İSLAMCI FEMİNİZM NEDİR?
Feminizmin Doğuşu
Feminizmin Avrupa'daki tarihi gelişimi daha önceki yüzyıllarda feminist diye nitelenebilecek çalışmalar olmasına karşın temelde Fransız ve Amerikan Devriminin gerçekleştiği 18.yüzyıldan başlatılabilir. Marry Wollstonecraft'ın 1792 yılında tamamladığı A Vindication of the Rights of Woman (Kadın Haklarının Müdafaası) feminist düşüncenin ilk önemli eserleri arasında sayılmaktadır. Olympe de Gouges'in les Droits de la femme (Kadın Hakları), Judith Sargent Murrey'in On the equality of the Sexes (Cinsiyetler Arasındaki Eşitlik Üzerine) gibi eserler de bu ilk kuşak feministlerin ortaya koydukları eserler arasında yer almaktadır. Kelime olarak ise ilk kullanımı 1880'lerde Fransa'da Hubertine Auclert tarafından La Citoyenne adlı dergisinde erkek hakimiyetini eleştirmek için ve Fransız Devrimi tarafından vaat edilen kadın hakları ve özgürlüğünü öne sürmekte kullanılmıştır. 20.yüzyılın ilk yıllarında terim Britanya'da ve daha sonra 1910 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde kullanılmıştır. 1920'lere kadar Mısır'da Feminizmin teriminin karşılığı olarak nisaiyya terimi kullanılmıştır. 1 Tarihi süreçte feminizm aydınlanmacı eşitlik idealine kadınları da dahil eden Liberal feministlerden, kadını ve kadınsı değerleri erkek değerlerinin önüne geçiren Radikal feministlere kadar bir dizi ortak noktaları da olsa farklı bakış açılarını taşıyan alt gruplara ayrılmıştır. Feministlerin özellikle de radikal feministlerin kadını "ikincil" konuma iten uygulamaları, öğretilere karşı geliştirdiği ataerkil kavramı feminist jargonda yaygınlık kazanmış bu bağlamda dinler de ataerkillik sıfatından nasibini almıştır. Bu noktada seküler bir dünya tasavvuru ve liberal bir anlayış içinden doğan batı feminizmi din ile de mücadele etme yolunu seçmiştir. Ancak bir süre sonra dine yakınlık duyan ancak feminizmin özgürlük anlayışını benimseyen kadınlar dinin içinde kalarak ancak onun "kadın" bakış açısından yeniden yorumlanabileceğini savunmuş ve talepleri açısından olmasa da dayanakları açısından dini argümanları da kullanan bir feminizm çeşidi ortaya çıkmıştır. Bu gelişmelerin sonucunda batılı ülkelerdeki "Christian Feminism" (Hristiyan Feminizm) benzeri bir hareket olarak müslüman toplumlarda da İslamcı Feminizm akımı gelişmiştir.
İslamcı Feminizm
1990'larda kullanıma giren ve yaygınlaşan İslamcı Feminizm terimi İranlı kadın akademisyen ve yazarlar Afsaneh najmabadeh ve Ziba Mir-Hosseini'nin araştırmasına göre Tahran'da Shahla Sherkat tarafından 1992 yılında kurulan kadın dergisi Zanan'da kullanılmış, Suudi Arabistan'lı yazar Mai Yamani tarafından 1996 yılında, kitabı Feminism and Islamda kullanılmıştır. Türk akademisyen ve yazarları Yeşim Arat ve Feride Acar da terimin Türkçe'deki ilk kullanımını Nilüfer Göle'nin Modern Mahrem (Türkçe'de 1991 İngilizce'de 1996 yılında basıldı) kitabında tespit etmişlerdir. Genel olarak İslamcı feminizm terimi, İslami paradigma içinde telaffuz edilen feminist söylem ve uygulamaları işaret etmekte kullanılmaktadır. 2
Eğitimlerinin bir bölümünü batılı ülkelerde tamamlamış, batı dillerinde eserler kaleme alan çoğu arap dünyası ve hint alt kıtasından akademisyen/yazar kadınların eserlerinde, islami kaynaklar çerçevesinde işlenen ve modern dünyadaki feminist hareketlerin söylemlerinden ve akademik çalışmalardan da faydalanarak işlenen "kadın hakları" ile birlikte İslamcı feminizm söylemi gelişmiştir. Din ile doğrudan bir çatışmaya girmekten kaçınan sözkonusu yazarlar eserlerinde, dinde feminist söylem ile çatışan unsurları, tarihselci perspektiften getirdikleri okumayla geleneksel yorum geleneğindeki evrensel, özcü (essentialist) bakış açısının da ayrıntılı bir eleştirisiyle birlikte tâli bir düzleme yerleştirmektedirler. Batı'da dinle doğrudan çatışan ve dini hem öz hem de tarihi süreçdeki gelişimi itibariyle ataerkilliğin hem kaynağı hem de taşıyıcısı gören feministlerin yanısıra dini öz olarak eleştirmekten kaçınan ancak tarihi süreçte getirilen yorumları ve kurumları eleştiren feministlerden aldıkları ilhamla müslüman feminist yazarlar İslamiyetin kökeniyle, peygamberin erkek oluşuyla ilgili herhangi bir eleştiriye girmekten özenle uzak durmakta ancak tarihi yorumu kıyasıya eleştirmekten geri durmamaktadırlar. Hz. Muhammed'in sözleri yani hadislerin güvenilirlik şartlarını geleneksel otoritelerin kıstaslarının dışında akli kıstaslarla eleştiren ve reddebilen islamcı feminist yazarlar, İslam geleneğinde korunmuşluğu konusunda en ufak şüphe duyulmayan kutsal metin yani Kur'an'daki erkek üstünlüğüne ilişkin bariz ifadeleri o günün Arap toplumunun sosyo-ekonomik yapısının gerektirdiği bir zorunluluk çerçevesinde yorumlamakta, metnin açık anlamından ziyade gizli ya da açık toplumsal hedefi üzerinde yoğunlaşılması gerektiğine inanmaktadırlar.
