|
|
|
|
TÜRKMENÎSTAN CUMHURİYETİ
Yüzölçümü : 448.000
km2
Nüfusu : 4.500.000 (1991 Verilerine göre)
Başkenti :Aşgabat
Türkmenler daha çok Güneybatı
Türk ya da Oğuzca gurbuna giren ve Azeri Türkçesiyle Türkiye
Türkçesine yakın bir dil kullanmaktadırlar. Bu dumm onları
Orta Asya Türk halklarından ayırır.
Türkmen Türkçesi Türk dilleri
ailesinin güneybatı yada Oğuz grubundandır. Oğuz grubu ,
Türk dili ve lehçeleri iki alt gruba ayrılır.
a) Doğu Oğuzcası
b) Batı Oğuzcası
Türkmen Türkçesi ; Doğu Oğuzcasını bugün tek başına
temsil eder. Batı Oğuzcası ise Türkiye Türkçesi, Azeri türkçesi
ve Gökoğuz yazı dilinden oluşur.
Türkmen Türkçesi, Selçuklu Oğuzları gibi Batıya göç
etmeyip anayurtta kalan Oğuz Türklerinin dili olarak gelişmiştir.
Türkmen adına ilk olarak Kaşkarlı Mahmudun sözlüğünde
rastlanır.
Türkmen Türkçesi , bugün Türkmenistan dışında Özbekistan,
Kazakistan ve Tacikistan Cumhuriyetleri ile Karakalpak Özerk
Bölgesinde ve Kuzey Kafkasya'da Stravropol bölgesinde konuşulur.
|
Türkmen
Türkçesi
|
Türkiye
Türkçesi
|
Türkmen
Türkçesi
|
Türkiye
Türkçesi
|
Türkmen
Türkçesi
|
Türkiye
Türkçesi
|
|
ata
|
baba
|
doğan
|
kardeş
|
malamat
|
mahçup
|
|
avrat
|
eş
|
ece
|
ana
|
oturgaç
|
sandalye
|
|
balak
|
pantalon
|
fahir
|
fakir
|
partal
|
elbise
|
|
cevher
|
maydonoz
|
gülü
sumka
|
halı
çanta
|
seklem
|
yarım
|
|
cılga
|
dar yol
|
havel
|
evet
|
sıpbak
|
terlik
|
|
çaynık
|
çaydanlık
|
kişelemek
|
kovalamak
|
suret
|
fotograf
|
|
çemçe
|
kaşık
|
köynük
|
entari
|
yağlık
|
eşarp
|
Bazı kaynaklara göre "Türkmen"
"Ben Türk" anlamına geldiği savunulmakla beraber
Iran, Irak, Suriye, Anadolu Türkmen boylarma ait olanlar içinde
"Türkmen" deyimi kullanılır. Türkmenler, Türklerin
Oğuz soyundadırlar. Ancak, Türkmenleri diğer Ona Asya Türklerinden
ayrı tutmak elbetteki olanaksızdır.
Özellikle Safevi Türk hükümdarı Nadır Şah'tan sonra
tranlıların saldırılarına uğrayan Türkmenler 1835 ten
sonra Merv bölgesine doğru yayılmaya başlamışlardır.
1860'da da Kuşid Han'ın önderliğinde FARSLARI yenilgiye uğratmışlar
ve bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir.
Ancak, 1873 te Ruslar Hive'yi işgal etmişler ise de daha
sonra Ruslar yenilgiye uğramışlardır. 1916 da başlayan Türkistan
ulusal ayaklanması devam etmiş, 1920'de de Hiveyi tamamen işgal
etmişlerdir. 1924'te de Türkmenistan SSCB kurulmuşlur.
7 Ocak 1990 Tarihinde ise Türkmenistanda, seçimler yapılmış,
resmi dil Türkmence kabul edilmiş, 22 Haziran 1990 tarihinde
Türkmenistan egemenliğine, 27 Ekim 1991 tarihinde de bağımsızlığına
kavuşmuştur.
Coğrafi Konumu
Bağımsız Türkmenistan
488.100 km2 yüzölçümüne sahiptir. Türkmenistan
35-43. Kuzey enlemleri ile 53°-67° doğu boylamları arasında
yer almaktadır.
Türmenistan, Iran, Afganistan, Özbekisıan, Kazakistan ve
Hazar Denizi ile çevrilidir.
Başkenti Aşgabad'dır. Nüfusu (1993): 4.254.000 dır. bu nüfusun:%
72Türkmen, % 8 Rus, % 9 Özbek,% 11 KAZAK-TATAR'dır. Nüfusun
% 48 şehirlerde, % 52'side köylerde yaşamaktadır. Nüfus
artışı 1.17 dır. Ortalama yaş seviyesi 68-70 civarındadır.
Türkmenistan'da km2'ye 111 kişi düşmektedir.
Bugün dünyada yaşayan Türkmenlerin 2,5 milyonu Türkmenistan'da,400.000
Afganistanda, 500.000 iranda, 500.000 üzerinde Irak'ta,
600.000'e yakın da Türkiye'de bulunmaktadır.
Türkmenler dillerinin korunmasına yüzde 99 bağlıdırlar.
Ekonomi
Türkmenistan topraklannın büyük bölümü çöldür. Tarıma
elverişli toprakları sadece % 3'tür. Türk Cumhuriyetleri
arasında Özbekistandan sonra ikinci pamuk üreticisi ülke
durumundadır. Bitki örtüsü yönünden yoksuldur. Ancak
zengin maden yataklarına sahiptir. Buğday, sebze, üzüm,
kavun, karpuz, yetiştirmektedir.
