlevingen gebouwd op basis van mechanismen die verschillend zijn van eender welke andere sociale soort (Boyd en Richerson, 1997). Tegelijkertijd zijn er echter opmerkelijke overeenkomsten tussen aap en mens op het gebied van sociaal gedrag (deWaal, 1982) en op het gebied van materiële cultuur (McGrew, 1992), hierbij zelfs abstractie makend van de vele convergenties tussen mensen en andere sociale en werktuig-gebruikende soorten. Consistent met klassieke comparatieve anatomie en moderne moleculaire studies, is menselijk gedrag recentelijk afgeleid van aap gedrag.

In kleinschalige samenlevingen gebaseerd op verwantenselectie is het duidelijk dat genetische selectie de bovenhand neemt via systemen zoals verwantenselectie en zelfs reciproke selectie. Naarmate samenlevingen complexer en grootschaliger worden zijn er echter andere pricipes nodig om deze complexheid te kunnen verklaren. De cruciale vraag is hier immers: “Welke processen hebben er dan toe geleid dat er toch een duidelijk verschil is tussen menselijk en aap gedrag?”

Mijn fundamentele stelling is dat een dergelijk veschil tot stand is kunnen komen door middel van een combinatie van processen van biologische en culturele evolutie. Vandaag de dag is de algemene term voor de bio-culturele co-evolutietheorie de dual inheritance theory (Smith, 2000). Dat biologische en culturele systemen aparte maar analoge systemen van overerving, variatie en fitnesseffecten zijn is nog steeds het centrale uitgangspunt. Culturen beschikken dus ook over variatie, kennen eenheden die over een zekere heritabiliteit beschikken, en de overerving van die eenheden is onderhevig aan differentiële fitness. Een zeer actueel voorbeeld van onderzoek binnen het paradigma van het DIT is de ontwikkeling van de idee van culturele groepsselectie (Boyd en Richerson, 1998).

In hun theorie over culturele groepsselectie stellen Boyd en Richerson (1998) dat de culturele transmissie van algemene adaptieve informatie grote voordelen had in de sterk variabele omgeving van het Pleistoceen. De hominidentak divergeerde van de laatste gemeenschapelijke aap-voorouder door middel van het ontwikkelen van een enorme afhankelijkheid van adaptieve sociale en technologische tradities. Sommige van deze processen hadden als effect dat zij niet alleen groepsselectie van culturele variatie mogelijk maken maar tevens dat zij het gebruik van culturele cues om populaties te structureren gemeenschappelijk maken (Boyd en Richerson, 1997). Toen culturele groepsselectie primitieve vormen van ingroep coöperatie en outgroep vijandigheid begon te ontwikkelen, begonnen ook de menselijke coginitieve capaciteiten zich aan te passen aan een leven in cultureel gedefinieerde coöperatieve groepen.

4.1. Theoretisch model

Ook intuïtief is groepsselectie van cultureel overgedragen variatie plausibeler dan in het genetische geval omwille van de verschillen in de manier waarop cultuur wordt overgedragen. Een van deze verschillen is dat mensen verschillende individuen kunnen onderzoeken bij het verwerven van een bepaalde culturele trek (Boyd en Richerson, 1997). We kunnen dus meer dan twee culturele ‘ouders’ hebben! In variabele omstandigheden met migratie tussen subpopulaties, zijn er hoogst waarschijnlijk zeer veel ‘verkeerdelijke’ ideeën die geïntroduceerd worden in de populatie door outsiders wiens gedrag meer geschikt is voor een andere omgeving. We kunnen verwachten dat de adaptieve krachten – zelfs natuurlijke selectie – van invloed kunnen zijn op cultuur om voordelige trekken in hoge frequentie te bewaren zolang dat de mate van migratie niet allesoverheersend is. Theoretische modellen tonen aan dat het hanteren van een conformistische transmissie van de regel “when in Rome, do as the Romans do” voordelig is in deze situatie (Boyd en Richerson, 1997). Individuen hebben voordeel bij het gebruiken van informatie over de gemeenschappelijkheid of de uitzonderlijkheid van een bepaalde culturele trek om een bepaalde keuze voor een bepaalde trek te sturen. Deze transimissie regel heeft dan tot gevolg dat de binnen-populatie variatie wordt gereduceerd terwijl de tussen-populatie variatie bewaard blijft. Zelfs met een vrij substantiële migratieratio en relatief weinig conformiteit worden de tussen-populatie verschillen bewaard (Boyd en Richerson, 1985: Hoofdstuk 7).

Bovenop de stabilisatie van tussen-groepsverschillen door conformiteit, zullen ook coördinatie spelen (het coördinatie element in vele coöperatie spelen) en moralistische strafverdeling leiden tot een multiple evolutionair stabiele strategie.

Als culturele evolutie over het algemeen veel sneller verloopt dan genetische evolutie, en er is een reden om te geloven dat dit één van de redenen is van het fundamentele adaptieve voordeel van leren door imitatie (Boyd en Richerson, 1985: Hoofdstuk 4), dan zullen metapopulaties met cultuur meer alternatieve ESS ontdekken dan metapopulaties zonder cultuur, en dan zal er meer variatie zijn op groepsniveau waarop selectie zijn invloed kan uitoefenen.

4.2. Empirische data

De culturele groepsselectie hypothese voorspeld dat sociale eenheden die geco-socialiseerd zijn, die groepen zijn die coöpereren. Otterbein’s (1968) cross-culturele studie van oorlogsvoering toonde aan dat samenlevingen die interne oorlogsvoering aangingen, kleinschalige fraternale belangengroepen hadden, samengesteld uit verwante mannen als dominant element in de sociale organisatie. Samenlevingen die interne oorlog de kop in drukten en vooral externe oorlog aangingen, benadrukten de socialisatie van hun krijgers in leeftijdsgroepen, politie samenlevingen, of andere militaire instituties die mannelijke verwantschap doorkruisen. Zodra de culturele groep die geco-socialiseerd is, wordt beperkt tot genetisch verwante mannen, wordt het patroon dat voorspelt wordt op basis van de klassieke verwantenselectie theorie bij benadering hersteld. Wanneer een grotere groep de focus is van socialisatie voor militaire deugden dan zullen grotere gevechtseenheden opduiken.

Het is ook mogelijk om de empirische plausabiliteit van het proces van culturele selectie te testen in een microevolutionaire analyse. Soltis et al (1995) gebruikten informatie over groepsexctinctie door oorlog in het Hoogland van Nieuw Guinea om een dergelijke schatting te maken over de plausabiliteit en de kracht van groepsselectie. Groepsexctinctie omwille van oorlogsvoering tussen dorpsgemeenschappen zijn niet uitzonderlijk in Nieuw Guinea. Het percentage dat Soltis et al. aanhalen op basis van een literatuuranalyse is een ratio die ligt tussen de 10 en de 20 %.

Bovendien is het belangrijk dat bij de exctinctie van oude groepen en de creatie van nieuwe groepen de variatie tussen groepen bewaart blijft (zonder variatie, geen selectie!). Het bleek inderdaad zo dat nieuwe groepen het best functioneerden als zij samengesteld waren uit leden van een oude gesplitste groep. Het samenstellen van een nieuwe groep op basis van een toevallige selectie van migranten zou de variatie tussen de groepen immers vernietigd hebben (Soltis et al. 1995).

Nieuwe groepen ontstaan dus steeds vanuit gesplitste oude groepen, meestal zelfs grote succesvolle groepen. Er is veel bewijs van culturele verschillen tussen groepen, hoewel er weinig bewijzen zijn in de etnografie van het Hoogland van Nieuw Guinea die verschillen aanhalen die voor een langere tijd blijven verder bestaan. Deze data steunt dus in grote mate de predictie van groepsreproductieprocessen van het groepsselectie model.

Terug naar inhoudstabel

Conclusie ‘de spelregels’

Op dit punt van het verhaal kunnen we stellen dat de speler die zich ontwikkeld heeft zoals ik in het eerste hoofdstuk heb uiteengezet, in zijn ontwikkeling een aantal kenmerken heeft verwerft die hem toelieten te overleven krachtens de verscheidene gevaren der natuur. Deze kenmerken zijn niet uit de lucht gevallen, integendeel, ze zijn tot stand gekomen door middel van een evolutieproces dat zich gedurende miljoenen jaren heeft voltrokken. We zouden dan ook kunnen stellen dat deze kenmerken ‘eigen’ zijn aan de mens als soort. In die zin leggen deze ‘natuurlijke’ kenmerken van de mens hem een beperking op over de speelruimte die hij kan gebruiken in het vinden van zijn weg des levens. Deze kenmerken heb ik volgens deze redenering dan ook ‘spelregels’ genoemd.

Deze spelregels kan men zowel op individueel nieveau beschouwen als op interactioneel niveau (wat louter een extensie van de kenmerken op individueel inhoudt). In deze context kunnen we besluiten dat de mens als individu op een opportunistische wijze een optimalisatie van zijn fitness natstreeft. In dit streven wordt hij veelal geconfronteerd met een situatie van reproductieve competitie. Omwlle van zijn streven naar reproductieve optimalisatie binnen een context van reproductieve competitie, werd het voor hem voordelig om zijn nabije verwanten te bevoordeligen. Immers, een reproductie van nabije verwanten betekent ook een gedeeltelijke reproductie van het zelf, gezien een bepaalde graad van genetische verwantschap. Bovendien is het duidelijk dat men sterker tezamen is dan alleen. Via een aantal sociaal interactionele processen, die men goed kan begrijpen aan de hand van de speltheorie, heeft deze gedragsstrategie van het bevoordeligen van nabije verwanten geleid tot een situatie waarin het mogelijk werd om in groep te leven. Op die manier werden er mogelijkheden geschept om een gezamenlijke gedragsstrategie aan te nemen binnen de ingroep. Aangezien verschillende groepen verschillende gedragsstrategieën toepasten, kon het principe van de natuurlijke selectie conceptueel verruimd worden naar het niveau van de groep: culturele selectie en cultureel evolutionaire processen werden mogelijk.

In het volgende hoofdstuk zal ik uitgebreid ingaan op hoe de speler deze spelregels concreet heeft gehanteerd. Meer bepaald zal ik de aard van de wereld uiteenzetten die de speler gecreëerd heeft om het best te kunnen overleven.

Terug naar inhoudstabel

Het Spel

Inleiding

Tegen dit moment zou het dus duidelijk moeten zijn wie de speler is en binnen welke grenzen hij het spel kan spelen. Maar er is nog niets gezegd over het spel zelf. Hoe heeft onze creatieve en hoogst intelligente speler het spel tot hiertoe gespeeld? Welke elementen hebben ervoor gezorgd dat het spel eruit ziet zoals het er heden ten dage uitziet? Hoe heeft onze speler zich met andere woorden ontwikkeld tot wat hij nu is? In dit hoofdstuk zal ik dus uiteenzetten hoe de speler, de spelregels concreet toepast en een wereld creëert die hem toelaat het best te overleven.

In een eerste deel zal ik beschrijven hoe de mens zich evolueerde richting een sociaal complexe structuur. Hierbij zal ik argumenteren dat een aantal adaptieve voordelen van het sociale leven ervoor gezorgd hebben dat het voor de mens voordelig was zich te organiseren in een sociale structuur. Deze structuur kreeg concreet vorm ondermeer door middel van territorialiteit en dominantiehiërarchieën. Omwille van de adaptieve noodzaak van een verhoogde sociale complexiteit heeft de mens zich aan deze situatie ook biologisch aangepast in de vorm van een verhoogde herseninhoud, meer bepaald door de ontwikkeling van een hogere sociale intelligentie.

Sociale complexiteit is echter niet het ganse verhaal. Sociale structuren waren dermate adaptief dat zij in bepaalde ecologische contexten voor een bevolkingsexplosie zorgden. Zo evolueerde de mens niet alleen naar sociale complexiteit maar naar een ultra-socialiteit, een graad van sociale complexiteit ongezien in de wereld der dieren. In het tweede deel van dit hoofdstuk zal ik een aantal onderliggende processen bespreken die aan de basis liggen van de ontwikkeling van een dergelijke ultra-socialiteit. Deze onderliggende processen maakten echter tevens de weg vrij voor de mogelijkheid tot oorlog. In dit deel zal ik uiteenzetten hoe de mens zijn natuurlijk nepotisme voor verwanten heeft uitgebreid naar verdere verwanten, de etnische groep, de natie. Een sterk altruïsme en een grote coöperatie binnen de eigen etnische groep als gevolg van het etnische nepotisme zorgde ervoor dat etnische groepen als eenheden hun eigenbelang konden nastreven. Dit kon zich echter uitten in collectief geweld en etnocentrisme. Omwille van de noodzaak om de ingroep van de outgroep te kunnen onderscheiden en op die manier mogelijke gevaarlijke situaties tijdig te herkennen, creëerden mensen bovendien bepaalde markers die eigen zijn aan de groep waarvan men deel uitmaakt.

In een derde en laatste deel van dit hoofdstuk zal ik aangeven wat de ultieme (in tegenstelling tot proximale) kenmerken zijn van oorlog. Zo zullen coalities tussen groepen van mannen essentieel blijken. Hierbij zal ik argumenteren dat de ultieme coalitie in deze context de etnische groep is. Bovendien zal ik voorstellen dat de reden waarom deze coalities gevormd worden begrepen kan worden door middel van een niet-aflatend streven naar (schaarse) reproductieve resources. Hierbij zal ik beargumenteren dat het toeëigenen van vrouwen van de outgroep (als ultieme reproductieve resource) een speciale plaats zal innemen. Tevens zal blijken dat mannen en vrouwen een differentieel voordeel hebben in het voeren van oorlog en derhalve ook differentieel zullen deelnemen. Totslot zal ik aan de hand van het principe van de ‘seksuele selectie’ een verklaring naar voor brengen over hoe een agressieve cultuur kan ontstaan en in stand gehouden worden.

Op het einde van dit hoofdstuk zal ik een conceptueel kader uiteenzetten waarin ik een definitie van oorlog zal voorstellen. Dit conceptueel kader zal ik in het volgende hoofdstuk gebruiken in een analyse van een aantal oorlogscases. Het is hierbij geenszins mijn bedoeling om een alomvattend antwoord te geven op de vraag ‘Wat is oorlog?’. Het is eerder mijn bedoeling om met dit conceptueel kader een paradigma aan de antropologie te geven die toelaat met een aanzienlijke verklarende waarde te gaan kijken naar oorlog. Het paradigma dat ik hier zal aanreiken is vanuit het perspectief van de sociale bio-antropologie. Hierbij pretendeer ik niet dat dit perspectief het allesverklarende ethos dient te zijn. Het is enkel mijn bedoeling om een referentiekader aan te bieden waarin andere perspectieven ook tot hun recht kunnen komen. Men zou het als een soort blauwdruk kunnen zien, waarop andere perspectieven kunnen toegepast worden.

Terug naar inhoudstabel

DEEL I: De evolutie van sociale complexiteit

In het eerste deel van dit hoofdstuk zal ik beschrijven hoe de mens zich evolueerde richting een sociaal complexe structuur. Socialiteit is niet uit de lucht komen vallen. Een aantal adaptieve voordelen van het sociale leven zorgden ervoor dat het voor de mens voordelig was zich te organiseren in een sociale structuur. Adaptieve manieren om deze sociale structuur concreet in te vullen bleken het vormen van dominantiehiërarchieën te zijn en het zich organiseren in territoria. Totslot heeft de mens, omwille van de sterke adaptieve voordelen van een verhoogde sociale complexiteit, zich aan deze situatie ook biologische aangepast in de vorm van een verhoogde herseninhoud, meer bepaald door de ontwikkeling van een hogere sociale intelligentie.

1. De oorsprong van het sociale leven en de weg naar sociale complexiteit

1.1. Inleiding

De huidige fundamentele inzichten in de bestaansredenen en de vormen van het sociaal gedrag zijn grotendeels te danken aan de toepassing van de heuristische methode die de evolutietheorie biedt op de studie van de oorsprong en ontwikkeling van het groepsleven (Cliquet en Thienpont, 2002). Het is aldus duidelijk geworden dat sociaal gedrag niet zomaar een culturele inventie is geweest die zich bij de mens per toeval heeft verspreid. Alleen al het feit dat sociaal gedrag ook bij vele diersoorten voorkomt en bovendien universeel is bij de mens, laat vermoeden dat het een meer fundamentele betekenis heeft.

1.2. De adaptieve pro’s en con’s van het groepsleven

Welke is die fundamentele (evolutionair biologische) betekenis van sociaal gedrag dan? Of anders uitgedrukt: wat is de adaptieve waarde van sociaal gedrag? Evolutionair gezien plaatst deze vraag ons voor een paradox: op grond van de natuurlijke selectietheorie weet men immers dat het leven evolueert op grond van individuele competitie (Williams, 1966). Hoe is groepscoöperatie dan te verzoenen met individuele competitie? (Barash, 1977).

Paradoxaal blijkt de ontwikkeling van groepsleven de individuele overleving en meer bepaald de overdracht van genen te bevorderen. Coöperatie –die overigens het voorkomen van een bepaalde mate van competitie niet uitsluit – vervult bijgevolg dezelfde functie als competitie. In hedendaagse sociobiologische termen geformuleerd: competitie en coöperatie liggen in lijn met de bevordering van de maximalisering (of beter optimalisering) van de ‘inclusive fitness’ van het individu.

Barash (1977) en Shaw & Wong (1989) hebben de biologische voor- en nadelen van sociaal gedrag gesystematiseerd. Deze determinanten werkten als selectiedruk in de loop van de menselijke evolutie, waardoor groepsleven geselecteerd werd als de meest adaptieve gedragsstrategie om aan specifieke problemen, gesteld door elk van deze determinanten, het hoofd te beiden.

1. Paring: dit is de primordiale determinant van sociaal gedrag; het paringssucces kan in verschillende opzichten door grotere groepsvorming bevorderd worden (bvb. Warmte regulatie, bescherming, voedselvoorziening, territoriumbezit);

2. Verzorging van nakomelingen: de basiseenheid van het groepsleven vormt hier de moeder-kind-band, maar afhankelijk van de graad en de duur van de hulpeloosheid, kunnen ruimere sociale verzorgingseenheden ontstaan;

3. Bescherming tegen rovers: dit is een sterke selectieve kracht ter bevordering van het groepsleven, niet alleen ter ontdekking van belagers, maar ook ter afschrikking van of verdediging tegen aanvallers;

4. Voeding: groepsleven biedt, in bepaalde omstandigheden, voordelen inzake de ontdekking van voedsel (informatieoverdracht) maar ook inzake verwerven van voedsel, vooral door middel van groepsgevoerde jacht.

N.B.: Bij de mens dient deze categorie om twee redenen veel ruimer te worden opgevat, omdat de groepsgewijs gevoerde ‘jacht’ meestal nog andere grondstoffen dan voedingsstoffen betreft en omdat de menselijke ‘jacht’ vaak te maken heeft met de verovering van het bezit – voedsel, grond, grondstoffen, mensen – van soortgenoten;

5. Sociale stimuli: dit is een voordeel dat in verscheidene opzichten een rol kan spelen, bvb. bij wederzijdse stimulering op het gebied van de voorplanting, voeding, rust. In groep levende dieren blijken het op die gebieden vaak beter te doen dan hun solitaire soortgenoten;

6. Biologische verandering van het milieu: vele soorten, en niet het minst de mens, vereisen een grondig veranderd milieu om te kunnen overleven, een activiteit die meestal maar in groep kan worden gerealiseerd;

7. Arbeidsverdeling: met uitzondering van de intraspecifieke geslachtsgebonden arbeidsverdeling zijn er maar twee grote groepen in het dierenrijk die tot vergaande arbeidsverdeling zijn overgegaan en aldus vormen van ‘ultrasociality’ (Campbell, 1983) zijn gaan ontwikkelen: het gaat om de sociale insecten en de hominiden;

8. Leren en cultuuroverdracht: hoewel niet beperkt tot de mens, is dit voordeel ongetwijfeld het meest karakteristiek voor de mens. Door middel van leerprocessen kan cultuuroverdracht veel sneller gebeuren, zowel binnen als tussen generaties, dan dit het geval is door genetische overerving. Dit is dan ook de reden waarom het culturele transmissiesysteem zo’n acceleratie in adaptieve mogelijkheden doormaakt zodra de biologische structuren die toelaten te ontwikkelen, ontworpen zijn.

Naast bovenvermelde adaptieve voordelen brengt groepsleven vanzelfsprekend ook nadelen mee (Thienpont, 1999; Cliquet en Thienpont, 2002):

1. Toenemende kans op infectie;

2. Toenemende kans op ontdekking door vijandige elementen;

3. Stijging van binnengroepscompetitie;

4. Vorming van dominantiehiërarchieën met totstandkoming van sociale ongelijkheden;

5. Toenemende kans op inteelt in gesloten groepen;

6. Toenemende kans dat groepsleden de kinderen van groepsleden doden;

7. Overbevolking.

Het feit dat groepsleven zo doordrongen is in de menselijke samenleving impliceert echter dat de kosten niet in verhouding staan tot de voordelen. Toch ontwikkelde dit soort sociaal leven zich niet in alle soorten. De adaptieve waarde van het groepsleven is immers afhankelijk van een aantal ecologische omstandigheden (externe factoren) en fylogenetische historiek (interne factoren) (Cliquet, 1996).

De adaptieve voordelen van groepsleven hebben als ultiem doel de overleving van de groepsleden te bevorderen om op die wijze hun kansen op reproductie te verhogen. Hier blijkt dus weerom dat de ultieme zin van een kenmerk terug te brengen is naar individuele motieven, die vervolgens slechts het doorgeven van genetische informatie beogen.

De wijze waarop complex groepsleven de aangewezen sociale structuur werd voor de overleving van de mens, vereist een overzicht van de evolutionaire determinanten van de ontwikkeling van groepsleven.

1.3. Ecologische verandering en biologisch-fylogenetische aanpassing

De verklaring van de evolutie van sociaal gedrag van de mens vertrekt van de milieucrisis in het Mioceen en de daaruit voortvloeiende evolutie van verwantschapsgroepen geconcentreerd rond een mannelijk individu bij de Afrikaanse mensapen. Deze milieucrisis zorgde ervoor dat een aantal mensapen geconfronteerd werden met een omgeving dat bestond uit meer open vlakten. Zij moesten zich geleidelijk aanpassen aan een gemengd bodem-bos leven. De nieuwe omgeving, bestaande uit willekeurig verspreide, schaarse hulpbronnen die ook meer aan seizoensschommelingen onderhevig waren, had gevolgen voor het sociaal gedrag via de adaptatie van de lichaamsvorm van de mensapen aan nieuwe voedingsbronnen.

Onze voorouder moest zich dus door de ecologie meer en meer aanpassen aan een bodemleven in plaats van een strikt bosleven zoals hij voor miljoenen jaren gewend was. Hierdoor werd hij vanzelfsprekend geconfronteerd met een aantal fysieke beperkingen. Om te beginnen had hij een verkeerde zintuigenuitrusting voor het leven op de grond. Zijn neus was te zwak en zijn oren waren niet scherp genoeg (Morris, 1993). Zijn lichaamsgesteldheid was hopeloos ontoereikend voor zware uithoudingsproeven en bliksemsnelle wedlopen. Qua persoonlijkheid was hij wellicht meer wedijverend dan samenwerkend en zonder twijfel was hij niet erg goed in het plannen maken en het zich concentreren op iets. Maar gelukkig had hij uitstekende hersenen, die uitgedrukt in algemene intelligentie reeds beter waren dan die van zijn rivalen, de roofdieren. Door zijn lichaam verticaal op te richten, zijn handen te wijzigen in de ene richting en zijn voeten in de andere en tenslotte door zijn hersenen nog meer te verbeteren en er zo goed mogelijk gebruik van te maken, had hij echter een goede kans tot overleven (Morris, 1993).

Dit is gemakkelijk gezegd, maar het kostte veel tijd voor het gedaan was en het veroorzaakte allerlei terugslagen op andere aspecten van zijn dagelijks leven. Aangezien de strijd door meer geestkracht dan door spierkracht gewonnen zou worden, moest er één of andere dramatische, revolutionaire stap ondernomen worden om zijn geestkracht op grote schaal te doen toenemen. Wat er gebeurd was, lijkt op eerste zicht tamelijk vreemd: de jagende aap werd een infantiele aap (d.i. een ontogenetische aanpassing). Deze evolutielist is echter niet uniek; hij is toegepast in een aantal losstaande gevallen. Eenvoudig gesteld is het een proces (neotenie genaamd) waarbij bepaalde jeugdige of infantiele kenmerken worden behouden en in de volwassen dieren gecontinueerd worden. (Een beroemd voorbeeld in de zoölogie is de axolotl, een soort salamander die zijn hele leven een larve kan blijven en in staat is om zich in deze toestand voort te platen) (Morris, 1993).

We kunnen de wijze waarop dit neotenieproces de groei en de ontwikkeling van hersenen bevordert het best begrijpen als we letten op het ongeboren jong van een typische aap. Voor de geboorte nemen de hersenen van een foetus van een aap snel in omvang en samengesteldheid toe. Wanneer het dier wordt geboren hebben de hersenen reeds 70% van de uiteindelijke volwassen omvang. De resterende 30% verkrijgt hij snel in de eerste zes maanden van zijn leven. Zelfs een jonge chimpansee bereikt zijn totale hersenomvang binnen twaalf maanden na zijn geboorte. Onze eigen soort heeft daarentegen bij de geboorte slechts 23% van zijn uiteindelijke volwassen hersenomvang. Nog zes jaar na de geboorte gaat de groei snel door en het hele groeiproces wordt pas afgesloten in ongeveer het 23^e levensjaar.

De basis van heel dit proces van biologische evolutie is dus een differentieel infantilisme (Morris, 1993): sommige kenmerken werden vertraagd, andere een beetje, en weer andere helemaal niet. Die kenmerken die werden vertraagd, kregen de gelegenheid door die vertraging om uit te groeien tot meer complexe vormen.

Een uiterst essentieel gevolg van dit neotenieproces is dat de groei tot volwassenheid van het menselijke kind aanzienlijk vertraagd werd. Als we de groei van het menselijk kind vergelijken met de groei van een kind van een mensaap wordt het verschil overduidelijk.

In tegenstelling tot andere primatensoorten is het spierstelsel van de pasgeboren homo slecht ontwikkeld. Vanaf het moment van zijn geboorte kan een jong aapje dicht tegen zijn moeder aanklimmen. Hij kan zich zelfs met zijn handjes aan de pels van zijn moeder vastgrijpen terwijl het geboorteproces nog aan de gang is (Morris, 1993). Bij onze eigen soort is de pasgeborene hulpeloos en hij kan alleen maar kleine bewegingen met zijn armen en benen maken (Marcoen, 1996).

Het zou niettemin fout zijn te menen dat de specifieke menselijke ontogenie enkel te verklaren is door een vertraging in bepaalde groeiprocessen. Zo blijkt de foetale groeisnelheid van de mens aanzienlijk groter te zijn dan bij de grote mensapen (Leutenegger, 1982). Ofschoon de menselijke hersenen veel meer tijd nodig hebben om volgroeid te zijn en functioneel te worden en de mens daardoor gedurende zijn jeugd veel hulpbehoevender is, groeien de menselijke hersenen sneller dan die van andere primaten. Bij de geboorte (met een ongeveer gelijke zwangerschapsduur) wegen de menselijke hersenen al het drievoudige van die van de grote mensapen.

De mens is dus niet louter een gefoetaliseerde aap maar het resultaat van verscheidene veranderingen in de ontogenetische groei: retardatie, verlenging en acceleratie (Cliquet en Thienpont, 2002).

