|
|
|
|
KIRGIZISTAN CUMHURIYETI
31 Ağustos 1991
tarihinde bağımsızlığına kavuşmuştur
Yüzlçümü : 198.500 km2
Nüfusu : 4.700.000
Başkenti : Bişkek
Tarihi
Dört büyük Orta Asya
Türk halklarının en küçük grubünu Kırgızlar oluşturur.
Orta Asya'da yaşayan Kırgızlar, tüm Kırgızların yüzde
90'ını kapsar. Doğu Türkistan'da 80.000, Afganistan'da
25.000 Kırgızın yaşadığı tahmin edilmektedir.
Kuzey Türkleri ya da Doğu Hun grubuna ait bir dili konuştukları
bilinmektedir.
Çin kaynaklarına bakıldığında Kien-Kun, Ki-Ku gibi
adlandırmalar, Kök Türk metinlerinde Kırkız, Tibetçe'de
gir-Kiz şeklinde geçtiği görülür. Söylencelere göre Kırgızlar
"Kırk Kiz" ya da "Kır-ları (Dağları)
gez" anlamına gelen Kırgız'dan geldiği varsayımı MÖ:2-l
asırlarda Hunlarla ilgili anlatılan olaylarda görülür. Kırgızlar
Tanrı Dağlannın doğusu ile Tannu-Ola arasında ortaya çıkmışlardır.
Tarihi kaynaklara göre ise Kırgızlar 13. yüzyıldan sonra
da bugünkü yurtlarına gelmişlerdir. Kırgızlann mezar taşlan
üzerinde ve Yenisey Irmağı boylarında yapılan kazılarda
yukarı Yenisey Irmağı bölgesinde yaşadıkları görülmektedir.
Kırgızlar 9. yüzyılda Uygur Kaanı'nı öldürerek Türk
devletinin başına geçmişler, önce Özbek hakimiyetini
daha sonrada Kazak egemenliğini kabul ederek birlikte yaşamlarını
sürdürmüşlerdir. Arkasından da Kalmukların egemenliğine
girmişler ve Tanrı Dağlarının batısına göç etmişlerdir.
1207 de Cengiz Han Moğalistanı hakimiyeti altına aimıştır.
Kırgizlar 1700 yıllarınc:a Hokand Devletinin egemenliğine
girmişler ve çoğunluğu alarak devlete elkoymuşlardır.
1876 yılında Hokand Rusların eiine geçmiş, 1924 te Kara Kırgız
Özerk Oblast'ı kurulmuş, 1926'da Özerk Cumhuriyet,
1936'dadaSSCB katılmışlardır. Kırgızlar, 15Ağustos
1990'da egemenliklerine, 31 Ağustos 1991'de de bağımsızlıklarına
kavuşmuşlar ve tarihin her döneminde dillerini korumuşlardır.
Kırgızlar % 98 dillerine bağlı olmuşlardır.
Bu konuda Manas Destanı'nın büyük yararını ve etkilerini
görmüşlerdir. Zaten Kırgız dilinin bu denli sağlam
kalmasınının nedenide Manas Destanı'dır.
MANAS DESTANI
Kırgız türkleri'nin
millie destanı,500.000 beyte yakındır. Dünyanın en büyük
destanıdır.Kırgızların aşamalardan geçerek
bütünlük kazanmasını anlatır.
Hükümdarları Karahan ölünca, Kırgızlar Kamlukların
egemenliği altına girerler. Karahan'ın oğullarından Çakıp,Altaylara
göçer,Kırgız Türkleri'nin bağımsizlığını sağlayacak
çalışmalara başlar.Bir gece Kırgızları kurtaracak
kahramanın yeni doğacak oğlu olduğunu rüyasında görür.Bir
süre sonra doğan oğluna Manas adını verir. Çocuğun bazı
olağanüstü özellikleri olduğu görülür.Çevresinde
toplanan halk ile birlikte kamluklara karşı başarılı saldırılar
düzenler.
Altaylarda yaşayan Kırgızlar Manas'nın bu olğanüstü başarılarını
duyunca ona katılırlar.Manas Kırgız bağımsızlık savaşının
önderi olur ancak yapılan üyük savaşta ölür.Halk oğlu
semeteyi başkanlığa seçer.Burada destana yeni bir olay
eklenir.Semetey, Afgan hanının kızı Ayçürek'i sever. Han
kızını vermek istemez.Bu yüzden kanlı çarpışmalar
olur.Semetey savaşta üstün gelir. Ayçürek ile evlenir.
