- Pulmoner komplikasyonlar (Pompa akciğeri, atelektazi, diaf-ram disfonksiyonu, post-kardiyak injury sendromu vd.)

- Psikiatrik problemler (Delirium, anksiyete, personalite hastalığı, depresyon, cinsel işlev bozukluğu vd.)

- Akut renal yetmezlik (Hipoperfüzyon, nefrotoksik, infektif en-dokardit, obstrüktif ve diğer nedenlere bağlı)

- Hastaların çoğu ameliyathanede veya postop birkaç saat içinde ekstübe edilebilir ve ikinci gün yoğun bakım ünitelerinden çıkarılır.

- Genellikle hastalar postop 6. veya 7. gün evine taburcu edilir. 10 veya 12. günde cerrah tarafından tekrar görülür.

- Kardiyak postoperatif rehabilitasyon hemen yoğun bakım ünitesinde başlamalıdır. Aile eğitimi, cinsel danışma, diyet eğitimi, erken mobilizasyon ve hastane dışı egzersizleri kadar önemlidir. Mümkün olduğunca eksiksiz bir rehabilitasyon programı uygulanmalıdır.

- Nadiren postop 8-12 saat içinde kan basıncında %10-20 düşme görülür. Bu durumda nabazanlar tam ve kardiyak indeks > 2.0 ise herhangi bir tedavi gerekmez veya düşük doz Dopamin verilebilir (2,5 mikrogram/kg/dk.).

- Postop 6. saatten itibaren supravetriküler aritmilere karşı profilaktik olarak Propranolol veya başka bir betabloker (Atenolol veya Metoprolol gibi) başlanabilir. 1999 ACC/AHA Koroner arter cerrahisi kılavuzunda preoperatif dönemde başlanan betabloker tedavinin de yararları vurgulanmıştır. Digital atriyal ve ventriküler aritmilere neden olabileceğinden rutin olarak profilakside kullanılmaz. Atriyal fibrilasyon gelişen olgularda da en iyi tedavi DC kardiyoversiyondur.

- Safen ven greftlerinin açıklığının korunmasında Aspirin 100-325 mg/gün dozlarında postop. 1. günden itibaren başlanmalıdır. Aspirin allerjisi olanlarda Ticlopidine veya Clopi-dogrel alternatif olarak kullanılmalıdır. Aspirin kullanımına en az 1 yıl devam edilmelidir.

- Nadiren genellikle düşük kardiyak debili ve yüksek sol atriyal basınçlı hastalarda veya nadiren düzeltilemeyen ventriküler aritmileri olan hastalara operasyon esnasında ve/veya postop birkaç saat ile birkaç gün sonrasına dek intra aortik balon yerleştirilmesi gerekmektedir. (Hastaların yaklaşık %1’inde).

- İşlem esnasında 10000 ünite Heparin bolusu takiben saatte 5000 ünite boluslara devam edilir. Amaç femoral sheat çekimi öncesinde ACT’yi (aktive edilmiş koagülasyon zamanı) 300 sn’den uzun tutmaktır. Bunun için ACT kontrolü altında işlem sonrası Heparin infüzyonu başlanır.

- Kontrast allerjisi olan hastalara işlem öncesi prednison verilir (Bir gece önce ve işlem günü 60 mg/gün). Ayrıca işlem esnasında 50 mg Benadryl i.v. yapılabilir.

- İşlem sonrası hasta monitörize edilir . En az 1 litre sıvı i.v. verilir.

- Rutin PTKA işlemi sonrası hastane protokolü Aspirin, bir Kalsiyum kanal blokeri, ve topikal nitratları içerir.

- 24-48 saatler arasında komplikasyonsuz hastalar taburcu edilir.

- Restenozların saptanmasında semptomların değeri değişkendir. PTKA sonrası anginada %60-70 restenoz sorumluyken restenoz gelişenlerin %10-20’si asemptomatiktir. Bu nedenle takipte stress testlerinden kaçınılmamalıdır. Bunun için PTKA yapılmış hastalara, 15. gün, 6. hafta, 3. ay ve 6. ay stress testlerinin yapılmasının, gelişebilecek olan restenozların erken tanısı ve re-PTKA ile tedavilerinin yapılabilmesinde yararlı olacağı görüşünü paylaşmaktayım.

- Kadın hastalar

- Lezyon uzunluğunun lümenen çapının iki mislinden daha uzun olması

* Safen venlerde her bir distal anastomoz için 1. ayda %5-15, 1yıl içinde %15-25 ve 10 yıl içinde de %50’nin üzerinde tıkanma olasılığı söz konusudur.

* Dilate edilerek gerilen medial ve adventisyal tabakaların kontraksiyonuna elastik recoil denir. Bu fenomen genellikle PTKA’dan sonraki ilk saatlerden başlayarak, birkaç gün içinde ortaya çıkabilir. PTKA ile damarda meydana gelen zedelenme ve bunu takiben ortaya çıkan trombojenik, vazoaktif ve mitojenik faktörler restenozis sürecini başlatırlar. Endotel ve derin damar zedelenmesi trombosit aggregasyonuna, trombus formasyonuna, inflamasyona ve makrofajlarla düz kas hücrelerinin aktivasyonuna yol açar. Bu olaylar sitokinlerin ve growth faktörlerin salınımını indükler. Böylece ilerleyici vasıfta bir süreç başlayarak, sentetik tip düz kas hücrelerinin mediadan intimaya geçmesine ve burada çoğalarak ekstraselüler matriks yapmaya başlamalarına, sonuçta da lümenin daralarak bir stenozun oluşmasına dek giden gelişmelere neden olur. Buna ek olarak skar kontraksiyonu da ortaya çıkabilir ve lümenin daha da daralabilir.

