Lepote! Uz reku, kao labud beo,

Lezi Mostar i pun sunca, adidjara,

Sav trepti, i stremi s kopljima munara,

Kao da bi nebu poleteti hteo.

.................Reka cista,

Prepuna smaragda, putuje i blista,

I red bliskih kuca u njoj se ogleda.

Uz Neretvu, dole, behar se razgrozdo;

Pun fenjera stari Mostar zmiri ozdo,

Spava. mesecine pokrilo ga platno.    

                              Aleksa Santic

Mostar  je star vise od pet vjekova, tacnije 555 godina, ali su mnoga mjesta u Hercegovini starija od njega kao na primjer Trebinje,Buna,Pocitelj,Konjic itd.Mostar se prvi put spominje 1440 god. i tada preuzima primat od Blagaja,do tada  glavnog grada Hercegovine i dva puta starijeg naselja po postanku.Sredinom 16 vjeka Mostar  je imao samo 19 kuca.

Sve do Turskog osvajanja Mostar je bio malo naselje.Umjesto danasnjeg Starog Mosta (koji ce se ponovo nadvijati nad Neretvom) bio je drveni most koji je visio na lancima,a price kazu da su u kulama na obje strane zivjeli "mostari" koji su cuvali most i po njima su stanovnici tog tadasnjeg naselja dobili ime Mostari.Drveni most nije zadovoljavao potrebe Turske vojske pa je pocela izgradnja novog mosta 1557 god. i trajala je punih devet godina.Most je remek djelo neimara Hajrudina,koji je bio ucenik poznatog graditelja Sinana.Na kamenoj ploci upisana je godina zavrsetka 944 po hidzri ili 1566 po nasem racunanju vremena.Most je sirok 4,5 m , visok oko 20m, a njegov kameni luk dug je oko 30m.Kameni blokovi su medjusobno povezani zeljeznim sponama koje su zalivene olovom.Turski putopisac Evlija Celebija ,je 60 godina 17 vjeka napisao:"Ja,mali rob i najmanji prosao i obisao sam do sada sesnaest carevina, ali ovako visoke cuprije ne vidjeh".U kulama na obje strane mosta je danonocno bilo 160 ljudi koji su cuvali most.Prva Mostarska dzamija podignuta je prije Starog Mosta,tacnije 1473.Mostar je tokom svoje proslosti,a osobito u 11 i 17 vjeku dao veliki broj znamenitih ljudi i stvaralaca koji su ostali i dan danas poznati.Alidede je u tursko vrijeme bio poznat istoricar i filozof,pa pjesnik Hasan-efendija zvani Zijai(Svijetli),a narocito Dervis-pasa,veliki pjesnik,miljenik sultana Murata III.Sacuvana je i njegova pjesma ispjevana u slavu Mostara za koji kaze:"On je druga Sirija na Svijetu",a most i njegov luk uporedjuje sa dugom:"Pricinja se poput duge sarne".Od pjesnika su jos poznati Husein Catrnja i Ahmed Rusdi.Cuveni predavac bio je Mustafa Ejubovic.Seh-jujo je ostavio iza sebe mnogo djela iz oblasti prava ,teologije i retorike po kojima je Mostar bio poznat tokom vjekova.On je bio i ostao grad pjesnika i knjizevnika da bi u Corovicu,Djikicu i Santicu dao svoje najvece predstavnike u literaturi.

KULTURNO-ISTORIJSKI SPOMENICI

U Mostaru gradu kamena,smjestenom na obalama plahovite ,bistre rijeke Neretve posebno impresionira bogatstvo spomenika iz osmanlijskog carstva.Tu se jednako susrece i kultura Zapada i sve to stvara jedan jedinstveni kontrast Orijenta i zapadne kulture.Najbolji izvor za proucavanje proslosti Mostara predstavlja putopis Evlije Celebije.Mostar je tada imao 53 mahale i preko 3000 zgrada smjestenih najvecim dijelom na lijevoj obali Neretve,dok su na desnoj strani bile vecinom baste.U carsiji je bilo preko 350 ducana.Mostarce je opisao kao stasite,lijepe i gostoljubive ljude.(Ja dodajem ,izmedju ostalog "ters").Kule Starog Mosta se zovu TARA i HELEBIJA.Kula Helebija(XVII vijek) dominira Starim Gradom.U kuli je bila smjestena posada,a u prizemlju je bila tamnica.Kula Tara(XVII vijek) sagradjena je na lijevoj obali Neretve.Zidovi su joj veoma debeli,bez ikakvih otvora.luzila je kao skladiste baruta.