Destanın üçüncü konusu aile içi çarpışmalardır.
Sonunda Manas'ın torunu Seytek birçok kahramanlık göstererek
Kırgız hanı olur. Kırgızlar bağımsızlıklarını kazanırlar.
Dil bakımından zengin bir kaynak olan Manas destanı ,
folklor bakımından da önemlidir. Şamanizmin derin
etkisinde olan destan Sayakbay Karalay tarafından toplanarak
düzenlenmiştir.
Coğrafi Konumu
Kırgizistan'ın yüzölçümü
198.000 km2 dir. Kuzeyde Kazakistan Güneydoğu ve doğusunda
Çin Halk Cumhuriyeti, Batısında Özbekistan ve Güneybatısında
da Tacikistan bulunmaktadır.
Kırgizistan coğrafi konum olarak 71°-80° doğu boylamları
ile 39*-43* Kuzey enlemleri arasındadır. Kırgızistan'ın yüzey
şekilleri gencllikle dağlıktır ve ekili alanları azdır.
Kırgizistan'ın Başkenti Bişkek (450.000) dir, önemli şehirleri
ise Calabibad, Karagöl, Talas, Narin, Çolpan Ata, Karahol,
Issık Köl'dur.
Önemli nehirleri, Narin, Kursab. Talas, Kızılsu, Kursab'dır.
Kırgizistan adeta bir göller ülkesidir ve üçbine yakın göl
bulunmaktadır. Dünyanın ikinci en büyük krater gölü
"Issık" gölü buradadır.
Kırgızistan'da yer yer değişik iklim tipleri görülürse
de genelde yazları sıcak ve kurak, kışları sert-karasal
iklim özelliklcri egemendir.
Kırgizistan'ın nüfusu
4.500.000'dır. Bu nüfusun dağılımı ise.
Kırgız % 50
Rus % 24
Özbek % 16
Diğer (Tatar ve Ukraynalı) % 10 dur.
Kent nüfusu % 40
Kırsal Kesim % 60'dır ve nüfus artış hızı 1.8 dır. Km'
22 kişi düşmektedir.
Dili Kırgız Türkçesidir. Para birimi, Kırgız Som'udur.
Ortalama yaşam 68.5 yıldır. Çalışabilir nüfusun % 80'i
istihdam edilnıislir.
Ekonomi
Ülkenin büyük bölümü dağlık alanlarla kaplıdır.
Topraklarının ancak %7'si tarıma uygundur. Başlıca
tarımsal ürünleri pamuk, tütün, buğday, şeker kamışı,
şeker pancarı; haşhaş, mısır, kenevir, yağ'ı tohumlardır.
Ekilebilir toprakların % 72 si sulanabilmektedir.
Tarım yapılabilen arazinin % 90 vadilerde'dir.
1992 yılından itibaren özelleştirme ve özel mülkiyet
girişimleri hızlandırılmış ve bu yolda önemli
ilerlemeler olmuştur.
Kırgızların göçebe bir yaşamdan gelmiş olmalan ve ülkenin
dağlık bulunması nedeniyle hayvancılık çok yaygın
olarak yapılmaktadır. Ayrıca hayvancılık Kırgızistan'ın
önemli gelir kaynaklarından birini oluşturmaktadır. 1.1
milyon büyiikbaş hayvan, 10.5 milyonun üzerinde koyun vardır
ve yılda 38.600 ton yün üretimi yapılmaktadır. Çalışan
nüfusun % 34'ii tarım ve hayvancılıkla uğraşmaktadır.
Bu hayvancılık 343 solkoz ve 204 kolhoz dan ibarettir. Arıcılık
gelişmiştir. Milli Gelirin % 66'sını bu sektör
getirmektedir.
Sanayi
Kırgizistanda ağır
sanayi gelişmemiştir. Ancak hafif sanayi gelişmiştir.
Bunlar da metalurji, pctrol, doğalgaz, elektronik, elektrik
motorları, deri, mobilya, konservecilik. et ve şeker sanayi
alanlarında toplanmıştır.
