|
|
|
|
ÖZBEKİSTAN CUMHURİYETİ
1 Eylül 1991 tarihihinde bağımsızlığına kavuşmuştur.
Yüzölçiimü :447.004km2
Nüfusu : 21.700.000
Başkenti : Taşkent
Tarihi
Bugün Özbek nüfusu 21 milyon
yediyüzbine ulaşmaktadır. Tarihi kaynaklara göre (Ebül
Gazi Bahadır Han) Altun Orda Beyi Özbek'in adından
gelmektedir. Özbek Han 1313-1340 de Altun Ordu Devletinin başına
geçer. Böylece de bu birliğe Özbekler denir. Daha sonra da
belli bir Türk topluluğunun adı olarak kullanılır. Özbekçe
Uygur Türkçcsi ile Çağatay bölümüne girer. Yapılan bir
araştırmada Altun Orda Hanlığını kuran ünlü hükünıdar
Cengiz Hanın Torunu Batıı Handır. 1319 da Tuna boylarına
ve Edirne'ye kadar gelir. 1335 de ise Azerbaycan seferine çıkar.
Ünlü gezgin Ibn Batuta, Özbek Handan bahseder ve geniş ülkeleriyle,
güçiü ordusunun olduğuna deginir.
Bu dönemde bıitün Kıpçak boylarında Türkçe konuşukluğu
bilinir. 1428-1468 tarihleri arasında Özbekler bir biriyle
çok yakın dayanışma içine girmiçler ve 1500-1510'da
Maveraünnehir bölgesini ele geçirmişlerdir. Ancak 1740'ta
Iran Hükümdarı Buharayı ele geçirmiş ve buradaki Özbek
Hanlığına son venniştir. Buhara'nın başına 1753'te
Muhammed Rahim geçmiş bıı dönem 1920 ye kadar sürmüştür.
1924'te ise bugünkü Özbekistan Cumhuriyeti kurulmuş, ancak
1945'ten sonraki yıllarda Rusların denetimine girmiştir. Özbekistan'da
Kongrat, Nagman, Mangıt, Toyaklı, Savay, Barın, Üç Urug,Burgut,
Arlat, Kanglı, Baştaş, Karakalpak gibi boylar bulunmaktadır
ve bunlar Özbekistan'ı oluşturmaktadırlar.
SSCB çöküşüyle birlikte Özbekistan 20 Haziran 1990 da
ege-menliğini 1 Eylül 1991 de de bağımsızlığını almıştır.
Coğrafi Konumu
Bağımsız Özbekistan'ın
447.400 km2 lik bir yüzölçümü bulunmaktadır. Özbekistan
37°-45 Kuzey enlemleri ile 56°-73° doğu boylamları arasında
yer almaktadır. Özbekistan; Kazakistan, Tacikistan,
Afganistan Kırgızistan ve Türkmenistan'a komşudur.
Başkenti Taşkent'tir. Nüfusu : 21.700.000'dur.
Önemli şehirleri, Semerkand, Buhara, Hive, Andıcan, Hokand,
Navrangon, Karşı, Urgenc, Nukus'dur.
Önemli nehirleri: Surhanderya, Serabat, Karaderya, Zerefşan,
Koskaderya ve Sah dir. En büyük gölü Araldır. Diğer
Ortaasya Türk Cumhuriyetlerinde olduğu gibi iklimi, yazları
sıcak ve kurak kışlan soğuk ve karasal iklimdir.
özbekistanda nüfus yoğunluğu
Özbek Türkleri: %69
Rus: %10
Tatar Türkleri: %4.2
Kazak Türkleri: %4.2
Diğer: %7.2
Tacik: %3.9
Karakalpaklı: %1.6
Kent Nüfusu: %50
Kırsal Nüfus: %50
Özbekistan'da km2: 49 kişi düşmekte olup, ortalama yaşam
süresi 69.5 yıldır ve nüfus artışı (2.6) ile yüksektir.
Dillerine bağlı Özbekler milli kimliklerini güçlendirmişlerdir.