KULA HERCEGUSA je sagradjena  neposredno uz kulu Taru.Sluzila je u odbrambene svrhe,a i za cuvanje nekadasnjeg viseceg drvenog mosta.Izgradjena je za vrijeme Herceg Stjepana,po kome je dobila i ime.

SAHAT-KULA se nalazi kod nove pravoslavne crkve,u ulici Konak.Jedino sto se o njoj zna je da se dobrotvorka zvala Kaduna Fatima.

KRIVA CUPRIJA se nalazi na desnoj obali Neretve uz neposrednu blizinu Starog Mosta.Kriva     cuprija sagradjena je 1558.Pretpostavlja se da je bila prototip Starog Mosta,a podigao ju je Cejvan Cehaja.

CEJVAN-CEHAJINA DZAMIJA Nalazi se na lijevoj obali Neretve u neposrednoj blizini Starog Mosta.Izgradjena je 1552 god. i najstarija je dzamija u gradu.Neposredno uz dzamiju nalazi se muzej Hercegovine sa veoma vrijednim dokumentima i predmetima.
KARADJOZBEGOVA DZAMIJA se nalazi u Fejicevoj ulici i ima veoma visoku i elegantnu
kupolu ,a tekodje i visoku munaru.Ona je najveca i najljepsa dzamija u Hercegovini.Uz dzamiju se nalazi medresa,a u avliji je lijep sadrvan.
KOSKI MEHMED-PASINA DZAMIJA se nalazi u blizini Starog Mosta na samim hridinama Neretve.Ispred dzamije nalazi se zanimljivo turbe sa sarkofagom,kao i dva nisana iz 18 vjeka.
BISCEVICA KUCA se nalazi u Biscevica sokaku.To je najljepsi i najocuvaniji objekat stambene arhitekture iz Turskog doba koji je sacuvan do danas.U njoj se nalazi privatna etnografska zbirka iz osmanskog perioda.
COROVICA KUCA je sagradjena 1874 i nalazi se u Titovoj ulici.Masivna je i gradjena od kamena po dalmatinskom uzoru.U kuci je zivio pisac Svetozar Corovic,kasnije i Aleksa Santic.U zgradi se nalazi i Santiceva spomen-soba sa njegovim rukopisima i bibliotekom.
SPOMENIK PJESNIKU OSMANU DJIKICU se nalazi u Fejicevoj ulici nasuprot Karadjozbegovoj dzamiji.Spomenik ima lijepu kupolu,a djelo je arhitekte Aleksandra Derok-a.
PARTIZANSKO SPOMEN GROBLJE se nalazi u ulici Blagoja Parovica i jedan je od najljepsih spomenika te vrste u bivsoj Jugoslaviji.Izgradjen je u kamenim simbolima.Zauzima veliki prostor a kada se stigne do vrha na kojem se nalazi lijepa fontana pruza se jako fin pogled na spomenik i dio Mostara.

OKOLINA MOSTARA


BLAGAJ se nalazi 12 km juzno od Mostara.Prvi put se spominje 950.god.Na samom izvoru rijeke Bune nalazi se tekija.Ona se nalazi ispod ogromne kamene gromade koja se nadvija nad cijelom tekijom,tako daa na krov tekije nikada nepada kisa.
BUNA se nalazi oko 12 km od Mostara.Na Buni se nalazi veliko izletiste,kamp,autokamp i nekoliko ugostiteljskih objekata.Na Buni se susrecu tri rijeke:Buna,Bunica i Neretva.
POCITELJ je mali gradic iz srednjeg vjeka i nalazi se u dolini Neretve.Za vrijeme Turske vladavine ,u Pocitelju   je izgradjeno je nekoliko tvrdjava,dzamija,sahat-kula,medresa,hamam i karakteristicne kuce tog perioda.
RADIMLJA je najbogatija nekropola stecaka,koji su jedini autohtoni spomenici nase kulture.Sve ostalo sto smo stekli ili sto nam se nametnulo kao kulturno nasljedje je uticaj Istoka,Orijenta i Zapada.