|
|
|
|
AZERBAYCAN
CUMHURİYETİ
28
Mayıs 1918'de bağımsızlığına kavuşmuştur.
Yüzölçümü : 86.400 km2
Nüfusu : 7.500.000
Başkenti : Bakü
Tarihi
Azerbaycan'ın
adı konusunda değişik görüşler bulunmaktadır. Burayı (M.Ö.
323) yöneten komutanlarından Atropates'ten geldiği öylendiği
gibi "Od" anlamındaki azer sözcüklerinden geldiğide
Belirtilmektedir. Ancak, bu yer adının etimolojisi yapılırken,
bu bölgede egemenlik Süren Kasar (Hazar) Türkleri'nin ismi
de gözönüine alınmalıdır ve kaynaklara göre gerçek payıda
büyüktür.
Türklerin
Azerbaycan'a gelişleri tahminini ve M.Ö. Saka-îskit döneminde
başladığı savunulmaktadır. M.S. 395 te Hun Türkleri
Balkanlar'a inerken bir kısmının Kafkaslar yoluyla
Anadolu'ya ve Azerbaycan'a sarktıkları bilinmektedir.
Selçuklu
Türkleri'nin Azerbaycan'da görülmeleri ise 1015-1021 yılları
arasındadır. Sultan Alpaslan zamanında Azerbaycan'da Türkmenler
sayesinde Azerbaycan'ın Türkleşmesi kolay gerçekleşmistir.
Azerbaycan daha sonra Ilhanilerin egemenliğine girmiş ve bir
süre "Altınordu" devletinin hakimeyitinde kalmış,
Akkoyunlu ve Kara Koyunlular döneminde Türk nüfusu bakımından
en yoğun dönemini yaşamıştır. Daha sonra Azerbaycan'da
Safeviler, Afşar ve Kaçarlar hükiim sürmüşlerdir.
Bundan sonra, sırasıyla Şeki, Gence, Bakü, Derbent, Kuba,
Nahcivan, Revan, Tebriz, Urmiye, Erdil Hanlıkları dönemi başlamıştır.
Azerbaycan toprakları Rusların egemenliğine girdikten sonra
Revan'a ve Karabağ'a Ermeniler yetiştirilmeye başlanılmıştır.
Azerbaycan Türkleri 1918-1920'de Kafkasya kurultayını
toplamış ve 28 Mayıs 1918'de de ulusal Azerbaycan devletini
kurmuşlardır. Ancak 1920 de Kafkasya ötesi Sosyalist Sovyet
Cumhuriyet-lerine katılmak zorunda kalmış, 30 Eylül 1991
de SSCB çöküşüyle bağımsızlığını yeniden ilan etmiştir.
Azeriler Kafkasya bölgesinin en büyük Türk bölümünü
oluşturmaktadır. Asya'da ve Kafkasya'daki Türk halklannın
en okumuş ve kültürlüleridir.
Bugüne kadar Kafkaslarda ulusal ve ırksal uyanışın
merkezi hep Bakü olmuştur. Bu düşüncenin isim babaları Hüseyni
Zade Ali, Ağaoğlu Ahmed, Ali Merdem Topçu Beydir.
COĞRAFİ
KONUMU
Azerbaycan
38°-25 kuzey enlemleri ile 44°-50 doğu boylamları arasındaki
coğrafı bölgeye yerleşmiştir. Sınırların uzunluğu
3600 km dir. Azerbaycan 657 metre deniz seviyesinden yüksektir
ve topraklarının % 50 si dağlık alanlardır. Dağlık
alanlar Büyük Kafkasya, Küçük Kafkasya ve Talış dağlarından
meydana gelmektedir. En yüksek yeri Tufandağı 4489
metredir. Hinal dağı, Delidağı, Kedidağı önemli dağlandır.
Kur-Aras Ovası en büyük düzlüktür.
Azerbaycan
iklimi dünyadaki 11 iklim çeşidinden 9 una sahiptir. Yıllık
ortalama sıcaklığı 10 C'nın üzerindedir. En biiyük gölü
17,5 km2 ile Hacıkabul gölüdür. Sarısu, Candakar, Açınonur,
Büyük Sur ve Göygöldür.
Azerbaycan'ın en uzun nehri ise 1364 km Hazar denizine dökülen
(Kura) Kür Nehridir. Kür'ün bir kolu olan Aras ise 1072km
dir.
Azerbaycanda, Mingeçevir, Sarsank,Ceyranbatan ve Arapçay
barajları bulunmaktadır.
