|
|
|
|
YAKUTİSTAN
SIBIRYA'NIN SINIRLARI
Asya kıtasının bütün şimal
kısmını tutan bu geniş ülkenin, eski Rus idari bölünüşüne
göre, sınırları şu şekildeydi:
Kuzeyde Şimal Buz Okyanusu; doğuda
Behrenk Boğazı, Japon, Okhctsk Denizleri ve Büyük
Okyanusun bir kısmı; güneyde Çin devleti; Türkistan'ın
Yedisu ve Sırderya eyaletleri; batıda Torgay Eyaleti,
Orenburg, Perm, Vologda ve Arkhangelsk illeri. Görülüyor
ki, Kuzey Türkistan'a veya Kazak iline ait olan Akmela ve
Semipolat eyaletleri de, eski Rus idari bölünüşüne göre,
"Sibir" sınırları içerisine alınmıştır. tşte,
bu sınırlar içinde Sibirya'nın yüzölçümü 12.633.940
km2 teşkil eder. Avrupa kıtasımn yüzölçümü aşağı
yukarı 10 milyon km2 olduğuna göre, Sibirya, Avrupa Rusyası
da dahil olmak üzere, irili ufaklı 2425 devletiyle bütün
Avrupa Kıtasını ve bir parça kırpılmak şartıyle, Asya
Kıtasından İran'ı, Afrika Kıtasından Mısır ülkesini sığdırabilecek
geniçliktedir (Iran'ın yüzölçümü takriben 1.645.000 km2
olup, Mısır'ınki 1.050.000 km2'dir). Sibirya Hindistan'ın
(Hindistan'nın yüzölçümü 4.735.756 km2 dir) dört misli
kadardır.
COĞRAFİ
BAKIMDAN SİBİRYA
Sibirya'nın sahilleri Şimal
Buz Okyanusu'nda 15.900 km, Büyük Okyanus'ta 14.900 km.
uzunlugunda olup, bütün sahillerinin uzunluğu 30.800 km.
demektir. Fakat kıyılar, yılın büyük kısmında, yanaşılmaz
durumda bulunmaktadır. Şimal Buz Okyanusunda sahillere
senede yalnız iki üç ay kadar yanaşılabilir.
Büyuk Okyanus'ta ise, kıyılar
67 ay buz ile örtülü kalır. Sibirya, büyük dev"
nehirlerin memleketidir. Amur ırmağı müstesna olmak üzere,
Sibirya'nın bütün büyük nehirleri ve hatta orta küçük
ırmakları, güneyde yüksek Asya'yı Lizey Asya'nın alçak
ovalarından ayıran dağ sisteminden ve oralardaki
buzullardan (cümudiyelerden) çıkarlar ve şimale dogru
akarak, Şimal Buz Okyanusuna dökülürler. Büyük
nehirlerin havzaları gayet geniş olup, pek çok ırmakların
ve çayların sulannı toplamaktadır. Mesela, Obi'nin havzası
2.594.076 verst kare (Bir verst: 1.067 km.'dir); Yenisey'inki
2.241.590 verst kare; Lena'nınki 2.092.270 verst kare;
Amur'unki (Rusya içerisindeki kısmı) 880.547 verst kare;
trtiş'inki 877.885 verst kare genişliğindedir.
Nehirlerin uzunluklarına
gelince, Lena'nın uzunluğu 4.802 küsur km; Yenisey'inki
4.268 küsur km; Obi'ninki (kendisini teşkil eden Katun ve
Biy ırmaklarının kavşagından itibaren) 3.415 küsur km;
trtiş'inki (yukarı akımında Kaıa trtiş adını taşıyan
kısmıyle birlikte) 4.055 küsur km.; Step ırmaklarından
trtiş'in sol kolu olan Tobol'u 1.707 küsur km zikretmeliyiz.
Yukarıda saydığımız nehirler ve onların birçok kolları
tamamiyle gemi işletmeye elverişlidirler.
Sibirya'da göller de pek çoktur.
Bunların bazılarının suyu tatlı, bazılarının tuzlu ve
kimisinin de acı tuzludur. îçinden tuz çıkarılan göller
de az değildir. Asya kıtasının en büyük tatlı su göllerinden
biri olan Baykal Gölü de Doğu Sibirya'da bulunmaktadır ki,
boyu 642 küsur km olup, eni bazı yerlerde 85 küsur km kadar
çıkar.