Ekonomi
1991'den sonra bağımsız Özbekistan
Merkez Banka.sı kurulmuştur. Özbekistan çok zengin yeraltı
kaynaklarına sahiptir. Altın, doğalgaz, alimünyum,
tungsten, kömür, mermer, yatakları ön sıradadır. 1991
verilerine göre yılda 41. milyar m3 doğalgaz üretilmektedir.
Dünyanın kaliteli altını burada üretilmekte olup yıllık
80 ton altın üretimiyle yerini almaktadır. Bakır
rezervleri 800 milyon ton, olarak varsayılmaktadır. Kömür
üretimi yıllık 6 milyon tondur.
Tanm ve Hayvancılık
Özbekistan karasal iklime
sahiptir. Bu nedenle ülkenin % 9'u tarıma elverişlidir. Özbekistanda,
pamuk önemli yer tutmakta ve dünyanın dördüncü pamuk üreticisidir.
Özbekler buğday, meyve, sebze, ipek, pirinç, yetiştirilmektedir.
Ekonomik yapısı ise tarım ağırlıklıdır.
Nüfusun % 30'u tarım sektöriinde çalışmaktadır. Tarımsal
üretimi kolhozlar, solhozlar, meşhozlar (devlet kuruluşları)
aracılığıyla yapılmaktadır.
ÜIke ekonomisinde hayvancılık da önemli yer tutmaktadır.
Sığır, koyun, keçi ve kümes hayvanlan vardır. Yıllık yün
üretimi 1994 verilerine göre 20.000 ton civarındadır. Ve
özellikle astragan kürk koyunculuğu büyük önem kazanmıştır
ve ihraç edilmektedir.Özbekistan sanayisi daha çok
petrokimya ağırlıklıdır ve yılda 1.5 milyon ton gübre
üretmektedir. Ayrıca pamuk üretimine dayalı olarak kimya
sanayii de gelişmiştir.
1990 yılı verilerine göre: Sanayi % 35, tarım % 34, inşaat
% 14, ulaşım % 5 ve diğerleri % 12 dir.
Hafif sanayi ürünleri ise ipekli ve pamuklu kumaşlardır.
Aral gölü kıyısında havyan üretme ve işleme tesisler
bulunmaktadır.
Ulaştırma
Özbekistan Cuınhuriyeti gelişmiş
bir ulaşım ağına sahiptir. Ulaştırma sisteminin temeli
karayoludur. Demir yoluyla da Çin'e bağlanmıştır ve Türkmenistan,
İran üzerinden ortadoğuya yeni bir demirolu yapılmaktadır.
Karayolu uzunluğu: 69.300 km'dir. Başkenti Taşkent,
Ortaasya'nın havayolu merkezidir ve sekiz hava alanı
bulunmaktadır.
Eğitim
Özbeklerin ilk eğitimleri
mekteplerde ve medreselerde olmakta idi. 1912 de Buhara Emiri
yeni sistem okulların açılmasını sağlamıştır. Sovyet
baskılarına karşın Özbekler dillerini ve kültürlerini
korumuşlardır. Şu anda Özbekistanda 4 binin üstünde,
okul, 4 milyonda öğrenci olduğu istatistiklerde
verilmektedir.
Özbekistanda ilköğretim önce 5 yıl, daha sonra da 7 yıla
çıkarılmıştır.
Ancak yeııiden yapılan düzenlen]e ile ilköğrctim 8 yıla,
ortaokul ise 11 yıla çıkarılmıştır. Halkın eğitim düzeyi
oldukça yüksektir.
Özbekistan'da Semerkant Devlet Üniversitesi Eğitim hayatında
önemli yer tutmakta ve bütün Enstitüleri içinde
toplamaktadır.
Sağlık ve Sosyal Güvenlik için 1992-1993 yıllanndan sonra
Özbekistan'da fonlar oluşturulmustur. Ayrıca yaşlılık,
sakatlık ve aile yardımları için işlemlere başlanınıstır.
