|
|
|
|
GAGOGUZ ÖZERK CUMHURIYETI
Gagoğuzlar
Türkçe konuşan ve Hristiyan dininin Ortodoks Mezhebinden
olan bir halktır. Gagoğuzların kökeni bazı araştırmacı
ve kaynaklara göre Orta Asya'dan çıkan Balkanlara inen Oğuz
Boylanndan olduklarıdır. Gagoğuz sözcüğünün Kara-Oğuz
anlamında kullanıldığı da savunulmaktadır. Gagoğuzların
daha IV yy. itibaren Cengiz Hanın ordularıyla Tuna boylarına
indikleri yazılmaktadır.
Gagoğuzlar
ilk kez 1065'ten sonrada kitleler halinde Balkanlara gelmişler
Moğolların 1224'te Rusları yenmesinden sonrada Tuna'yı
ikinci kez geçerek Silistre ve Vama bölgelerine yerleşmişlerdir.
Gagoğuzların bir kısmının Balkanlar yoluyla Adalara,
Anadolu'ya geçtikleri de bilinen tarihi bir gerçektir.
XVIII
ve XIX yy dan beride Moldavya ve Ukrayna'nın Dobruca bölgesinde
yaşayan Gagoğuzların, Kazakistan ve Kuzey Doğu
Bulgaristan'da da bulundukları tarihi kaynaklarca doğrulanmaktadır.
Osmanlı
împaratorluğu yönetimi altında yaşayan Gagoğuzlar 18. ve
19. Yüzyıllarda Balkanlardaki bağımsızlık hareketleri sırasında
Bulgarların baskılarına dayanamamış Tuna Irmağı üzerinden
Rusya'ya göç etmişler (1750-1856) Tuna Bölgelerine
(1769-1791) ve Beserabya'ya (1801-1812) yerleşmişlerdir.
Ruslar
Gagoğuzlara toprak vererek Tuna sınırı boyunda yerleşmelerini
sağlamışlar ve Rusça öğrenmelerini kolaylaştıracak bir
ortam yaratmışlardır. 1906 yılındaki 15 günlük bağımsızlık
dönemi dışında sırasıyla Rus, Romen ve Sovyet yönetimi
altında yaşamışlardır. Gagoğuz milliyetçiliği
1980'lerin sonlarına kadar daha çok aydın hareketi olarak
kalmış, ancak Moldova Cumhuriyeti'nin resmi dilinin Romence
olarak kabul edilmesi ve ülkedeki diğer etnik grupların
hareketlenmeleri üzerine bağımsızlık hareketi ateşlenmiş
ve 1987 yılında "Gagoğuz Halkı" adlı halk
hareketi başlamıştır.
1989
Mayıs ayında ilk kongresini yapan "Gagoğuz Halkı"
isimli hareket güney Moldova'da başkent Koınrat olmak üzere
kurulacak özerk Gagoğuz Cumhuriyeti kendi kültürel ve
ekonomik işlerini büyük ölçüde kontrol etmekle birlikte,
yine Moldova'ya bağlı özerk bir yönetim talebiyle ilk önemli
çıkışını yapmıştır. Gagoğuzlar, 21 Ağustos 1990'da
Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni, güneyde Gagoğuzlann
en yoğun yaşadığı Komrat yöresinde ilan etmişlerdir. Bu
karar Moldova Yüksek Sovyeti tarafından iptal edilmiştir.
25 Ekim 1990'da Gagoğuzlar, Gagoğuz Cumhuriyeti'ni oluşturmaya
yönelik seçimler yapmışlar, ancak Moldova milliyetçileri
bu girişimi yöreye 5Ü.OOO silahlı gönüllü göndererek
engellemeye çalışmış ve Rus askerlerinin müdahalesiyle
şiddet önlenmiş-tir. Seçimler devam etmiş ve 31 Ekim'de
Komrat'ta yeni bir Gagoğuz Yüksek Sovyeti kurulmuş, Stepan
Topal Başkan seçilmiştir. Moldova'nın Sovyetler Birliği'nden
bağımsızlığını ilan etmesinden sonra (27 Ağustos 1991)
Gagoğuzlar da kendi cumhuriyetlerini ilan etmiştir. Moldova
Meclisi 23 Aralık 1994 tarihinde "Gagoğuz Yeri" özel
hukuki statüsünii Yasa olarak çıkarmıştır. Yasa'ya göre
Gagoğuzlara Moldova Anayasa"sına ters düşmemek şartıyla
çeşitli sahalarda yasa çıkarma hakkı verilmiştir. Gagoğuz
Yeri'nin Yüksek Mercii Başkan'dır ve Gagoğuz Yeri'nin tüm
makamları Başkan'a bağlıdır. Gagoğuz Yeri'nin resmi dili
Gagoğuz Türkçesi, Moldovaca ve Rusça'dır. Gagoğuzlara bu
kanunla selfdeternıinasyon hakkı tanınmıştır. Gagoğuzlara
Özel siatü taşıyan bu yasaya göre Halk Topluşu (Millet
Kongresi) kültür, bilim, eğitim, ekonomi, bütçe, finans,
iskan, belediye hizmetleri, sağlık, spor, çevre alanlarında
Moldova Anayasa'sına ters düşmemek kaydıyla kanun yapmaya
yetkili kılınmıştır.
5 Mart
1995 tarihinde Özerk Gagoğuz Yeri Cumhuriyeti'nin sınırlarını
belirlemek üzere yapılaıı referandumdan 30 yerleşim
biriminin Gagoğuz Yeri'ne bağlannıa sonucu çıkmıştır.
Bugün Özerk Gagoğuzya'da TürkiyeTürkçesine yakın bir
dil kullanan halk bulunmaktadır. Bunlaryazı dilinde Kiril
harflerini kullanmaktadırlar. Yazılı edebiyatları gelişmemiş
olmakla birlikte, sözlü edebiyatları gelişmemiştir. Sözlü
edebiyatlarında mani, Türkü, destan halk masalları boldur.
Gagoğuzlar her türlü baskıya karşın dillerini ve kültürlerini
korumuşlardır.
Ekonomileri tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Eğitim, sağlık
ve diğer kamu işletmeleri Özerk Gagoğuz bölgesinin
tekelindedir.
Gagoğuzlar T.C. ile yakın ilişkiler içinde olup, eğitim
ve ekonomik konularda T.C.'den yakın ilgi görmektedirler.
.