YAKUTİSTAN'IN
KİMLİĞİ
Yakutistan Sovyet Sosyalist'
Cumhuriyeti (Saka Yeri) 27 Nisan 1992 yılında kurulrnuştur.
Doğuda Habarovsk Magadan
eyaletleri, güneyde Çita ve Amur eyaletleri, batıda
Krasnoyarsk ülkesi, trkutsk eyaleti, kuzeyde Laptivih ve Doğu
Sibirya denizleri.
Başkent: Yakutski.
Yüzölçümü: 3.103.200 km2.
Ekonomi: Kömür, demir, elmas,
gümüş, kerestecilik, kürk hayvancılığı.
Nüfus: 1.281.000 (1990 sayımı).
Nüfusun % 90'ı merkezdeki bölgelerde,
Yakutsk ve Vilüysk şehirleri civannda yerleşmişlerdir.
Moskova sömürgelerinin hepsinde oldugu gibi burada da yerli
ahalinin yüzdesi yıllar geçtikçe düşmekte, kolonize
etmek için ge tirilen Rus nüfusu artmaktadır.
1926'da % 82.3 Yakut, % 10.4
Rus 1956'da % 56.4 Yakut, % 35.5 Rus.
YAKUTLARIN
(SAKA) MENŞEİ
Yakutlar, Orhun kitabelerinde
Kurıkan adıyla geçmektedir. Daha sonra kuzeye çekilmişler
ve ana Türk kütlesiyle bağları kopmuştur. Dillerinin, Tüırkiye
Türkçesinden ve diğer şivelerden çok farklı olmasının
sebebi de budur.
YAKUTİSTAN
(SAKA)'DA OYMAKLAR VE TARİHİ
Bu Türk boyu, 610 yy.'da
Baykal çevresinde, Selenga Irmağının aşagı kıyılarında,
Angara ve Lena Irmaklarının yukarı bölgelerinde yaşarlardı.
Bu çevrede, istihkam
harabeleri, kurgan mezarlar, kayalardaki resim, Orluın
harfleriyle yazılar, sulama kanallan, arklar vardır.
A. P. Okladnıkov Yakutların
Kurıkanların ahfadı olduğunu kabul etmektedir.
Yakut ülkesine güneyden Türk
boylarının göçü asırlarca sürmüş, gelenler yerli
kuzey ulLislarını da yavaş yavaş Türkleştirmiştir.
Ruslar Yakutistan'a 17. yy.'da
sokulmaya başladılar. 1620-1630'da istilalarını tamamladılar.
O devirdeki Yakut boyları:
— Kangalas
— Naın
— Megin
— Baragon
— Betun
— Baturus
En büyüğü Kangalas boyu ve
onu beyi Tigin Toyon idi. Lena kıyısında nuıstahkem bir
kalesi vardı. l636-l637 yıllarındaki Yakut ayaklanmasını
bastıran Rus askerleri bu kaleyi ancak iki gün uğraştıktan
sonra alabildiler.
Yakutistan'da Rus egemenligi
tam olarak yerleştikten sonra idarî taksunat eski kabile (CON)
ve oymak (AYMAH) teşkilatı gözönünde tutularak kuruldu.
17. yy.'da Yakutlarda kabile teşkilatı
tamdı. Her boyun;
— Damgası
— bayragı,
— askeri parolası
— "kuş"u vardı.
Kangalas boyunun kuşu "BARILAS"
idi. Yakut damgaları başka Türk boylarınınkiyle aynıdır.
Çarlık devrinde siyasî suçlular
buraya sürülüyorlardı. Bu sürgünler Yakutlar için batı
kültürünün havarileri oldular.
Bunlardan "OBLASTNİKİ-ÜLKECİLER"
denilen büyük bir grup;
Sibirya'nın geniş
muhtariyetli ülke, Matta Rusya'dan ayrılıp müstakil devlet
olması fikrini yazıyorlardı. Bunların ideologları:
G. Potanın (1835-1920)
N. M. Yadrintsev (1842-1894)
Bunların Yakut aydınlarına
tesiri büyük olmuştur.