Kırgızistan yeraltı zenginlikleri bakımından diğer Türk
Cumhuriyetlerine oranla daha yoksuldur. Önemli yeraltı
kaynakları, kömür, altın, uranyum, cıva, çelik, antimuan,
tungsten, çinko, kalay, kurşun madenleridir.
Akarsuların zengin olması sonucunda önemli ölçüde
hidrolik santrallara sahiptir. Ürettiği elektrik enerjisini
de diğer ülkelere satmaktadır. Ülkenin toplam hidrolik
kapasitesi yıllık 142.500 milyon KW/saattir. Şu anda
659.000 KW lık termik santral ve 2.713.000 kw. lık 18 adet
hidroelektrik santralleri vardır.
Petrol ve Doğalgaz
Kırgızisatn'ın petrol ve doğalgaz yataklarının yüksek
rezervde olduğu varsayılmaktadır.
Ulaştırma
Ulaştırma sektörü oldrkça gelişmiştir. Özellikle
karayolu taşımacılığı ihtiyacı karşılamaktadır. Şehir
içi ve şehir dışı karayolu ağı 23.000 km dir.
Demiryollarının uzunluğu ise 340 km dir. Ülkede hava taşımacılığı
gelişmiş olup iki ayrı uluslararası havaalanı vardır (Bişkek
ve Oşh).
Kırgızistan'ın telekomünikasyonu ülkenin ve dış dünyanın
ihtiyaçlarını karşılamamaktadır. Uluslararası haberleçme
Moskova'ya bağlıdır. Kırgızistan'da 325.000 abone
telefona sahiptir ve süratle yeniden yapılaşma sürmektedir
ve bu konuda önemli anlaşmalar yapılmıştır.
Turizm
Kırgizistan'da özelsektör
kurallarına bağlı bir turizm varlığı yoktur. Ancak, kış
sporlan, dağ yürüyüşleri, avcılık, su kanyonculuğu,
termal tesislerinden sağlanan sağlık turizmi sayılabilir.
Toplam kapasitenin 1990 yılından itibaren 4280 yatağa sahip
ol-duğu bilinmektedir. Issık gölü etrafı önemli
konaklama merkezidir.
Bankacılık ve sigortacılık gelişme göstermekte olup Kırgız
Merkez Bankası kurulmuştur.
Eğitim
İlk dönemlerde, göçebe olan
Kırgızlar arasında eğitim yaptırmak oldukça zor olmuştur.
Ancak, diğer Türk Cumhuriyetlerinde olduğu gibi îsmail
Gaspırali'nin etkileri, Kırgızistan'da da görülmüştür.
Modem anlamda eğitime ise Sovyet döneminde başlanmışdır.
Yedi yıllık ilköğretim bitirme zorunluluğu 1934 de konmuş
ve 1950 lerde ancak gerçekleştirilebilmiştir.
1991-1992 verilerine göre ise okul sayısı 2000, öğrenci
sayısı ise 1.000.000 dır.
Ülkede bir Kırgız Devlet Üniversitesi bulunmaktadır ve
burada 13.370 öğrenci okumaktadır. Bu üniversiteye bağlı
Enstitüler vardır. Dünyanın en uzun ve doğal (tabii)
destanı olan ve Birleşmiş Milletler tarafında 1000. yıl
kutlamalan yapılan Manas Destanını Kırgızlar yaratmışlardır.
Sağlık
Kırgızistanda sağlık hizmetleri devlet eliyle yürütülmektedir.
Kamu yatırımları, sağlıklı ulus için Devlet Programı,
reform stratejisi ve politikalan yeniden oluşturulmuştur.
Sağlık yönünden Kırgızistan 7 ayrı bölgeye bölünmüştür.
Ülkede toplam 900 sağlık ocağı, kırsal bölgelerde sağlık
merkezleri, her kentte, kent hastahaneleri bulunmaktadır.
Doktor sayısı: 13.354'dır. poliklinik sayısı: 588'e ulaşmışlır.
Kırgız Merkez Bankasını kurmuştur. Parabirimi : som' dur.
Kırgızistan; BM. AGÎK'e ve diğer dünyu teşkilatlarına
girerek Cumhuriyet kendini kabul ettirıniştir. Ayrıca Türkiye
Cumhuriyetiyle birçok alanda anlaşmalar yapmıştır.
1.PÎRAMİDA
2. ALMAZ
3.VOSST
4. NBT TV-6
5. Ayrıca bir devlet televizyonu bulunmaktadır