Het resultaat van dit alles blijft het feit dat een mensenkind een lange en intensieve zorg nodig heeft vooraleer het op eigen benen kan staan. Het lijkt als het intrappen van een open deur om vervolgens te stellen dat het, opdat de ouders hun fylogenetische continuïteit wilden vrijwaren, zij verplicht werden om de zorg van het kind op zich te nemen. Vermits de uiterst specifieke evolutie van de hominiden ontwikkelde in de richting van een zeer gespecialiseerd geslacht, kwam het neotenieproces dermate tot uiting dat de hulpbehoefte van het kind zulke proporties aannam dat een verruiming van de parentale investering nodig was (Cliquet en Thienpont, 2002). Hierbij moesten vooral de vader (inclusieve fitness) en andere verwanten of leden van de kleine groepen (wederkering altruïsme), waaruit de vroegst hominiden-populaties bestonden, meer bijdragen tot de parentale investering. Deze verruiming was noodzakelijk om de verdere hominisatie mogelijk te maken. Er was dus met andere woorden een sterke selectiedruk ontstaan op de parentale zorg van het kind. De moeder-kind-band vormde op deze manier de sociale basiseenheid die in de eerste plaats instaat voor de verzorging en opvoeding van het hulpeloze kind en in die richting verder evolueerde tot een sociaal groepsgericht leven (Cliquet & Thienpont, 2002).

De afhankelijkheid en hulpeloosheid van het mensenkind is dus medebepalend geweest voor het ontstaan van het sociaal systeem waarbij in eerste instantie de ouders (inclusive fitness) maar ook de groep als geheel (wederkering altruïsme) investeert in de ontwikkeling van het kind. Het ontstaan en de fundamentele plaats van het groepsleven in het sociaal leven van mensen kan dus verklaard worden uit de motivatie eigen genetische informatie naar de volgende generaties over te brengen en de noodzaak schaarse hulpbronnen te exploiteren (cf. Selfish Gene en Life History Theory).

1.4. Ecologische verandering en sociaal-culturele aanpassing

Niet alleen de biologische aanpassing aan de ecologische verandering (en de daaruit voortkomende hulpeloosheid van het mensenkind), maar tevens de ontwikkeling van de groepsgewijs gevoerde voedselverzameling (meer bepaald aaseten en jacht) en de ontwikkeling van wapens verhoogde de selectieve druk op sociale gedragskenmerken bij de mens.

Lange tijd is gedacht dat de ontwikkeling van de jacht een belangrijke stimulator is geweest in het menswordingsproces. Dit is nog steeds zo, maar recent onderzoek wijst erop dat er in het proces van de voedselverzameling van de hominiden een belangrijke sequentiële nuance moet worden geïntroduceerd. Vermoedelijk zijn de eerste bipedale hominiden, meer bepaald de australopitheken, veeleer aaseters dan jagers geweest. Zowel het milieu waarin de eerste hominiden tot ontwikkeling kwamen, als hun biologie en cultuurproductie wijzen daarop (Blumenschine & Cavallo, 1992):

1. Krengen van natuurlijk overleden dieren of dieren gedood door leeuwen, luipaarden of sabeltandtijgers vormden een rijke bron van proteïnen;

2. De oorspronkelijk bipedale hominiden waren nog geen geperfectioneerde lopers om de typische menselijke jachttechnieken toe te passen;

3. De oudste werktuigen van de hominiden bestaan veeleer uit instrumenten (schrapers, hamerstenen, later ook steensplintertuigen) die gebruikt werden bij beenverbrijzeling met het oog op het nuttigen van beenmerg en hersenen en bij het villen, dan uit werptuigen (speer, pijl-en-boog) die bij de eigenlijk jacht op leven wild werden gebruikt

De ontwikkeling van groepsgedrag met betrekking tot aaseten – vooral ter verjaging van andere aaseters zoals hyena’s en gieren – en later ook en vooral die van de groepsgewijze jacht moet uiterst belangrijke gevolgen hebben gehad voor de selectie van genetische karakteristieken die samenwerking en solidariteit in de hand werkten. Het is, naar alle waarschijnlijkheid, in dat type van cultuur, dat de selectie van genen die wederkerig altruïstisch gedrag bevorderden, heeft plaatsgegrepen (Thienpont, 1999). Bij een hachelijke onderneming als het groepsgewijs jagen, moet immers niet alleen de binnengroep-competitie afnemen maar moet ook het altruïstische gedrag toenemen.

Onder jacht moet niet alleen het jagen op andere diersoorten begrepen worden, maar ook, zoniet vooral, de competitie en oorlogsvoering met groepen soortgenoten ter verovering of behoud van territoria en voedselbronnen. De strijd tegen soortgenoten die over dezelfde biologische (=intelligentie) en culturele (wapens, sociale organisatie) potenties beschikken, is immers een nog hachelijkere aangelegenheid dan de jacht op andere diersoorten en vergt bijgevolg een nog hogere mate van coöperatie (Van der Dennen, 1995; Thienpont, 1999; Cliquet en Thienpont, 2002).

Nauw verbonden met de ontwikkeling van de jacht- en oorlogscultuur is de ontwikkeling van wapens. Volgens Baer en McEachron (1982) wijzigde de productie van wapens de baten en kosten van agressief gedrag ten gronde. Niet alleen ontwikkelden wapens zich als culturele instrumenten veel sneller dan mogelijke biologische beschermingskenmerken, maar werpwapens verhoogden bovendien de kosten van aangevallen te worden. Daarom werd agressief gedrag door de wapenontwikkeling een uiterst gevaarlijke aangelegenheid. Selectiedruk ter verlaging van agressiegedrag verhoogde bijgevolg overlevingskansen. Baer en McEachron (1982) suggereerden verscheidene onderling samenhangende mechanismen hiervoor:

1. Instelling of versterking van agressiebeheersende hiërarchische relaties binnen de groep;

2. Vermindering van tussengroep-migraties (waardoor de hiërarchische verhoudingen beter bevestigd werden en de verwantschapscoëfficiënt in de groep verhoogde, wat op zijn beurt de agressie doet dalen);

3. Verhoging van het vermogen tot het behoud van status en controle van agressief gedrag.

1.5. Verwantschapsgroepen als adaptieve strategie

De organisatie in verwantschapsgroepen en langdurige man-vrouw-relaties bleek aldus de meest adaptieve strategie te zijn om, in de gewijzigde milieuomstandigheden:

§ enerzijds sterk hulpbehoevende nakomelingen tot reproductieve leeftijd te brengen en op die manier de transmissie van genen naar volgende generaties veilig te stellen (Foley, 1995);

§ en anderzijds om de beschikbare ‘scarce resources’ maximaal te kunnen benutten om zichzelf en anderen op die manier ontogenetisch voldoende ‘fitness’ te laten ontwikkelen.

Dat dergelijke verwantschapsgroepen als adaptieve strategie, gebaseerd op verwantenselectie, alomtegenwoordig is in de menselijk psyche vinden we terug in tal van empirische voorbeelden. Zo onderzochten Daly en Wilson (1988) een set van data over moord. Familieleden, die in grote proximiteit met elkaar leven, hebben de meeste opportuniteit om elkaar te vermoorden en familiemoorden vormen een groot deel van het totaal aantal moorden. Desalnittemin, is er een opvallende neiging voor consanguïne verwanten dat hen verhindert elkaar te vermoorden in vergelijking met affinale verwanten. Zo hebben ze kunnen aantonen dat kindermisbruik en kindermoorden zeer disproportioneel gepleegd worden door stiefouders. De moorddata suggereren op duidelijke wijze dat mensen een diepgeworteld mechanisme hebben voor verwantenherkkenning en voor verwantengepast gedrag, zoals voorspeld door de inclusieve fitness theorie van Hamilton (1963; 1964; 1970; 1971; 1975).

1.6. Conclusie

Ecologische verschuivingen en klimatologische veranderingen gedurende een periode van 10 tot 5 miljoen jaar geleden, in combinatie met enerzijds biologische aanpassingen en anderzijds culturele aanpassingen vormden aldus de basis voor de evolutie van verwantschapsgroepen als adaptieve sociale strategie. De biologische aanpassingen lagen in de lijn van de fylogenetische historiek van de hominiden en de culturele aanpassingen lagen in de lijn van het maximaal benutten van de beschikbare ‘scarce resources’.

Terug naar inhoudstabel

2. De optimale organisatie van het sociale leven

2.1. Inleiding

Gegeven de alomtegenwoordige competitie voor scarce resources en de adaptieve sociale strategie van verwantschapsgroepen, rest er nu de belangrijke vraag: ‘Hoe organiseer ik mijn verwantschapsgroep in tijd en ruimte het best om optimale overleving te kunnen verzekeren (m.a.w. om de competitie om schaarse resources in mijn voordeel te beslechten)?’. In het antwoorden op deze vraag dient men voortdurend rekening te houden met de kosten/baten calculus die zo eigen is aan de evolutionaire toepassing van de speltheorie (zie hoofdstuk ‘de spelregels’). Het antwoord op deze vraag schuilt in grote mate in het vormen van territoria en het creëeren van dominantiehiërarchiën.

2.2. De oorsprong van territorialiteit

‘Een territorium is een gebied dat min of meer exclusief wordt ingenomen door een dier of een groep van dieren door middel van terugslaan door overte verdediging of waarschuwing’ (E.O. Wilson, 1971, 1975, Dyson-Hudson & Smith, 1978, Barash, 1982). Territoriaal gedrag is wijdverspreid onder dieren en dient om natuurlijke bronnen te verdedigen (voedselvoorraad, toegang tot vrouwen, onderdak, plaats voor het nesten, enz.).

Maar waarom zouden dieren zich bezighouden met het verdedigen van een bepaald gebied? MacArthur (1972) kon zelfs aantonen dat pure twistcompetitie voor voedsel energetisch minder efficiënt is dan pure verzamelcompetitie. Deze paradox is echter snel opgelost als men inziet dat territorialiteit een speciale vorm van twistcompetitie is, waarbij het dier slechts eenmaal of een relatief klein aantal malen moet winnen. Op die manier spendeert de bewoner van het territorium veel minder energie dan wanneer hij telkens in competitie moet treden als hij wil gaan foerageren. Als de bewoner zijn buurtbewoners leert herkennen en negeren helt de energiebalans zelfs nog meer over in het voordeel van territorialiteit (cf. het ‘dear enemy’ fenomeen (E.O. Wilson, 1975) waarbij de bewoner zijn naburige vijanden leert herkennen en bijgevolg de situatie kan inschatten wanneer het nuttig is hen te negeren).

En waarom zijn dan niet alle soorten strikt territoriaal? Het antwoord op deze vraag ligt in wat J.L. Brown (1964, 1975) noemde ‘economic defendability’. Natuurlijke selectie voorspelt dat een dier enkel die grootte van terrein moet verdedigen waarvoor het verdedigen ervan meer energie oplevert dan het verbruikt. Met andere woorden, als een dier een veel groter territorium bezet dan het kan nakijken in een snel overzicht, kan het zichzelf teniet doen aan het voortdurend heen en weer lopen om de grenzen van zijn territorium te controleren tegen indringers, wat een zeer energetisch verspilbare situatie is.

Als het dier teveel blootgesteld wordt aan predatie zal territoriale verdediging ingekort worden. Er is hier bovendien sprake van het fenomeen van agressief verwaarlozen (Van der Dennen, 1995): verdediging van een territorium resulteert in minder tijd steken in paargedrag, minder copulaties en verwaarloosd en minder fit nageslacht.

Als er minder dan genoeg benodigdheden zijn voor reproductie – voedsel, partners, of nestplaatsen – zullen bepaalde individuen waarschijnlijk minder krijgen dan anderen van de bronnen die klein in voorraad zijn. De ‘hebbers’ zullen dan gemiddeld meer nageslacht nalaten dan de ‘niet-hebbers’ als andere elementen gelijk blijven. De beloning van agressie hangt dan af van de inzet. Als er weinig te winnen valt met agressie en veel te verliezen zal er een selectieve druk ontstaan tegen agressie. Als er veel te winnen of te verzekeren valt met agressie en weinig te verliezen, zal er een selectieve druk ontstaan voor agressie. Onder evenwichtige condities van competitie zal op die manier hoogstwaarschijnlijk een norm voor de intensiteit van territoriaal gedrag ontstaan, met een selectieve druk tegen extremen in beide richtingen (J.L. Brown, 1964, 1975).

Kortom, de ontwikkelde territoriale strategie is diegene die de toename van fitness maximaliseert door de extractie van energie van het verdedigde gebied, vergeleken met het verlies aan fitness omwille van de inspanning en de gevaren verbonden aan die verdediging (E.O. Wilson, 1975, J.L. Brown, 1964, 1975).

Dit model van ‘economic defendability’ is vervolgens uitgewerkt door Dyson-Hudson & Smith (1978). Zij stellen dat economische verdedigbaarheid verschillende interagerende componenten inhoudt die een kosten / baten ratio produceren. Voor eender welk geval van territorialiteit moet de ratio van baten deze van de kosten overschrijden (liefst zelfs met een comfortabele marge). Deze kosten / baten ratio van een territoriale strategie is zeer afhankelijk van het patroon van verspreiding van de natuurlijke bronnen. De belangrijkste parameters voor de verspreiding van de natuurlijke bronnen zijn voorspelbaarheid en overvloed. Voorspelbaarheid heeft zowel een spatiale component (voorspelbaarheid van locatie) als een temporele component (voorspelbaar in tijd). Overvloed of densiteit van een bron kan op verschillende manieren gemeten worden: in termen van de gemiddelde densiteit over een breed gebeid (het gemiddelde voor het territorium), als een gemiddelde waarde binnen een bepaald type van microhabitat, en in termen van de fluctuatie in de densiteit over tijd. Bronnen die een hogere voorspelbaarheid hebben in hun spatiotemporele verspreiding hebben een grotere economische verdedigbaarheid dan niet voorspelbare bronnen. Een habitat waar essentiële bronnen voorspelbaar zijn wordt het meest efficiënt uitgebuit door een territoriaal systeem.

Geometrische modellen van foerageren hebben aangetoond dat het efficiënter is voor individuen om zich te verspreiden in mutueel exclusieve foerageergebieden wanneer voedselbronnen neigen naar een uniforme verspreiding en bovendien voorspelbaar zijn (Horn, 1968, C.C. Smith, 1968). Onvoorspelbaarheid van bronnen resulteert in lagere baten van territoriale verdediging (in termen van gecontroleerde bronnen), en beneden een bepaalde drempel, territorialiteit niet economisch wordt en zelfs niet leefbaar (J.L. Brown, 1964).

Algemeen kan men dus stellen dat een toegenomen gemiddelde densiteit van essentiële bronnen een territoriaal systeem meer economisch verdedigbaar maakt, simpelweg door het reduceren van het gebied dat verdediging vereist en dus door het reduceren van de kosten van verdediging. Hoewel, densiteit van bronnen binnen een stuk grond gecombineerd met een hoge mate van onvoorspelbaarheid zal de economische baten van de verdediging doen reduceren. Dus in een situatie met voldoende densiteit maar met hoge onvoorspelbaarheid zal men een gelokaliseerde en tijdelijke overvloed kennen en waar deze overvloed meer is dan men zelf kan consumeren kan men dit beter delen en hopen op toekomstige wederkerigheid in plaats van verdedigen.

Resource distribution	Economic defendability	Resource utilization	Degree of nomadism
Unpredictable, dense	Low	Info-sharing	High
Unpredictable, Scarce	Low	Dispersion	Very High
Predictable, Dense	High	Territoriality	Low
Predictable, Scarce	Fairly low	Home ranges	Low-medium

(Dyson-Hudson & Smith, 1978)

2.3. De oorsprong van dominantiehiërarchieën en het streven naar sociale status

Popp & DeVore (1979) analyseerden agressieve competitie in de context van de sociale dominantietheorie. Hun cruciale uitgangspunt was dat zowel dominante als onderdanige individuen beschouwd moeten worden als actoren die geselecteerd zijn om die gedragingen te vertonen die gepast zijn in de natuurlijke sociale omgeving met als doel de optimalisatie van hun eigen reproductief succes. Dominantiehiërarchieën bestaan dus niet omdat ze harmonie en stabiliteit in de sociale groep teweegbrengen, maar zij bestaan als gevolg van zelfgeïnteresseerde acties van elk van de groepsleden (cf. Dawkins, 1976).

In de context van agressieve competitie is het adaptief voor een individu om de uitkomst van agressieve ontmoeting te kunnen voorspellen. Een dergelijke voorspelling laat hem toe om de kosten te reduceren door een conflict te vermijden dat men zou verliezen. De baten worden verhoogd door de competitie aan te gaan tot het einde bij conflicten die men kan winnen.

In soorten die lange termijn associaties tussen een kleine groep van individuen vormen, is één van de belangrijkste methoden om het resultaat van een conflict te kunnen voorspelen het in gedachte houden van het resultaat van vroegere uitkomsten van conflicten met een bepaalde tegenstander. De beste strategie voor een onderdanig individu (iemand die vanuit het verleden weet dat hij een conflict met een bepaalde tegenstander niet kan winnen) is het vermijden van dit conflict. Het is dit laatste principe dat schuilt achter de observatie van een daling van agressief gedrag in situaties waarin er voldoende tijd is geweest voor de leden van sociale groepen voor het vormen van dominantie hiërarchieën[5].

De niet-nulsomheid van het vormen van sociaal dominante hiërarchieën schuilt hem dus in het strategisch afwegen van de voor- en nadelen van competitie. Als ik een wedstrijd niet kan winnen, is het voor mij zeer voordelig om niet te vechten. Anderzijds als mijn rivaal merkt dat ik niet kan winnen, zal het voor hem tevens voordelig zijn om geen (of een minimale) inspanning in de competitie te steken. Immers, als ik mijn onderdanigheid getoond heb en mijn rivaal blijft zich tegenover mij agressief gedragen, dan zal de kosten-baten ratio aanzienlijk veranderen. Omdat geen enkele kost van competitie normaal gezien de kost van een fatale verwonding kan overstijgen (anders gezegd: omdat het voordeel van het redden van het eigen leven aanzienlijk groter is dan kan bekomen worden uit een gedisputeerde ‘resource’) zal ik als onderdanige actor vechten in een alles-of-niets verdediging. Hierdoor verhogen de kosten van mijn aanvaller aanzienlijk.

Het inschatten van de competitievaardigheid van mijn rivaal enerzijds en de maximale inspanning die ik zal moeten leveren in die competitie anderzijds vormen dus een duidelijk niet-nulsom-spel in de competitie voor ‘scarce resources’. In de terminologie van de evolutietheorie: er is een sterke selectiedruk ontstaan op het vormen van sociale dominantiehiërarchieën.

Bovendien kunnen we ook in dit niet-nulsom-spel een dimensie van nulsom herkennen. Ook al is de gebruikte strategie bij het al of niet aangaan van een competitie een niet-nulsom-spel. De uiteindelijke verdeling van de betwiste ‘scarce resources’ is een nulsom-spel: mijn verlies is de winst van de andere. Het is deze dynamiek die ervoor zorgt om, als onderdanige, te blijven strijden om te stijgen in de dominantiehiërarchie. Mijn verlies (zonder enige vorm van winst) bij het nulsom-spel motiveert mij immers om dit verlies te beperken. De enige manier om dit te doen is stijgen in de hiërarchie. Deze dynamiek van niet-nulsom en nulsom-spelen is dus de fundamentele oorzaak voor de intragroepscompetitiviteit.

Het is hier duidelijk dat er een sterke selectiedruk rust op het bezitten van een hoge sociale dominantie, aangezien zij de dimensie van nulsom in de sociale competitie naar ‘scarce resources’ in hun voordeel kunnen omplooien. Deze dynamiek, die zich tijdens miljoenen jaren van biologische evolutie heeft doen gelden, heeft zich geïnterioriseerd en komt nu tot uiting in een ‘van nature’ streven van de menselijke soort naar een hogere sociale status (Wright, 1994 en Williams 1966).

Wij trachten dus allemaal niet-aflatend, zij het vaak onbewust, een hoger aanzien te verwerven door indruk te maken op onze omgeving. En van nature, zij het onbewust, beoordelen we anderen in termen van hun aanzien. We hechten bijzonder veel waarde aan de vriendschap van mensen met een hoge status (omdat bondgenootschappen met de machtigen goed van pas kunnen komen) en we zijn bijzonder beducht voor hun afkeuring (omdat de vijandschap van de machtigen niet goed van pas komt). Menselijke wezens zijn geëvolueerd temidden van sociale hiërarchieën en onze geest is ervoor ontworpen daarmee om te gaan.

Sociale hiërachieën geven op zijn minst op twee manieren een duwtje in de rug aan de sociale complexiteit. Ten eerste effent eerbied voor de hooggeplaatsten en machtigen (hoewel die eerbied alles behalve een reflex is en enkel voortkomt uit individuele gerichtheid op het maximaliseren van de eigen fitness) de weg voor complexe hiërarchische organisaties. Groepen jager-verzamelaars mogen al dan niet een officieel aangewezen hoofdman hebben, maar erkennen een leider enkel als de gelegenheid zich daarom vraagt. Kijk maar hoe snel een Shoshone ‘hazenbaas’ opduikt zodra de hazen opduiken.

Ten tweede is het voortdurende streven naar sociale status een geweldige stimulans van de culturele ontwikkeling. We weten niet wie het hazennet (zie uiteenzetting over de Shoshone in de volgende paragraaf) heeft uitgevonden, maar we kunnen veilig aannemen dat die uitvinding zijn of haar populariteit geen kwaad heeft gedaan. En zo is het in alle samenlevingen: één zekere manier om je aanzien te verhogen is iets tot stand te brengen dat in brede kring wordt overgenomen en geprezen.

Het is dus eigenlijk zeer ironisch. De competitie om posities met een hoge status is een nulsom-spel omdat die per definitie schaars zijn. Toch is een van de manieren om bij die competitie succes te behalen, technologieën uitvinden die nieuwe niet-nulsom-spelen scheppen (Wright, 2000). Zo blijkt dat de drijvende kracht achter de culturele ontwikkeling, achter toenemende sociale complexiteit, in een paradox van de menselijke natuur ligt: we zijn in hoge mate kuddedieren en in hoge mate gericht op samenwerking, en toch in hoge mate competitief. We spelen instinctief zowel niet-nulsom- als nulsom-spelen. Hoewel de spanning tussen beide verantwoordelijk is geweest voor veel ellende, lijkt deze spanning uiteindelijk creatief.

2.4. Conclusie

Natuurlijke selectie voorspelt dat de ‘hebbers’ zullen overleven ten nadele van de ‘niet-hebbers’. Bovendien zullen diegenen die het ‘hebben’ kunnen combineren met een hieraan verbonden kleine kost van het ‘hebben’, een aanzienlijk voordeel hebben ten opzichte van diegene die een zware kost verbonden zien aan hun ‘hebben’. De beste manier om de energetische kosten zo miniem mogelijk te houden bij het vergaren van scarce resources blijkt:

enerzijds het innemen van een territorium te zijn (althans, gegeven bepaalde omstandigheden te maken met voorspelbaarheid en densiteit van de voorhanden resources) en
anderzijds het zich organiseren in termen van dominantiehiërarchiën die toelaten uitkomsten van de competitie te voospellen en op die manier de kosten/baten calculus zo veel mogelijk in de richting van de baten te doen overhellen.

Beide strategieën geven een duwtje in de rug aan de verdere ontwikkeling van sociale complexiteit vanuit de organisatie van verwantschapsgroepen in de richting van verdere verwanten. Zowel territorialiteit als dominantiehiërarchiën laten immers toe om zich zo te organiseren dat men het best gewapend is om de competitie om schaarse resources te winnen. In die zin waren zij evolutionair adaptief en zorgden zij ervoor dat andere groepen zich hieraan moesten aanpassen. Anders zouden deze anderen hun resources immers verloren zien gaan. Bovendien zorgden deze adaptieve gedragsstrategieën voor een grote selectiedruk op sociale status. Het niet-aflatende streven naar een hogere sociale status dat hieruit voortvloeide gaf dan weer een stimulans voor de ontwikkeling van de interne complexiteit.

Terug naar inhoudstabel

3. Sociale complexiteit, het vormen van sociale coalities en de ontwikkeling van sociale intelligentie.

3.1. Inleiding

Naarmate men zich meer ging organiseren in territoria en sociale dominantiehiërarchiën, kwam er een sterke selectiedruk te staan op samenwerking. Het waren immers diegenen die als eenheid konden ageren tegen mededingers, die een op z’n minst numeriek voordeel hadden in de competitie voor scarce resources ten opzichte van diegenen die zich niet organiseerden. Het was hierbij vanzelfsprekend van cruciaal belang dat men kon herkennen met wie men wel kon samenwerken en met wie niet. Het gevaar van free-rinding loerde immers voortdurend om de hoek.

Sociale complexiteit ten gevolge van samenwerking zorgde dus niet alleen voor een selectiedruk van cognitieve functies die ‘cheaters’ konden herkennen, maar ook op cognitieve functies die aangepast waren aan het kunnen leven en ageren in groep. Omwille van deze sterke selectiedruk ontwikkelde de mens een sociale intelligentie die cruciaal was in zijn strijd om te overleven.

3.2. Evolutionair speltheoretische voorwaarden voor coöperatie

Recente theoretische en empirische vooruitgang in de evolutionaire biologie en de speltheorie (Axelrod, 1984, Axelrod & Hamilton, 1981; Trivers, 1971; Maynard Smith, 1982) hebben aangetoond dat, als coöperatie (onafhankelijk van verwantenselectie) stabiel wil evolueren en functioneren, het op een bepaalde wijze moet gestructureerd zijn:

Sociale en ecologische omstandigheden moeten frequente en recurrente situaties creeëren waar er verbeterde voordelen zijn voor coöperatie (zie paragraaf over de adaptieve voordelen van het sociale leven)
Coöperatoren moeten andere participanten kunnen herkennen wanneer zij niet reciprook aan het coöpereren zijn, en moeten deze bovendien persoonlijk kunnen identificeren
Coöperatoren moeten ‘cheaters’ kunnen uitsluiten van het profiteren van de voordelen van coöperatie zonder dat zij de kosten betalen. Als ze hierin falen, moeten zij op z’n minst deze ‘cheaters’ kunnen uitsluiten van toekomstige coöperatieve interacties die zij zouden kunnen uitbuiten.

3.3. De ontwikkeling van cognitieve mechanisme gericht op coöperatie

Tooby & Cosmides (1988, 1994) stellen dat de mens in de loop van zijn evolutie een complex cognitief systeem heeft ontwikkeld dat specifiek gericht is op het beheren van coalitioneel gedrag. Ongeacht van de aard van de structuur van het menselijk cognitief mechanisme, is het duidelijk dat het aangaan van coalities, het herkennen van cheatergedrag, het identificeren en sociaal sanctioneren van cheaters cognitief een zware inspanning vereist. Deze cognitieve eisen zijn niet weggelegd voor alle diersoorten. Enkel voor die soorten die in hun evolutie een reeks van gebeurtenissen hebben ondergaan die de ontwikkeling van deze cognitieve capaciteiten hebben bevorderd. Met andere woorden: enkel voor die soorten die ge-preadapteerd waren voor sociale cognitie, lijkt het mogelijk om over te gaan tot de stap van de coalitievorming.

Als men zich beperkt tot soorten waarbij coalities van verschillende individuen in competitie treden met elkaar, blijkt dat slechts twee soorten oorlog (althans in deze zin gedefinieerd) vertonen: Pan Troglodytes (d.i. de chimpansee) en Homo sapiens. Waarschijnlijk behoren ‘flesneus’ dolfijnen ook tot deze categorie (Connor, 1988; Connor, Smolker & Richards, 1992).

Het antwoord op de vraag waarom oorlog enkel bij de mens voorkomt en zo zeldzaam is bij andere dieren dient men dus te vinden in het feit dat de mens (en ook, maar in mindere mate, Pan Troglodytes en dolfijnen) de meest cognitief ontwikkelde wezens zijn met een ongeëvenaarde sociale complexiteit.

Een bevestiging van deze hypothese vinden we in de anatomische studies van de evolutie van de hersenen van de primaten (Keverne, Martel en Nevinson, 1996; Dunbar, 1992).