- KABG operasyonlarında internal mammarian arterin kullanılmasıyla 10 yıllık greft açıklğı oranı %90’a çıkmaktadır.

- Cerrahiden sonra hemen Aspirin başlanması ve en az 1 yıl kullanılması greft açıklığının sürdürülmesinde yararlıdır.

- Ven grefti stenozu ve oklüzyonu ile LDL-K (LDL-Kolesterol) ve lipoprotein (a) arasında doğrudan orantılı bir ilişki varken HDL-K ile tersine bir ilişki vardır. Dislipideminin tedavisi ile greft açıklığının korunması ve natif damar hastalığının ilerlemesinin önlenmesi sağlanabilir (GRIPS çalışmasında by-pass ameliyatından sonra LDL kolesterolü 190 mg/dl olanlarda 5 yıllık infarktüs riski %100, LDL-kolesterolü 160-190 arasında olanlarda da %50 olarak bildirilmiştir. GRIPS = Göttinger Risiko Insidenz und Praevalenz Studie).

- Restenozların önlenmesinde kalsiyum antagonistlerinin etkiliği kesin olmamakla beraber bazı hekimlerce PTKA sonrası birkaç ay kullanımları önerilmektedir.

- AHA tarafından bu gün için PTKA sonrası restenozların önlenmesinde erken dönemde Aspirin (ve Heparin) uzun dönemde de sigaranın bırakılması, aterosklerotik risk faktörlerinin iyileştirilmesi ve Aspirin (80-325 mg/gün) önerilmektedir.

- Total kolesterolün ve LDL-K’nın düzeylerinin azaltılması ve HDL-K’nın düzeyinin de artırılması ile dislipidemik hastalarda aterosklerozun durdurulması veya geriletilebilmesi mümkündür. Bu amaçla diyet, antilipidemik ilaçlar, fizik aktivite, yaşam şeklinin değiştirilmesi, ileal by-pass ameliyatları gibi tedavi şekilleri uygulanmaktadır.

- Dislipidemi tedavisi ile akut miyokart infarktüsü ve reinfarktüs riski yaklaşık %25, toplam mortalitede %10 azaltılabilmektedir.

- CASS (1992) çalışmasına göre KABG ameliyatından sonra sigarayı bırakanlarda 10 yıllık takipte hayatta kalma oranı %80 iken sigaraya devam edenlerde %69’dur. Ayrıca sigaraya devam edenlerde daha fazla angina, iş günü kaybı ve hastaneye yatma zorunluluğu saptanmıştır. Bu nedenlerden ötürü sigara içmeye devam edenlerin içtikleri paket başına ortalama 180 cent’lik ve kişi başına da 4700 dolarlık ilave bir hastane harcamasına neden oldukları bulunmuştur.

- Son yıllarda hastaların yarısına yakınında enfeksiyon ajanlarına bağlı ateroskleroz olabileceğini gösteren araştırma sonuçları yayınlanmaktadır. Bu nedenle, başta Chlamydia pneumonia olmak üzere enfeksiyon ajanlarına bağlı aterosklerozu olanlarda uzun süreli antibiyotik tedavisi (makrolid veya azalid grubu antibiyotiklerle) önerilmektedir.

- 1999 yılında, başka hiç bir risk faktörü olmayan hastalarda aterosklerozun sekonder profilaksisinde Homositein testinin yapılabileceği ve normalden yüksek bulunanlarda (> 10-15 mikromol/litre) 0.4 mg/gün Folat + 2 mg/gün B-6 ve 6 mikrogram/gün B-12 vitaminlerinin tedaviye eklenmesinin yararlı olabileceği bildirilmiştir.

- Diyet: LDL-K düzeyi > 100 mg/dl olan hastalara NCEP step2 diyeti (toplam yağ < toplam kalorinin %30’u, satüre yağ < toplam kalorinin %7’si, günlük diyetle alınan kolesterol < 200 mg/gün) önerilmelidir. Bu amaçla yemekleri yapan ve alış verişi yapan aile bireyleri de diyetisyence eğitilmeli ve ayrıca yazılı materyaller de kullanılmalıdır.

- Kan basıncı: Hipertansif hastalara Sodyum kısıtlaması (2-3 gr/gün), vücut ağırlığının azaltılması ve alkol alıyorlarsa en fazla 30 ml/gün ile alkol alımına kısıtlama getirilmesi önerilmektedir.

- Fizik aktivite: Bütün hastalara kardiyak rehabilitasyon programı uygulanmalıdır.

- Sigaranın bıraktırılması: Reinfarktüslerin önlemesinde en önemli husus sigaranın bıraktırılmasıdır. Kısa dönemde %50 risk azalması görülür. Bu amaçla dumansız ev, aile ve iş yerinin sağlanması yararlıdır

- Stresin azaltılması: Strese neden olan durumlardan kaçınılması, kaçınılmayacak streslerin rahatlayarak geçiştirilebilmesi için plan yapılması ve profesyonel hizmetlerin sağlanması