17 yy.'dan beri Rusların
getirdiği medeniyet!..
— Hıristiyanlık,
— Kilise,
— Papaz,
— içkiden ibaretti.
Yakutların bilmediği çiçek
ve frengi hastalıklarını Ruslar getirmişti.
1905 ihtilali Yakutlara hürriyet
ve millî kültür alanında çalışma imkanını verdi.
"YAKUT MÎLLÎ BlRLİĞİ" kuruldu.
31 Aralık 1906'da Yakut
milliyetçilerin aldıkları kararlar, Rusya'daki en liberal
partilerin istediği siyasî ve iktisadî haklardan farksızdı.
Rus kolonistleri kilise ve
manastırlar tarafından zorla alınan ve müsadere edilen
Yakut topraklarının idaresini istiyorlardı.
4 Ocak 1906 "Yakut Birligi"nin
Merkez Komitesi kuruldu.
— Birlik Yakut halkına
beyannameler neşretti.
— Rus iclaresinden ayrı
mahallî idare kuruldu.
5 Şubat 1906 Yakutistan
eyaleti kongresi toplandı.
Ruslar bundan ürktü ve
Yakutistan'da sıkı yönetim ilan etti.
Birlik'in Merkez Komite üyeleri
tutuklanarak ağır ceza mahkemesine verildiler. Yakut eyaleti
valisi Bulatov bildiri yayınlayarak bu tür hareketleri a.sker
kuvvetiyle bastıracağını ilan etti.
Yakut dili Türk dilinin ayrı
ve müstakil bir lehçesidir.
Yakut dili, başka Türk lehçelerine
nazaran, Monolit (yekpare)'tir. Yakut dili bütLin doğu ve
kuzey Sibirya uluslan arasında anlaşma için müşterek
dildi'
Ru.s .sömürge idaresi
memurları da Yakut Türkçesi konuşuyorlardı. Rus yazarları
Yakut Türkçesi hakkında "Sibirya'nın Fransızcası"
derlerdi.
YAKUTSKÎY KRAY Rusça, Yakut Türkçesi
gazete. İleri gelen yazarlar;
— Nikifirov
— Kulakovskiyşair (Şamanın
Rüyası, Aydınlara Açık Mektup)
— Sofranov
Yakut yazarları, siyasî
fikirler bakımından, Rusların Garpçı (Zapodnik) ve halkçı
(Norodnik) sosyalistlerine yakın milliyetçi aydınlardı.
1912'de neşre başlayan
"Saka Sangata" adlı edebî dergide çok değerli
edebî yazılar yayınlanınıştır.
1917 inkılabı Yakut aydınlarını
ümitlendirdi. înkılapçı Ruslarla, Yakut Eyaleti Komitesi
kuruldu.
5 Mart 1917 Yakutistan'da
iktidar bu komitenin eline geçti. Kulakovsiy ve arkadaşları
"topraklı millî muhtariyet" istediler. Kolonist
Rusların yardımıyla komünistler iktidarı ele geçirdi.
1920-1921 Yakutlar millî hükümet kurdu. Komünistlere karşı
savaştı.
Moskova'nın büyük ordusu,
KOLÇAK'ın mürteci ordusunu mağlup etti. Yakutistan'ı i.stila
etti.
Saka (Yakut) milliyetçileri
Ruslarla barış yapıp "Yakut Ülkesi Sovyet Sosyali.st
Muhtar Cumhuriyeti"ni kurdular.
1904'te Rus kolonistler siyasi
sürgünlerle birlikte % 5.5. 1970'te bu sayı % 36.
Sovyet devrinde Yakutistan'da
ana dillerinde egitim, kültür hareketi Çarlık devrine göre
çok ilerlemiştir.
1934 Pedagoji Enstitü kurulmuş,
yerlilerden pek çok öğretmen yetiştirilmiştir.
1956 Bu okul üniversiteye
çevrildi.
Dil ve edebiyat, tabiî
ilimler, coğrafya, jeoloji, zooteknik fakülteleri kuruldu.
Son verilere söre Yakutistan'da okuma yazma bilmeyen kalmamıştır.