De delen van de hersenen die zich bezighouden met biologische regulering (hartslag, ademhaling) en de meest primitieve driften en instincten (honger, geslachtsdrift) en reflexen (‘vluchten of vechten’, oerangsten), zijn verbonden met het limbische systeem, dat vlakbij de hersenstam en de hypothalamus zit (net onder het knobbeltje achter de onderkant van je oor). Bovenop deze oude ‘reptielen’-hersenen ontwikkelden zoogdieren de nieuwere corticale delen van de hersenen, met name de neocortex. Door de ontwikkeling van de neocortex was men beter in staat om situaties in te schatten, voor- en nadelen af te wegen, plannen te maken en besluiten te nemen die afhankelijk zijn van de omstandigheden, inclusief, (en in het bijzonder) sociale omstandigheden. Hoewel de neocortex evolutionair jonger is dan de onderliggende delen, is hij er niet volledig onafhankelijk van.

Beoordelingen op het niveau van de neocortex kunnen die van de oudere delen van de hersenen terzijde schuiven, maar deze besluiten zijn niet helemaal vrij van limbische inbreng. Zoals neuroloog Antonio Damasio (1994) overtuigend betoogde, worden rationele beslissingen voortdurend geïnspireerd door oude emoties. Het is alsof het brein zonder deze primitieve inbreng geen plannen meer maakt op een manier die het overleven en de fitness op lange termijn van het organisme verhoogt.

Het is niet vreemd dat hoe ingewikkelder de situaties zijn waarop een dier moet reageren, hoe groter (in verhouding tot de lichaamsomvang) zijn neocortex moet zijn. Alle zoogdieren met ingewikkeld sociaal gedrag hebben een grotere regulerende neocortex vergeleken met de rest van hun voorhersenen. Voor alle primaten geldt dat de soorten met de grootste groepsomvang ook een relatief grote neocortex hebben (Keverne, Martel en Nevinson, 1996; Dunbar, 1992).

3.4. Conclusie

Het mag duidelijk zijn dat soorten die geen preadaptatie vertonen in de richting van een ontwikkeling van de neocortex, structureel beperkt zijn in het vormen van coalities en dus ook in het organiseren van oorlog. In onze soort is de ontwikkeling van de neocortex echter hand in hand gegaan met de ontwikkeling van sociale complexiteit. De reden waarom dit bij de mens wel zo is gegaan, en bij andere soorten niet kan men terugvinden in de specificiteit van de menselijke evolutie (zie hoofdstuk ‘de speler’).

Terug naar inhoudstabel

4. De weg naar sociaal complexe culturen

In deze paragraaf zal ik een uiteenzetting geven over (het ontstaan van) de sociale complexiteit bij de Shoshone, de !Kung San, de Tareumiuit, de Nunamiut en Indianen van de Noordwestkust. Deze uiteenzetting kan men als een mooie illustratie beschouwen van het ontstaan van sociale complexiteit en hoe dit geleid heeft tot culturele diversiteit, met in het achterhoofd het argument dat sociale complexiteit een voorwaarde voor oorlog is.

4.1. Inleiding

De hierboven beschreven adaptieve strategie van het groepsleven en de ontwikkeling van sociale intelligentie vormde tevens de basis van de jager-verzamelaar culturen en alle daaruit volgende complexe culturen. Maar hiermee is nog niet het minste gezegd over de immense diversiteit die men tussen die verschillende culturen en gemeenschappen waarneemt, laat staan over de ongelooflijke ontwikkeling van culturele producten die aan de grondslag liggen van die culturele diversiteit.

In deze bijlage zal ik een aantal concrete voorbeelden naar voor brengen die aantonen hoe sociale complexiteit tot stand is kunnen komen en hoe dit geleid heeft tot culturele diversiteit.

4.2. De beloofde landen: sociale complexiteit en ecologie

4.2.1. De Shoshone versus de !Kung San

Mark Twain is niet de enige die iets te zeggen had over de rudimentaire sociale structuur van de Shoshone, die in het Grote Bekken van Noord-Amerika woonden, rond wat nu Nevada is. Eén boek over Indiaanse Amerikaanse culturen beschrijft de Shoshone onder de kop ‘Het onreduceerbare minimum van de menselijke samenleving’[6]. De grootste stabiele eenheid van sociale organisatie was de familie en het mannelijke hoofd van de familie vormde de ‘gehele politieke organisatie en het gehele rechtsstelsel’ (Farb, 1969). De Shoshone brachten wel een deel van het jaar door in ‘kampen’ van meerdere families. Maar die kampen vertoonden minder samenhang dan, zeg maar, die van de !Kung San, de intensief bestudeerde jager-verzamelaars van de Kalahari-woestijn in Afrika[7]. Maandenlang leefden de Shoshone-families op zichzelf, zwervend door de woestijn met een zak en een stok om te graven, op zoek naar wortels en zaden.

Wat zou de verklaring kunnen bieden voor de geringe mate van complexiteit die de !Kung van de Shoshone onderscheidt? Een goede kandidaat is het feit dat de !Kung temidden van giraffes leefden. Het opsporen, doden van giraffes en het binnenhalen van het vlees voordat aaseters het te pakken krijgen, vraagt om samenwerking. Misschien nog belangrijker is het feit dat een giraffe meer is dan één familie kan opeten voordat het vlees bederft[8]. Dus als giraffejagers in groepen ter grootte van een familie zouden leven, zou dat betekenen dat ze vlees zouden verspillen – en een kans zouden laten schieten om schuldbekentenissen in ontvangst te nemen voor het delen ervan (Wright, 2000).

Die schuldbekentenissen zijn een klassieke uitdrukking van niet-nulsomheid. Je geeft iemand te eten wanneer zijn voorraadkast leeg is en de jouwe uitpuilt, hij betaalt ooit een keer met dezelfde munt terug wanneer jouw kast leeg is, en jullie profiteren beiden omdat voedsel waardevoller is wanneer je hongerig bent dan wanneer je een volle maag hebt. Jager-verzamelaars waar dan ook gedragen zich in overeenstemming met deze logica. Eén kroniekschrijver van het leven van Eskimo’s merkte op: ‘De beste plaats voor een eskimo om zijn overschot op te slaan, is de maag van iemand anders’ (Farb 1969).

Het jagen op dieren moedigt niet alleen delen aan omdat overgebleven vlees kan bederven, maar ook omdat jagen een onzekerder onderneming is dan verzamelen (Ridley, 1996) – dus het levert extra hoge niet-nulsom dividenten op om het overschot van nu te gebruiken om je te verzekeren tegen toekomstige tekorten. Alles bij elkaar genomen is het dan ook niet verbazend dat de sociale complexiteit de neiging heeft groter te zijn bij jager-verzamelaars die sterk afhankelijk zijn van groot wild (Johnson en Earle, 1987). Hoe belangrijker groot wild is, hoe meer niet-nulsomheid er is, hoe meer de samenleving zich organiseert om die niet-nulsomheid binnen te halen – om die te vertalen in positieve sommen.

Dus in de gedachte van culturele ontwikkeling is de verklaring voor het ‘onreduceerbare minimum’ in sociale complexiteit van de Shoshone niet dat de Shoshone dom zijn. De verklaring is dat hun omgeving dom is; in dit opzicht minder bevorderlijk voor een snelle ontwikkeling dan sommige andere omgevingen.

Hoe kunnen we zeker zijn dat de Shoshone een hogere sociale complexiteit wel degelijk in zich hadden, en dat de reden van een gebrek aan sociale complexiteit in de omgeving te zoeken is? Hoewel de Shoshone geen groot wild hadden om op te jagen, liepen er wel prairiehazen rond, soms massa’s tegelijk. Om die te vangen, gebruikten de Shoshone een stuk gereedschap dat te groot was om door één familie te worden gebruikt – een net van meer dan honderd meter lang waarin de hazen werden opgejaagd voordat ze doodgeknuppeld werden. Bij die gelegenheden kwam de vereiste sociale structuur zomaar tot stand. Meer dan tien normaliter autonome families kwamen voor korte tijd bij elkaar en werken samen onder leiding van een ‘hazenbaas’ (Johnson en Earle, 1987). Hoewel de Shoshone het grootste deel van hun tijd met het ‘onreduceerbare minimum’ aan organisatie leefden, bracht het plotselinge verschijnen van niet-nulsomheid latente sociale vaardigheden naar buiten en nam de sociale complexiteit toe.

De bewering dat het benutten van de voordelen van niet-nulsomheid tot grotere sociale complexiteit leidt, lijkt op het intrappen van een open deur. Succesvol een niet-nulsom-spel spelen komt gewoonlijk op hetzelfde neer als een groei van sociale complexiteit. De spelers moeten hun gedrag onderling afstemmen. En gewoonlijk vindt er binnen dat geheel arbeidsdeling plaats. (Sommigen maken de netten, anderen houden de netten vast, weer anderen jagen de hazen op.) Het ene moment ben je een stelletje op zichzelf aangewezen foerageerders, het volgende moment ben je één enkel, geïntegreerd hazenvangteam, gedifferentieerd en toch verenigd. Op deze manier is er een complexe samenhang ontstaan.

Hierbij is het belangrijk om op te merken dat dit specifieke stukje zelforganisatie tot stand kwam door tussenkomst van een technologie, het hazennet. De uitvinding van dergelijke technologieën – technologieën die niet-nulsom-interactie vergemakkelijken of aanmoedigen – is een terugkerend element in culturele ontwikkeling waar dan ook. Nieuwe technologieën creëren nieuwe kansen voor positieve sommen en mensen doen vanalles om die kansen te grijpen. Het resultaat daarvan is dat sociale structuren veranderen. Dit inzicht is heel makkelijk te extrapoleren naar de context van oorlog als groepsselectie; belangrijk hiervoor was de ontwikkeling van de wapentechnologie.

Een geslaagde hazenjacht van de Shoshone liep gewoonlijk uit in een ‘fandango’, wat klinkt als een spontaan en zorgeloos feest – en inderdaad werd er bij de fandango’s, in de woorden van een antropoloog, ‘gegokt, gedanst… geflirt’ (Thomas 1972). Onderzoekers hebben erop gewezen dat fandango’s niettemin een bij uitstek utilitair karakter hadden (Johnson en Earle, 1987). In de eerste plaats werd het verse vlees er verdeeld onder de verschillende deelnemers aan de hazenjacht. In de tweede plaats was het een gelegenheid om kostbaarheden als vulkanisch glas te verhandelen. En in de derde plaats was het een gelegenheid om een netwerk van vrienden op te bouwen. (zelfs de rituele ruil van snuisterijen, ook al zijn ze triviaal in economische zin, kan een manier zijn om banden te smeden, waarmee de weg wordt geëffend voor toekomstige uitwisseling van belangrijke zaken.) In de vierde plaats was de fandango een gelegenheid om informatie uit te wisselen over bijvoorbeeld de locatie van ander voedsel.

Dit zijn allemaal niet-nulsom-functies, en dat geldt vooral voor de laatste. Aan het geven van informatie aan mensen zijn, anders dan aan het geven van kledij of gereedschappen, geen inherente kosten verbonden. Als je een plek weet waar veel meer noten te vinden zijn dan je eigen familie nodig heeft, kost het niets om die informatie met een vriend te delen. Hetzelfde geldt als je de locatie van een nest giftige slangen kent. Soms brengt het prijsgeven van informatie natuurlijk wel kosten met zich mee (zoals wanneer de voorraad noten de behoefte van je familie niet overtreft). Toch kosten gegevens vaak weinig of niets en leveren ze heel veel op; het uitwisselen ervan is een van de oudste vormen van niet-nulsom-interactie. Mensen komen van nature bij elkaar om een sociaal informatieverwerkingssysteem te vormen en zo positieve sommen te oogsten. De fandango, het academische congres en het Internet zijn alleen in detail verschillende uitdrukkingen van dezelfde fundamentele kracht.

4.2.2. Twee soorten eskimo’s

De Nunamiut Eskimo’s zijn vergelijkbaar met de Shoshone – een in beginsel op de familie gebaseerde sociale organisatie die incidenteel een hoger niveau bereikt. (Tijdens de periodieke trek van de kariboes worden grote jachtpartijen geleid door vermaarde jagers.) De buren van de Nunamiut, de Tareumiut, zijn nauw verwant en spreken dezelfde taal. Maar er is één verschil: terwijl de Nunamiut in de binnenlanden leven, wonen de Tareumiut aan de kust en jagen ze op walvissen. En zoals de cultureel-antropoloog Allen W Johnson en de archeoloog Timothy Earle (1987) hebben opgemerkt, lijkt de technologie voor walvisvangst de sociale organisatie van de Tareumiut te hebben gedreven in de richting van een hogere complexiteit.

Elke walvisvaarder wordt geleid door een umealiq – een ‘booteigenaar’ – die een bemanning rekruteert waarvan specialisten als een roerganger en een harpoenier deel uitmaken. Er is geen betere metafoor voor een niet-nulsom-relatie als ‘in hetzelfde schuitje zitten’. (En dat geldt vooral wanneer omslaan ook doodvriezen betekent.) Maar in dit geval gaat de niet-nulsomheid veel verder dan één boot.

Vaak zijn er verschillende boten nodig om een walvis te doden en de booteigenaars moeten zowel de jacht als de voedselverdeling coördineren. Mogelijk voortbouwend op deze onderlinge afhankelijkheid hebben de booteigenaars binnen een dorp een soort onderlinge verzekeringspolis afgesloten. Als het een van de eigenaars een tijdje tegenzat, konden hij en zijn bemanning voedsel krijgen van andere eigenaars, onder het beding van toekomstige wederkerigheid. De Tareumiut zeggen trots: “Wij laten mensen niet van de honger omkomen,” en de lange winters – het seizoen van de schaarste – zijn inderdaad daarom voor hen minder precair dan voor de Nunamiut die minder konden rekenen op toekomstige wederkerigheid (Johnson en Earle, 1987).

Het spreiden van risico houdt niet op bij de grens van het dorp. Een umealiq die een record-walvisseizoen achter de rug heeft, nodigt booteigenaars uit andere dorpen uit voor een ‘Boodschappersfeest’, waarbij hij ze volpropt met overgebleven spek en vlees. Dat blijkt misschien grootmoedig, maar net als bij het kleinschaliger altruïsme van de !Kung, is goedgeefsheid een vernislaag; toekomstige wederkerigheid is een heilige plicht. Net als de houders van een verzekeringspolis spelen de booteigenaren van de streek een niet-nulsom-spel door in grote aantallen bescherming te vinden tegen ongeluk. Lang voordat economen grafieken tekenden waaruit bleek hoe een gespreide beleggingsportefeuille tegemoetkwam aan de menselijke afkerigheid van risico, ontwikkelden culturen zich op basis van diezelfde logica.

De Tareumiut zijn sociaal complexer dan de Shoshone, de !Kung of de Nunamiut. Hun dorpen, met 100 tot 200 inwoners, omvatten talrijke families, die het hele jaar in onderlinge afhankelijkheid leefden. Deze dorpen zijn waarlijk ‘suprafamiliaal’, terwijl leden van de kleinere !Kung-kampen vaak zo nauw verwant zijn door bloedbanden of huwelijken dat ze meer het karakter hebben van een extended family (Lee, 1979).

4.2.3. De Indianen van de Noordwestkust.

Met hun ondernemende booteigenaren en hun uitgekiende walvisjacht weerleggen de Tareumiut het gangbare beeld van de eenvoudige samenleving van jager-verzamelaars. Maar zeker niet in de mate waarin dat geldt voor de inheemse volken van de Noordwestkust van Noord-Amerika – de Salish, de Haida, de Kwakiutl, de Nootka, de Chilkat en andere. Deze volken, die verspreid woonden ten noorden en ten zuiden van de huidige grens tussen Canada en de Verenigde Staten, waren ontwikkeld in de richting van een nog hogere complexiteit.

Bij het brede publiek zijn deze volken het meest bekend om de ‘potlach’, het uiterst lachwekkende ritueel waarbij lokale hoofdmannen een fanatieke tweestrijd in goedgeefsheid aangingen. Soms ging dat zo ver dat ze hun rijkdom bewezen door niet alleen elkaar onder waardevolle bezittingen te bedelven maar deze ook op vreugdevuren te gooien. Maar de culturen van de inheemse Amerikanen van het Noordwesten laat meer zien dan de menselijke drang naar uiterlijk vertoon. Namelijk: de voortgaande omzetting van niet-nulsomheid in positieve sommen en de resulterende toename van sociale complexiteit.

De Indianen van de Noordwestkust waren gezegend met een verbijsterende natuurlijke overvloed. De zalmen in hun rivieren zaten misschien niet zo dicht op elkaar dat, zoals een ontdekkingsreiziger ooit beweerde, ‘je over hun ruggen kon oversteken’, maar dicht op elkaar zaten ze (Farb, 1969). Er zat ook heilbot, kabeljauw en haring, en de zee was rijk aan schelpdieren, zeeotters, zeehonden en walvissen. En dan was er ook nog de onvergelijkelijke ‘kaarsvis’ – zo vol olie dat het verhaal ging dat als je er een lont in stak, je hem kon gebruiken om een kamer te verlichten.

Gevarieerde prooien vroegen om gevarieerde technologie (Coon, 1971). De Nootka hadden een hele reeks vishaken, variërend van een bij hoge temperatuur bewerkte haak van sparrenhout voor heilbot tot een van been gemaakte haak voor kabeljauw. Ze maakten harpoenen en bonden die vast aan opgepompte drijvers van zeehondenleer, om de worstelende walvissen uit te putten. Hun boten varieerden van éénpersoons kano’s tot achttien meter lange vrachtschepen. De Nootka hadden valstrikken voor beren, herten, wapitiherten. Ze hadden vier soorten zalmenvallen, in de vorm van een kubus of een kegel, sommige zo groot als een klein huis. ‘De eigenlijke huizen, in de ranch-stijl van de moderne Amerikaanse voorsteden, waren al gauw zo’n 200 vierkante meter groot en soms wel tot 400. Er waren rookruimten om vis te drogen, kelders om gedroogde vis op te slaan en waterdichte kisten van cederhout om bessen te bewaren.

Niet alle technologie was zo utilitair. Er waren luxe-artikelen die varieerden van sierlijke koperen schilden tot decoratieve mantels waarvan de vervaardiging een schoolvoorbeeld van onderlinge economische afhankelijkheid was. Chilkat-vrouwen sponnen draden van de wol van berggeiten en maakten bindgaren uit cederbast die ingevoerd werd van Indianen uit het zuiden. De draad werd in één van vier kleuren geverfd, waaronder een echt blauw (wat zeldzaam was onder jager-verzamelaars) gemaakt door uit het noorden ingevoerde koper in urine te laten weken. Op een weefgetouw weefden de vrouwen ingewikkelde patronen – dieren of abstracte figuren. Het eindproduct werd geëxporteerd naar allerlei indianen van de Noordwestkust die de ambitie hadden ooit in een fraaie mantel begraven te worden. (Coon, 1971).

Bij veel van deze technologie was sprake van dat klassieke niet-nulsom-spel: arbeidsdeling, waardoor een groep mensen zijn totale productie kan verhogen. Hoewel alle Indiaanse families van de Noordwestkust jaagden en verzamelden, beoefenden velen er ook nog een ambacht bij – bijvoorbeeld timmerman – dat van vader op zoon overging (Farb, 1969).

Deze inheemse Amerikanen speelden ook hetzelfde niet-nulsom-spel als de Tareumiut en de Shoshone: de collectieve jacht, zoals tot uitdrukking kwam in hun walvisvloten en de grote fuiken die ze met enorme palen in de rivierbedding vastzetten (Coon, 1971). Die dingen vergden forse kapitaalinvesteringen. Met de bouw van een zalmenval of een walvvisvaarder waren weken gemoeid. De arbeiders moesten voor hun werk worden betaald, al was het maar in de vorm van voedsel. Dus voordat de bouw kon beginnen, moesten er hulpmiddelen opgespaard worden en voor het project opzijgezet worden.

Kapitaalsinvesteringen en arbeidsdeling zijn dingen die wij vanzelfsprekend vinden. Ze vinden vanzelf plaats in een economie met een munt, een effectenbeurs en een obligatiemarkt. De Indianen van de Noordwestkust hadden geen kapitalistische economie, zelfs geen munt, en toch zagen zij kans dezelfde fundamentele niet-nulsom-spelen te spelen die kapitalisten spelen.

4.3. Is surplus voldoende voor een verhoging van complexiteit?

Tot dusver hebben we in deze paragraaf min of meer aangenomen dat een omgeving van overvloed, zoals de Noordwestkust en de kuststreek van de Tareumiut, bevorderlijk is voor de vooruitgang en onvruchtbaar land niet. Maar deze verklaring is op zijn minst onvolledig. Zeker, vruchtbare omgevingen versnellen vaak de culturele ontwikkeling. Maar niet om de redenen waar men op het eerste zicht misschien aan denkt – niet alleen omdat ze natuurlijk voor overvloed zorgen en de accumulatie van surplus mogelijk maken. De werkelijke sleutel tot culturele voortgaande complexiteit is subtieler.

In 1961 publiceerde antropoloog Robert Carneiro een artikel over de Kuikuru, die in de oerwouden van het Amazonegebied woonden en tuinen onderhielden waar maniok groeide, een voedingsgewas (als je het vergif er maar uithaalt, wat ze ook deden) en de grondstof voor tapioca. Carneiro becijferde dat de Kuikuru hun productie van maniok hadden kunnen verdubbelen of verdrievoudigen, maar ze hadden liever wat meer vrije tijd (Johnson en Earle, 1987). Sindsdien hebben antropologen verschillende samenlevingen van jager-verzamelaars gevonden die op dezelfde manier tijd overhadden na de dagelijkse klus van het voedsel vergaren. Of zoals één wetenschapper zuur opmerkte: ze ‘besteden die tijd maar zelden aan het ontwerpen van kathedralen of meer in het algemeen om “hun lot te verbeteren”’ (Wenke, 1984).

Waarmee weinig overblijft van de theorie dat potentieel surplus altijd gelijk is aan economische ontwikkeling. Tegen de achtergrond van de Kuikuru en andere blijkbaar onbekommerde samenlevingen, schijnt de conventionele wijsheid over de Indianen van de Noordwestkust bijna juist te zijn: ze waren geen voorbeeld van een algemene trend in de culturele ontwikkeling; ze waren bizar ambitieus.

Als surplus niet de toegang verschaft tot rijkdom, wat dan wel? Wat veroorzaakte al die specialisatie en handel die we in ‘complexe’ gemeenschappen van jager-verzamelaars aantreffen? Wat hadden de Indianen van de Noordwestkust dat de Shoshone niet hadden? Wat was de sleutel tot de prehistorische opgang richting sociale en economische complexiteit?

4.4. Sociale complexiteit en bevolkingsdichtheid

Het cruciale punt in deze context is dat een ongeregeld zootje van mensen die elk hun eigen voordeel nastreven, zonder er echt op uit te zijn, collectief een grootschalig sociaal proces op gang kunnen brengen. De bestanddelen van een prachtige mantel lijken gewoon op wonderbaarlijke wijze bij elkaar te komen, zich samen te stellen en vervolgens een koper te vinden. Toch is er aan dit proces ook een kost verbonden: de kosten van de gegevensverwerking en van het ‘besluiten’ waar de verschillende hulpbronnen moeten worden ingezet.

Heel dit proces lijkt geleid door een ‘onzichtbaar brein’ (of wat Cliquet en Thienpont noemen ‘sociale encephalisatie’, 2002). De neuronen ervan zijn mensen. Hoe meer neuronen regelmatig en makkelijk met elkaar in contact komen, hoe beter het brein werkt – hoe nauwkeuriger het economische arbeid kan delen, hoe diverser de resulterende producten zullen zijn en hoe sneller technologische innovaties vorm zullen krijgen en zich zullen verspreiden. Economen die de ‘nieuwe groeitheorie’ hebben omarmd, benadrukken dat er maar één persoon nodig is om iets uit te vinden dat de hele groep vervolgens kan gebruiken (aangezien informatie een ‘niet-rivaliserend’ goed is). Dus hoe meer mogelijke uitvinders er zijn – ofwel hoe groter de groep – hoe hoger de collectieve innovatiegraad (Kremer, 1993)[9]. De Indianen aan de Noordwestkust produceerden meer en vonden meer uit dan de Shoshone niet omdat ze een groter brein hadden, maar omdat ze een groter brein waren.

Het feit dat bevolkingsdichtheid en –omvang de economische en technologische ontwikkelingen vergemakkelijken, is door archeologen en cultureel antropologen grotendeels genegeerd[10]. Enkelen van hen, zoals Marvin Harris, wijzen weliswaar op het belang van bevolkingsgroei – die door sommigen zelfs wordt gezien als de voornaamste aanjager van culturele ontwikkeling. Maar zij benadrukken een ander aspect van groei: de keerzijde, niet de positieve kant. ‘Onbedwingbare reproductiedruk’, schrijft Harris, ‘leidde herhaaldelijk tot de intensivering van de productie’, wat de omgeving weer extra onder druk zette en tot een ecologische crisis leidde die slechts door nieuwe vormen van technologische en sociale organisatie kon worden opgelost (Harris, 1991)[11]. Kortom: innoveer of sterf! In deze visie bevordert bevolkingsdruk de technologische en sociale ontwikkeling niet door kansen te scheppen, maar door problemen op te roepen.

Of onder druk staan nu wel of niet vaak de aanzet geeft tot het ontstaan van technologieën en sociale structuren, het kan zeker de verspreiding ervan versnellen. Om wat uitdrukkingen uit de biologische evolutieleer te lenen; bevolkingsdruk is misschien van minder betekenis als oorzaak van culturele ‘mutaties’ dan als versneller van het tempo waarin deze zich verspreiden – door verhoging van de ‘selectieve druk’. Of mensen nu proberen welvaart te verhogen of rampspoed af te wenden, het rationeel nastreven van hun eigenbelang leidt tot economische samenwerking en sociale integratie waardoor ze beter af zijn dan ze anders zouden zijn.

Dit verhaal wordt bevestigd door de bevindingen van de archeologie. Tijdens het Midden-paleolithicum, toen de menselijke bevolking langzaam toenam, nam het tempo van de technologische innovatie (niet alleen het totale aantal innovaties) eveneens langzaam toe (Kremer, 1993). Toen, ongeveer 40.000 jaar geleden, passeerden beide trends mijlpalen. De menselijke soort had voor het eerst voldoende omvang bereikt om de hele Oude Wereld te omvatten (Price en brown, 1985) en had zich verspreid over vrijwel alle bewoonbare delen van Afrika en Eurazië. De bevolkingsgroei, die nu sneller ging dan tevoren, zou van nu af aan de bevolkingsdichtheid verhogen. Intussen bereikte de culturele ontwikkeling een niveau dat een nieuw archeologisch etiket wettigde: het Laat-Paleolithicum. Tijdens het Laat-Paleolithicum zou het gemiddelde tempo van technologische verandering één innovatie per 1400 jaar zijn, vergeleken met één innovatie per 20.000 jaar tijdens het Midden-Paleolithicum (Klein, 1989).Na 10.000 v.Chr., tijdens het Mesolithicum, toen de bevolking sneller groeide dan ooit, bereikte het tempo van technologische verandering één innovatie per 200 jaar (waaronder zulke geschenken aan het nageslacht als kammen en ijspriemen (Kremer, 1993)). Samenlevingen van jager-verzamelaars bereikten hier vervolgens een hogere mate van sociale complexiteit.

Natuurlijk bewijzen correlaties tussen bevolkingsomvang en –dichtheid enerzijds en culturele innovatie anderzijds niet dat bevolkingsgroei de stuwende kracht is. Misschien werkt het de andere kant op en is het de culturele vooruitgang die bevolkingsgroei mogelijk maakt. In feite is dat ongetwijfeld een deel van het verhaal. Ontneem de Indianen van de Noordwestkust hun zalmenvallen (en de leiding die de ‘big man’ aan de bouw en het gebruik gaf), of de Shoshone hun prairiehazennetten (en het leiderschap van de hazenbaas), en de bevolking zou moeten uitdunnen.