Bu ülkenin başlıca doğal kaynaklan; doğal gaz, krom,
sodyum sülfat, sülfür, kurşun, galyum, krom, bentonit,
petrol. Enerji üretimi doğal gaz çevrimli santrallarla yapılmaktadır.
Yıllık üretim 15 milyar kwh dır.
Tarım ve Hayvancılık
Türkmenistan milli gelirin %
48'ini tarım sektöründen alır. Bu nedenle bir tarım ülkesi
görünümündedir.Ceyhun (Amu Derya) Irmağının getirdiği
alüvyonlu topraklarda tarımın yapılmasına elverişlidir.
Özellikle toprak ve iklim koşulları sulamayı zorunlu kılmaktadır.
Türkmenistan'da tarımsal üretimin büyük bölümü kolhoz
ve sohvozlarda (devlet kuruluşları) yapılır. En çok pamuk
üretimidir ve onu tahıllar ve yem bitkileri izlemektedir. Şeker
pancarı, seracılık da önemli yer tutar. Hazar kıyıları
subtropik iklime sahip olup meyvecilik önemlidir. Ve ülkede
gıda sanayi %14 paya yükselmiştir. Türkmenistan'da küçükbaş
hayvan yetiştiriciliği gelişmiş olup Astragan Kürk yapımı
ileridir.
Sanayi
Türkmenistanda ağır sanayii
merkezi planlama yürütmekte olup, silah ve ağır sanayiye
öncelik verilmektedir. Özellikle 1994-1995 sonrası, petrol
rafinerileri, gaz çıkarılnıası, kimya sanayii ve makine
imalatı, gübre, tekstil ürünleri ve Hazar Denizinde sülfür
endüstrisi gelişme göstermiştir. Bu sektör genelde doğal
kaynaklara, enerji ve Pamuk'a dayaldır. İki büyük petrol
rafınerisinin yıllık kapasitesi 55 milyon tondur. Çimento,
suni gübre, bira, konserve, meşrubat, et sanayi, süt
sanayi, yem sanayi önemli gelişmeler göstermiştir. Makine
endüstrisi, petrol makinaları, vantilatör ve buldozer'dir.
Ulaştırma
Türkmenistan ulaşımını, demiryolu, karayolu, havayolu ve
deniz yoluyla yapmaktadır. Demiryolları, ağının uzunluğu
2.138 km dir. Yük taşımacılığı demir yollarına kaydırılmış
olup bu yolların hir hölümü de çift hatlıdır. Türkmenistan
demiryolları İngiltere Rusya-Çin hattı üzerinde önemli
bir bağlantı noktalarınını, ileride oluşturacaktır.
Karayolu: Türkınenistanda 21.400 km uzunluğunda bir
karayolu ağı bulunmaktadır. Deniz yolu olarak Hazar Denizi
kıyısındaki Krasnovodsk (Türkmenbaşı) limanı önemli
bir ulaşım merkezidir. îleride nehiryollarıy'a Avrupa'ya
bağlanması düşünülmektedir. Havayolu ulaşımı ise Aşgabat
Türkmenbaşı hava limanından yapılmaktadır.
Eğitim
12 Nisan 1993 tarihinden itibaren Kiril harfleri bırakılarak
belli bir süreç sonra Latin harflerine (alfabesine) geçilmesi
kararlaştırılmıştır.
Türkmenistan'da 8 yıllık zoruıılu eğitim bulunrnaktadır.
Ayrıca 8 yıllık meslek okulları ve bunlara bağlı 4 yıllık
yüksek eğitim okulları vardır.
Ülkede Makdum Kulu Devlet Üniversitesi ve Türkmenistan
Bilimler Akadenıisi mevcuttur.
Mahdum Kulu :18. asırda yaşamış
milli şair ve düşünür. Türkmenlerin en büyük şairi
kabul ediliyor. Bütün Türkmenler onun üzerine titriyorlar.Şiirleri
, 18. yüzyıldaki Türkmen hayatının aynası durumunda. Şiirlerinde
çağın iç ve dış sorunlarını , Türkmen halkının çektiği
sıkıntıları işlemiş.
Sağlık ve Sosyal Güvenlik
Sağlık hizmctleri tamamen devlet tarafınndan verilmekte
olup, askeri ve demiryolu personeli kendi kurumları tarafından
bıı hizmeti almaktadır.
Sağlık sektörü dört bölümde yürütülmckledir.
a- Araşıtrma hastahaneleri,
b- îl şehir düzeyinde sağlık kuruluşları, doğumevi ve
dispan.serleri
c- îlçe düzeyinde sağlık kuruluşları
d- Köylerde, köy hastalıaneleri, doğumevleri
Bunlann yanında koruyucu sağlık hizmetleri de sağlık sektöründe
önemli yer tutar.
Türkmenistanda sosyal yardımın
büyük çoğunluğu emekli fonundan karşılanmaktadır.
Emekli ve Sosyal Güvenlik
fonları çalışırken Maliye Bakanlığının kestiği
kesintilerle ödenmektedir.
Para birimi Manat'tır. Yönetim şekli cumhuriyettir.
Türkmenistan'a T.C. tarafından büyük yatırımlar götürülmüştür.
Türkmenistan, BM'e diğer uluslararası kuruluşlara üyedir.
Devlet Televizyon Kuruluşu
vardır. Özel televizyon yayını bulunmaktadır.
