|
|
|

|
KAZAKİSTAN CUMHURİYETİ
16 Aralık 1991 tarihinde hağınısızlığına
kavuşmuştur.
Yüzölçümü : 2.717.000 km2
Nüfusu : 17.000.000
Başkenti : Astana
Tarihi: Türkçe'de
"Kazak", sözcüğü özgür, bağımsız, yiğit,
cesur anlamına gelmektedir. Kazakların kullandığı dil;
Kazak Türkçesi Tatar, Başkut, Nogay, Kırgız, Kıpçak lehçeleri
arasında yer alır. Kazak Türkçesinin gelişmesi ise Ibray
Altınsanın, Çokan Velihanou'un ve Abay Kuranbaydı'nın çalışmalanyla
gelişmiş ve Kazaklar arasında konuşma ve yazı dili gelişme
göstermiştir. Ayrıca Arapça ve Farsçadan daha az
etkilenmiştir.
Kazakistanda yapılan kazılarda elde edilen buluntuların
Yenisey motiflerine benzediği dikkat çekıniştir ve özellikle
Kök Türkçe mezar kitabeleri üzerinde bilim adamlarının
yapıtkları araştırmalarda Kazakistandaki Türk varlığıyla
ilgili önemli belgeler çıkarmışlardır. Altaylarda
bulunan demir eritme ocaklarına Kazakistanda da rastlanmış,
Güney Kazakistanda, ok uçları, kama sapları, bulundğu görülmüştür.
Ancak Kazaklann ortaya çıkışları çok eskilere gitmesine
karşın tarihi kaynak'ara göre Ccngiz Han'ın torunları
zamanına rastlamaktadır. Kazaklar kendilerinin Alaş-Alaç
adlı Ata'dan geldiklerine inanırlardı. Bu Ata'nın üç
oylu olduğu bıınların dn üç kazak boyunu meydana
getirdiklcrini kabul ederlerdi.
Geleneksel olarak göçebe olan kazakların tarih sahnesinde
etkili olmaları ise Özbek Hanları devrinde olur. Bu dönemde
Kazaklar Canı Bel'in Oğ!u Kasım Han İdaresinde Balkaç bölgesinde
yaşarlarken, bir kısmı da Burunduk Yönetiminde Urallarda
yaşıyordu. Daha sonra Kasım Han, Bütür. Kazaklaı- kendi
egemenliği altına alır (1520). 17. yüzyılda ise Tevka
Han, Kazak Türklerinin yasal kurallara bağlar. Ancak 17. ve
18. yüzyıllarda Ruslar Türkistan'da önemli işgallerde
bulunur. Bu olaya Kazaklar büyük tepki gösterir. 1783'te Sırım
Batur önderliğinde Kazaklar bir ayaklanma başlatırlar.
Kazak önderler 1906 da halkta ulusal (milli) bilincin uyanmasını
sağlarlar. 1916 da harekete geçerler ve 1917 de Umumi Kazak
Kongresini toplayarak Orenbur'u Başkent yaparlar. 1924 de
otonom olarak başkentlerini Ak-Mescit'e taşırlar ve 1936 da
Sovyetlerin bir üyesi statüsünü kazanırlar.
Kazakistan 1990'da egemenliğini, 1991 tarihiııde bağımsızlığını
ilan etmiştir. Kazakistan Cumhuriyeti Birleşmiş Milletlerin
bir üyesi olmuştur. Kazakistan Cumhuriyetinde sosyal
demokrat azat hareketi, milliyetçi Alaş Hareketi, Ulusal
Demokrat Parti bulunmaktadır.
KAZAKİSTAN'IN COĞRAFİ
KONUMU
Kazakistan yüzölçümü
2.717.300 km2 dir. Kuzeyde ve Batıda Rusya Federasyonu, Doğuda
Doğu Türkistan, güneyde Türkmenistan, Özbekistan, Kırgızisatn
ile çevrilidir. 45*-87* doğu boylamları ile 41°-57° kuzey
enlemleri arasında yer almaktadır. Kazakistan geniş bozkırlarla
kaplı olup geriye kalan tüm arazinin yarısı çöldür.