Maar dat is precies waar het om gaat: technologische, economische en politieke ontwikkelingen stimuleren de bevolking terwijl de bevolking tegelijk die ontwikkelingen stimuleert.

4.5. Conclusie

In de symbiotische groei tussen technologische ontwikkeling en bevolkingsdruk ligt de onverbiddelijke kracht van de toenemende culturele complexiteit. Of je nu de nadruk legt op de ‘negatieve’ kant van de bevolkingsgroei of de ‘positieve’ kant – of je nu de nadruk legt op de problemen of de kansen – het verband tussen groei en culturele ontwikkeling is er een van wederzijdse positieve terugkoppeling[12]. Hoe meer mensen, hoe meer cultuur; hoe meer cultuur, hoe meer mensen.

Eens onze soort sluw genoeg was geworden om binnen de complexe sociale organisatie te coöpereren op basis van reciprociteit met als doel het vergaren van resources zoals wild, was de ontwikkeling van intergroepsagressie om mededingers te elemineren achter de evolutionaire hoek. Bij een soort waar coalities voor reciprook voordeel makkelijk gevormd kunnen worden, is het onvermijdelijk dat zij inderdaad ook gevormd worden tegen vijandige soortgenoten (Van den Berghe, 1978). De stap van sociale complexiteit naar agressie tussen sociaal complex georganiseerde groepen in de competitie voor scarce resources, is dus slechts een kleine in evolutionaire termen.

Terug naar inhoudstabel

5. Conclusie deel I

In bijlage heb ik een aantal concrete voorbeelden naar voor gebracht die aantonen hoe sociale complexiteit tot stand is kunnen komen en hoe dit geleid heeft tot culturele diversiteit.

We zijn nu op het punt gekomen dat we weten waarom mensen sociale wezens zijn, hoe mensen hun sociale structuur het best indelen en hoe sociale complexiteit concreet tot stand is kunnen komen.

Het is echter duidelijk dat er nog een aantal duizelingwekkende drempels genomen moeten worden om van de sociale organisatie van jager-verzamelaarsculturen zoals deze van de de Shoshone of de indianen van de Noordwestkust[13] tot de hedendaagse moderne sociale ultra-complexiteit te kunnen komen. Deze drempels bestaan onder meer uit een aanzienlijke uitbreiding van het verwantennepotisme naar bredere verwanten en zelfs naar etniciteitsgenoten. Dit is de stap waarin de moderne ultra-socialiteit verschilt van de socialiteit van de jager-verzamelaarsculturen en andere preïndustriële samenlevingen; nl. de mate dat men de groep waarmee men zich identificeert uitbreid tot ver buiten de directe lijn van verwanten.

Deze stap heeft echter een keerzijde: het opent de deur voor een soort oorlog waarin de productie van kinderen als doel vervangen wordt door de productie van atoombomdragende raketten. Deze situatie heeft kunnen leiden tot de hedendaagse absurde en uiterst gevaarlijke situatie van potentiële ‘overkill’ en de paradoxale patstelling waarbij de wapens eigenlijk te gevaarlijke zijn geworden om nog doelbewust gebruikt te worden.

Terug naar inhoudstabel

DEEL II: Onderliggende processen van ultra-socialiteit en de weg naar oorlog

De stap van socialiteit naar ultra-socialiteit heeft alles te maken met het uitbreiden van het verwantschapsnepotisme naar ver buiten de directe lijn van verwanten (... etnische groep, natie). Deze uitbreiding in groepsgrootte had een spiraaleffect tot gevolg waarin het adaptief werd om te behoren tot een grote groep, liefst zelfs een groep die groter is dan de groep van de mededingers voor de scarce resources. Een selectiedruk op het kwantitatieve element van de groep was dus ontstaan. De interne druk voor sociale status zorgde dan weer voor de kwalitatieve ontwikkeling van de groep.

Steeds grotere groepen van steeds verdere verwanten kregen vorm en gingen de competitie voor scarce resources aan. In deze verhandeling argumenteer ik dat de etnische groep de ideale coalitie is om deze competitie aan te gaan vermits de sterke interne coöperatie en altruïstische gedragingen omwille van het etnische nepotisme. Hoe groter de groepen in de competitie werden, hoe collectiever ook het geweld werd. Meer en meer werd het nodig om de eigen groep te beschermen tegen vreemde groepen; etnocentrische gedragingen kregen een adaptieve waarde doordat ze de eigen groep (en dus de eigen genen) bevoordeelden en beschermden tegen andere groepen. Etnische markers werden gecreëerd om vorm te geven aan de eigen groep en een efficiënte strategie te bieden om de eigen groep te onderscheiden van andere groepen.

1. Van familie naar superfamilie

1.1. Inleiding

Op dit punt van het verhaal is het duidelijk dat de mens geëvolueerd is naar een wezen dat zich enerzijds sociaal organiseert en anderzijds binnen deze sociale organisatie zich ontwikkeld heeft in de richting van steeds complexer wordende structuren (omwille van steeds omvangrijkere niet-nulsom-spelen).

De ontwikkeling naar steeds complexere structuren en meer omvangrijke groepen zorgde ervoor dat we, op z’n minst in de loop van de laatste 10.000 jaar, ons op het sociale vlak in een situatie bevonden waarin we ons niet meer konden beperken tot onze directe verwanten in de strijd om te overleven. Meer en meer moesten we betrouwen op de diensten van grotere entiteiten waarvan we niet alle leden persoonlijk kenden. De etnische groep vormt hiervan het meest alomtegenwoordige voorbeeld.

1.2. Etnisch nepotisme en oorlog

In The Ethnic Phenomenon formuleerde Pierre van den Berghe (1981) de eerste theorie van etnocentrisme als ‘extendend kin selection’. Zijn basisargument is simpel: etnische gevoelens zijn een uitbreiding van verwantschapsgevoelens. Etnocentrisme is dus volgens deze redenering een uitgebreide vorm van nepotisme (d.i. de neiging om een voorkeur te geven aan eigen verwanten ten nadele van niet-verwanten). Volgens van den Berghe bestaat er een algemene gedragspredispositie, niet enkel in onze soort, om voordelig te reageren ten opzichte van andere organismen in die mate dat zij biologisch verwant zijn. Hoe dichter de verwantschapsband is, hoe sterker het voorkeurgedrag. Genen die ervoor zorgen dat hun dragers zich nepotistisch zullen gedragen zullen positief geselecteerd worden omdat door het bevoordelen van nepotisme ze hun eigen replicatie in de hand werken. Deze genetisch geselecteerde neiging wordt ook ‘verwantenselectie’ genoemd (zie hoofdstuk ‘de spelregels’)

Etnische grenzen worden sociaal gecreëerd door voorkeur endogamie en fysiek geconstrueerd aan de hand van territoria. De prototypische etniciteit is dus een afstammingsgroep die sociaal begrensd wordt door inteelt en ruimtelijk begrensd wordt door territorium (van den berghe, 1981).

De mens heeft, zo argumenteerd van den Berghe, het soort brein ontwikkeld dat afgesteld is op kleinschalige gemeenschapsgroepen, waarvan het prototype de etniciteit is. Zo representeerd de etniciteit de buitenste grenzen van de ingeteelte groep van nabije en verre verwanten die men kent en daarom kan vertrouwen. Men verwacht intuïtief dat men mede etniciteitsgenoten kan vertrouwen om zich op z’n minst goedaardig te gedragen omwille van het principe van verwantenselectie, bijgestaan door reciprociteit.

Altruïsme en reciprociteit zal volgens deze redenering vooral gericht worden naar de leden van dezelfde etnische groep. Vanuit deze redenering kan men de voorspelling maken dat het vooral etnische groepen zijn die interne zullen samenwerken. Leden van een bepaalde etnische groep zullen dus meer geneigd zijn om allianties te sluiten met leden van hun eigen etnische groep dan met leden van een andere etnische groep.

Merk op dat in deze zienswijze een (verwanten, coalitionele, etnische of natie-) groep bekeken wordt als een paarsysteem, of meer specifiek als een systeem van paarvoorkeur (Van den Berghe, 1999). Dergelijke groepen corresponderen sterk met wat genetici noemen ‘breeding populations’ (Dobzhansky, 1950). In culturele termen worden dergelijke groepen gecreëerd en in stand gehouden door endogamie.

Als we de evolutie van sociale complexiteit bekijken, wordt het dus duidelijk dat de mens zich ontwikkeld heeft in de richting van steeds complexer wordende structuren. Hierdoor werd een coalitionele reciprociteit een abosolute noodzaak om te overleven (Tooby & Cosmides, 1988).

Eens onze soort sluw genoeg was geworden om binnen de complexe sociale organisatie te coöpereren op basis van reciprociteit met als doel het vergaren van resources zoals wild, was de ontwikkeling van intergroepsagressie om mededingers te elemineren en vrouwen te stelen achter de evolutionaire hoek. Bij een soort waar coalities voor reciprook voordeel makkelijk gevormd kunnen worden, is het onvermijdelijk dat zij inderdaad ook gevormd worden tegen vijandige soortgenoten (Van den Berghe, 1978). Hierbij zullen het vooral etnische groepen zijn die intern gaan samenwerken.

Dit alles mag echter niet geïnterpreteerd worden als een “bellum omnium contra omnes” (war of all against all) (Hobbes, 1651), want voor al de jaren, buiten de laatste paar duizenden, van de evolutie van de mens was intergroepsagressie een kleinschalige praktijk. Jagersgemeenschappen clashten met elkaar, maar ecologische beperkingen en populatie densiteit waren van die aard dat zij klein waren in aantal en dat zij, nog belangrijker, gelijkwaardig aan elkaar waren. Gegeven een ongeveer gelijkaardig niveau van technologische ontwikkeling en groepsgrootte, waren de kansen op succes eerder gelijk verdeeld, en daarvoor was agressie dan ook maar middelmatig aantrekkelijk (Van der Dennen, 1995). Oorlog zal dan ook vaker voorkomen in situaties waarin deze balans in technologie en aantal verstoord wordt. Deze argumentatie toont ook het belang aan van het niet-aflatende streven naar resources die een invloed kunnen hebben op reproductie (zoals technologie), het vergaren van dergelijke resources betekent immers een voordeel in de strijd voor het toekomstig vergaren van meer van deze resources.

1.3. De wisselwerking tussen interpopulatiecompetitie en populatieomvang

Boven is reeds betoogd dat de verruiming van de oorspronkelijke sociale basiseenheden moeder/kind met de vader en andere verwanten, de verzorgins- en opvoedingskansen van de nakomelingen in de hand werkte. Tevens hebben we gezien dat de ontwikkeling van de groepsgewijs bedreven jachtcultuur de verder toename van de groepsomvang ook bevorderde. Volgens Alexander (1979) is de toenemende omvang van de menselijke populaties vermoedelijk vrij vroeg in de hominidenevolutie ook een beschermende factor geworden tegen andere menselijke groepen. Ook de verder toename van de omvang van menselijke samenlevingen, vooral in recentere cultuurfasen, kan worden verklaard op grond van wat Alexander de ‘Balance of Power’-hypothese noemt.

Deze hypothese verklaart waarom de ontwikkeling van steeds grotere groepen zich consequent heeft doorgezet in de menselijke evolutie. De functie van de bevolkingsomvang was bescherming tegen predatie van andere menselijke groepen of een wapen ter verovering van nieuwe territoria en voedselbronnen, vooral ook in perioden van toenemende schaarste. De omvang en de cohesie van de groep waren bepalend voor het succes in de intergroepscompetitie. Er ontstond dus een een terugkoppelingscirkel waarbij de druk voor grotere groepen en intensere samenwerking binnen de groep groter werd (Choucri, 1974).

Analoog met de ‘Balance of Power’ hypothese van Alexander (1979) benadrukken Shaw en Wong (1989) dat in de afgelopen miljoen jaar een toenemende proportie van de ‘hostile environment’ (Darwin, 1859) van de mens bestond uit andere nucleaire etnische groepen die zich inlieten in de eeuwige strijd van de resource competitie. Hoewel de eenheid van selectie nog steeds het gen en zijn individuele dragers blijft, bracht intergroepcompetitie een ontwikkeling met zich mee van steeds groter wordende groepen met een steeds complexere interne structuur. Dit zorgde dan ook voor een effectieve selectiedruk. Uitbreiding van de nucleaire etnische groepen doorheen interhuwelijken, of andere vormen van versmelting van verschillende nucleaire etnische groepen was nodig simpelweg omdat andere groepen dat ook deden. Het mislukken van het bekomen van een ‘balance of power’ (initieel enkel in numeriek aantal) zou onvermijdelijk de dominatie van een andere (grotere) groep betekenen en resulteren in een ongelijke toegang tot fitness bevorderende resources.

1.4. De etnische groep als ultieme oorlogscoalitie

Als we aannemen dat collectief geweld en oorlog aangegaan wordt vanuit het doel om de individuele reproductieve (inclusieve) fitness te bevorderen, kunnen we de voorspelling maken dat die groepen die mekaar beschouwen als tot op een bepaalde mate verwant met elkaar meer geneigd zijn om met elkaar allianties aan te gaan omwille van de uitbreiding van het natuurlijke principe van het nepotisme. Via de theorie van ‘The Ethnic Phenomenon’ kunnen we dan voorspellen dat dit nepotisme zich uitbreid naar verdere verwanten, waarbij de etnische groep de grootst denkbare verwantengroep is. Vervolgens kunnen we via de ‘Balance of Power’ theorie voorspellen dat het vooral etnische groepen zijn die met elkaar oorlog zullen aangaan, vermits de etnische groep kan beschouwd worden als de grootst denkbare groep van verwanten.

1.5. Conclusie

Het adaptieve voordeel van het uitbreiden van het verwantschapsnepotisme tot het niveau van de etnische groep (en andere grotere groepen) zorgde voor een sterke interne coöperatie en altruïstische gedragingen binnen de eigen etnische groep. In de competitie om scarce resources tussen groepen was het voordelig om te behoren tot de grootste en machtigste groep. Beide redeneringen leidden tot de voorspelling dat etnische motivaties ten gronde liggen aan het voeren van oorlog (= Hypothese 1 van mijn conceptuele kader).

Terug naar inhoudstabel

2. Collectief geweld en etnocentrisme

2.1. Inleiding

Naarmate mensen zich gaan organiseren in groter wordende entiteiten, wordt de competitie voor scarce resources meer en meer gevoerd op collectieve schaal. Dit collectief geweld heeft een aantal eigenschappen die in de lijn liggen van het etnische nepotisme die uiting vinden in gevoelens van etnocentrisme en xenofobie.

In deze paragraaf zal ik eerst de aard van collectief geweld nader bekijken. In tweede instantie zal ik een omschrijving geven van het concept etnocentrisme. Totslot zal ik uiteenzetten hoe etnocentrische gedragingen en gevoelens zijn kunnen ontstaan.

2.2. De aard van collectief geweld

Geweld in en tussen samenlevingen is bijna altijd een collectieve activiteit gepleegd in de naam van een collectiviteit.

Adults kill and torture each other only when organized into political parties, or economic classes; or religious denominations, or nation states. A moral distinction is always made between individuals killing for themselves and the same individual killing for some real or supposed group interest (Durbin en Bowlby, 1938)

Deze morele dubbele standard leidt tot de maskering van geweld dat gepleegd wordt in de naam van de eigen ingroep als gerechtigde zelfverdediging, of als een verdiende straf voor de transgressie van moralen, wetten, of ideologische orthodoxie (Van der Dennen, 1995).

Totale identificatie met de groep zorgt voor een altruïstisch en heroïsch gedrag van het individu tot op het punt van zelfopoffering. Langs de andere kant kan deze totale identificatie echter ook leiden tot een onmeedogenloze brutaliteit tegen de vijand of het slachtoffer van de eigen groep (cf. Koestler, 1967).

De ultieme vergoeilijking en legitimatie van collectief geweld roept een complex geheel van ideologische en symbolische constructies op die bestaan uit overkoepelende doelen, spirituele waarden, hoge morele principes, nobele, deugdzame, rechtvaardige, zelf-transcenderende en altruïstische motieven (von Bertalanffy, 1958).

Men zou dus kunnen stellen dat collectief geweld bedekt is met een dikke laag van zelf-rechtvaardiging en ratiomorfische nonsens.

Men and women first construct towering structures of theology and religion, complex analyses of racial character and class structure, or moralities of group life and virility before they kill one another… Men will die like flies for theories and exterminate each other with every instrument of destruction for abstractions (Durbin en Bowlby, 1938)

The human being as ‘the most ferocious of beasts’ as William James called him, is only a beast in the name of some superhuman ideal, which serves as a ‘sanction for evil’ (Sanford en Comstock, 1971)

Ideologische conflicten zijn zo gewelddadig en brutaal omdat zij totalitair in bewering zijn. De clash van twee verschillende ideologieën zal een dramatische uitkomst hebben omdat het andere wereldbeeld een gevaar vormt simpelweg omdat deze aantoont dat het ene wereldbeeld niet onvermijdelijk en absoluut is, maar een min of meer abritraire constructie (Van der Dennen, 1995)

Two societies confronting each other with conflicting universes will both develop conceptual machineries designed to maintain their respective universes. … The historical outcome of each clash of gods was determined by those who wielded the better weapons rather than those who had the better arguments (Berger en Luckmann, 1966)

De proximale oorzaak van een dergelijk dramatisch resultaat van de clash van twee ideologieën wordt begrijpbaar door het begrip van ‘pseudospeciatie’. Met dit begrip meende Erikson (1964) het proces aan te duiden waarbij menselijke groepen (zij het etniciteiten, stammen of naties) dermate van elkaar verschillen dat de groepen elkaar gaan bekijken alsof ze een totaal andere soort zijn, een zich daar ook naar gedragen.

Samen met het concept van culturele pseudospeciatie, is dehumanizatie (het bezien van de andere als niet menselijk) waarschijnlijk het meest belangrijke proximale concept om massa geweld (waaronder oorlog, ‘etnische zuivering’, massamoorden en genocide) te kunnen begrijpen (Van der Dennen, 1995).

In deze context is het gepast te wijzen op het belang van cognitieve preadaptiaties in de vorm van complexe hoogontwikkelde abstracte symbolisatie- en informatieverwerkingsprocessen. Het is immers krachtens deze complexe coginitieve preadaptaties dat mensen de symboliek kunnen ontwikkelen die enerzijds banden creëerd tussen verwanten en symbolisch gedefinieerde groepen, maar anderzijds ook zijn anti-these in het leven roept: extra-groep agressieve neigingen (Holloway, 1968).

2.3. Het concept etnocentrisme

Etnocentrisme wordt meestal gedefinieerd als een geloof in de superioriteit van de eigen groep, natie of ras; het behelst de overtuiging dat andere groepen, naties of rassen moreel een biologische inferieur zijn. Deze laatste overtuiging wordt gebruikt als rechtvaardiging voor de uitbuiting en de vernietiging van de inferieur geachten (Dunbar, 1987; Avramov, 1995).

Een meer extreme definitie van het concept etnocentrisme vinden we bij Van Der Dennen (1995):

Ethnocentrism is considered to be a schismatic in-group/out-group differentiation, in which internal cohesion, relative peace, solidarity, loyalty and devotion to the in-group, and the glorification of the sociocentric-sacred is correlated with a state of hostility or permanent quasi-war (status hostilis) toward out-groups, which are often perceived as inferior, subhuman, and/or the incorporation of evil. Ethnocentrism results in a dualistic, Manichean morality which evaluates violence within the in-group as negative, and violence against the out-groups as positive, even desirable and heroic.

2.4. De oorpsrong van etnocentrisme

Barash en Lipton (1985) postuleerden een adaptief belang van (een gematigd) paranoïde denkpatroon dat volgens hen aan de basis ligt van xenofobie (angst opgeroepen door het vreemde) en etnocentrisme. In hun redenering kan het voordeel van waakzaamheid, achterdocht en agressie substantieel zijn in een situatie van intense competitie. In een dergelijke competitieve situatie zal zowel natuurlijke als culturele selectie immers in het voordeel werken van die individuen die de competitie aangaan zonder intern conflict en zelftwijfel.

In een gelijkaardige redenering stellen Shaw en Wong (1989) dat mechanismen die gepast gedrag bij een eerste contact met een potentieel gevaarlijke vreemde reguleren, bevoordeelt zouden worden door selectie ten nadele van alternatieve mechanismen waarbij gedrag een ervaring met de vreemde vereiste. Zo zouden de kosten van het niet verwachten van agressie van vreemden zo hoog zijn dat natuurlijke selectie ervoor zorgde dat een defensieve strategie ontwikkeld werd.

Verder gaand in deze redenering stellen Shaw en Wong (1989):

Thus, the evolution of weapons which could be thrown, combined with selection for increased intelligence in human predation, might well have produced ‘free-floating’ anxiety states or paranoia toward potential predators, including other nucleus ethnic groups, clans, tribes, and so on.

Bij de natuurlijke orde van gewervelde dieren is xenofobische agressie experimenteel aangetoond bij een groot aantal van soorten. Vooral die soorten met een prominent territoriale sociale organisatie in gesloten groepen die gebaseerd zijn op hiërarchische basis blijken het meest beïnvloedbaar voor xenofobische agressie (Holloway, 1974; Southwick et al., 1974; E.O. Wilson, 1971, 1975; van der Dennen, 1987).

Als conclusie kunnen we stellen dat xenofobie en etnocentrisme een functionele en adaptieve trek is die de integriteit van de sociale groep onderhoudt. Het verzekert dat de groepsleden sociaal verwant zijn. Het legt een beperking op het aantal individuen dat gewisseld wordt tussen groepen, en kan daarom patronen van zowel sociale en genetische evolutie beïnvloeden. Xenofobie en etnocentrisme zijn vooral bij die soorten en populaties ontwikkeld waar discrete, gesloten sociale groepen een adaptief voordeel hebben (Southwick et al, 1974).

2.5. Conclusie

De aard van de ultra-sociale organisatie in etnische (en andere ‘brede’ verwantschaps-) groepen had tot gevolg dat de competitie voor scarce resources de vorm aan kon nemen van collectief geweld. Deze ultra-sociale organisatie leidde tevens tot gedragingen die in de lijn lagen met het nepotistische karakter van die bredere verwantschapsgroepen; nl. etnocentrisme. De stap van etnocentrisme naar oorlog is een die de logica van de reproductieve voordeel voor de eigen groep in zich mee draagt.

Terug naar inhoudstabel

3. Etnische markers en het ontstaan van een moralistische samenleving

Gezien het adaptieve belang van het onderscheid tussen ingroep en outgroep en het daaruit ontwikkelde proces van etnocentrisme, kan men verwachten dat een bepaalde groep zich op een duidelijke en heldere wijze wil onderscheiden van andere groepen. Een kenmerk op basis waarvan men een groep onderscheid van een andere groep noemt men een marker. De etnische variant van een marker is een etnische marker (van den Berghe, 1981).

Welke markers gekozen worden als etnische markers hangt sterk af van de omgeving. Toch kunnen we drie soorten markers onderscheiden (van der Dennen, 1995; Shaw en Wong, 1989):

Men kan een bepaald fenotype zoals huidpigmentatie, haartekstuur, faciale kenmerken of andere gelijkaardige ‘raciale’ kenmerken als etnische marker hanteren. Groepen die sociaal gedefinieerd worden aan de hand van genetische fenotypen worden ‘rassen’ genoemd. Samenlevingen die een nadruk leggen op biologische kenmerken om groepen te differentiëren worden ‘racistisch’ genoemd.
Men kan zich ook steunen op een menselijk gemaakt etnisch ‘uniform’. Hierbij worden leden van een groep geïdentificeerd door lichamelijke mutilaties of sieraden die als zichtbaar lidmaatschap van een bepaalde groep worden gedragen. Deze markers variëren van kledij tot hoofddeksels, ‘bodypainting’, tatoeages, besnijdenissen, tandenvullingen en diverse mutilaties van de lippen, de neus en de oren.
Tenslotte kan men zich ook onderscheiden op basis van gedrag. Etniciteit wordt hierbij bepaald door taal, etikette, gedragsnormen of andere bewijzen van een vaardigheid in een kenmerkend gedragsrepertoire van een bepaalde groep.

Zeer belangrijk in deze context zijn de mechanismen waardoor dergelijke differentiatiestrategieën in stand worden gehouden. Socialisatie en ingroep indoctrinatie van complexe cultureel ideologische systemen zijn hierbij essentieel. Voor recent onderzoek in deze boeiende materie zie o.a. Charlesworth (2004), Cvorovic (2004), MacDonald (2004) en Schiefenhövel (2004) (ISHE-Conferentie, Universiteit Gent, 27-30 juli, 2004).

Hieruit kunnen we dus afleiden dat het onderscheid tussen groepen niet alleen gecreëerd wordt, maar ook in stand wordt gehouden door een semantische magie die bestaat uit het conceptueel universum van complexe rituele systemen, uitgebreide gerationalizeerde ideologieën en abstracte existentiële symbolieken. Complexe systemen van socialisatie en ingroep indoctrinatie liggen aan de basis van dit semantisch proces dat als ultieme oorzaak een bevordering van de inclusieve (reproductieve) fitness van de leden van de ingroep heeft.

Deze complexe semantische magie krijgt concreet vorm in culturele normen, tradities en riten. Het is algemeen geweten dat sociale relaties gereguleerd worden door normen die ingebed zijn in een geloofsysteem van een bepaalde groep (Rappaport, 1979). Dit proces heeft dus als resultaat dat er een aantal cultureel gedefinieerde normen en waarden worden ingesteld die een “context van betekenis” scheppen en daarbij ook een waardenschaal creëren waardoor de leden van de betrokken groep hun ervaringen kunnen interpreteren en hun acties kunnen sturen (Geertz, 1973). De ontwikkeling van dergelijke cultureel gedefinieerde normen en waarden kan men dan beschouwen als het instellen van een cultureel gedefinieerde ‘moraal’ dat als resultaat heeft dat een ‘moralistische samenleving’ wordt gecreëerd: een samenleving waarin men de ingroep bepaald en onderscheid van de outgroep, aan de hand van de ‘moraal’ (i.t.v. waarden, normen, tradities,...) die deze sameleving hoog houdt.

Dergelijke symbolisch culturele markers zijn zeer krachtige middelen om de ingroep van de outgroep te onderscheiden, om de grenzen tussen groepen die onderhevig zijn aan groepsselectie aan te scherpen, en dus ook om processen zoals empathie en altruïsme te reguleren (Boyd en Richerson, 1997).

Mijn argument in deze verhandeling is dat creatie en in standhouding van deze cultureel semantische magie kan begrepen worden in termen van het bevorderen van reproductieve (inclusieve) fitness van de leden van de betrokken groep. De groep die hier het best in slaagt heeft dan de hoogste culturele fitness (d.i. de hoogste reproductieve fitness voor de eigen groep en voor de cultuur die deze groep zich eigen heeft gemaakt)

4. Conclusie: etnisch nepotisme, collectief geweld en etnische markers.

Eerder in deze verhandeling werd duidelijk dat een rode draad doorheen de evolutie van de mens een niet aflatend streven naar positieve niet-nulsomheid inhoudt. Dit streven vereist echter een uitgebreide coöperatie, vooral bij een soort die evolueerde in de richting van ultra-socialiteit. Zodra de hominiden de sociaal enkelvoudige structuur van het nucleaire gezin achter zich hadden gelaten, werd het nepotisme dat zo eigen is aan de mens als biologische soort uitgebreid naar de grotere (coöpererende) groep, de stam, de etniciteit, de natie,... Hierdoor werd de mens geconfronteerd met een situatie waarin het meer en meer belangrijk werd om snel en efficiënt te ontdekken wie wel en wie niet met hen samenwerkt om positieve niet-nulsomheid te bereiken.

