prathamaH samAdhi-pAdaH | atha yogAnuzAsanam .1. yogaz citta-vRtti-nirodhaH .2. tadA draSTuH svarUpevasthAnam .3. vRtti-sArUpyam itaratra .4. vRttayaH paJcatayyaH kliSTA akliSTAH .5. pramANa-viparyaya-vikalpa-nidrA-smRtayaH .6. pratyakSAnumAnAgamAH pramANAni .7. viparyayo mithyA-jJAnam atad-rUpa-pratiSTham .8. zabda-jJAnAnupAtI vastu-zUnyo vikalpaH .9. abhAva-pratyayAlambanA vRttir nidrA .10. anubhUta-viSayAsaMpramoSaH smRtiH .11. abhyAsa-vairAgyAbhyAM tan-nirodhaH .12. tatra sthitau yatnobhyAsaH .13. sa tu dIrgha-kAla-nairantarya-satkArAsevito dRDha-bhUmiH .14. dRSTAnuzravika-viSaya-vitRSNasya vazIkAra-saMjJA vairAgyam .15. tat-paraM puruSa-khyAter guNa-vaitRSNyam .16. vitarka-vicArAnandAsmitArUpAnugamAt saMprajJAtaH .17. virAma-pratyayAbhyAsa-pUrvaH saMskAra-zeSonyaH .18. bhava-pratyayo videha-prakRti-layAnAm .19. zraddhA-vIrya-smRti-samAdhi-prajJA-pUrvaka itareSAm .20. tIvra-saMvegAnAm AsannaH .21. mRdu-madhyAdhi-mAtratvAt tatopi vizeSaH .22. Izvara-praNidhAnAd vA .23. kleza-karma-vipAkAzayair aparAmRSTaH puruSa-vizeSa IzvaraH .24. tatra niratizayaM sarvajJatva-bIjam .25. sa pUrveSAm api guruH kAlenAnavacchedAt .26. tasya vAcakaH praNavaH .27. taj-japas tad-artha-bhAvanam .28. tataH pratyak-cetanAdhigamopy antarAyAbhAvaz ca .29. vyAdhi-styAna-saMzaya-pramAdAlasyAvirati-bhrAnti-darzanAlabdha-bhUmikatvAnavasthitatvAni citta-vikSepAs tentarAyAH .30. duHkha-daurmanasyAGgam ejayatva-zvAsa-prazvAsA vikSepa-saha-bhuvaH .31. tat-pratiSedhArtham eka-tattvAbhyAsaH .32. maitrI-karuNA-muditopekSaNAM sukha-duHkha-puNyApuNya-viSayANAM bhAvanAtaz citta-prasAdanam .33. pracchardana-vidhAraNAbhyAM vA prANasya .34. viSayavatI vA pravRttir utpannA manasaH sthiti-nibandhinI .35. vizokA vA jyotiSmatI .36. vIta-rAga-viSayaM vA cittam .37. svapna-nidrA-jJAnAlambanaM vA .38. yathAbhimata-dhyAnAd vA .39. paramANu parama-mahattvAntosya vazIkAraH .40. kSINa-vRtter abhijAtasyeva maNer grahItR-grahaNa-grAhyeSu tat-stha-tad-aJjanatA-samApattiH .41. tatra zabdArtha-jJAna-vikalpaiH saMkIrNA savitarkA samApattiH .42. smRti-parizuddhau svarUpa-zUnyevArtha-mAtra-nirbhAsA nirvitarkA .43. etayaiva savicArA nirvicArA ca sUkSma-viSayA vyAkhyAtA .44. sUkSma-viSayatvaM cAliGga-paryavasAnam .45. tA eva sa-bIjaH samAdhiH .46. nirvicAra-vaizAradyedhyAtma-prasAdaH .47. rtaMbharA tatra prajJA .48. zrutAnumAna-prajJAbhyAm anya-viSayA vizeSArthatvAt .49. taj-jaH saMskAronya-saMskAra-pratibandhI .50. tasyApi nirodhe sarva-nirodhAn