îklimi yazları kurak ve sıcak, kışları sert geçen
karasal iklim özelliklerini taşımaktadırlar.
Kazakistan, Aral, Balkaş, Alakol, Tengiz, Zaysan,
Selatitengiz Gölleri ve Ural, Emba, Seyhun(Siriderya), Sarısu,
îli, îrtiş Nehirleri önemli su kaynaklarıdır.
Kazaklar Ortaasyanın en kalabalık Türk-Kazak milletidirler
ve toplam nüfus 17.000.000. dur. Bu nüfusun % 48 Kazak % 34
Rus, % 6 Ukraynalı, % 4 Alman, % 8 de diğer uluslardır. Ayrıca,
Doğu Türkistan'da 650.000, Moğolistan Halk Cumhuriyeti'nde
40.000, Afganistanda 3.000 Kazak'ın yaçadığı kaynaklarda
verilmektedir.
1950 deıı sonra Çin'den SSCB. önemli bir kazak göçü
olmuştur. Bunlann dışında 590.000 Sovyet Kazağı'nın
Volga, Ural ve Batı Sibirya bölgesinde yaşadığı
bilinmektedir.
Ortalama nüfus yaşam siiresi 69 yıldır. Km2ye 2.6 kişi düşmektedir.
Sehirleşme oranı % 57 dır. Çalışabilir nüfusun % 81'i
istihdam edilmiştir.
Kazak Türkü Katliamı
|
|
1926
|
%
|
1939
|
%
|
1959
|
%
|
1970
|
%
|
1979
|
%
|
1989
|
%
|
1993
|
|
Kazak
|
3713
|
57.1
|
2300
|
37.9
|
3787
|
30
|
4234
|
32.6
|
5.289
|
36.0
|
6535
|
39.7
|
7296
|
|
Rus
|
1280
|
19.7
|
2440
|
40.2
|
3972
|
42.7
|
5522
|
42.4
|
5991
|
40.8
|
6227
|
37.8
|
6168
|
1926-1989 dönemideki
nüfus artışındaki çarpıklık açıkıça gözükmektedir.
1926'da 3.713.000 olan Kazak Türkünün 1939'a kadar artmadığı
gibi bir milyonda eksilirken, yine 1926'da 1.280.000 olan rus
nüfusunun 1959'da 3.972.000'e ulaştığı görülmektedir.
En iyimser tahminlere göre otuz üç yıllık süreçte enaz
beş milyon Kazak Türkünün imha edildiğini ifade etmek
haksız bir yaklaşım değildir.
Kazak Türkleri tarih boyunca asimile edilmeye çalışmış
ancak Kazak Türk'ünün içindeki hürriyet ve Türklük ateşi
hiçbir zaman söndürülememiştir. Bugünde Kazakistan aydınları,özellikle
Türk-İslam devleti kurarak Turan'ı gerçekleştirme
idealini taşıyan genç Kazak Türkleri bozkurtu,hialali ve yıldızı
kendilerine amblem seçmişler,"Kazakistan'da Rusları
istemiyoruz." diyorlar.
Önemli şehirleri Alma-Ata,
Karakanda, Çimkent, Petropavlosk, Sempalatinsk ve Astana'dır.
Başkent Astana'ya 1998 yılında taşınmıştır. Kazaklar
19.yy da müslümanlaşmışlar ancak Orta Asya Türk
Cumhuriyetleri içinde en az islamlaşmış olanıdırlar.
Ekonomik ve Sosyal Yapı
Kazakistan işlenebilir geniş topraklara sahiptir. Önemli ölçüde
tarım ürünü ihracatçısı ve üreticisidir. Aynca bölgenin
en zengin maden kaynaklarını elinde tutmaktadır. Geniş ölçüde
maden çıkarma ve bunları işleme durumundadır. Ülkede
metalurji, makine, petro kimya, tekstil, tarımsal ürünleri
işleme sanayi'yi gelişmiştir.