Hiervoor had men nood aan een systeem dat zou garanderen dat iedereen zou meewerken ter overleving van de groep: een moralistische samenleving was ontstaan. Bovendien was het belangrijk om een onderscheid te kunnen maken tussen leden van groepen die samenwerken met de eigen groepen en andere groepen. Verschillende socialisatieprocessen, ideologieën en andere symbolische markers ontstonden om aan deze behoefte te voorzien.

In de competitie voor scarce resources begonnen echter alsmaar groter wordende ‘morele’ samenlevingen tegenover elkaar te staan. Deze situatie leidde tot de mogelijkheid van collectief geweld. Etnocentrische gevoelens werden adaptief in die zin dat zij een waakzaamheid veronderstelden ten opzichte van (de agressie van) niet-groepsleden.

Terug naar inhoudstabel

DEEL III: ultieme kenmerken van oorlog

We hebben in het vorige deel gezien dat de competitie tussen twee ultra-sociale brede verwantschapsgroepen de vorm kan aannemen van collectief geweld. In deze paragraaf zal ik een aantal kenmerken aangeven die de blauwdruk vormen voor dit georganiseerde collectieve geweld. Deze kenmerken zijn allen gesitueerd op het ultieme (in tegenstelling tot proximale) niveau: hiermee bedoel ik dat deze voortkomen uit de specifieke evolutie van onze soort en eigen zijn aan de gedragsstrategie ‘oorlog’ (die ik uitvoerig zal bespreken in de conclusie van dit hoofdstuk).

1. Coalitionele agressie en oorlog

1.1. Inleiding

Tot hier toe heb ik telkens gesproken over een competitie voor scarce resources. Hierbij heb ik impliciet aangenomen dat er enkel competitie voor resources is als die resources schaars zijn. Deze overtrokken veronderstelling zou ik in deze paragraaf graag nuanceren. De vraag die ik mij in deze paragraaf stel is dus: ‘Is er enkel intergroeps collectief georganiseerd geweld daar waar resources schaars zijn?’.

Om op deze vraag te antwoorden moeten we niet enkel kijken naar de ecologische omstandigheden, maar ook naar de omstandigheden waarin de sociale interactie op micro-niveau plaatsvind (een wijsheid waar weerom de principes van de speltheorie ons op wijzen).

1.2. Oorlog bij niet-schaarste

Tooby & Cosmides (1988) stellen dat coalitionele agressie evolueerde omdat het de deelnemers ervan toeliet om hun fitness te optimaliseren door het verwerven van toegang tot bevochte resources die hen anderzijds ontzegd zouden worden. De elementen die inbegrepen moeten worden in een model van coalitionele agressie zijn:

Het risico voor elke deelnemer
De relatieve waarde van de acties van elke deelnemer om het gemeenschappelijke doel te bereiken
De probabiliteit om succes te bereiken, gegeven een aantal bereikte resultaten van de deelnemers
De geagregeerde waarde van het bereiken van het gemeenschappelijke doel
Hoe de geagregeerde voordelen van de overwinning worden verdeeld over elk van de deelnemers

Tooby & Cosmides (1988) toonden hierbij aan dat, gegeven:

een zekerheid van de overwinning,
de verzekering van een toevallige verdeling van de risico’s van sterfte onder de deelnemers,
de verzekering van een relatief eerlijke allocatie van de voordelen van de overwinning
efficiëntie in het gebruik van reproductieve resources op een nulsom basis,

selectie de participatie in de coalitionele agressie zal bevoordelen, ongeacht het voorkomen of zelfs de mate van mortaliteit.

Elk individu die sterft verliest, maar elke overlevende wint in dezelfde mate (d.i. de nulsom dimensie van de niet-nulsom interactie). Gegeven dat de deelnemers niet op voorhand weten wie overleeft en wie sterft (maar dat de mortaliteit toevallig is verdeeld), en gegeven dat succes verzekerd is, zal de beslissing van de coalitie om ten oorlog te trekken een sterk voordeel (in termen van fitness) hebben voor zijn leden (d.i. de positieve niet-nulsomheid van de sociale interactie, i.c. oorlog, in de context van de ingroep).

In deze analyse is oorlog dus niet enkel een antwoord op beperkte fysieke resources zoals voedsel en land. Wanneer de tijden goed zijn en de economische productiviteit irrelevant, kan oorlog nog steeds voordelig zijn! Het is echter belangrijk om in het oog te houden dat de bereidheid om deel te nemen aan oorlog direct afhankelijk is van de probabiliteit van succes, en van het feit dat de coalitieleden niet op voorhand weten wie van hen de kosten van de dood of verminking zouden moeten dragen.

Onder bepaalde voorwaarden is het dus nog steeds voordelig om het eigen leven te riskeren voor resources die niet schaars zijn. Onder het motto ‘er is altijd ruimte voor verbetering (van de collectieve reproductieve fitness)’ kan men dus aannemen dat men een schaarste aan resources kan ervaren zonder dat er inderdaad een fysieke schaarste is. De beslissing om zich effectief te organiseren en in competitie te treden voor deze niet-schaarse resources kan nog steeds voordelige niet-nulsomuitkomsten opleveren (althans, gegeven de hierboven beschreven voorwaarden).

1.3. Conclusie: van natuurlijke selectie naar onmeedogenloze terreur

Natuurlijke selectie voorspelt in deze context dat diegenen die in een situatie waarin oorlog (reproductief) voordelig is, niet ten oorlog trekken, negatief geselecteerd zullen worden ten voordele van diegenen die dat wel doen. Op die manier heeft oorlog zich kunnen ontwikkelen als een (in bepaalde situaties) adaptieve en stabiele evolutionaire strategie. Een grote voorzichtigheid in het aangaan van oorlog is volgens deze redenering echter op z’n minst even belangrijk. Een verkeerde inschatting van de situatie waarin oorlog voordelig zou kunnen zijn, kan immers fatale gevolgen hebben. Bovendien moet men steeds in gedachten houden dat het verwerven van resources door niet vechten, steeds een betere kosten/baten calculus oplevert dan het verwerven van diezelfde resources door wel te vechten. Een reputatie als sterke groep is dus cruciaal in het afschrikken van andere groepen bij de competitie voor resources. Immers, als de vijand de situatie dermate inschat dat hij meent dat hij geen kans heeft te winnen, en zich overgeeft, is de kosten/baten calculus nog sterker in het voordeel van de winnaar dan wanneer hij effectief moet vechten (en misschien toch verliest).

Op basis van deze redenering kan ik de voorspelling maken dat een voordelige strategie in het voeren van een competitie het opbouwen van een onmeedogenloze reputatie is die de tegenstander afschrikt en misschien zelfs aanzet tot terugtrekking of vlucht (=Hypothese 3 van mijn conceptueel kader). Het gebruik van extreme brutaliteiten en het verspreiden van terreur zouden hierbij een optimaal effect kunnen hebben. Belangrijk bij een dergelijke strategie is wel dat dergelijke onmeedogenloze afschrikking zo publiekelijk mogelijk wordt uitgevoerd zodat zij een zo groot mogelijk aantal van de vijand bereikt.

Terug naar inhoudstabel

2. “Why fight over bananas, when you can fight over women?” (Chagnon, 1993)

Gegeven dat collectief georganiseerd geweld in bepaalde situaties voordelig is voor het bevorderen van de (collectieve) reproductieve fitness, kan men de vraag stellen welke juist de reproductieve resources zijn die een directe of indirecte invloed kunnen hebben op die reproductieve fitness.

2.1. Inleiding

“Why would anyone be so stupid as to intitiate a war?” Dit was de vraag die Leda Cosmides stelde op de Fifth Annual Meeting of the Human Behaviour and Evolution Society (1993). Haar antwoord: “To get women”.

De reden waarom Tooby en Cosmides van mening zijn dat de eerste krijgers vochten voor vrouwen in plaats van voor voedsel is dat zij menen dat het het niet waard is om te sterven voor fruit of land. Als voedsel schaars was en een groep van mannen ging achter de voedselvoorraad van een andere groep van mannen, dan namen zij een groot risico: hun eigen nakomelingen, nu al ondervoed, zouden kunnen sterven als de mannen stierven in het gevecht en niet terug konden keren om in de behoeften te helpen voorzien.

Maar vrouwen, zo argumenteren de onderzoekers, zijn het wel waard om voor te sterven. Een groep van mannen zou er voordeel bij hebben om een gevecht aan te gaan om vrouwen op te eisen als zij een overvloed kenden aan voedsel en andere resources. Dan zouden zij immers weten dat hun partners en nakomelingen zouden kunnen overleven zonder hen. In evolutionaire termen, ze verliezen niet veel om ten oorlog te gaan voor vrouwen zelfs als velen zouden sterven, hun nakomelingen zouden immers toch hun genen voortzetten. En als de groep zou winnen en nieuwe partners kon verkrijgen, dan zou de mannelijke coalitie gemiddeld meer nakomelingen produceren, zelfs als een paar mannen er het leven bij zouden laten...

2.2. De aard van reproductieve resources

Deze stellig wordt onder meer genuanceerd door het verhaal van een !Kung San vrouw (die door Richard Lee, niet totaal ongeïnspireerd door de toenmalige hippie-beweging, “The Peaceful people” genoemd werden). Hoewel deze samenleving zeer egalitair gestructureerd was en weinig tot geen agressie tentoon spreidde, was de spontane reactie van deze vrouw toen er reeds sinds lang een ernstig gebrek aan water voordeed: “Ik neem pijl en boog!”. (Van Noten, 2003)

Hoewel Tooby en Cosmides hier een belangrijk element aanhalen, zou ik aan hun stelling een belangrijke nuance willen toevoegen. Zoals uit de uiteengezette cases in het hoofdstuk “de spelen” duidelijk zal worden, kan men het ultieme doel van oorlog telkens omschrijven in termen van reproductieve fitness. Het mechanisme dat gebruikt wordt voor het optimaliseren van deze reproductieve fitness (het vechten voor vrouwen of ‘bananen’) is echter in belangrijke mate afhankelijk van de ecologische context. Het hangt dus eerder af van welke resources schaars zijn gegeven de ecologische context: voedsel of territorium, vrouwen of andere elementen die directe of indirecte gevolgen hebben voor de reproductieve fitness. Toch is het belangrijk te erkennen, zoals in de vorige paragraaf uiteengezet, dat er tevens een ecologische situatie kan voorkomen waarin oorlog niet enkel een antwoord is op directe schaarse van fysieke resources zoals voedsel en land. Wanneer de tijden goed zijn en de economische productiviteit irrelevant, kan oorlog nog steeds voordelig zijn voor de reproductieve fitness, gegeven een aantal sociaal interactionele voorwaarden.

Hoewel men onder reproductieve resources meer verstaat dan enkel vrouwen, nemen vrouwen (Zoals Tooby en Cosmides stellen) toch wel een zeer belangrijke plaats in. Het toeëigenen van vrouwen heeft een aantal reproductieve voordelen die verdergaande consequenties hebben dan ‘bananen’ ooit kunnen hebben.

2.3. Het belang en de aantrekkelijkheid van outgroep vrouwen

Als men etnische relaties bekijkt vanuit het standpunt van de uitwisseling van vrouwen, kunnen we een volgende redenering maken (Van der Dennen, 1995):

Binnen de etnische groep zal een groep van verwante mannen op een vredevolle manier verwante vrouwen onderling uitwisselen. Nadat dit systeem voor een aantal generaties in werking is, zullen de vrouwen ook verwant zijn aan hun echtgenoten. Dit leidt tot een graad van inteelt die groter wordt als de etnische groep kleiner wordt.

Tussen etnische groepen gebruiken mannen macht en geweld om toegang tot vrouwen van andere groepen te verzekeren om de graad van inteelt te verminderen. Wanneer de aanwezige etnische groepen gelijkwaardig zijn, zal mannelijke competitie de vorm aannemen van interetnische ‘raids’ (d.i. een verrasingsaanval; voor een concreet voorbeeld van een raid zie ‘de spelen’ en voornamelijk de case over de Mundurucu). Nadat een etnische hiërarchie is ingesteld, zullen onderdanige groepen de controle verliezen over ‘hun’ vrouwen zodat hun reproductieve succes wordt beknot. Dominante groepen zullen echter polygien zijn en vrouwen van onderdanige groepen in hun groep incorporeren. Een etnische hiërarchie zal op deze manier dus resulteren in een vermindering van de reproductieve fitness van de mannen van de onderdanige groep. Het klassieke scenario van verovering is volgens deze redenering het verkrachten van de vrouwen en het doden, castreren of uitbuiten (bijvoorbeeld als werkslaaf) van de mannen van de veroverde groep (zie paragraag ‘De Spelen’, voornamelijk de cases over Joegoslavië en Congo).

Zoals Hamilton (1975) observeerde, moet men ofwel nieuw territorium veroveren ofwel nieuwe partners verwerven om de gemiddelde fitness bij jager-verzamelaar groepen te bevorderen. Het vangen van outgroep vrouwen door succesvolle oorlog kan op die manier drie functies vervullen (Shaw en Wong, 1989):

Het reduceert inteelt door een toenemend aantal beschikbare partners voor reproductie
Het bevordert de variatie in de genetische voorraad van de oorlogsvoerende groep (waardoor nieuwe selectie weerom kan plaatsvinden en de groep adaptief blijft)
Het draagt bij tot de grootte van de groep

De laatste functie zou vooral belangrijk zijn geweest in omgevingen die ervoor zorgden dat de grootte van een groep een effectieve selectiedruk was. Het reduceren van de graad van inteelt en het verhogen van de interne variatie zou door drie strategieën opgelost kunnen worden:

De uitwisseling van mannen tussen groepen
De uitwisseling van vrouwen tussen groepen
Het ‘raiden’ van andere groepen voor vrouwen

Als alle elementen constant zouden gehouden worden, zouden eender welk van deze drie strategieën effectief zijn geweest. Een neiging voor verwantenselectie en nepotistisch altruïsme zorgt echter voor een bepaalde mate van inteelt. Deze voorkeur voor een bepaalde mate van inteelt zou geleid hebben tot een aversie van een te uitgebreide intergroep transfer. Om deze aversie niet te ontwikkelen zou een verzwakking van de interne verwantencohesie binnen de groep betekenen. Op die manier wordt het ‘raiden’ van vrouwen het meest voordelig.

Bovendien zouden groepen als krachten van selectiedruk en het ‘balance of power’ proces een prioriteit gelegd hebben op een groter groepsaantal. Vermits reciproke uitwisseling tussen groepen de groepsgrootte zou stabiliseren, wordt het ‘raiden’ naar vrouwen weerom een voordelig alternatief.

Het is tevens van belang te erkennen dat het vooral mannen zijn die deelnemen aan offensieve of defensieve oorlog (zie deel III van hoofdstuk ‘het spel’). ‘Balances of power’ en intergroep competitie zou dus een druk leggen op het verwerven van mannen in de groep. Hierbij zouden verwante mannen meer geneigd zouden zijn om te vechten tot de dood in het belang van de inclusieve fitness dan niet-verwante mannen. Deze overweging zou de balans tegen het uitwisselen van mannen nog meer overhellen in de richting van het ‘raiden’ van vrouwen.

Het uitwisselen van vrouwen is dan weer een goede strategie om een alliantie aan te gaan omwille van de gemeenschappelijke en wederkerige voordelen voor de inclusieve fitness van beide groepen. Deze alliantie zal echter enkel in stand gehouden worden in de mate dat zij nuttig is om de inclusieve (in termen van de eigen groep én de groep waarmee men een alliantie aangaat) fitness te verhogen ten aanzien van andere groepen.

Het indirecte effect van deze inteelt / uitteelt strategieën zou dan de angst en de vijandigheid tegenover leden van de outgroep versterken in de zin van ‘diegenen die onze vrouwen en kinderen kunnen stelen’. Het verwerven van vrouwen door middel van ‘raiding’ en oorlog is duidelijk aanwezig in het gedrag van tribale samenlevingen (Van den Berghe, 1981); maar ook in hedendaagse oorlogsvoering tussen grootschalige complexe samenlevingen wordt het volgens deze redenering verwacht aanwezig te zijn gezien de voordelen voor de reproductieve fitness van de dominante groep (zie uiteengezette cases over Joegoslavië en Congo in hoofdstuk ‘de spelen’).

2.4. Conclusie

In deze verhandeling stel ik reproductieve fitness als centraal in de verklaring van oorlog. De invulling van deze repruductieve fitness kan men zeer ruim interpreteren (van vrouwen tot bananen). Als resources schaars zijn, is de stap naar een competitie in de vorm van een al dan niet collectief gevecht niet ver weg. Als de resources niet schaars zijn, kan een dergelijk collectief gevecht echter nog steeds voordeel opleveren in termen van reproductieve fitness. Het toeëigenen van vrouwen van de outgroep heeft in deze context een bijzondere belangrijkheid, in die zin dat het een aantal gevolgen heeft die direkt verband houden met de optimalisering van de reproductieve fitness in termen van het aantal vergaarde coalitiepartners.

Uit deze observatie kan ik dan ook de voorspelling maken dat in bijna elke oorlog onderliggende mechanismen zullen plaats hebben met als doel het toeëigenen van vrouwen van de vijand, omwille van de bijzondere gevolgen dat deze toeëigening heeft voor de (collectieve) reproductieve fitness (= Hypothese 2 van mijn conceptueel kader).

Dat het toeëigenen van vrouwen door middel van raiding en oorlogsvoering zeer frequent is in tribale samenlevingen is reeds uitvoerig aangetoond (zie o.a. van den Berghe, 1981). In deze verhandeling zal ik echter de hypothese stellen dat dit ook het geval is in ‘moderne’ hedendaagse oorlog. De verschillende strategieën die hiervoor gehanteerd worden zal ik nader bespreken in de uiteengezette cases van de oorlogen in Joegoslavië en Oost-Congo.

Terug naar inhoudstabel

3. Oorlog als seksueel dimorf gedrag

De voordelen van oorlogsvoering voor mannen in preindustriële samenlevingen behelsen een onmiddellijke toegang tot reproductieve vrouwen en toegenomen fysieke resources die men niet alleen kan gebruiken voor het voorzien van de lineage in haar behoeften, maar ook voor het verwerven van een huwelijk. In preindustriële samenlevingen lijkt de ‘hinderlaag-oorlog’ door coalities van een variabele grootte (bijna niet te onderscheiden van de hinderlagen van de mannelijke chimpansees), het gemeenschappelijke patroon. De beloningen waren van reproductieve aard: het veroveren van vrouwen als partner en resources om de vrouwen te onderhouden en nieuwe vrouwen te verwerven. In die zin kan men dan ook stellen dat de reproductieve voordelen van een oorlogsstrategie groter waren voor mannen dan voor vrouwen.

Als we oorlog beschouwen als een coalitionele groepsselectie met als doel de reproductieve fitness te optimaliseren, en we erkennen daarenboven dat mannen in een reproductieve competitie naar schaarse resources het meest te winnen hebben met een conflictstrategie; dan kunnen we stellen dat het vanuit dit perspectief niet verwonderlijk is dat het vooral mannen zijn die oorlog voeren. Immers, zoals we hierboven (zie deel de spelregels: ‘differentieel reproductieve belang van men en vrouw) reeds hebben uiteengezet hebben bestaat er een seksueel dimorfisme aangaande de rol die resources spelen in de menselijke reproductie: namelijk, het is voordeliger voor mannen om voor een kwantiteit aan resources te kiezen en voor vrouwen om een kwaliteit aan resources te prefereren.

Enerzijds hebben we dus het differentieel reproductieve belang van man (kwantiteit) en vrouw (kwaliteit), en anderzijds het differentieel voordeel van de mannen in een oorlogsstrategie omwille van een kwantiteit aan te winnen resources. Beide redeneringen vullen mekaar mooi aan en maken het dan ook ‘evolutionair logisch’ dat het vooral mannen zijn die oorlog hanteren als mechanisme om hun ‘mannelijke’ (op kwaniteit gerichte) reproductieve fitness te optimaliseren (= Hypothese 4 van mijn conceptueel kader).

Terug naar inhoudstabel

4. Agressie en op hol geslagen seksuele selectie

Zoals we in het vorige deel gezien hebben, creëren samenlevingen een interne ‘moraal’ die ervoor zorgt dat intern altruïsme, empathie en coöperatie en een eventueel externe agressie wordt gereguleerd. Dergelijke moralistische samenlevingen worden echter niet zomaar in stand gehouden omwille van de traditie. De vraag hierbij is dus welke het proces is dat dit in stand houd? In deze paragraaf zal ik een bijzondere vorm van partnerkeuze als de basis voorstellen van dit proces.

Seksuele selectie is een bijzondere vorm van partnerkeuze waarbij genetisch verschillende individuen er in verschillende mate in slagen om seksuele partners te verwerven. Er zijn twee vormen van seksuele selectie. Epigame selectie berust op een differentiële keuze tussen mannen en vrouwen. Intraseksuele selectie berust op de competitie tussen leden van hetzelfde geslacht ter verwerving van partners van het andere geslacht. Seksuele selectie is een proces waardoor de secundaire geslachtskenmerken die een rol spelen bij de partnerkeuze en –relatie, tussen de geslachten gedifferentieerd worden (Wilson, 1975).

Zo merkte Fisher (1930) op dat “remarquable consequences” kunnen volgen als vrouwen een sterke voorkeur tonen in bepaalde kenmerken van de man. Zoals Fisher aantoonde, zijn er twee invloeden van belang bij seksuele selectie:

Initiële voordelen (die aanzienlijk kunnen zijn) die niet te wijten zijn aan vrouwelijke voorkeur (bvb. Het voordeel van grote gewijen in gevechten bij herten)
Elke additioneel voordeel dat geuit wordt door eender welke vrouwelijke voorkeur

De intensiteit van de voorkeur zelf zal zich verder zetten door middel van seksuele selectie, althans, zolang dat de zonen van de vrouwen die de voorkeur uitdrukken een voordeel hebben ten opzichte van andere mannen (Darwin, 1871, Cronin, 1991).

Fisher (1930) merkte op:

“The importance of this situation lies in the fact that the further development (of the favoured trait) will still proceed, by reason of the advantage gained in sexual selection, even after it has passed the point in development at which its advantage in Natural Selection has ceased”

Met andere woorden: in seksuele selectie kunnen de onmiddellijke reproductieve voordelen zo groot zijn, en zo sterk worden geselecteerd, dat zij het pleit winnen van de tegendruk van natuurlijke selectie voor overleving. Dit kan dan resulteren in de ontwikkeling van dodelijke trekken die leiden tot extinctie.

Wanneer, zoals bij de Yanomamö, oorlogsvaardigheden resulteren in een aanzienlijke toename in het aantal geproduceerde nakomelingen (Chagnon, 1997), kan seksuele selectie zeer sterk zijn (Van der Dennen, 1995). Zelfs in modern geïndustrialiseerde samenlevingen, waar de participatie in een oorlog en risicogedragingen ‘losgemaakt’ zijn van de voordelen van differentiële seksuele voorkeur, kan oorlogsgedrag nog steeds algemeen voorkomen als:

Er nog steeds differentiële seksuele voorkeur wordt uitgeoefend op ‘oorlogshelden’ of
Als er andere proximale voordelen zijn die voorheen gelinkt waren met een selectief voordeel.

Men zou dus kunnen stellen dat (op hol geslagen) seksuele selectie op deze manier een belangrijke motor kan zijn in het ontwikkelen van ‘oorlogsgedrag’.

Het is duidelijk dat een gangbare ‘moraal’ in een samenleving een sterk verband kan onderhouden met sociale status, deze kan op zich een sterk verband vertonen met reproductieve voordelen. Het proces van seksuele selectie kan volgens deze redenering een sterk voordeel hebben voor diegenen die in hoge mate voldoen aan de ‘moraal’ van de betrokken samenleving. Als via bepaalde situationele kenmerken (zie supra ‘coalitionele agressie en oorlog’) oorlog voordelig is in een bepaalde samenleving, kan oorlogsgedrag op die manier onderhevig zijn aan een sterke positieve selectie.

5. Conclusie

In dit deel heb ik gekeken naar de ultieme kenmerken van ‘collectief georganiseerd geweld’.

Vooreerst heb ik aangetoond dat collectief geweld niet enkel voordelig is in een situatie van fysieke schaarste van (reproductieve) resources, maar onder een aantal situationele voorwaarden ook voordelig kan zijn in een situatie van niet-schaarste.

De aard van de reproductieve resources waarvoor men in competitie treedt, zijn afhankelijk van de ecologische omgeving. Toch heeft het toeëigenen van outgroep vrouwen een aantal belangrijke adaptieve voordelen in termen van reproductieve fitness. In deze context heb ik de hypothese gesteld dat dit veelal een belangrijk mechanisme zal zijn in oorlogsvoering niet alleen in tribale samenlevingen, maar ook in hedendaagse moderne samenlevingen.

In een derde paragraaf heb ik gesteld dat de aard van de te winnen resources door een collectieve geweldsstrategie ligt in de aard van de reproductieve belangen van de mannen. Hier heb ik dan ook de hypothese gesteld dat oorlog vooral door mannen gevoerd zal worden.

Totslot heb ik aangetoond dat seksuele selectie ervoor kan zorgen dat een agressieve ‘moraal’ in een samenleving kan ontstaan en in stand gehouden wordt.

Terug naar inhoudstabel

DEEL IV: Een conceptueel kader

In zijn evolutie van een enkelvoudige sociale structuur naar een complexe ultra-sociale structuur, werd het de mens mogelijk gemaakt om zijn natuurlijk nepotisme uit te breiden naar zijn bredere verwantschapsgroep. Deze uitbreiding had tot gevolg dat het mogelijk werd om zich in de strijd voor reproductieve resources te organiseren in een groep die een kwantiteit bereikte die voorheen ongezien was in de menselijke geschiedenis: collectief geweld werd mogelijk.

In deze verhandeling beargumenteer ik dat het streven naar reproductieve resources en de daaruit voortvloeiende reproductieve competitie tussen groepen de belangrijkste evolutionaire selectiedruk is geweest die aan de basis lag van dodelijk intergroepsconflict. Oorlog werd in deze redenering gehanteerd als strategie om resources te verwerven die direct of indirect verbonden zijn met de reproductieve fitness van het individu en van de bredere verwantschapsgroep waartoe hij behoort. Dit argument ligt in lijn met de bewering dat gedragsstrategieën verklaard kunnen worden aan de hand van het opportunistische nepotisme van het individu dat probeert zijn genen zoveel en zo goed mogelijk te reproduceren.

Individuen en groepen van individuen, vooral mannen, vechten dus over partners en resources die belangrijk zijn voor reproductie. Seksuele selectie en verwantenselectie zijn hierbij de drijvende krachten die het risico van de dood de moeite waard maken. Verwantschap en reciprociteit, omgeven door een vernislaag van semantische magie, zijn de belangrijkste bindende krachten onder diegene die samen vechten.

Thans kan ik oorlog definiëren als een coalitionele gedragsstrategie van intergroepscompetitie op basis van het verwerven van (beperkte) resources met als doel de reproductieve fitness te optimaliseren (en zo adaptiviteit en culturele fitness voor de ingroup te bereiken). Deze resources kunnen zowel fysieke resources als voedsel en land, als niet-fysieke resources als status, coalitiepartners en leden van het andere geslacht zijn.

Volgens deze definitie van oorlog heeft de gedragsstrategie ‘oorlog’ de volgende specifieke kenmerken:

Oorlog vereist een specifieke coalitionele organisatie en voorbereiding die enkel bereikt kan worden bij soorten die beschikken over hogere sociale coalitionele cognitieve functies.
Het onderscheid dat deze definitie van oorlog biedt ten opzichte van ‘(collectieve) agressie’ is dus de specifieke coalitionele organisatie en voorbereiding die ik als eigen aan oorlog beschouw.
Oorlog heeft als (impliciet) direct of indirect doel het optimaliseren van de reproductieve fitness door middel van groepsselectieprocessen
Oorlog kan in sommige gevallen adaptief zijn in die zin dat het tegemoetkomt aan de reproductieve fitness.
Wanneer er een context is die toelaat dat oorlog als strategie adaptief is (voor de voorwaarden die hieraan verbonden zijn zie supra, ‘coalitionele agressie en oorlog’), dan kan deze strategie zich verder ontwikkelen als een ‘Evolutionair Stabiele Strategie’.