Devlet Sigorta Fonu kurulmuştur.
Sağlık hizmetlerini devlet tekelindedir. Bu hizmetler
hastahaneler, doğumevleri ve dispanserler eliyle yürütülmektedir.
Turizm: Diğer Orta Asya Türk
Cumhuriyetleri düzeyindedir.
Para birimi : Sum'dur.
Kişi başına milli gelir (1990'da-1579 Ruble) dir.
Siyasi Partiler:
Ülkede halen Halk Demokratik Partisi ile Vatan Terakkiyet
Partisi bulunmaktadır.
İlk parlamento seçımleri 1994 te yapılmıştır. Yönetim
biçimi cumhuriyettir.
Özbekistan Cumhuriyeti AGIK, B.M. ve diğer uluslararası
kuruluşlara üyedir.
Özel televizyon kuruluşu bulıınmamaktadır. Devlet
tekelinde bir Özbekistan Devlet Televizyonu ve Yayın Kuruluşu
vardır.
GUR-I EMİR:
Özbek Türkleri
,Timur'un türbesine 'Gur-ı Emir' diyorlar. Bina, yeni yapılmış
gibi. Mavi çini kubbe ,öğle güneşinin yakıcı sıcağında
pırıl pırıl parlıyor. Kubbenin çevresini saran geniş kuşak
üzerinde Allah kelamı yazılı.
Timur türbeyi daha sağlığında Türk mimar Mehmetoğlu
Mahmut'a on dört yılda yaptırmış.Türbenin taç kapısındaki
mavi çinileri seyretmek insana doyumsuz bir zevk veriyor.Türbenin
Taç kapısından geçerken gayrıihtiyari , Yıldırım
Beyazid ile Timur arasında geçen ve Türkün Türkü
boğazladığı Ankara savaşını (1402) üzülerek hatırlıyorum.
Türbrnin taç kapısından içeri girdiğimizde karşımıza
altı mesar çıkıyor. türbenin kıble tarafında şahane
bir mihtap var. Tam orta yerde koyu yeşil mermerden yapılmış
mezarda ,"Biz ki, milletlerin en eskisi ve en büyüğü
olan Türkün başbuğuyuz !" diyen Timur yatıyor. Baş
ucundaki diğer büyük mezar ise hocası Seyyit Bereke'ye
ait.SAgında,solunda ve ayak ucunda diğer kabirler var. ( 1 )
ULUĞ BEY
(Semerkant
1394-Horasan 1449)
Timur'un
torunu, Şahruh'un oğlu sarayda özel eğtim gördü.Çağının
öğretim gelenekleri,ne uyarak önce din bilgilerini ,sonra
mantık ve Astronomi konularını öğrendi. 1409'da babsının
yardımıyla Semerkan hükümdarı oldu.Osamnlılar ile yakın
ilişkiler kurdu. Ülkesinde çıkan bazı ayaklanmaları bastırdı.Horasan
başına geçerek ayaklanan oğlu Abdüllatif tarafından öldürüldü.
Çağının ünlü bilginlerini saraya toplayan Uluğ Bey ,
astronomi, ve matematik alanındaki çalışmalarıyla ün
kazandı. Yıldızlarin ve ayın hareketlerini gösteren
tablolar düzenledi. Yaptığı zayiçe kendisinden sonra
gelenlerin başvurduğu anakaynaklardan biri oldu. Zic-i Uluğ
Bey (Uluğ Bey Zayiçesi ) adlı eseri batı dillerine çevrildi.
Yıldız Yılının
Uzunluğu
|
ULUĞBEY'e
göre
|
365 gün
|
6 saat
|
10
dakika
|
4
saniye
|
|
Gerçekte
|
365 gün
|
6 saat
|
9
dakika
|
6
saniye
|
Ayrica ULUĞBEY
gezegenlerin yıllık hareketlerini günümüzü verilerine
cok yakın hesaplamisti. Uluğbey'in kurduğu rasatane
devrinin en mükemmel en modern rasatanesiydi.