nirbIjaH samAdhiH .51. iti pataJjali-viracite yoga-sUtre prathamaH samAdhi-pAdaH | dvitIyaH sAdhana-pAdaH | tapaHsvAdhyAyezvarapraNidhAnAni kriyAyogaH .1. samAdhibhAvanArthaH klezatanUkaraNArthaz ca .2. avidyAsmitA-rAga-dveSAbhinivezAH klezAH .3. avidyA kSetram uttareSAM prasuptatanuvicchinnodArANAm .4. anityAzuciduHkhAnAtmasu nityazucisukhAtmakhyAtiravidyA .5. dRgdarzanazaktyorekAtmatevAsmitA .6. sukhAnuzayI rAgaH .7. duHkhAnuzayI dveSaH .8. svarasavAhI viduSopi tathArUDho bhinivezaH .9. te pratiprasavaheyAH sUkSmAH .10. dhyAnaheyAstadvRttayaH .11. klezamUlaH karmAzayo dRSTAdRSTajanmavedanIyaH .12. sati mUle tadvipAko jAtyAyurbhogAH .13. te hlAdaparitApaphalAH puNyApuNyahetutvAt .14. pariNAmatApasaMskAraduHkhairguNavRttivirodhAc ca duHkham eva sarvaM vivekinaH .15. heyaM duHkham anAgatam .16. draSTRdRzyayoH saMyogo heyahetuH .17. prakAzakriyAsthitizIlaM bhUtendriyAtmakaM bhogApavargArthaM dRzyam .18. vizeSAvizeSaliGgamAtrAliGgAni guNaparvANi .19. draSTA dRzimAtraH zuddhopi pratyayAnupazyaH .20. tadartha eva dRzyasyAtmA .21. kRtArthaM prati naSTam apyanaSTaM tadanyasAdhAraNatvAt .22. svasvAmizaktyoH svarUpopalabdhihetuH saMyogaH .23. tasya heturavidyA .24. tadabhAvAt saMyogAbhAvo hAnaM| taddRzeH kaivalyam .25. vivekakhyAtiraviplavA hAnopAyaH .26. tasya saptadhA prAntabhUmiH prajJA .27. yogAGgAnuSThAnAd azuddhikSaye jJAnadIptirA vivekakhyAteH .28. yamaniyamAsanaprANAyAmapratyAhAradhAraNAdhyAnasamAdhayoSTAva aGgAni .29. ahiMsAsatyAsteyabrahmacaryAparigrahA yamAH .30. jAtidezakAlasamayAnavacchinnAH sArvabhaumA mahAvratam .31. zaucasaMtoSatapaHsvAdhyAyezvarapraNidhAnAni niyamAH .32. vitarkabAdhane pratipakSabhAvanam .33. vitarkA hiMsAdayaH kRtakAritAnumoditA lobhakrodhamohapUrvakA mRdumadhyAdhimAtrA duHkhAjJAnAnantaphalA iti pratipakSa-bhAvanam .34. ahiMsApratiSThAyAM tatsannidhau vairatyAgaH .35. satyapratiSThAyAM kriyAphalAzrayatvam .36. asteyapratiSThAyAM sarvaratnopasthAnam .37. brahmacaryapratiSThAyAM vIryalAbhaH .38. aparigrahasthairye janmakathaMtAsaMbodhaH .39. zaucAt svAGgajugupsA parairasaMsargaH .40. sattvazuddhisaumanasyaikAgryendriyajayAtmadarzanayogyatvAni ca .41. saMtoSAd anuttamaH sukhalAbhaH .42. kAyendriyasiddhirazuddhikSayAt tapasaH .43. svAdhyAyAd iSTadevatAsaMprayogaH .44. samAdhisiddhirIzvarapraNidhAnAt .45. sthirasukham Asanam .46. prayatnazaithilyAnantasamApattibhyAm .47. tato dvandvAnabhighAtaH .48. tasmin sati zvAsaprazvAsayorgativicchedaH prANAyAmaH .49. bAhyAbhyantarastambhavRttiH dezakAlasaMkhyAbhiH paridRSTo dIrghasUkSmaH .50. bAhyAbhyantaraviSayAkSepI caturthaH .51. tataH kSIyate prakAzAvaraNam .52. dhAraNAsu ca yogyatA manasaH .53. svasvaviSayAsaMprayoge cittasya svarUpAnukAra ivendriyANAM pratyAhAraH .54. tataH paramA vazyatendriyANAm .55. iti pataJjali-viracite yoga-sUtre dvitIyaH sAdhana-pAdaH | tRtIyaH vibhUti-pAdaH | deza-bandhaz cittasya dhAraNA .1. tatra pratyayaikatAnatA dhyAnam .2. tad evArthamAtranirbhAsaM svarUpazUnyam iva samAdhiH .3. trayam ekatra saMyamaH .4. tajjayAt prajJA|a|alokaH .5. tasya bhUmiSu viniyogaH .6. trayam antaraGgaM pUrvebhyaH .7. tad api bahiraGgaM nirbIjasya .8. vyutthAna-nirodha-saMskArayor abhibhava-prAdurbhAvau nirodha-kSaNa-cittAnvayo nirodha-pariNAmaH .9. tasya prazAnta-vAhitA saMskArAt .10. sarvArthataikAgratayoH kSayodayau cittasya samAdhi-pariNAmaH .11. tataH punaH zAntoditau tulya-pratyayau cittasyaikAgratA-pariNAmaH .12. etena bhUtendriyeSu dharma-lakSaNAvasthA-pariNAmA vyAkhyAtAH .13. zAntoditAvyapadezya-dharmAnupAtI dharmI .14. kramAnyatvaM pariNAmAnyatve hetuH .15. pariNAma-traya-saMyamAd atItAnAgata-jJAnam .16. zabdArtha-pratyayAnAm itaretarAdhyAsAt saMskaraH | tat-pravibhAga-saMyamAt sarva-bhUta-ruta-jJAnam .17. saMskAra-sAkSat-karaNAt pUrva-jAti-jJAnam .18. pratyayasya para-citta-jJAnam .19. na ca tat sAlambanaM, tasyAviSayIbhUtatvAt .20. kAyarUpasaMyamAt tadgrAhyazaktistambhe cakSuHprakAzAsaMprayogentardhAnam .21. etena zabdAdyantardhAnamuktam sopakramaM nirupakramaM ca karma| tatsaMyamAd aparAntajJAnam, ariSTebhyo vA .22. maitryAdiSu balAni .23. baleSu hastibalAdIni .24. pravRttyAlokanyAsAt sUkSmavyavahitaviprakRSTajJAnam .25. bhuvanajJAnaM sUrye saMyamAt .26. candre tArAvyUhajJAnam .27. dhruve tadgatijJAnam .28. nAbhicakre kAyavyUhajJAnam .29. kaNThakUpe kSutpipAsAnivRttiH .30. kUrmanADyAM sthairyam .31. mUrdhajyotiSi siddhadarzanam .32. prAtibhAd vA sarvam .33. hRdaye cittasaMvit .34. sattvapuruSayoratyantAsaMkIrNayoH pratyayAvizeSo bhogaH parArthatvAt svArthasaMyamAt puruSajJAnam .35. tataH prAtibhazrAvaNavedanAdarzAsvAdavArtA jAyante .36. te samAdhAv upasargA| vyutthAne siddhayaH .37. bandhakAraNazaithilyAt pracArasaMvedanAc ca cittasya parazarIrAvezaH .38. udAnajayAjjalapaGkakaNTakAdiSvasaGga utkrAntizca .39. samAnajayAt prajvalanam .40. zrotrAkAzayoH saMbandhasaMyamAd divyaM zrotram .41. kAyAkAzayoH saMbandhasaMyamAl laghutUlasamApattezcAkAzagamanam .42. bahirakalpitA