Als ik de redenering van dit conceptueel kader verder doortrek, kan ik een aantal veronderstellingen maken over efficiënte strategieën. De meest efficiënte strategieën in het licht van het optimaliseren van reproductieve fitness (i.c. culturele fitness als zijnde reproductieve fitness uitgebreid tot op groepsniveau), zijn dan die strategieën die ervoor zorgen dat resources minder schaars worden omwille van het bekomen van:

Strategie 1: Een hogere frequentie in het voorkomen van deze resources
Strategie 2: Een omgeving die toelaat de aanwezige resource beter te vergaren en te benutten
Strategie 3: Een lagere densiteit van ‘andere’ gebruikers van deze resources
Strategie 4: Een hogere densiteit van ‘eigen’ gebruikers van deze resources

Vanuit dit conceptueel kader van ‘oorlog’ en de hieruit veronderstelde meest efficiënte strategieën kan ik vervolgens ook een aantal hypothesen formuleren aangaande de concrete optimale invulling van deze strategieën:

Hypothese 1: De etnische groep is een optimale oorlogscoalitie omwille van het etnische nepotisme dat hieraan ten gronde ligt. Etnische motivaties zullen dus in sterke mate aanwezig zijn bij het voeren van oorlog.
Hypothese 2: Het toeëigenen van vrouwen van de outgroep heeft een aantal adaptieve voordelen in de lijn van het streven naar reproductieve fitness voor de groep. In het voeren van oorlog zullen dus een aantal strategieën gebruikt worden die de reproductieve capaciteiten van vrouwen van de outgroep als doelwit hebben.
Hypothese 3: Het opbouwen van een reputatie van onmeedogenloze tegenstander heeft een sterk adaptief voordeel in termen van de kosten/baten calculus in een competitie. Strategieën die de vijand afschrikken en aanzetten tot opgave of vlucht, zullen dus een optimaler effect hebben dan directe confrontatie. Het publiekelijk verspreiden van terreur (onder meer door het aantonen dat men in staat is tot extreme brutaliteiten) is hiervoor een optimale strategie en wordt derhalve verwacht sterk aanwezig te zijn in oorlog.
Hypothese 4: Het zijn vooral de mannen die voordeel hebben bij het voeren van oorlog omwille van een verschil in reproductieve belangen van man en vrouw en de aard van de te winnen resources door oorlog. Het wordt dus verwacht dat het vooral mannen zijn die zich ingeven bij het voeren van oorlog.

Concreet verwacht ik dus vanuit dit conceptueel kader dat:

De verschillende kenmerken van de gedragsstrategie ‘oorlog’, zoals ik hierboven beschreven heb, kunnen herkent worden in de empirische werkelijkheid.
De voorspelde meest efficiënte strategieën duidelijk naar voor komen, veelal in onderlinge combinatie.
De concrete invulling van deze strategieën gebeurt aan de hand van de hierover gestelde hypothesen.

Deze strategieën en hypothesen kan men behandelen als a priori voorspellingen die voortvloeien uit mijn conceptueel kader. Ik zie het als de taak van de wetenschapper om te trachten zijn voorspellingen in de empirische werkelijkheid te falsifiëren. Een bevestiging van mijn hypothesen zou een validatie van mijn conceptueel kader betekenen.

Terug naar inhoudstabel

Algemeen besluit ‘Het Spel’

In dit hoofdstuk heb ik aangetoond hoe de mens zich evolueerde van een enkelvoudige sociale structuur naar een ultra-sociale complexe structuur; hoe deze ultra-sociale complexe structuur concreet georganiseerd wordt en wat hierbij de onderliggende processen zijn. Tevens heb ik de weg aangegeven die door deze sociale evolutie werd vrijgemaakt voor de mogelijkheid tot het voorkomen van oorlog. Totslot heb ik een aantal ultieme kenmerken aangehaald van oorlog. In het laatste deel van dit hoofdstuk heb ik een conceptueel kader uiteengezet dat:

Een definitie van oorlog voorsteld
In het verlengde van deze definitie een veronderstelling maakt van de meest efficiënte strategieën
Een aantal hypothesen formuleert met betrekking tot de concrete invulling van deze strategieën.

In het volgende hoofdstuk zal ik mijn conceptueel kader toepassen op een aantal relevante cases (meerbepaald een etnografische studie van oorlogsvoering bij de Mundurucu, en een analyse van de oorlogen in Joegoslavië en Oost-Congo). De analyse van deze cases zal ik bewerkstelligen aan de hand van het hierboven uiteengezette conceptuele kader van de gedragsstrategie ‘oorlog’. Een bevestiging van de vooropgestelde meest efficiënte strategieën en de hypothesen met betrekking tot de inhoud van deze strategieën aan de hand van de gegevens van deze cases zal ik als een eerste stap beschouwen in het valideren van mijn conceptueel kader.

Terug naar inhoudstabel

De spelen

Algemene inleiding

In dit hoofdstuk zal ik aan de hand van het conceptuele kader van de gedragsstrategie ‘oorlog’, dat ik in het vorige hoofdstuk uiteengezet heb, een empirische analyse maken van een aantal relevante casestudies. Een bevestiging van de hypothesen die voortvloeien uit mijn conceptueel kader, zal ik beschouwen als een eerste stap in de validering van dit conceptuele kader.

DEEL I: Oorlog in preïndustriële samenlevingen

1. Oorlogsvoering bij de Mundurucu

In zijn invloedrijke etnografie, ‘Headhunter’s Heritage’, beschrijft de antropoloog Robert F. Murphy (1960) de Mundurucu alsvolgt:

In the Amazon valley, a region where ferociousness was the mode, the Mundurucu indians enjoyed a reputation for unalloyed, untempered savagery until the turn of the century. Their war parties ranged outward almost every year, striking indiscriminately at tribes anywhere within the radius of five hundred miles, burning villages, kidnapping children, and taking heads of adults as trophies of their exploits. They did not indulge in cannibalism, as so many of their neighbours, but the terror they inspired was so great that they themselves were seldom preyed upon and eaten. Their homeland on the upper Tapajos River, south of the Amazon, was rarely attacked, and though they no longer go to war, their reputation still protects them from the hostile tribes of the region.

De getuigenissen van Murphy’s informanten bevestigden dat de reputatie voor extreme geweldadigheid van de Mundurucu zeer verdiend was in zijn tijd. Volgens Murphy werden vreemde stammen aangevallen omdat “they were enemies by definition”. Tenzij direkte vragen werden gesteld naar de specifieke redenen voor oorlog, hadden de Mundurucu nooit bepaalde redenen gekoppeld aan het voeren van oorlog. De noodzaak om hun territorium te verdedigen werd ontkend en provocatie door andere groepen werd niet herinnerd als een oorzaak van oorlog in de Mundurucu traditie. Men zou zelfs kunnen stellen dat de Mundurucu oorlog initieerden tegen hun rivalen gewoon omdat zij bestonden. Het woord voor vijand (pariwat) betekende simpelweg eender welke groep die niet de Mundurucu was (1957: 1025-26). Op basis van deze gegevens concludeerde Murphy dat:

“The most important single motivation to hostility was a generalized aggressiveness that recognized no specific aims”. (p.1028)

De Mundurucu oorlogsfeesten hadden echter wel een heel specifiek doel: het nemen van ‘trofee hoofden’. Georganiseerd op dorpsniveau, begonnen de aanvallen meestal op initiatief van jonge mannen die, op zoek naar zelfwaardering en het prestige dat gekoppeld wordt aan het veroveren van trofeehoofden, bij het dorpshoofd aandrongen hen mee te nemen “to hunt the pariwat” (p.1022). Als, in overleg met de dorpsouderen, het dorpshoofd besloot dat de gelegenheid inderdaad geschikt was, dan zou hij een oorlogsgroep organiseren. Hierbij nodigde hij mannen van zijn eigen en van andere dorpen uit, samen met hun vrouwen en een aantal ongetrouwde vrouwen om te koken en materiaal te dragen. Wanneer de voorbereidingen genomen waren, vertrok de oorlogsgroep op een lange tocht tot in de nabijheid van een pariwat dorp. Daar werden de meegekomen vrouwen op een ‘veilige afstand’ achtergelaten terwijl de mannen in het holst van de nacht het pariwat dorp omcirkelden en wachtten totdat de shaman een speciale slaaptrance op de vijand blaasde.

When the occupants of the village were benumbed, the warriors waited for the cry of a species of bird that breaks into song at dawn. When this signal was heard, the (raid chiefs) sounded blasts on their horns and cried the order to attack. Incendiary arrows … were ignited and loosed at the thatch roofs of the houses. The Mundurucu then broke from cover and dashed into the clearing of the enemy village, emitting wild shouts calculated to terrify the people. Adult males and females were killed and decapitated, and prepubescent children of both sexes were captured by the attackers. The Mundurucu then beat a hasty retreat (followed by) a day and night forced march until they dar reached a safe distance from the enemy. At this point, the expedition turned homeward or, frequently, to new fields of conquest. (p. 1023)

Tijdens de weg terug naar huis, werden de trofeehoofden – gesteld als zijnde de aboriginal reden voor Mundurucu oorlog (1956: 416) – gehanteerd volgens een strikt protocol. Bij de terugkeer in het dorp, werden de trofeeën in de huizen van de mannen tentoon gespreid en werden zij met perioden gebruikt in rituele observaties.

Deze aanvallen, die volgens Murphy ongeveer eens per jaar voorkwamen, waren een onderdeel van een sinds lang onderhouden lokale traditie.

De vraag is nu even voor de hand liggend als complex: Wat zou de culturele evolutie van deze traditie kunnen verklaren?

2. Een resource competitie verklaring

De lokale bevolking beweerde zelf dat zij de moeite deden om trofeehoofden te veroveren met als doel de geest-beschermers ten gunste te stellen en (jacht-)wild meer overvloedig te maken. Murphy gaf weinig belang aan deze hypothese, hij noemde de link tussen een trofeehoofd en de geesten “vague”, “ephemeral” en “magical”. Maar wat als de lokale bevolking toch gelijk had? Wat als kenmerken zoals “vague”, “ephemeral” en “magical” deel waren van de link die de lokale bevolking hier legde tussen de trofeehoofden en de geesten? Zo blijkt ook dat de Mundurucu bepaalde krachten associeerde met de wildvoorziening van de Dajeboisi (d.i. de veroveraar van een trofeehoofd), die zij niet associeerde met shamans zonder een trofee (Durham, 1991). Of had Murphy toch gelijk in het stellen dat de oproepen door de shaman volwaardige alternatieven waren voor het ten gunste stellen van de geesten? Maar als Murphy toch gelijk had, waarom waren de Mundurucu dan geneigd om te gaan koppensnellen, in plaats van gewoon thuis te blijven en de shamans te vragen om te zorgen voor een overvloed aan wild?

Met het geloven van de lokale bevolking, lijkt het mij mogelijk dat de Mundurucu reeds lang geconfronteerd waren geweest met een belangrijke resource competitie voor hun geprefereerde jachtwild (cf. Durham, 1991). Deze competitie had vervolgens voor een context gezorgd waarin de geloofsovertuigingen die geassocieerd waren met het koppensnellen geselecteerd waren volgens hun specifieke gevolgen – gevolgen die andere ceremoniële procedures niet hadden; namelijk gevolgen van collectieve agressie voor reproductieve voordelen op individueel niveau.

Mogelijke gevolgen voor het individu op het vlak van reproductief voordeel zijn echter verbonden aan een aantal voorwaarden die te maken hebben met de ‘kosten’ van tijd, energie en risico van collectieve agressie (Durham, 1991).

Een eerste voorwaarde heeft te maken met de hoeveelheid van resource deprivatie die het waard is om voor te vechten. Immers, hoe hoger de kosten van gewelddadigheid, hoe groter het verlies van de competitie opponenten moet zijn vooraleer agressie voordelig kan zijn (kwestie van de positieve niet-nulsomheid binnen de groep te verhogen en de nulsomheid tussen de groepen in het eigen voordeel te laten kantelen). Men zou dus een zekere inschatting verwachten binnen de groep over de geschiktheid van oorlog voor een bepaalde situatie, bijvoorbeeld een inschatting zoals beschreven bij de Mundurucu.

Een tweede voorwaarde heeft te maken met de kosten van agressief gedrag. Immers, onder een conditie van resource competitie verkleinen de kosten van agressie de potentiële relatieve voordelen die men kan halen uit het conflict. Met andere woorden, de mate waarin resources veroverd kunnen worden van de vijand vormt een soort ‘voordeelplafond’ voor agressie. Onder deze condities kan men verwachten dat strijders geen moeite besparen om de gemiddelde kosten van hun aanval te reduceren. Ook dit aspect vindt men terug bij de Mundurucu waar grote maatregelen worden getroffen om het verassingselement van hun aanval te verzekeren.

3. Intergroepscompetitie

Verschillende aspecten van het sociale leven van de Mundurucu zijn van cruciaal belang voor de analyse die ik hier uiteenzet.

De volledige stam, wiens populatie voor 1850 een grootte van 5.000 overschrijdde, was onderverdeeld in kleine sociale dorpsgroepen met ongeveer 200 leden. Deze dorpen waren de “basic units in economy and defense” en ook in het organiseren van oorlog (Murphy, 1960)
Een natuurlijke resource lijkt schaarser te zijn geweest dan alle andere: jachtwild. Aboriginal savanne vestigingen waren afhankelijk van wild van het omliggende regenwoud, en jagen was een bijna meedogenlose taak. In contrast met deze schaarsheid vonden de Mundurucu dat zij “adequate crops” hadden van hun ‘tuinen’ (1960: 62), wat wijst op een hoge culturele fitness. Vissen was ook van secundair belang vanwege de lange, onbeschermde weg die men moest afleggen tussen de savanne dorpen en een geschikte stroom (p. 55). Er is bovendien goed indirect bewijs dat wildvoorraad gerelateerd was aan reproductief succes: in de Mundurucu samenleving, zoals in een aantal andere jachtgroepen van de Amazone, zijn sociale relaties tussen de sexen gestructureerd daar wat Janet Siskind (1973) noemde een “economy of sex”. Deze sociale structuur hield een expliciete uitwisseling in tussen jacht en huwelijk, tussen vlees en sex (Murphy 1960: 85).
Het leven in het dorp was gekarakteriseerd door “cooperation in production and collectivism in consumption” (p. 148). Coöperatief jagen was bijzonder voordelig omdat het geprefereerde jachtwild in horden voortbeweegde. Het voedseldistributie systeem zorgde voor een kleine variantie in de consumptie per capita. Volgens Murphy (p.69), “any food that comes into the household is shared by the extended family and if there is a surplus it is distributed to all the households in the village. No one person or family can go hungry if others have food”. Deze regeling zorgde voor een wederkerig economisch zekerheidsaspect van het dorpsleven. De andere kant van de medaille van deze wederkerige economische zekerheid is echter wel dat iedereen gelijk wordt getroffen als de oogst van wild afneemt.
Er was een veelheid aan redenen voor een intergroepscompetitie over wild. Vooral in het geval van de dorpen in de nabijheid van het Mundurucu territorium. Vooreerst was er het feit dat bijna elke naburige populatie hetzelfde jachtwild oogstte als de Mundurucu, en dit bovendien met nagenoeg identieke technologieën deed. Om de situatie nog erger te maken, stond dit wild ervoor bekend om te grazen over lange afstanden, soms op één dag 10 tot 20 kilometer, in horden van 100 of meer. Dit betekent dat zelfs zeer verafgelegen buren (onwetend) in competitie kunnen treden voor dezelfde cruciale resource. Tenslotte werd de schaarste van het wild vooral als ernstig beschouwd in het droge seizoen.

Als we deze vier aspecten samen nemen, zien we dat de competitie voor wild de specifieke sociale en ecologische context lijkt gecreeërd te hebben waarin een agressieve gedragsstrategie (i.c. koppensnellen) bevoordeeld werd door culturele selectie. Mijn voorstel is dat deze gedragsstrategie het Mundurucu leven is binnengedrongen doorheen het proces van culturele selectie omwille van het voordelige effect deze had in termen van het reduceren van de resourcecompetitie (cf. Durham, 1991). Meer specifiek stel ik voor dat:

Sociale groepen van andere stammen in de omgeving (de ‘vijanden’) van hetzelfde wild oogstten dan de Mundurucu, en daardoor de lokale densiteit van dit wild reduceerde;
Het resulterende verlies aan wild voor de Mundurucu betekende dat koppensnellen, ondanks zijn intrinsieke kosten, aanzienlijke netto voordelen had voor de inclusieve fitness omdat sommige rivalen werden gedood en vele anderen vluchtten en zich op een grotere afstand vestigden van de Mundurucu;
Deze voordelen naar boven kwamen in de vorm van een gepercipieerde en gewaardeerde verhoging van de vooraad van wild voor de lokale dorpelingen.

Op deze manier werd de strategie van het koppensnellen gecreeërd en behouden doorheen vele generaties van de Mundurucu. Hun hoge culturele fitness zou, zoals men ook in culturele termen zou redeneren, grotendeels het resultaat zijn geweest van lokale secundaire waarden, inclusief de waarde die werd gehecht aan de status en de ‘magische’ invloed van de Dajeboisi (de veroveraar van een hoofdtrofee). Maar in dit geval lijken deze secundaire waarden in congruentie te zijn met de primaire waarden. Dit was in het voordeel van het behoud van een specifieke set van geloofsovertuigingen die een netto gemiddeld reproductief voordeel hebben in de context van resource competitie.

4. Interpretatie

Op deze manier kunnen we dus de oorlogsstrategie van de Mundurucu omschrijven als een adaptieve coalitionele intergroeps agressiestrategie die leidde tot een culturele fitness. Drie kenmerken van deze case impliceren dat dit effectief het geval is:

Tot de pacificatie in 1912 vertoonde de gedragsstrategie van het koppensnellen een hoge stabiliteit in het lokale culturele systeem ondanks het bestaan van alternatieve geloofsovertuigingen die minder kostbaar waren in termen van tijd, energie en levensrisico (Murphy, 1960).
Deze culturele fitness lijkt in aboriginal tijden het product te zijn geweest van autonome beslissingsprocessen binnen de Mundurucu dorpen, en niet een product van oplegging door een (koloniale) overmacht (Murphy, 1960).
Van alle beschikbare opties, hadden de strategieën met de meeste culturele fitness blijkbaar ook positieve gevolgen voor de inclusieve fitness van de individuele dragers van deze strategie.

Mijn argument is hier niet dat elke strijder deze verbanden erkende en ging koppensnellen in het vooruitzicht van een toegenomen inclusieve fitness. In tegendeel zelfs, de strijders zagen hun participatie in termen van cultureel gedefinieerde waarden en doelen, vooral het persoonlijke doel van levenslange status als trofeedrager en het gemeenschapsdoel van het ten gunste stellen van de geesten waren van groot belang. Deze analyse toont dus aan hoe het culturele systeem een “context van betekenis” schept en daarbij ook een waardenschaal creeërt waardoor de lokale bevolking haar ervaringen kan interpreteren en hun acties kan sturen (Geertz, 1973). Maar deze analyse toont ook aan dat dit voorbeeld van ‘culturele ratio’ adaptieve gevolgen had.

5. Conclusie

In deze analyse heb ik trachten aan te tonen dat oorlogsvoering bij de Mundurucu kan begrepen worden in termen van resourcecompetitie. De gehanteerde oorlogsstrategieën kunnen op hun beurt begrepen worden als een intergroepscompetitie voor beperkte resources.

Als we deze analyse extrapoleren naar het conceptuele kader van de gedragsstrategie ‘oorlog’ zoals in het vorige hoofdstuk uiteengezet, en meer bepaald de veronderstelde strategieën en de hieruit afgeleide hypothesen van oorlog, krijgen we hetvolgende:

Met betrekking tot de veronderstelde meest efficiënte strategieën wordt het duidelijk dat, vermits hun voornaamste scarce resource het jachtwild was, zij door middel van oorlogsvoering en meer bepaald door het hanteren van koppensnellen als oorlogsstrategie, erin slaagden om:

Strategie 1: een hogere frequentie van jachtwild te bekomen door het verjagen (d.m.v. de afschrikkingsstrategie van het koppensnellen) van mededingers van deze resources naar andere gebieden (en dus andere resourcebronnen)
Strategie 2: het beter benutten van de aanwezige resources door een zekerheid in te bouwen dat tegenstanders te angstig, of te ver verwijderd waren om de Munurucudorpen aan te vallen wanneer de jagers op jacht waren.
Strategie 3: een lagere densiteit van mededingers van hun resourcebron te bekomen door het verjagen van deze mededingers (d.m.v. de afschrikkingsstrategie van het koppensnellen).
Strategie 4: door het verbeteren van hun reproductieve fitness een situatie te bekomen waarin ze zich als eigen groep konden uitbreiden tot een optimaal niveau.

Met betrekking tot de concrete invulling van deze strategieën, kan men stellen dat:

Hypothese 1: via een semantische magie de Mundurucu een ideologie gecreëerd hebben die de ingroup van de outgroep (de pariwat, of niet-Munduruc) sterk onderscheid. Het bevoordelen van de ingroep en het beschouwen van de outgroep als per definitie ‘vijand’, kan beschouwd worden als een ‘etnische’ voorkeur (waaronder de etnische groep hierbij omvat wordt door de Mundurucu).
Hypothese 2: volgens Murphy (1960) was het kidnappen van kinderen een cruciaal onderdeel van de systematische raids van de Mundurucu. Dit zou men kunnen interpreteren als het toeëigenen van de reproductieve capaciteiten van de vrouwen van de outgroep.
Hypothese 3: zo kan men het koppensnellen zien als een terreurstrategie die de mededingers afschrikt om zich tegen de Mundurucu te keren.
Hypothese 4: tevens is het duidelijk dat bij de Mundurucu het vooral de mannen zijn die oorlog voeren.

Als conclusie kan ik stellen dat niet alleen de voorgestelde meest efficiënte strategieën duidelijk worden toegepast maar dat ook de hypothesen met betrekking tot de conrete invulling van deze strategieën een bevestiging vinden in de analyse van de Mundurucu. Ik beschouw de empirische data van de Mundurucu dan ook als een eerste validering van mijn conceptueel kader.

Terug naar inhoudstabel

DEEL II: Hedendaagse oorlog:

Seksueel geweld als oorlogsstrategie in Joegoslavië en Oost-Congo

1. Inleiding

Seksueel geweld is een deel geweest van bijna elke oorlog die de wereld heeft gekend, ondanks het feit dat het noch een militaire noch een morele grond heeft. Het is inderdaad zo dat seksueel geweld reeds lang beschouwd wordt als crimineel gedrag in nationaal strafrecht en internationale recht, toch werd oorlogsgerelateerd seksueel geweld zelden vervolgd (Bassiouni en McCormick, 1996).

1.1. De geweldpleging

Hoewel ze soms als intervervangbaar worden beschouwd hebben verkrachting, seksuele aanranding en seksueel geweld een verschillende betekenis (Bassiouni en McCormick, 1996). Verkrachting omvat vaginaal, oraal, of anaal seksuele omgang zonder de toestemming van een van de betrokken mensen. Seksuele aanranding is een bredere term, die verkrachting en andere gedwongen seksuele akten inhoud, zoals ook mutilatie van de genitalia. Seksueel geweld is de meest brede term, gebruikt om eender welk soort van geweld aan te duiden dat verricht wordt aan de hand van seksuelen middelen of door het doelen op seksualiteit.

1.2. Een wijdverspreid en alomtegenwoordig probleem

Hoewel seksueel geweld een rol heeft gespeeld in vele oorlogen, is de aard en de breedte van dit probleem slechts recentelijk gedocumenteerd.

Susan Brownmiller verrichte baanbrekend werk in haar boek van 1975, ‘Against Our Will: Men, Women, and Rape’. Het boek traceert seksueel geweld tegen vrouwen doorheen de geschiedenis van de mens. Het documenteert in detail bijna twintig gewapende conflicten waarin wijdverspreid seksueel geweld werd gebruikt als een vechttaktiek, om soldaten te belonen, om het ‘moraal’ hoog te houden of om ‘inferieure’ mensen te terroriseren of te vernietigen.

De eerste ernstige poging om oorlogsgerelateerd seksueel geweld te onderzoeken kwam na Wereldoorlog I, wanneer een speciale commissie opgericht werd door de geallieerden in 1919. Deze commissie had als doel het onderzoeken van de massale meldingen van verkrachting van Franse en Belgische vrouwen door Duitse troepen.

Tijdens Wereldoorlog II werd er op grote schaal seksueel geweld gepleegd door de Russische en Japanse soldaten en, in mindere mate, door Duitse troepen. Er werd melding gemaakt van zogenaamde ‘comfort kampen’ van Japaners waar meer dan 300.000 Koreaanse vrouwen werden vastgehouden – verkrachtingskampen ten gunste van de Japanse troepen.

Seksueel geweld wordt tot op de dag van vandaag gebruikt als conflictmethode (Bassiouni en McCormick, 1996). Volgens mensenrechten organisaties werden er tijdens recente internationale conflicten en interne politieke strijden vrouwen verkracht en seksueel aangerand door soldaten en politie als methode om terreur te zaaien. Hierbij worden ondermeer conflicten vermeld in Bangladesh, Congo, Ecuador, Peru, Kashmir, Haiti, Liberië, Burma, El Salvador, Rwanda, Vietnam, en de voormalige Joegoslavië. Deze conflicten en andere behelsen alle regio’s van de wereld.

2. De oorlog in Joegoslavië: verkrachting als middel van ‘Etnische Zuivering’

De oorlog in het voormalige Joegoslavië brak uit in midden 1991, toen de ene staat na de andere zijn onafhankelijkheid verklaarde van de Servisch gedomineerde federale overheid. De onafhankelijkheid van Kroatië in 1991 en van Bosnië en Herzegovina in 1992, beide met aanzienlijke etnisch-Servische minderheden, bedreigden het doel van een ‘Groter Servië’ dat werd voorgehouden door sommige Servische nationalisten. Serviërs in Kroatië en Bosnië en Herzegovina, met de steun van wat overbleef van Joegoslavië (wat bestond uit Servië en Montenegro), lanceerden een campagne om de Servisch bewonende regio’s van de nieuwe onafhankelijke staten af te scheiden – met de hoop op het unificeren van alle Servische inwoners in een nieuw ‘Groter Servië’ (Avramov, 1995; Bassiouni en McCormick, 1996).

Sommige van deze gebieden in Bosnië en Herzegovina en Kroatië waren goed geïntegreerde, etnisch gemengde gemeenschappen. Zij weerstonden aan separatisme en annexatie. Het was in deze gemeenschappen dat ultra-nationalistische Serviërs terreur- en geweldtaktieken anwendden om de niet-Servische inwoners te verdrijven – en om te verzekeren dat zij niet zouden terugkeren. Dit was de strategie die bekend werd als ‘etnische zuivering’ (Bassiouni en McCormick, 1996): het gebruik van concentratiekampen, marteling, seksueel geweld, massamoorden, gedwongen deportaties, destructie van privé en cultureel eigendom, plundering en diefstal, en het blokkeren van humanitaire hulp gericht op het voorkomen van het moorden, terroriseren en permanent verdrijven van niet-Servische populaties uit die gebieden die werden bedoeld om deel te worden van het ‘Grotere Servië’.