Ülkenin ekonomik yaşamında devlet sektörü ağırlığını
korumakta (% 90), özel sektörde ve kollektif şirketlerde
ise % 10 bir pay bulunmaktadır. Ancak bu oranlar hergün özel
girişim yönünde değişmektedir. 1991 ve 1992 de Kazak Hükümeti
özelleştirmeye, mülkiyet ve serbest pazar ekünomisine
girmeye başlamış ve ileri boyutlar kazanmıştır.
Ülkenin zengin petrol ve gaz rezervleri bulunmakta olup
Chevron, Agip, Elf-Aquitaine, British Gaz Şirketleriyle anlaşmalar
imzalanırııştır. Uu aradu Kazakistan ekonomisi canlanmaya
başlamıştır. Para birimi Tenge'dir.
Türk Cumhuriyetleri içerisinde en zengin yeraltı kaynaklarına
Kazakistan sahip bulunmaktadır. Başlıca yeraltı kaynakları;
bakır, kurşun, çinko, krom, alüminyum, astbest, barıt,
bizmut, krom, fosfat, titanyum, kömür, petrol ve bor'dur.
Kazakistan Tungesten'de dünya dördüncüsüdür. Bu oranlar
varolan rezervler anlamındadır. Bunların yanında demir-çelik
gibi ağır sanayi işletmeleri de bulunmaktadır.
Ayrıca yirminin üzerinde termik santral günde 300 bin ton kömür
tüketerek Urallar, Batı Sibirya ve Orta Asya'ya elektrik
enerjisi sağlamaktadır.
Kazakistan'ın 160 bölgesinde 2.1 milyar ton pertrol rezervi
bulunmaktadır ve Hazar Petrolleriyle birlikte ve tahmini
toplam 4.5 milyar tona ulaştığı saptanmıştır.
1993 yılından sonra petrol üretimi 23 milyon tonu doğalgaz
üretimide 6,7 milyar m3'e ulaşmıştır. Kazakistan'da Hazar
Gaz yataklarıyla birlikte toplam rezervin 6 trilyon metre küpe
ulaşacağı hesap edilmektedir.
Tarım ve Hayvancılık
Kazakistanda geniş ve ekilebilir tarım alanlan bulunmakta,
başta buğday, tütün, şekerpancarı, pirinç, arpa ve diğer
tarım ürünleri yetiştirilmektedir.
Kazakistan Cumhuriyetinde resmi açıklamalara göre 1993-94 yılında
2055 Sovhoz, 452 Kolhoz (Devlet Tarım tşletmeleri) 837 Tarım
Kooperatif, 622 küçük tarım işletmeleri vc 9262 çiftlik
bulunmaktadır. Arazi yanında üretim makineleri ve araçları
devlete aittir.
Kazakistanda büyük çaplı sulama projeleriyle endüstri ve
yem bitkileri üretimine ağırlık verilmiştir. Denebilir
ki, bugünkü Kazakistan tarımı otuz yıl önceki Türkiye
tarımını andırnıaktadır. Ayırıca,yapılan inceleınelerde
tarım lopraklarından alınan üretim verimi düşüktür ve
Kazakistan'daki 220 milyon hektar tarım alanının yaklaşık
yüzde 82'si çayır ve mera alanıdır.
Hayvancılık
Geleneksel olarak göçebe olan Kazaklar hayvancılığa her
zaman büyük önem vermiş ve onları yaşamlarının bir parçası
saymışlardır. Ayrıca geniş Kazakistan topraklarının çayır-mera
ve otaklarla ve yaylaklarla kaplı olması da hayvancılığa
özendirmiştir. Ancak, hayvancılık daha çok sığır ve küçükbaş
hayvan ağırlıklıdır. Küçükbaş hayvanlar koyun ve keçidir.
Hayvancılıkta sığır önemli yer tutmakta ve kişi başına
düşen sığır sayısında birinci sırada yer almaktadır.
Sanayi
Kazakistan Sanayii incelendiğinde bu sanayinin Sovyet
ekonomisinin gereksinimlerine göre ve onları karşılamak üzere
planladığı görülür. Özellikle imalat, madencilik,
enerji, metalurji, kimya ve petro kimya, inşaat malzemeleri
önemli yer tutar.