Türkiye'ye gelince özellikle 90'lı yıllardan sonra özel tv kanallarında artan müslüman kadın kimliğine ilişkin tartışmalar ekseninde İslamcı Feminizm içerisinde değerlendirilebilecek konuların kamuoyuna getirildiğini görmekteyiz. Bu çerçevede başörtüsü, cuma namazı vs. konularında gündeme gelen tartışmalar İslamcı Feminist taleplerin toplumda görünürlük kazandığını da göstermektedir.
Sitenin Amacı
Toplumsal talepleri, dini yorumlama perspektifleri itibariyle İslamcı Feminizm, ister bu akıma taraf ister muhalif olunsun en azından toplumsal dönüşüm açısından incelenmeyi haketmektedir. Bu siteyle bizim yaptığımız çeşitli olaylarla gündeme gelen/getirilen bir konuyu sadece magazin basınınının malzemesi olmaktan çıkarıp hakiki temsilcileriyle ve akademik açıdan incelenmesine bir katkıda bulunmaktır. Bu sebeple konunun hem taraflarının hem de muhaliflerinin yazı, eleştiri ve röportajlarını elimizden geldiğince bu sayfalara taşıyacağız.
NOTLAR
1. Badran, Margot , Islamic feminism: what's in a name?, Al-Ahram Weekly, 17-23 January 2002. bkn.Al-Ahram
2. Badran, Margot , Islamic feminism: what's in a name?, Al-Ahram Weekly, 17-23 January 2002.
YABANCI DİLDEKİ ESERLER
Fatma Mernissi - The Veil and the Male Elite: A Feminist Interpretation of Women's Rights in Islam
Dreams of Trespass: Tales of a Harem Girlhood.
Women's Rebellion and Islamic Memory
Amina Wadud - Qur'an and Woman: Rereading the Sacret Text from a Woman's Perspective ("Kur'an ve Kadın" adıyla Türkçe'de yayınlandı)
Asma Barlas - "Believing Women" in Islam Unreading Patriarchal Interpretations of the Qur'anAbdelwahab Bouhdiba - Sexuality in Islam. Translated by Alan Sheridan.
Jamal Badawi - Gender Equity in Islam: Basic Principles.
Zakia Siddiqui and Anwar Zuberi (eds.) Muslim Women: Problems and Prospects.
Muhammad Zubayr Siddiqi - The Modest Status of Women in Islam.
Fatna A. Sabbah - Women in the Muslim Unconscious
Yvonne Y.Haddad (ed.) - Women, Religion and Social Change
Mazhar ul Haq Khan - Purdah and Polygamy.
Nighat Khan (ed.) - Locating the Self: Perspective on Women and Multiple Identities.
Nicholas Awde - WOMEN IN ISLAM : Anthology from the Qu'ran and Hadith
Paydar Parvin - Women and the Political Process in Twentieth Century Iran.
Leila Ahmed - Women and Gender in Islam (Yale 1992).
Leila Ahmed - Reflections on Women, Feminism and Islam: an historical overview
Margot Badran - Feminists, Islam and Nation (Princeton 1995)
Afshar Haleh - Islam and Feminisms: An Iranian Case-Study. (St. Martin's Press:1998) font>
Lila Abu-Lughod (ed)- Remaking Women: Feminism and Modernity in the Middle East.(Princton University Press:1998)
Zuhur Sherifa - Revealing Reveiling: Islamist Gender Ideology in Contemporary Egypt
Sabbagh, Suha, (ed.)- Arab Women: Between Defiance and Restraint. (Olive Branch 1996)
Ghada Karmi - Women, Islam and Patriarchalism by
Haleh Afshar - Islam and Feminism: an analysis of political strategies
Mai Yamani - Feminism Behind the Veil: traditional roles and modern aspirations of women in Saudi Arabia
Aicha Lemsine Laidi - Women's Rights in Islam: the case of Algeria
Afaf Lutfi Marsot - Muslim Women in Egypt during the 18th and 19th Century
Chibli Mallat - Women and Legislation in the Age of Equality
TÜRKÇE'DEKİ ÇEVİRİ VE TELİF ESERLER
Amine Vedud-Muhsin - Kur'an ve Kadın, İz Yayıncılık
Hidayet Şefkatli Tuksal - Kadın Karşıtı Söylemin İslam Geleneğindeki İzdüşümleri, Ankara Okulu Yayınları
Fatmagül Berktay - Tektanrılı Dinler Karşısında Kadın, Metis Yay.
Cihan Aktaş - Mahremiyetin Tükenişi, Nehir Yay.
Cihan Aktaş - Tesettür ve Toplum, Nehir Yay.
Teslime Nesrin - Bir Kadın Yazgısı, Cumhuriyet Kitapları
Fetna Ayt Sabbah - İslam'ın Bilinçaltında Kadın, Ayrıntı Yay.