De meerderheid van de Serviërs nam niet deel aan dit plan, hoewel dit plan specifiek was uitgetekend om in te spelen op hun historische aanklachten en angsten. De oorlog was dan ook deel van een zeer nauwkeurig geplande orchestratie van de Servische leiders die de hulp kregen van Servische en Bosnisch Servische legers. Zij wendden tevens de hulp aan van paramilitaire organisaties, politietroepen en anderen met een zin voor geweld (Avramov, 1995). Omdat zulke groepen informeel georganiseerd waren en losjes werden geleid, kon hun bevelstructuur grotendeels verborgen blijven. Hun leden mengden zich met de populatie en waren zeer moeilijk te identificeren.

Seksueel geweld bleek een uiterst effectief middel tot etnische zuivering binnen de Bosnische moslimgemeenschappen. Bij diegene die zich nauw aansluitten bij de Islamitische cultuur, werden vrouwen die seksuele relaties buiten het huwelijk aangaan immers beschouwd als bederfelijk, zelfs wanneer deze relaties met geweld gebeuren. Ongetrouwde vrouwen werden ontrouwbaar, getrouwde vrouwen werden paria’s in hun eigen familie. Gelijkaardige gevolgen kunnen uiteraard gezien worden langs alle etnische, religieuze, en nationale troepen, en overal zijn de effecten van seksueel geweld zeer indringend en verreikend.

De meeste van de slachtoffers van seksueel geweld zijn vrouwen, die in vele gemeenschappen cruciale rollen vervullen in het opvoeden van kinderen, het zorgen voor anderen, en het bewaren van culturele geschiedenis en traditie (Bassiouni en McCormick, 1996). Wanneer vrouwen nauwelijks kunnen functioneren, kunnen zij niet zorgen voor henzelf, hun familie, hun gemeenschap. Op die manier zal de groep als geheel zwaar beschadigd worden. In het vroegere Joegoslavië werden naar schatting 20.000 vrouwen verkracht; in vele gevallen werden mannen en jongens van hun eigen dorp – soms zelfs nauwe verwanten – gedwongen hen te verkrachten, en familieleden werden gedwongen toe te kijken. De fundamentele basis van deze gemeenschappen en van ontelbare individuen werden hierdoor onherroepelijk beschadigd.

2.1. Het gebruik van seksueel geweld als wapen

De conclusie van een onderzoek over het seksuele geweld in het vroegere Joegoslavië door het ‘International Human Rights Law Institue’ (Bassiouni en McCormick, 1996) luidde alsvolgt:

Sexual violence was not merely a by-product of the conflict in Bosnia but a tactic of war. It was deliberately and systematically employed as a tool of “ethnic cleansing”.

Het strategische doel om burgerpopulaties te verwijderen van bepaalde regio’s was nodig om zo plaats te maken voor het politieke doel van een ‘Groter Servië’. Verschillende middelen van geweld, terreur en intimidatie werden gebruikt. Het was tevens de bedoeling om te verzekeren dat de slachtoffers en hun familie niet zouden terugkeren naar hun steden en dorpen. Doorheen dit alles lag het doordringende langetermijn effect van het vernietigen van families en gemeenschappen.

Dit werd duidelijk wanneer hetzelfde patroon van gedrag, gericht op het publiekelijk vernederen van de slachtoffers van seksueel geweld en hun families, herhaald werd doorheen ver afgelegen territoria en gedurende meer dan een jaar. Niets van dit alles zou een gevolg kunnen geweest zijn van een spontane actie. Wanneer gevallen zo frequent in tijd en ruimte zijn, kunnen zij immers niet meer als spontaan afgedaan worden. Sommige rapporten wijzen zelfs aan dat een derglijk plan reeds in 1991 ontwikkeld werd en zelfs voor de oorlog reeds was aangevangen (Bassiouni en McCormick, 1996).

2.2. Reccurente patronen

In het plegen van de seksuele gewelddaden tijdens de oorlog in het vroegere Joegoslavië kan men een aantal recurrente patronen herkennen naar aard en vorm.

2.2.1. Seksueel geweld met plunderingen en intimidatie

Dit eerste patroon werd telkens opgemerkt vooraleer wijdverspreid geweld in een regio uitbrak. Wanneer de spanningen groeiden, begonnen leden van de etnische groep die de lokale overheid controleerde hun buren te terroriseren. Paramilitairen, andere individuen of bendes pleegden inbraak in huizen, intimideerden en sloegen de bewoners, roofden de eigendommen, en randden de vrouwen aan, meestal in het bijzijn van familieleden.

2.2.2. Seksueel geweld tijdens het gevecht

Het tweede patroon van seksueel geweld gebeurde in samenhang met wijdverspreid geweld. Wanneer troepen een stad of een dorp aanvielen, verzamelden ze de populatie en verdeeldden ze deze volgens sekse en leeftijd. Sommige vrouwen werden verkracht en seksueel aangerand in hun huizen terwijl de aanvallende troepen het gebied veilig stelden. Andere vrouwen werden geselecteerd na de verzameling en publiekelijk verkracht en seksueel aangerand.

2.2.3. Seksueel geweld in aanhoudingsinrichtingen

Een derde patroon van seksueel geweld gebeurde in aanhoudingsinrichtingen of andere plaatsen, die ‘verzamelcentra’ werden genoemd. Nadat de populatie verzameld werd in een stad of dorpsplein, werden vrouwen en mannen verdeeld. Mannen die een leeftijd hadden om te vechten werden gemarteld en geëxecuteerd of naar werkkampen gestuurd. Vrouwen werden over het algemeen verdeeld en weggestuurd naar kampen waar het soldaten, kampbewakers, paramilitairen, en zelfs burgers toegestaan werd om vrouwen uit te pikken, hen mee te nemen, hen te verkrachten en seksueel te misbruiken.

Hoewel dit het dominante patroon was in aanhoudingsinrichtingen waren er ook meldingen van verkrachtingen en seksuele aanrandingen van gevangen vrouwen in het bijzijn van andere gevangenen, of van gevangenen die verplicht werden om elkaar te verkrachten en seksueel aan te randen.

In kampen met gemengde of enkel mannen populaties, werden ook mannen onderworpen aan seksuele aanranding. Deze aanrandingen van mannen gebeurden publiekelijk, waardoor hun vernedering maximaal was.

2.2.4. Seksueel geweld in speciale verkrachtingskampen

Overlevenden van sommige kampen geloven dat zij werden aangehouden met het specifieke doel om seksueel aangerand te worden als een vorm van straf. In deze plaatsen werden alle vrouwen verkracht en was het misbruik routine. Het werd veelal gecombineerd met slagen en martelingen, en meestal gebeurde dit in het bijzijn van andere gevangenen.

In vele gevallen zeiden de gevangennemers dat zij de vrouwen wilden zwanger maken. Zo werd een vrouw bijvoorbeeld verteld dat zij zou bevallen van een Chetnik jongen, een Servische ultra-nationalist, die Moslims zou vermoorden als hij zou opgroeien. Ziekenhuizen in Sarajevo, Tuzla, en Zenica werden met een sterke toename van het aantal abortussen geconfonteerd gedurende 1992 en 1993. Vele vrouwen die zwanger raakten in de kampen werden echter in de kampen gebouden totdat het te laat voor hen was om abortus te kunnen plegen.

2.2.5. Seksueel geweld in ‘hoeren’kampen

Het laatste patroon van seksueel geweld was dat van kampen, veelal ‘hoerenkoten’ genoemd, die gemaakt werden om vrouwen in te houden ten gunste van de mannen die terugkwamen van de frontlinies. Vrouwen werden verzameld vanuit hun huizen en kampen en werden naar hotels of privé huizen gebracht waar ze gedwongen werden om de soldaten en de burgers te voorzien van seksuele gunsten. Niet zoals in de andere kampen was het doel om deze vrouwen hier aan te houden niet om hen te kwetsen of te straffen, maar eerder om seks te geven aan de mannen. Tevens niet zoals in de andere kampen werden deze vrouwen op het einde van de oorlog eerder vermoord dan uitgewisseld met vrouwen van de eigen etnische groep die gevangen werden gehouden door de vijand.

3. De oorlog in Oost-Congo

De oorlog die een toename in het aantal seksuele geweldplegingen tegen vrouwen in Oost-Congo stimuleerde was de uiting van een lokale manifestatie van een complex regionaal conflict dat begon in 1996. Dit complex regionaal conflict behelsde 7 naties en vele andere gewapende groepen (Human Rights Watch, 2002).

In 1994 leidde de Rwandese regering, belangrijke delen van hun leger (Forces Armées Rwandaises, FAR) en leden van de Interahamwe militie (letterlijk vertaald uit het Kinyarwanda betekent dit ‘diegene die samen staan of aanvallen’) een genocide tegen de Tutsi van Rwanda. Deze genocide eistte meer dan een half miljoen levens (Human Rights Watch, 1996, 1997). Nadat zij verslagen werden door het Rwandese Patriotische Leger (RPA), leidde de militaire kracht van het Rwandese Patriotische Front (RPF, dit is de regering die verantwoordelijk was voor de genocide) meer dan een miljoen Hutu naar ballingschap in Congo, toen Zaïre. Daar vestigden burgers en militairen zich samen in kampen langs de grens. Onder de leiding van de verslagen militaire en politieke leiders reorganiseerden en herbewapenden soldaten en militieleden zich binnen de vluchtelingenpopulatie. Zij bereidden zich voor op nieuwe aanvallen op Rwanda (Human Rights Watch, 1995).

Op het einde van 1996 stuurde de Rwandese regering haar troepen naar Congo. Dit gebeurde onder de bewering dat er een nood was om aanvallen op Rwanda in de kiem te smoren en onder de verplichting om de Banyamulenge (Congolees voor de Tutsi etnische groep) te beschermen die werden bedreigd door lokale en nationale Congolese poltieke autoriteiten. De vluchtelingenkampen werden aangevallen door Rwandese soldaten en strijders van de Alliance des Forces Démocratiques pour la Libération du Congo-Zaire (AFDL). Tientallen duizenden Rwandezen werden gedood, veelal ongewapende burgervluchtelingen. Honderden duizenden vluchtelingen keerden vervolgens terug naar Rwanda, sommigen vrijwillig, anderen gedwongen door Rwandese regeringstroepen. Ongeveer tweeduizend Rwandezen vluchtten westwaarts door de bossen. Velen van de burgers werden afgeslacht door de RPA of het AFDL in de maanden die volgden. Verscheidene duizenden ex-FAR leden en militieleden konden zich echter hergroeperen en begonnen zo weerom het gevecht tegen de Rwandese regeringstroepen in Congo en later in Rwanda (Human Rights Watch, oktober 1997; december, 1997).

Ook Uganda stuurde troepen om het AFDL te steunen. Onder de leiding van Laurent Kabila, trokken de rebellentroepen en hun Rwandese en Ugandese geallieerden op naar de Congolese hoofdstad Kinshasa. Zij brachten in mei 1997 president Mobutu ten val. Veertien maanden later wilden Laurent Kabila en zijn regering zich ontdoen van hun buitenlandse steun. Rwanda en Uganda gaven vervolgens hun steun aan de nieuwe rebellenbeweging tegen de Congolese regering die geleid werd door het RCD. Om deze alliantie te bestrijden zocht president Kabila steun bij Zimbabwe, Angola en Namibië.

In juli 1999 tekenden de belangrijkste buitenlandse mededingers een staakt-het-vuren akkoord in Lusaka. Maar het was slechts in februari 2001, nadat Laurent Kabila vermoord was en zijn zoon Joseph Kabila als president werd aangesteld, dat de Rwandese, Ugandese en andere buitenlandse troepen zich van het front verwijderden.

In de tweede helft van 2001 was er een minimum aan militaire activiteit aan de frontlinies maar gevechten bleven wel woeden in de Kivus. Deze gevechten bleven langs beide kanten gekenmerkt door systematische en ernstige schendingen van internationale rechten (Human Rights Watch, februari 1999; maart 2001; mei 2001).

Het Lusaka-akkoord zorgde voor een inter-Congolese dialoog die afgevaardigden van de Congolese regering, de rebellentroepen, ongewapende politieke opposities en burgers samenbracht. Deze besprekingen vonden, na een aantal opschortingen, uiteindelijk plaats in het begin van 2002 in Sun City, Zuid-Afrika. Deze besprekingen leidden tot een gedeeltelijke machtsverdeling tussen de regering van de Democratische Republiek Congo, de rebellen van het MLC en de meeste leden van de ongewapende oppositie en burgerpartijen. Zij sloten het RCD wel uit van deze bespreking en faalden in het verzekeren van vrede in Rwanda (International Crisis Group, november 2001; 2002).

3.1. Seksueel geweld als oorlogsstrategie

Lokale waarnemers merkten op dat seksuele geweldplegingen toenamen in Oost-Congo nadat de oorlog was begonnen en vooral in het laatste jaar toen de verschillende strijders de controle bevochten over gebieden zoals het Kahuzi Nationale Park, Shabunda en de Uvira-Fizi regio in Zuid Kivu (International Crisis Group, juni 2001).

Seksueel geweld werd als een oorlogsstrategie gebruikt door de meeste van de troepen die betrokken waren in het conflict: strijders van het RCD; Rwandese soldaten en strijders van de krachten die hen tegenwerkten zoals de Mai-Mai; gewapende Rwandese Hutu troepen; Burundese rebellen van het Forces pour la Défense de la Démocratie (FDD) en van het Front pour la Libération Nationale (FNL).

Soldaten en strijders verkrachtten en mishandelden vrouwen en meisjes als onderdeel van hun poging om controle over de burgers en hun territorium te overwinnen en te behouden. Zij vielen vrouwen en meisjes aan die representatief waren voor hun gemeenschap om op die manier de vrouwen zelf en vele andere te terroriseren.

Verkrachtingen en mishandelingen werden niet enkel gepleegd door leden van gewapende fracties, maar meer en meer ook door anderen die in een machtspositie zitten, zoals de politie en opportunistische criminelen. In vele gevallen waren het soldaten, andere strijders en gewapende overvallers die vrouwen verkrachtten nadat ze alles hadden leeggeroofd.

3.2. Recurrente patronen

3.2.1. De raid

Een veel gebruikte taktiek is de nachtelijke raid op dorpen waarbij tientallen vrouwen worden verkracht en aangerand door verschillende mannen. Veelal hebben de aanvallers het gemunt op dorpen die gelegen zijn nabij hun basiskamp. Zolang het basiskamp niet verplaatste, ging men veelal telkens op zoek naar dezelfde vrouwen.

The soldiers came again. It was about 10 p.m. There were eight of them; I never saw them all together but I think there were that many. They shined a flashlight in our faces and threw us on the ground. They raped all of us twice rapidly, one by one. (Human Rights Watch Interview, oktober 2001, in: Human Rights Watch, 2002)

3.2.2. Ontvoering en uitbuiting

Een andere veel gebruikte taktiek is het ontvoeren van vrouwen en meisjes die in een minderheidspositie zich alleen of in een kleine groep bewegen naar de markt, naar hun landbouwgrond of in het bos. Deze vrouwen werden voor een aantal dagen bijgehouden en door verschillende mannen verkracht en aangerand. Na een paar dagen werden zij vrijgelaten. Veelal worden dezelfde vrouwen meerdere malen terug opgezocht en weerom voor een aantal dagen verkracht.

In mei 2001 ging een 14-jarig meisje naar het bos nabij Kahuzi-Biega Nationaal Park omdat ze hoopte wat geld te verdienen met het handelen in houtskool. Zij en ongeveer tien anderen keerden terug naar huis met hun lading houtskool toen gewapende strijders hen benaderden. Zij en een ander meisje van 16 werden ontvoerd door twee strijders die hen in het bos hielden gedurende drie dagen.

“At first we resisted, but they kept hitting us. We finally gave in and they raped us” (Human Rights Watch Interview, oktober 2001, in: Human Rights Watch, 2002)

Na drie dagen gingen de strijders verder en konden de meisjes de weg terug naar huis vinden.

In vele gevallen van ontvoering was er ook sprake van uitbuiting van de werkkrachten van de ontvoerden. Zo werden vele ontvoerde vrouwen en meisjes gedurende perioden van meer dan een half jaar als gevangene gehouden en gedwongen om zowel seksuele diensten te verlenen als gender-specifiek werk te leveren. Bovenop de verkrachtingen moesten deze vrouwen ook domestieke arbeid verrichten zoals het vinden en transporteren van drinkwater, het verzamelen en bereiden van voedsel en het wassen van de kledij van de strijders.

3.2.3. Extreme brutaliteit

De verkrachtingen en aanrandingen gingen veelal gepaard met extreme brutaliteiten indien de vrouwen zich verzetten tegen het seksuele geweld

They went after my daughter, and I knew they would rape her. But she resisted and said she would rather die than have relations with them. They cut off her left breast and put it in her hand. They said, “Are you still resisting us?” She said she would rather die than be with them. They cut off her genital labia and showed them to her. She said, “Please kill me.” They took a knife and put it to her neck and then made a long vertical incision down her chest and split her body open. She was crying but finally she died. She died with her breast in her hand. (Human Rights Watch Interview, oktober 2001, in: Human Rights Watch, 2002)

3.2.4. Het doden van de mannen

Niet alleen werden de vrouwen verkracht, de mannen werden meestal onmeedogenloos vermoord.

In July 2000 the Mai-Mai came and took my husband. They beat me up and shot hum and then cut up his body in front of me. There were eight Mai-Mai. Two of them held me down and the others raped me. (Human Rights Watch Interview, oktober 2001, in: Human Rights Watch, 2002)

3.2.5. Het verspreiden van terreur

De verkrachtingen en de daarmee gepaard gaande brutaliteiten werden gebruikt als bewuste strategie in het zaaien van terreur met als doel de controle te winnen en te behouden over de lokale bevolking en hun territorium. Meestal slaagden zij er ook in om op deze manier bepaalde territoria te overwinnen vanwege de angst die zij hiermee induceerden bij de lokale bevolking die als gevolg van deze angst veelal vluchtte.

After we were raped, we went to a manioc field until 1 a.m. We didn’t tell anyone what happened but we found that what happened was already spread all around the neighbourhood – everyone knew. And everywhere we went, people talked about those girls who were raped. The neighbours were afraid the same thing would happen in their families.

I can’t go back to that village as long as people know and remember all this. I don’t ever want to see people of that neighbourhood again. (Human Rights Watch Interview, oktober 2001, in: Human Rights Watch, 2002)

4. Gemeenschappelijke kenmerken van seksueel geweld als oorlogsstrategie

Sommige gemeenschappelijke kenmerken van seksueel geweld kan men zowel bij de conflicten in Joegoslavië als bij de conflicten in Oost-Congo herkennen. Deze gemeenschappelijke kenmerken zou men naar andere conflicten kunnen extrapoleren.

4.1. Etnische motivaties

Seksueel geweld gebeurt veelal in samenhang met pogingen om burgers van een bepaalde etnische groep van het gebied te verplaatsen. Meldingen van verkrachtingen en seksuele aanranding tussen leden van dezelfde etnische groep zijn zeldzaam, en hebben allen een bepaalde crossetnische component.

Veelal alle meldingen van seksueel geweld hebben dus een etnische motivatie. Desalniettemin, waren er vele gevallen waar vrouwen beschermd werden door leden van dezelfde etnische groep als de aanvallers. Zo gebeurde het bijvoorbeeld in Joegoslavië soms dat mannen vrouwen uit de kampen namen om hen te beschermen tegen seksueel geweld, zeiden ze tegen andere bewakers dat sommige vrouwen “bezet” waren, of hielpen ze hen ontsnappen. Vrouwen verstopten regelmatig andere vrouwen of brachten hen contraceptiva.

4.2. Het verspreiden van terreur

4.2.1. Het induceren van schaamte

Seksueel geweld werd veelal uitgevoerd op een dergelijke manier dat het de schaamte en de vernedering van de aanval – voor het slachtoffer, de familie, en de gehele gemeenschap – maximaal verhoogde. Familieleden werden gedwongen elkaar te verkrachten, slachtoffers werden misbruikt in het bijzijn van hun kinderen, en slachtoffers werden verkracht op publieke plaatsen of in het bijzijn van andere gevangenen. Grote groepen mannen onderwierpen vrouwen aan meervoudige of bendeverkrachtingen en seksuele aanrandingen, en gebruikten geweren om hen aan te randen.

Zowel vrouwen als mannen waren het onderwerp van seksuele aanranding. Zij werden verplicht om vrouwen te verkrachten, om orale seks te verrichten bij bewakers, bij elkaar, en om andere seksuele activititeiten met elkaar te ondernemen. Zij waren ook onderhevig aan kastratie, besnijding, en andere seksuele mutilaties.

In deze context kan men een pijnlijke vergelijking maken met de recent publiek gemaakte foto’s van Irakeese gevangenen die door Amerikaanse gevangenisbewakers verplicht werden om te poseren in posities waarbij zij met elkaar seksuele activiteiten verrichten.

4.2.2. Het toepassen van extreme brutaliteiten

Als vrouwen weigerden zich over te geven aan de wandaden van de aanvaller, werden zij veelal op extreem brutale wijze verminkt of vermoord. Deze brutaliteiten werden niet uitzonderlijk publiekelijk toegepast.

4.2.3. Strategische doelwitten

De aanranders hadden niet enkel jonge vrouwen en maagden als doelwit, maar ook gemeenschapsleiders. In een bepaalde stad bijvoorbeeld, verkrachtten Serviërs drie uitzonderlijk moedige Bosnisch Katholieke vrouwen: een advokate, een arts en een rechter. De advokate herinnerde zich dat haar aanranders telkens vroegen of ze reeds “gebroken” was.

Weerom was het induceren van angst het doel van deze doelwitkeuze: men wou duidelijk maken aan eenieder dat men slechts twee keuzes had: breken of sterven.

De strategie die achter het zaaien van terreur door middel van het induceren van schaamte en angst schuilde was om ervoor te zorgen dat de lokale bevolkingen ofwel vluchtten ofwel zich zouden overgeven aan de dominante macht. Het overwinnen en behouden van controle over burgers en hun territorium was het uiteindelijke doel van deze terreur.

4.3. Vrouwen als doelwit

4.3.1. Gedwongen zwangerschappen

De verkrachters vertelden hun slachtoffers veelal dat zij zwanger moesten worden en dat zij aangehouden werden totdat het te laat zou zijn voor een abortie. Zij vertelden de vrouwen dat zij kinderen zouden krijgen van de etniciteit van hun aanrander.

4.3.2. Verkrachting en kidnapping van vrouwen

Verkrachtingen en seksuele aanrandingen van vrouwen waren wijdverspreid en waren soms zelfs het enige doel van een raid. Als de gelegenheid zich voordeed, werden vrouwen tevens gekidnapt, voor een paar dagen verkracht en dan weer vrijgelaten, of voor langere tijd bijgehouden en uitgebuit (zij het als domestieke slaaf, als seksslaaf of als beide).

5. Interpretatie en conclusie

Als we de empirische gegevens van Joegoslavië en Oost-Congo, meerbepaald de gemeenschappelijke kenmerken van seksueel geweld als oorlogsstrategie in beide cases, toepassen op de veronderstelde meest efficiënte strategieën en de hieruit afgeleide hypothesen met betrekking tot hun concrete invulling, kan ik hetvolgende besluiten:

In verband met de vooropgestelde meest efficiënte strategieën:

Strategie 1: als men het aantal coalitiepartners en de bezette territoria als voornaamste scarce resource verondersteld, kan men zowel voor de oorlog in Joegoslavië als voor de oorlog in Oost-Congo stellen dat het een bewuste oorlogsstrategie was om deze resources te vergaren. Onder het aantal coalitiepartners versta ik hiermee ook het aantal leden van dezelfde religie, waarbij ik religie beschouw als het laagje semantische magie die ik begrijp in termen van reproductieve fitness-strategie.
Strategie 2: Door het verkrachten, kidnappen en uitbuiten van vrouwen als deel van de ingroup ideologie te maken, schepte men een omgeving waarin men zonder scrupules de aanwezige resources (i.c. vrouwen) in hun reproductieve capaciteiten ten volle kon benutten.
Strategie 3: door het systematisch uitmoorden van de leden van de ‘andere’ etnische groep zorgde men voor verlaging van de densiteit van de mededingers in de resourcecompetitie. Het afschrikken, intimideren en induceren van schaamte door publieke vernedering had tevens het wegjagen van de ‘andere’ tot doel.
Strategie 4: Door optimaal gebruik te maken van de reproductieve capaciteiten van de aanwezige reproductieve resources (i.c. vrouwen) zorgde men voor een uitbreiding van de eigen groep door middel van verkrachting (-kampen), kidnapping, gedwongen zwangerschappen, ...

In verband met de gestelde hypothesen over de concrete invulling van deze strategieën:

Hypothese 1: Etnische motivaties lagen aan de basis van zowel de oorlog in Joegoslavië als de oorlog in Oost-Congo. In beide gevallen ontaarde deze etnische motivaties in een genocide van de ‘vijandige’ etnische groep.
Hypothese 2: In beide cases werden vrouwen het doelwit van seksueel geweld. Vrouwen werden systematisch verkracht, gekidnapt en uitgebuit. Dit seksuele geweld was zo frequent in tijd en ruimte dat men dit niet kan afdoen als een spontane actie, maar men het eerder moet beschouwen als een ‘bewuste’ oorlogsstrategie.
Hypothese 3: Zowel in Joegoslavië als in Oost-Congo werden extreme brutaliteiten gehanteerd om een terreur te zaaien. Deze brutaliteiten werden veelal publiekelijk tentoon gespreid als deel van een afschrikkingsstrategie.
Hypothese 4: Ook in Joegoslavië en Oost-Congo kan men stellen dat het vooral de mannen zijn die zich ingegaan hebben met oorlog.

Zoals ook uit de empirische data van de Mundurucu blijkt, kunnen we ook hier zowel de vooropgestelde meest efficiënte strategieën als de hieruit afgeleide hypothesen met betrekking tot de concrete invulling ervan bevestigen. De bevestiging van de vooropgestelde meest efficiënte strategieën en de hypothesen rond hun concrete invulling geeft steun aan de voorgestelde definitie van oorlog als een adaptieve coalitionele gedragsstrategie van intergroepscompetitie. Als conclusie kan ik dan ook stellen dat de empirische data van de oorlogen in Joegoslavië en Oost-Congo de validering van mijn conceptueel kader verder ondersteunen.

Algemeen Besluit ‘De Spelen’

In dit hoofdstuk heb ik een aantal relevante empirische data geanalyseerd aan de hand van mijn voorgesteld conceptueel kader. Voor elk van de aangehaalde gegevens heb ik bevestiging gevonden. Hoewel de empirische data die in deze verhandeling naar voor worden gebracht, slechts een fractie van de totaal aanwezige gegevens uit het antropologische archief betreft, durf ik te stellen dat deze data een eerste stap betekenen in de validering van mijn conceptueel kader.

Terug naar inhoudstabel

Alexander, R.D. (1979). Darwinism and Human Affairs. Seattle: University of Washington Press.

Alexander, R.D. (1987). The biology of moral systems. Aldine de Gruyter, New York.

Alexander, R.D. en Borgia, G. 1979. On the origin and the basis of the male-female phenomenon. In M. S. Blum & N. A. Blum, eds. Sexual selection and reproduction competition in insects. New York: Academic Press.

Axelrod, R. & W.D. Hamilton (1981) The Evolution of cooperation. Science, 211, 4489, pp. 1390-96.

Baer, D. en D.L. McEachron (1982). A review of selected sociobiological principles: application to hominid evolution, the development of group social structure. Journal of Social and Biological Structures. 5, 69-90.

Bahn, P.G. (1992) Cannibalism or ritual dismemberment? In: Jones S.; R. Martin en D. Pilbeam (Eds.) The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution. Cambridge: Cambridge University Press.

Barash, D.P. (1977/1982). Sociobiology and Behaviour. New York, Oxford, Amsterdam: Elsevier.

Barash, D.P. en J.E. Lipton (1985)? The Caveman and the Bomb: Human Nature, Evolution, and Nuclear War. New York: McGraw-Hill.