Başkenti Bakü'dür. Dilleri Batı Oğuzcadır ve %98!i
dillerine sahiptir.
Demografik
Durumu:
1989
yılı verilerine göre Azerbaycan nüfusunun %82.6'sı ,Azeri
Türküdür.
|
Grup
|
Sayı
|
Nüfus
içindeki yüzdesi
|
|
Azeri
Türkleri
|
5805000
|
82.6
|
|
Ruslar
|
392300
|
5.5
|
|
Ermeniler
|
390500
|
5.5
|
|
Lezgiler
|
171000
|
2.4
|
|
Avar
Türkleri
|
44100
|
0.6
|
|
Yahudiler
|
30800
|
0.4
|
|
Tatar
Türkleri
|
28600
|
0.4
|
|
Ukraynalılar
|
32300
|
0.4
|
|
Gürcüler
|
14200
|
0.2
|
Kaynak
: Devlet İstatistik Komitesi
Ocak
1990 olaylarından sonra ülkede bulunan Ruslar ve
Ermeniler'in göçü yoğunlaşmıştır.Bunun sonucu olarak
toplam nüfus içinde Türklerin oranının %90'ı aştığı
tahmin edilmektedir.Diğer Türk gruplarıda dikkate alındığında
Azerbaycan'ın Türk kimliği daha da güçlenmektedir.
Toplam
nüfusun %62.1'i 30 yaşın altındadır. Nüfusun önemli bir
bölümünün genç olması Azerbayacan'a dinamizm kazandırmaktadır.
|
Yaş
grubu
|
Toplam
nüfustaki payı
|
|
0-14
|
33.0
|
|
15-29
|
28.9
|
|
30-44
|
17.7
|
|
45-59
|
12.0
|
|
60
+
|
8.4
|
Yukarı
Karabağ Özerk Bölgesi:
Yüzölçümü: 5500km2
Nüfusu: 295.000
Başken: Nahçıvan
Azeri toprağı olan Karabağ bugün Ermeni işkali altındadır
ve bir milyom Azeri yurtsuz bırakılmıştır. Bu büyük
sorun bir an önce çözülmelidir. Azeri Türkleri yurtlarına
dönmelidir.
Siyasal
ve Sosyal Yapılanmalar:
Azerbaycan'da
kendilerini parti olarak adlandıran fakat hukuken böyle bir
kimliği olmayan çeşitli partiler mevcuttur.Bunlardan en büyükleri
şunlardır:
1-Birlik
Partisi
2-Anavatan Partisi
3-Milli Müsavat Partisi : Turancı bir partidir.
4-Halk Cephesi : 51 partinin desteklediği bir koalisyon.
5-Milli İstiklal Partsi: Milliyetçi ve Türkçüdür
6-Sosyal Demokrat Parti
7-Bağımsız Demokrat Parti
8-Milli Muhabbet Partisi
9-Tövbe Partisi: İran yanlisi
10-Halk partisi
11-Yesiller Partisi
EKONOMİK
ve SOSYAL YAPI
1991 de bağımsızlığını
aldıktan sonra, özellikle geçiş döneminin ilk yıllarında
ekonomik alanda düşüşler olmıış ve para birimi olarak
manat'a bağlı kalmıştır. Ancak, Azerbaycan verimli tarım
arazileri, doğalgaz, petrol ve demir cevheri bakıırnndan
zengin kaynaklara sahip bulunmaktadır. Ham petrol üretimi
1991 de 12 milyon tona yaklaşmıştır.
Doğal gaz üretimi ise 1991 de 11 milyon m3 dur. Toplam doğalgaz
rezervi 118.65 milyar metreküp, petrol rezervlerin de 8
milyar varil olduğu savunulmaktadır. Ayrıca, petrokimya,
yiyecek, giyim gibi hafif sanayide vardır.
Tarım ve Hayvancılık:
Azerbaycan'ın yüzde 7'si tarıma elverişli topraklara
sahiptir. Bu tarım topraklannın büyük bölümü de Kura ve
Aras nehirleri etrafındadır ve ülkede, tarım büyiik ölçüde
sulamaya dayanmaktadır. Yetiştirilen başlıca ürüııler
tahıl, meyva, pamuk, çay, tütün, üzümdür. Ayrıca, dut
ağacından yılda 5000 ton ipek kozası elde edilmektedir.
Azerbaycan tarımında ve ekonomisinde hayvancılığın da önemli
yeri bulunmaktadn. En son verilere göre Azerbaycan'da 1.5
milyon sığır, 5 milyon koyun, 30 milyon kümes hayvanı
bulunmaktadır.