Kazakistanda biri batıda ikisi doğuda üç petrol
rafinerisi, dokuma endüstrisi, makina sanayii (traktörler,
ziraat makineleri) ve gelişmiş kimya sanayiyi yer alîrken yılda
770.000 ton asbest, 9.4 milyon ton çimento üretmekte, taş
ve toprağa dayalı sanayi gelişme göstermektedir.
Ulaştırma
Çok geniş toprakları bulunan Kazakistan'da ulaştırma ağının
en büyük temelini demiryolları oluşturmaktadır. Bu
demiryolları Kazakistan ekonomisi için büyük önem taşımaktadır.
Ve yük taşımacılığının % 50'sini karşılamaktadır.
Yolcu taşımanın % 50'sini Kara, % 30 demir ve % 2 ise hava
yoluyla yapılmaktadır. Demiryolları ağı 13.600 km
uzunluktadır. Kazakistan 400.000 taşıtlık bir karayolları
filosuna ve taşımacılığına sahipti. Verilere göre her
100 kişiden sadece 13'ü telefon kullanmaktadır. Türk-Kazak
ortaklığıyla (Netaş.Teletaş, HES Grubu) Telekomünikasyon
alanında üretim ve montaj için çalışmalarını bitirmek
üzeredir.
Bankacılıkta ise Kazak Merkez bankası kurulmuştur.
Sosyal Yapısı
Eğitim: Göçebe
olarak doğan ve 19. yy.'ın sonunda yerleşik yaşama geçen
Kazaklar XVIII. ve XIX yy. başlarından itibaren sağlıklı
bireğitim çalışmalarına başlamışlardır.
İlk kez 1823 te Cihangir Han cami ve okullar açılmasını
sağlamış, 1841'de de Kazak Lise'si kurulmuştur. Kazaklar bütün
yaşamları boyunca Rusların, Ruslaştırma ve Hristiyanlaştırma
politikalarına şiddetle karşı koymuşlardır. Büyük Türkçü
îsmail Gaspiralı'nın bu konuda ve Kazakistan'da ileri
anlamda çalışmaları olmuştur.
Böylece 1958'de Kazak okullarında Kazak tarihi okutulmaya başlanmıştır.
1988 de alınan bir kararla "Kazakça" resmi dil
olarak kabul edilmiştir.
Bugün Kazakistan'da Kazak Devlet Üniversiteleri, Kazakistan
Bilimler Akademisi, El Farabi Üniversitesi, Ahmet Yesevi Üniversitesi
bulunmaktadır.
Türk Dünyasının büyük düşünürü Ahmet Yesevi'nin türbesi
buradadır.
Kazakistan'da Sağlık hizmetleri devlet eliyle yürütülmekte
olup, ölüm ve hastalık oranlarının yüksek olduğu.
bilinmektedir ve çağdaş anlamda bir sosyal güvenlik
sistemi yoktur.
Turizm ise istenilen düzeyde gelişmemiştir.
Kazakistan nükleer silahlara sahip bir ülkedir. Sovyetlerin
Uzay çalışmalarını yaptığı Baykonur Uzay merkezi de
Kazakistan Cumhuriyetindedir.
Bugün Kazakistan egemen ve bağımsız bir devlet olarak BM,
AGIK ve diğer uluslararası kuruluşlarda yerini almış ve hızla
kalkınma sürecine girmek istiyen bir ülkedir ve Türkiye
Cunıhuriyeti ile çok sıcak, dostane ilişkiler içinde önemli
anlaşmalar yapmıştır.
- TAN -TV
-31.KANAL-TV
- KTK -TV
- TOTEM -TV
- RAHAT -ATV
-KAZAKÎSTAN-1
- ALATAU -TV, kanalları vardır.
Kazak Türkçesiyle
Türkiye Türkçesinin Karşılaştırılması
Günler
Mevsimler
Döysembi
Pazartesi
Kökdem
İlkbahar
Seysembi
Salı
Gaz
Yaz
Sarşambı
Çarşamba
Küz
Sonbahar
Beysembı
Perşembe
Kıs
Kış
Cuma
Cuma
İsambı
Cumartesi
Ceksembı
Pazar