|
|
|
|
HAKASYA ÖZERK CÜMHURIYETI
Tarihi
Hakaslar Türk boyu olup Güney Doğu
Sibirya da yaşamaktadır. Hakaslar 18. yy. da Sovyetler Birliğine
katılırnş, 1930 da Özerk bölge statüsüne kavuşmuşlardır.
Hakaslar Budist, ürtodoks, Hristiyan ve Müslüman inancına
sahiptirler.
Hakasların iki biıı yılı aşan tarihleri onların bir Kırgız
grubu olduğunu göstermektedir.
Tanrı Dağı Kırgızlarının dünyaca ünlü büyük
destanları Manas da bu tarihi olaydan bahsetmektedir. Manas
Dcstanı'nın anlattığına göre Tanrı Dağı Kırgızları
Yenisey bölgesinden bugünkü vatanlarıiki Manas Han önderliğinde
göç etmişlerdir. IXX yüzyıl Çin kaynakları Kırgızlardan
"Heges" veya "KieKiaSe" adıyla
bahsetmektedir. Sonraki yıllarda Tanrı Dağı Kırgız
boylarının Müslümanlaşma ve yaşanılan bölgeler arasındaki
mesafenin uzak olması nedeniyle Y'enisey Kırgızları'nın
ayrı bir kiınlik benimsemesini ve Hakas adını
kabullenmeleri sonucunu doğurmuştur.
Coğrafi Yapı
Yiizölçümü 61.900 km2 dir.
Yenisey Irmağının yukarı kesimindeki
geniş Minusiıısk Havzasının batı yarısında yer alır.
Yenisey Irmağının kollarından, Abakan Irmağı bölgenin
ortasından geçer. Irmak vadisinin güneyinde, Karagoş Dağında
2.930 m'ye kadar yükselen Batı Sayan Dağları bulunur.
Kuzeyindeki Akaban ile Kuznetsk Alatau Dağlarının cn yüksek
noktasıyla 2.178 m yüksekliğindeki Verhni Zub'dur. Kapalı
havuzda kurak ve sert bir kara iklimi egemendir. Bu nedenle alçak
kesimler bozkırlar ve ormanlık alanlarla kaplıdır. Ama
1954'ten sonra özelliklede Bakir ve boş topraklann çoğu
tarıma açılmıçtır. Dağlar çam, köknar ve ladin
ormanlarıyla kaplıdır.
Nüfus
Hakaslar eskiden göçebe olaıı Sibiryalı
bir Türk halkıdır. Ama göniimüzde bölge nüfusunun yaklaşık
% 80'ini Ruslar oluşturur.
Toplam nüfıısu 498.384 olan Hakas Mulıtar
Bölgesi nüfusunun ancak % 11.1'i Türk'dür.
1989 nüfus sayımına göre nüfusları
110.000 olan Hakas'lar başlıca Krasnoyarsk Kray'ına bağlı
olan Hakas Muhtar Bölgesinde yaşamaktadırlar. Hakasların Kırgız
ve Sagay diye iki kolu bulunur.
İdari Yapı
İdari merkezi Abakan'ın dışında
Minusinsk kenti bulunmaktadır.
Güney Doğu Sibirya'da bulunan bu bölge, Rusya'nın
Krasnoyarks vilayetine bağlıdır. Rıısya'nın oluşumunda
ve 18. yüzyılda Rusya'ya katılmış, 1930'da Muhtar Bölge
olarak yer almıştır.
Ekononıik Yapısı
Hakas Muhtar Bölgesi, ekonomik kaynaklardan
kömür, demir, altın, mermer vs. sanayi bakımından
zengindir. Ayrıca kereste işletme sanayii gelişmiştir.
Ekonomi tarım ve hayvancılığa (özellikle küçükbaş)
dayanmaktadır. Bitki üretimi de yeterli düzeydedir.
Koyun ve keçi besiciliği hala önemli bir ekonomik
etkinliktir. Alçak kesimlerde gerçekleştirilen sulama
projeleri otlaklarda beslenen hayvan sayısını, ekili
arazilerin yüzölçümünü ve başta buğday, yulaf, darı
ve patates olmak üzere tarımsal üretimi artırmıştır.
Rusların bölgeye yerleşmesinede etkili olan bakır
madenciliği 18. yy'dan beri önemini korumaktadır. Abaza ve
Teya'da zengin demir cevherleri. yukarı Çulım'da altın, Çemogorsk'ta
kömür, Aksiz'de barit çıkartılmaktadır. Bölgede ayrıca
bakırtungsten yatakları da vardır. Ormanlar önemli bir
kereste kaynağıdır.
Enerji
1980'lerin başında Yenisey Irmağı üzerindeki
Sayanagorsk'ta yapılan 6.400 megavat kapasiteli hidroelektrik
santralından Minusinsk Havzasındaki sanayi için gerekli
enerjinin sağlanması planlanmış ve elektrik enerjisi
gereksinimini karşılamaktadır.
Eğitim ve Kültür
Hakasya'da 269 ortaokulda (91 bin öğrenci),
7 Anaokulunda (770 öğrenci), 1 üniversitede (6500 öğrenci)
bulunmaktadır. Eğitim sistemi devletin mülkiyetindedir.
Burada yılda 15.000 kitap, 1 detgi (2200 tiraj), 1 gazete
bulunmaktadır. 250 kütüphane, 1 müze^ 1 tiyatro, 280 kliip
vardır.
Dil
Hakas'ca Uygur şivesine yakındır. Bugün
bir yazı diline sahip olan Hakaslar'ın dil ve edebiyat
enstitüleri mevcuttur.
Güney Sibirya'da yaşayan Hakas Türklerinin kullandığı Türk
lehçesi, Türk dillerinin sınıflandınlmasında Doğu Türkçesi
öbeğine girer. Hakaslar Çarlık döneminde zorla kabul
ettirilen Kiril alfabesini Sovyet Devriminden sonra bırakıp
Latin alfabesine geçmişler, ama 1939'dan sonra yeniden Rus
alfabesini kullanmak zorunda kalmışlardır. Moğolca ve Çince
öğelerin de rastlandığı Hakasça'nın sözcük dağarcığı
daha çok ortak Türkçe'nin sözcüklerinden oluşur. Belli
başlı ses değişimlerine ömek olarak b/p (bar
"var" / Par, biz / pis). d/z (aday "ayak"
/ azak), y/c (yahşi "güzel" / cahşi, yıl / cıl),
z/s (yüz / çüş) gösterilebilir.
Hakaslar zengin bir halk edebiyatı geleneğine sahiptirler. Türkolog
W. Radloffun Hakas lehçesi edebiyatı ve etnografyasıyla
ilgili geniç çalışmaları vardır.
HAKAS TÜRKÇESINDE SAYILAR
|
Hakas
Türkçesi
|
Türkiye
Türkçesi
|
Hakas
Türkçesi
|
Türkiye
Türkçesi
|
HakasTürkçesi
|
Türkiye
Türkçesi
|
|
bir
|
bir
|
segiz
|
sekiz
|
altan
|
altniış
|
|
iki
|
iki
|
dokuz
|
dokuz
|
hitton
|
yetmiş
|
|
üs
|
üç
|
on
|
on
|
sigiz
on
|
seksen
|
|
dört
|
dört
|
yihibitgı
|
yirmi
bir
|
doguz
on
|
doksan
|
|
bis
|
beş
|
otuz
|
otuz
|
hüz
|
yüz
|
|
alti
|
altı
|
hırıh
|
kırk
|
hüz
yuz
|
bin
|
|
yedi
|
yecli
|
illi
|
elli
|
tüben
|
on
bin
|