Sanayi:
Azerbaycanda sannyi sektörü net maddi üretimin % 48.3 (1992
tahmıni) oluşturmaktadır.
Ağır Sanayi: Enerji, Metalurji, Makina, îmal, Kimya, Orman
Ürünleridir.
Hafif Sanayi: Dokuma, dikiş, deri, kürk, kunduradır.
Ulaşım: Azerbaycan gelişmiş bir ulaştırma sistemiııe
sahiptir.
Demiryolu: 2090 km.
Kara Ulaştırması: Karayolu 30.400 km.
Deniz Ulaştırması: Hazar Denizi yoluyla yapılır.
Hava ulaştırması: Bakü hava limanından yapılmakta olup
İstanbul, Paris, Moskova, Taşkent, Astana, Bişkek, Pekin
gibi dünyanm diğer bölgeleriyle bağlantılıdır.
Turizm potansiyeli yüksek bir cumhuriyettir. Bankacılık ve
sigortacılık gelişme süreci göstermektedir.
En önemli ihracat gıda ürünleridir. Petrol ve petro-kimya
ürün-eri de ihracatta önemli yer tutmaktadır.
Para birimi, manat'tır.
Sosyal yapı: Azerbaycan da Aile bağları çok güçlüdür
ve genç nüfusa sahiptir. Erkeklerde yaş ortalaması 65.7,
kadınlarınki de 73.5'dir. Ortalama yaşam 69.9 dur.
Eğitim:
Azerbaycanda eğitimin diğer Türk
devlet ve topluluk-larına karşı çok ileri olduğu görülür.
1991 istatistiki verilere göre 4775 okulda 1.503.000 öğrenci
okumaktadır. Bugün okul sayısı 5.000'e, öğrenci sayısı
1.600.000'e ulaşmıştır.
Azerbaycan da 6.500 kültür tesisi, 4.605 adet kütüphane,
125 müze, 125 müzik okulu, 43 halk tiyatro salonu, 3.680 kültür
evi bulunmaktadır. Ve okuma yazma oranı yüzde yüzdür.
Bakü-Azerbaycan Devlet Üniversitesi ve buna bağlı Enstitüler
bütün bilimsel, teknik, sağlık, sanat kollarını içerir
boyutlardadır.
Sağlık:
Azerbaycan da sağlık hizmetleri verilirken üçlü bir
sistem uygulanmaktadır.
1. îlk müdahale sağlık memurlarıyla yapılmakta,
2. Bunların yetersiz kalması halinde hastalar, hastahanelere
gönderilmekte,
3. Hastahanelerin yetersizliği durumunda ise hastalar üniversitelerdeki
araştırma hastahanelerine yollanmaktadır.
Böylece Azerbaycan halkı eşit hiçimde sağlık
hizmetlerinden yararlanmaktadır.
Sosyal Güvenlik:
Burada sosyal güvenlik ağı maliyetleri oldukça yüksek
olup, GSMH % 18'ini tutmaktadır. Emeklilik yaşı olarak kadınlarda
55 yaş, erkeklerde ise 60 yaş koşulu aranmaktadır.
Bugün Azerbaycan Cumhuriyeti ekonomik bağımsızlık kavra-ınını
benimsemiş ve 1991'den sonrada serbest piyasa ekoııomisine
geçerek dünyayla bütünleşmek istemiştir.
Ayrıca, özel mülkiyete izin verilmiş, borsa yasası çıkarılmış,
devlet tahvilleri hazırlanmış, toprak kanunu ile topraksız
çiftçiler topraklandırılmıştır. Kendi merkez bankasını
kurmuş, düzenli bir vergilendirmeyi getirmiş ve ülkeye
yabancı sermaye akışını sağlamıştır.
Bugün; Azerbaycan Cumhuriyeti Dünya siyasal ve ekonomik yapısı
içinde yerini bağımsız bir devlet olarak almıştır.
Birleşmiş milletler, Agîk, IMF, gibi kuruluşların da üyesidir.
Azerbaycan Cumhuriyeti, kardeş ve dost Türkiye
Cumhuriyetiyle ekonomik, sosyal, kültürel ve diğer
alanlarda iyi ilişkiler içindedir ve önemli anlaşmalar yapılmıştır.
ANS
Azerbaycan Özel Televizyonu, TRT-İnt, SARA Azerbaycan Özel
Televizyonu Samanyolu TV Türkiye Özel Kanalı vardır.