Bassiouni, M.C. en M. McCormick (1996). Sexual Violence: An Invisible Weapon of War in the Former Yugoslavia. International Human Rights Institute: DePaul University, Chicago.

Berger, P.L. en T. Luckmann (1966). The Social Construction of Reality. New York: Doubleday.

Betzig, L.L. (1986) Despotism and Differential Reproduction: A Darwinian View of History. New York: Aldine.

Birdsell, J.B. (1972) Human Evolution: An Introduction to the New Physical Anthropology. Chicago: Rand-McNally.

Blumenschine R.J. en J.A. Cavallo (1992). Scavenging and Human Evolution. Scientific American, 267, 4: 90-97.

Blurton Jones, N.G./Sibly, R.M. 1978. Testing adaptiveness of culturally determined behaviour: Do Bushman women maximise their reproductive success by spacing births widely and foraging seldom? In Blurton Jones en Reynolds. Human Behaviour and Adaptation, 135-158.

Blurton Jones, N.G. 1986. Bushman birth spacing: A test for optimal inter-birth intervals. Ethology and Sociobiology 7: 91—105

Borgerhoff-Mulder, M. (1992). Reproductive decisions. In: Smith en Winterhalter. Evolutionary Ecology and Human Behaviour. 339—373.

Boyd, R., and Richerson, P.J. (1985). Culture and the evolutionary process. University of Chicago Press, Chicago.

Boyd, R. en P.J. Richerson (1992). Punishment allows the evolution of cooperation (or anything else) in sizable groups. Ethology and Sociobiology 13: 171-195.

Boyd, R., P.J. Richerson en W.H. Durham (1997). Models and forces of cultural transmission. In: Weingart, P, .S.D. Mitchell, P.J. Richerson, en S. Maasen (eds.) (1997). Human by Nature: Between Biology and the Social Sciences. New York: Laurence Erlbaum, New York..

Boyd, R. en P.J. Richerson (1998). The evolution of human ultra-sociality. In: Eibl-Eibesfeldt, I. en F.K. Salter, (eds.) (1998). Indoctrinability, Ideology, and Warfare: Evolutionary Perspectives. New York: Berghahn Books.

Brown, J.L. (1964). The evolution of diversity in avian territorial systems. Wilson Bull., 76, pp. 190-69.

Brownmiller, S. (1975). Against Our Will: Men, Women, and Rape. New York York: Simon & Schuster.

Campbell, D.T. (1983) The two distinct routes beyond kin selection to ultrasociality: Implications for the Humanities and Social Sciences. In: The Nature of Prosocial Development: Theories and Strategies D. Bridgeman (ed.), pp. 11-39, Academic Press, New York.

Carneiro, R. (1961). Slash and Burn Cultivation Among the Kuikuru and its Implications for Cultural Developments in the Amazon Basin. In Johannes Wilbert, ed., The Evolution of Horticultural Systems in Native SA. Anthropological: Supplement 2:47-67. Caracas.

Charlesworth, W. (2004). Group Identity in Terms of Socialization, Economic, and Reproductive Strategies of Gypsy, Amish, and Intentional Communities. Paper ISHE conferentie, Universiteit Gent, 27-30 Juli.

Choucri, N. (1974). Population Dynamics and International Violence. Propositions, Insights and Evidence. Lexington Books, Mass.

Cliquet, R.L. (1972). Antropologie, herkomst, wezen, toekomst van de mens. Antwerpen, De Sikkel.

Cliquet, R.L. (1996). The Demographic Future of the Human Species: From Quantity to Quality? In: F. Deven, H. Van den Brekel (Eds.), Population and Family in the Low Countries. NIDI/CBGS Publicaties, Vol. 33. Brussel/Den Haag: Centrum voor Bevolkings- en Gezinsstudie.

Cliquet, R.L. en K. Thienpont (2002). Biologische variabiliteit bij de mens. Gent: Academia Press.

Connor, R.C. (1988) coalitions and ‘supercoalitions’ in male bottlenose dolphins. Paper HBES Conference, Ann Arbor, April 8-10.

Connor, R.C.; R. Smolker & A. Richards (1992) Dolphin alliances and coalitions. In: Harcourt & De waal (Eds.) (1992) Coalitions and Alliances in Humans and Other Animals. Oxford: Oxford University Press.

Conroy, G.C. (1997). Reconstructing human origins: a modern synthesis. Norton, London.

Corning, P.A. (1975) An evolutionary paradigm for the study of human aggression. In: Nettleship, Givens & Nettleship (Eds.) (1975) War, Its Causes and Correlates. The Hague: Mouton.

Cosmides, L., J. Tooby (1993). Cognitive adaptations for threat, cooperation, and war. Paper HBES Conference, Binghamton University, Augustus 5-8.

Cronin, H. (1991). The Ant and the Peacock: Altruism and Sexual Selection from Darwin to Today. Cambridge: Cambridge University Press.

Cvorovic, J. (2004). Socialization for In-group Identity among Serbian Gypsies. Paper ISHE conferentie, Universiteit Gent, 27-30 Juli.

Daly, M. en M. Wilson (1983). Sex, Evolution and Behavior. (2nd ed.) Belmont, CA: Wadsworth.

Damasio, Antonio (1994). Descartes' Error: Emotion, Reason, and the Human Brain. New York: G.P. Putnam's Sons.

Darwin, C. R. (1859). The Origin of Species by Means of Natural Selection, Or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life. London: Murray.

Darwin, C. R. (1871). The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex. London: Murray.

Dawkins, R. (1980). Good strategy or evolutionary stable strategy? In: Barlow, G.W. en J. Silverberg (Eds.) (1980) Sociobiology: Beyond Nature/Nurture? Boulder: Westview Press.

Dobzhansky, Th. (1950), Mendelian Populations and their Evolution. The American Naturalist, 84: 401-418.

Dunbar, R. (1987). The Sociobiological explanations and the evolution of ethnocentrism. In: Reynolds, V., V.S.E. Falger en I. Vine (Eds.) (1987). The Sociobiology of Ethnocentrism: Evolutionary Dimensions of Xenophobia, Discrimination, Racism and Nationalism. London: Croom Helm.

Dunbar, R. (1992). ‘Neocortex size as a constraint on group size in primates’, Journal of Human Evolution 20: 469-493.

Durbin, E.F.M. en J. Bowlby (1938). Personal Agressiveness and war. In: E.F.M. Durbin en G. Catlin (Eds.). War and Democracy. London: Kegan Paul.

Durham, W. H. (1991). Coevolution: Genes, Culture, and Human diversity. Stanford: Stanford University Press.

Dyson-Hudson, R. en E.A. Smith (1978). Human Territoriality: An ecological assessment. American Anthropologist, 80, 1, pp. 21-42.

Eibl-Eibesfeldt, I. (1982). Warfare, man’s indoctrinability, and group selection. Zeitschrift fürTierpsychologie, 67, 177-198.

Fernández-Jalvo, Y., J.C. Diez, J.M. Bermúdez de Castro, E. Carbonell, and J.L. Arsuaga. (1996). "Evidence of early cannibalism." In Science, vol. 271, pp. 277-278.

Fernandez-Jalvo, Y., J. Carlos diez, I. Caceres, en J. Rosell (1999). Human cannibalism in the Early Pleistocene in Europe (Gran Dolina, Sierra de Atapuerca, Burgos, Spain). Journal of Human Evolution, vol. 37, no. ¾, pp. 591-622.

Ferrill, A. (1985) Origins of War: From the Stone Age to Alexander the Great. New York: Thames & Hudson.

Fisher, R.A. (1930). The Genetical Theory of Natural Selection. Oxford: Clarendon Press, New York: Dover.

Hamilton, W.D. (1963). The evolution of altruistic behaviour. American Naturalist, 97, pp. 354-56.

Hamilton, W.D. (1964). The genetical evolution of social behaviour. Journal of Theoretical Biology, 7, 1, pp. 1-52.

Hamilton, W.D. (1970). Selfish and spiteful behaviour in an evolutionary model. Nature, 228, pp. 1218-20.

Hamilton, W.D. (1971). Selection of selfish and altruistic behaviour in some extreme models. In: Eisenberg, J.F. en W.S. Dillon (Eds.) (1971). Man and Beast: Comparative Social Behaviour. Washington DC: Smithsonian Institute Press.

Hamilton, W.D. (1975). Innate social aptitudes of man: An approach from evolutionary genetics. In: Biosocial anthropology (ed. R.Fox), pp. 133-155. Malaby, London.

Helmuth, H. (1973) Cannibalism in Paleoanthropology and ethnology. In: Montagu (Ed.), pp. 229-53.

Hobbes, T. (1651) Leviathan; Or, the Matter, Form and Power of a Comonwealth, Ecclesiastical and Civil. London.

Holloway, R.L. (1968). Human Agression: The need gor a species specific framework; In: Fried, M.H., M. Harris en R. Murphy (Eds.) (1968). War: The Anthropology of Armed Conflict and Aggression. New York: Natural History Press.

Holloway, R.L. (1974). Primate Agression, Territoriality, and Xenophobia: A Comparative Perspective. New York: Academic Press.

Horn, H.S. (1968). The adaptive significance of colonial nesting in the brewer’s blackbird (Euphagus cyanocephalus). Ecology, 49, pp. 682-94.

Hrdy, S.B. (1999). Mother Nature: A History of Mothers, Infants, and Natural Selection (Pantheon Books)

Hughes A.R. en Tobias P.V. (1977): A fossil skull probably of the genus Homo from Sterkfontein, Transvaal. Nature, 265:310-2. (aankondiging van de ontdekking van de schedel Stw 53)

Human Rights Watch (1996). Shattered Lives. Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath. New York: Human Rights Watch.

Human Rights Watch (2002). The War Within The War: Sexual violence against women and girls in Eastern Congo. New York: Human Rights Watch.

Human Rights Watch (1999). Leave None to Tell the Story. New York: Human Rights Watch.

Human Rights Watch (1995). Rearming with Impunity. A Human Rights Watch Report. Vol. 7, no. 4.

Human Rights Watch (oktober 1997). What Kabila is Hiding, Civilian Killings and Impunity in Congo. A Human Rights Watch Report. Vol. 9, no. 5 (A).

Human Rights Watch (december 1995). Uncertain Course: Transition and Human Rights Violations in the Congo. A Human Rights Watch Report. Vol. 9, no. 9 (A).

Human Rights Watch (februari 1999). Casualties of War: Civilians, Rule of Law, and Democratic Freedoms. A Human Rights Watch Report. Vol. 11, no. 11 (A).

Human Rights Watch (maart 2001). Uganda and Eastern DRC: Fueling political and ethnic strife. A Human Rights Watch Report. Vol. 13, no. 2 (A).

Human Rights Watch (mei 2001). Reluctant Recruits: Children and Adults Forcibly Recruited for Military Service in North Kivu. A Human Rights Watch Report. Vol. 13, no. 3 (A).

Huntingford, F.A. en A. Turner (1987) Animal Conflict. London: Chapman & Hall.

Hutchinson, G.E. (1959). Homage to Santa Rosalia or why are there so many kinds of animals? American Naturalist, 1959, 93, 145-149.

International Crisis Group (november 2001). The Inter-Congolese Dialogue: Political Negotiation or Game of Bluff. www.crisisweb.org.

International Crisis Group (juni 2001). Disarmament in the Congo: Investing in Conflict Prevention. Africa Briefing, p. 5.

International Crisis Group (2002). The Urgent Need to Recast the Congolese Peace Process. www.crisisweb.org.

Johanson D. en E. Blake (1996). From Lucy to Language. Witwatersrand University Press.

Johnson, A en T. Earle (1987). The Evolution of Human Societies: From Foraging Group to Agrarian State. Stanford University Press.

Keverne, Eric B., Frances L. Martel & Claire M. Nevison, 1996, ‘Primate brain evolution : Genetic and functional considerations’, Proceedings of the Royal Society of London, serie B 263 :689-696.

Koeningswald, G.H.R. von (1943) The Evolution of Man. Ann ARbor: University of Michigan Press, 1962.

Kremer, M. (1993). Population Growth and Technological Change: One Million b.c. to 1990. The Quarterly Journal of Economics. 103, pp. 681-716.

Leutenegger, W. (1982). Encephalization and Obstretics in Primates with Particular Reference to Human Evolution. In: E. Armstrong, D. Falk (Eds.). Primate Brain Evolution. New York: Plenum, pp. 85-95.

Lewin, R. (1998). Human Evolution; An Illustrated Introduction. 4th ed. Blackwell Scientific Publications.

MacArthur, R.H. (1972). Geographical Ecology: Patterns in the Distribution of Species. New York: Harper & Row.

MacDonald, K. (2004). Socialization for In-group Identity among Assyrians in the United States. Paper ISHE conferentie, Universiteit Gent, 27-30 Juli.

Maenchen-Helfen, O.J. (1973). The world of the Huns. University of California Press, Berkeley.

Maschner, H.D.G. (1991). The Emergence of Cultural Complexity on the Northern Northwest Coast. Antiquitiy, 65: 924-934.

Maynard Smith J. (1974) The theory of games and the evolution of animal conflicts. Journal of Theoretical Biology, 47, 1, pp. 209-21.

Maynard Smith J. (1976) Group Selection. Quarterly Review of Biology, 51, 2, pp. 277-83.

Maynard Smith J. (1978) The Evolution of Sex. Cambridge: University Press, Cambridge

Maynard Smith J. (1982) Evolution and the Theory of Games. Cambridge: Cambridge University Press.

Mayr, E. (1982) The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance. Cambridge MA: Harvard University Press.

McGrew, W.C. (1992). Chimpanzee material culture: implications for human evolution. Cambridge: University Press, Cambridge

Montagu, M.F.A. (1976) The Nature of Human Agression. New York; Oxford University Press.

Murphy, R.F. (1956). Mundurucu Indians, A Dual System of Ethics. New York: Philosphical Library.

Murphy, R.F. (1957). Intergroup Hostility and Social Cohesion. American Anthropologist 59: 1018-1035.

Murphy, R.F. (1960). Headhunter's Heritage: Social and Economic Change Among The Mundurucu Indians. University Of California Press/Berkeley.

Oakley, K.P. (1961) On man’s use of fire, with comments on toolmaking, and hunting. In: Washburn, S.L. (Ed.) (1961) The Social Life of Early Man. Chicago: Aldine.

Otterbein, K.F. (1968). Internal war: A cross-cultural study. American Anthropologist, 70, 277-89.

Popp, J.L. en I. DeVore (1979). Agressive competition and social dominance theory: Synopsis. In: Hamburg, D.A. en E.R. McCown (Eds.) (1979) The Great Apes: Perspectives on Human Evolution. Vol V. Menlo Park: Benjamin/Cummings.

Price, T.D. en J.A. Brown (1985). Prehistoric Hunter-Gatherers: The Emergence of Cultural Complexity. Academic Press.

Rapoport, A. (1960) Fights, Games and Debates. Ann Arbor: University of Michigan Press.

Rappaport, R.A. (1979). Ecology, meaning, and religion. North Atlantic Books, Richmond, CA.

Ridley, M. (1996). The Origins of Virtue: Human Instincts and the Evolution of Cooperation. Viking.

Romer, P. M. (1990). Endogenous Technological Change. Journal of Political Economy, 98: S71-S102.

Samachson, D. en J. Samachson (1970) The First Artists. Tadworth: Windmill Press.

Sanford, N. en C. Comstock (Eds.) (1971). Sanctions for Evil: Sources of Social Destructiveness. San Francisco: Jossey-Bass.

Schiefenhövel, W. (2004). In-group/Out-group Ideology in Traditional New Guinean Societies. Paper ISHE conferentie, Universiteit Gent, 27-30 Juli.

Service, E.R. (1975). Origins of the State and Civilization: The Process of Cultural Evolution. W.W. Norton.

Shaw, R.P. en Y. Wong (1989). Genetic Seeds of Warfare: Evolution, Nationalism, and Patriotism. London: Unwin Hyman.

Siskind, J. (1973). Tropical Forest hunters and the economy of sex. In: Gross, D.R. (Ed.). Peoples and Cultures of Native South America. Garden City: Natural History Press, pp. 226-40.

Smith, C.C. (1968). The adaptive nature of social organization in the genus of tree squirrels Tamiasciurus. Ecological Monograph, 38, 1, pp. 31-63.

Smith, E.A. (2000). Three styles in the evolutionary study of human behavior. In: Cronk, L., Chagnon, N.A. en Irons, W. (eds.) (2000). Adaptation and Human Behavior: An Anthropological Perspective. Hawthorne, NY: de Gruyter.

Soltis, J., R. Boyd, R., and Richerson, P.J. (1995). Can group-functional behaviors evolve by

cultural group selection? An empirical test. Current Anthropology, 36, 437-94.

Southwick C.H., M.F. Siddiqi, M.Y. Farooqui en B.C. Pal (1974). Xenophobia among free-ranging rhesus groups in India. In: Holloway, R.L. (1974). Primate Agression, Territoriality, and Xenophobia: A Comparative Perspective. New York: Academic Press.

Steward, J. (1938). Basin-Plateau Aboriginal Sociopolitical Groups. Smithsonian Institution, U.S. Government Printing Office.

Taçon, P. (1993). Art of the land. In: Burrenhult, G. (Ed.) (1993). The illustrated History of Humankind. Vol I: The First Humans: Human Origins and History to 10.000 BC. San Francisco: Harper.

Taçon, P. en C. Chippendale (1994). Australia’s ancient warriors: Changing depictions of fighting in the rock art of Arnhem Land, N.T. Cambridge Archaeological Journal, 4, 2, pp. 211-48.

Thienpont, K. (1999). Ingroup/outgroup gedrag in evolutie-biologisch perspectief. Leuven, Apeldoorn, Garant.

Thomas, D.H. (1972). Western Shoshone Ecology: Settlement Patterns and Beyond. In: Fowler, D.D. (red.). Great Basin Cultural Ecology: A Symposium. Desert Research Institute.

Tobias, P.V., M.A. Raatha, J. Moggi-Cecchi en G.A. Doyle (2001). Humanity from African Naissance to Coming Millenia. Firenze University Press en Witwatersrand University Press.

Tooby, J. & L. Cosmides (1988) The evolution of war and its cognitive foundations. Proc. Inst. Evolutionary Studies, 88, pp. 1-15

Tooby, J. & L. Cosmides (1994) Cognitive adaptations for threat, cooperation, and war. Ethology & Sociobiology, 15, 1, p. 56.

Trivers, R.L. (1971) The evolution of reciprocal altruism. Quarterly Review of Biology, 46, 4, pp. 35-57.

Van den Berghe, P.L. (1978) Dimensions for comparing military organizations. In: Farrar (Ed.) (1978) War: A Historical, Political, and Social Study. Santa Barbara: Clio Press.

Van den Berghe, P.L. (1999). Racism, Ethnocentrism and Xenophobia: In Our Genes or In Our Memes?; in Thienpont, K. en Cliquet, R. (eds.) (1999). In- group/Out- group Behaviour in Modern Societies. An Evolutionary Perspective. – Brussel: Vlaamse Gemeenschap. – (NIDI CBGS Publications; 34).

Van der Dennen, J.M.G. (1987). Ethnocentrism and in-group/out-group differentiation: A review and interpretation of the literature. In: Reynolds, V., V.S.E. Falger en I. Vine (Eds.) (1987). The Sociobiology of Ethnocentrism: Evolutionary Dimensions of Xenophobia, Discrimination, Racism and Nationalism. London: Croom Helm.

Van der Dennen, J.M.G. (1995) The Origin of War: The Evolution of a Male-Coalitional Reproductive Strategy. Groningen: Origin Press.

Van Noten, F. (2003). Lesnota’s van de cursus Paleoetnografie, gedoceert aan de KULeuven.

Von Bertalanffy, L. (1968). General System Theory: Foundations, Development, Applications. New York: Braziller.

von Neumann, J. en O. Morgenstern (1953). Theory of Games and Economic Behaviour. Princeton University Press, Princeton, New Jersey

Vrba, E. S. (1992). Mammals as a key to evolutionary theory. Journal of Mammology, 73: 1-28.

Watson, J.D., F.H.C. Crick (1953). Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Desoxyribose Nucleic Acid. Nature, 171: 964-967.

Weidenreich F. (1943) The skull of Sinanthropus pekinensis, a comparative study of a primitive hominoid skull. Paleontologia Sinica, New Ser. D, pp. 1-298.

Wenke, R.J. (1984). Patterns in Prehistory: Humankind’s First Three Million Years. Oxford University Press.

White, T.D. (1986). Cut marks on the Bodo cranium: A case of prehistoric deflesching. American Journal of Physical Anthropology, 69, pp. 503-9.

Williams, G.C. (1966). Adaptation and Natural Selection. A Critique of Some Current Evolutionary Thought. Princeton: Princeton University Press.

Wilson, E.O. (1971). The Insect Societies. Cambridge MA: Harvard University Press.

Wilson, E.O. 1975. Sociobiology: the new synthesis. Harvard University Press, Cambridge.

Wright, R. 1994. The Moral Animal: Why We Are the Way We Are: The New Science of Evolutionary Psychology. New York: Vintage Books.

Wright, R. (2000). Non Zero: De logica van de menselijke bestemming. New York: Pantheon Books.

[1] Voor een meer gedetailleerde uiteenzetting over het ontstaan van sociaal gedrag, zie het hoofdstuk ‘Het Spel’

[2] voor een meer gedetailleerde uiteenzetting over evolutionaire stabiliteit, zie paragraaf 3 ‘gedragsadaptatie, ESS, culturele selectie en cultutele fitness’ van dit hoofdstuk

[3] Deze algemene verwachting is consistent met de gevestigde economische theorie en empirie met betrekking tot het ‘Pareto-optimum’. Het Pareto-optimum is per definitie bereikt wanneer het niet langer mogelijk is iemand in de samenleving beter af te maken zonder dat daardoor iemand anders minder goed af is. Als ik en mijn buurman een voor beide partijen voordelige transactie kunnen plegen die nog niet in praktijk is gebracht, dan is het Pareto-optimum nog niet bereikt. Dus zeggen dat het Pareto-optimum bereikt is, is zeggen dat er geen ongespeelde win-win-spelen meer over zijn – of zoals economen plegen te zeggen, dat alle voordelen van ruil uitgeput zijn (Technisch gesproken is dat niet hetzelfde als zeggen dat alle niet-nulsom-spelen zijn gespeeld, omdat niet alle niet-nulsom-spelen eenvoudige win-win-spelen zijn. Maar voor de huidige doeleinden kunnen we het Pareto-Optimum zien als, wat vrij gesteld, het punt waar alle ‘niet-nulsomheid’ is gerealiseerd).

[4] Voor een meer gedetailleerde uiteenzetting over de ontwikkeling van de mens in de richting van sociale complexiteit, zie het hoofdstuk over ‘Het Spel’.

[5] Belangrijk is hier om op te merken dat dit argument niet in het minste gelijkwaardig is aan de bewering dat organismen een innerlijke inhibitie tegen doden hebben (Van der Dennen, 1995): wanneer verschillen tussen rivalen in intrinsieke competitievaardigheid maal de maximale inspanning voor agressieve competitie voldoende groot is, kan natuurlijke selectie moordenaars bevoordelen. Hoewel er een aantal voorbeelden bestaan van strategieën die bevoordeeld worden door natuurlijke selectie die leiden tot het doden van andere (bvb. Infanticide, fratricide, siblicide, cannibalisme), voldoen de kosten-baten ratio echter niet vaak aan zulke criteria.

[6] Farb (1969), p.43. De uitdrukking ‘Shoshone’ omvat een reeks verschillende samenlevingen, de ene complexer als de andere (zie Johnson and Earle, 1987, p.31). Ik beschrijf hier de minst complex georganiseerde Shoshone-samenleving, beschreven door Julian Steward (1938). Service (1975, p.68) schrijft de sociale fragmentatie van de sociaal minst complexe Shoshone deels toe aan plunderingen door Shoshone die paarden hadden verworven, maar Steward, die de Shoshone zelf bestudeerde, schreef deze toe aan een schrale leefomgeving.

[7] Voor meer over deze vergelijking zie Johnson and Earle (1987). Vaak staat de kern van een !Kung-kamp uit een enkele groep familieleden, zoals een broer en zuster. Maar gewoonlijk hebben zij echtgenoten, waarvan de bloedverwanten ook weer in het kamp wonen, evenals hun echtelieden. Dus zelfs als een kamp losjes gebaseerd is op een kleine groep vaste familieleden kan het kamp verscheidene gezinnen omvatten en veel individuen die in biologische zin geen verwanten zijn. (Zie Lee, 1979, p. 54-76). Toch klasseren Johnson en Earle de !Kung als op familieniveau georganiseerde foerageerders.

[8] Lee (1979). De !Kung hebben een primitieve techniek om vlees te conserveren – een soort droogproces. Maar het is een bewerkelijk proces en het resultaat is niet bestand tegen regen.

[9] Over de nieuwe groeitheorie in het algemeen, zie Romer (1990). Soms is er een scherpe lijn tussen de effecten van bevolkingsgroei en van hoge bevolkingsdichtheid. Bevolkingsgroei is alleen belangrijk als communicatie tussen individuen praktisch is – anders verspreiden individuele innovaties zich niet over de hele groep. En hoe hoger de bevolkingsdichtheid, hoe praktischer de communicatie.

[10] Zie bijvoorbeeld Maschner (1991). Hij vat de drie soorten theorieën samen over wat de stuwende kracht was achter het complexer worden van de Indiaanse samenlevingen van het Noordwesten. Geen van deze theorieën volgt de redenering die hier wordt gepresenteerd. Toch heb ik een gelijkaardige redenering wel teruggevonden bij de evolutionair biologisch antropoloog Robert Wright (2000).

[11] Johnson en Earle (1987) nemen het paradigma van Harris over, bouwen erop voort en laten zien hoe op verschillende niveaus van sociale organisatie stress en intensivering tot nieuwe vormen van sociale organisatie kunnen leiden.

[12] Johnson en Earle (1987), die tot de school van Harris behoren en dus de keerzijde van bevolkingsgroei benadrukken, schrijven : ‘de voornaamste motor van verandering in de economie van het bestaansminimum is de relatie van positieve terugkoppeling tussen bevolkingsgroei en technologie’.

[13] Voor een uiteenzetting over de sociale complexiteit van de Shoshone en de Indianen van de Noordwestkust, zie bijlage.

1. Natuurlijke selectie

3. Selfish Gene

4. Maximalisatie versus optimalisatie van fitness

1. Kin selection, inclusive fitness en wederkerig altruïsme

2. De speltheorie

2.1. Nulsom en niet-nulsom

2.2. Niet-nulsom-spelen en de socio-culturele ontwikkeling van de mens

3. Gedragsadaptatie, ESS, culturele selectie en culturele fitness

Archeologische aanwijzingen van oorlogvoering

2. De stamboom van de mens

3. De oorsprong van de primaten

4. De milieuveranderingen op het einde van het Mioceen

4.1. Ecologische gevolgen van de milieuverandering op het einde van het Mioceen

4.2. Sociale gevolgen van de milieuverandering op het einde van het Mioceen

6. Conclusie

De Spelregels

Inleiding

Spelregels op individueel niveau

1. Natuurlijke selectie

3. Selfish Gene

4. Maximalisatie versus optimalisatie van (reproductieve) fitness

1. ‘Kin Selection’, ‘Inclusive Fitness’ en wederkerig altruïsme

3. Gedragsadaptaties, ESS, culturele selectie en culturele fitness

1.5. Verwantschapsgroepen als adaptieve strategie

1.6. Conclusie

Terug naar inhoudstabel

2. De optimale organisatie van het sociale leven

2.2. De oorsprong van territorialiteit

2.3. De oorsprong van dominantiehiërarchieën en het streven naar sociale status

Terug naar inhoudstabel

Terug naar inhoudstabel

4. De weg naar sociaal complexe culturen

1. Van familie naar superfamilie