vRttirmahAvidehA| tataH prakAzAvaraNakSayaH .43. sthUlasvarUpasUkSmAnvayArthavattvasaMyamAdbhUtajayaH .44. tatoNimAdiprAdurbhAvaH kAyasaMpat taddharmAnabhighAtaz ca .45. rUpalAvaNyabalavajrasaMhananatvAni kAyasaMpat .46. grahaNasvarUpAsmitAnvayArthavattvasaMyamAd indriyajayaH .47. tato manojavitvaM vikaraNabhAvaH pradhAnajayazca .48. sattva-puruSAnyatA-khyAti-mAtrasya sarva-bhAvAdhiSThAtRtvaM sarva-jJAtRtvaM ca .49. tadvairAgyAdapi doSabIjakSaye kaivalyam .50. sthAny-upanimantraNe saGga-smayAkaraNaM punaH aniSTa-prasaGgAt .51. kSaNatatkramayoH saMyamAdavivekajaM jJAnam .52. jAtilakSaNadezairanyatA|anavacchedAt tulyayostataH pratipattiH .53. tArakaM sarvaviSayaM sarvathAviSayam akramaM ceti vivekajaM jJAnam .54. sattva-puruSayoH zuddhi-sAmye kaivalyam iti .55. iti pataJjali-viracite yoga-sUtre tRtIyo vibhUtipAdaH caturthaH kaivalya-pAdaH | janmauSadhimantratapaHsamAdhijAH siddhayaH .1. jAtyantarapariNAmaH prakRtyApUrAt .2. nimittam aprayojakaM prakRtInAM| varaNabhedastu tataH kSetrikavat .3. nirmANacittAnyasmitAmAtrAt .4. pravRttibhede prayojakaM cittam ekam anekeSAm .5. tatra dhyAnajam anAzayam .6. karmAzuklAkRSNaM yoginaH trividham itareSAm .7. tatastadvipAkAnuguNAnAm evAbhivyaktirvAsanAnAm .8. jAtidezakAlavyavahitAnAm apyAnantaryaM, smRtisaMskArayoH ekarUpatvAt .9. tAsAm anAditvaM cAziSo nityatvAt .10. hetuphalAzrayAlambanaiH saMgRhItatvAd eSAm abhAve tad-abhAvaH .11. atItAnAgataM svarUpatostyadhvabhedAd dharmANAm .12. te vyaktasUkSmA guNAtmAnaH .13. pariNAmaikatvAd vastutattvam .14. vastusAmye cittabhedAt tayorvibhaktaH panthAH .15. na caikacittatantraM vastu tad apramANakaM tadA kiM syAt .16. taduparAgApekSatvAt cittasya vastu jJAtAjJAtam .17. sadA jJAtAzcittavRttayastatprabhoH puruSasyApariNAmitvAt .18. na tat svAbhAsaMdRzyatvAt .19. ekasamaye cobhayAnavadhAraNam .20. cittAntaradRzye buddhibuddheratiprasaGgaH smRtisaMkarazca .21. citerapratisaMkramAyAstadAkArApattau svabuddhisaMvedanam .22. draSTR-dRzyoparaktaM cittaM sarvArtham .23. tad asaMkhyeya-vAsanA-citram api parArthaM saMhatya-kAritvAt .24. vizeSa-darzina Atma-bhAva-bhAvanA-vinivRttiH .25. tadA viveka-nimnaM kaivalya-prAg-bhAraM cittam .26. tac-chidreSu pratyayAntarANi saMskArebhyaH .27. hAnam eSAM klezavad uktam .28. prasaMkhyAnepy akusIdasya sarvathAviveka-khyAter dharma-meghaH samAdhiH .29. tataH klezakarmanivRttiH .30. tadA sarvAvaraNamalApetasya jJAnasyA|anantyAjjJeyam alpam .31. tataH kRtArthAnAM pariNAmakramaparisamAptirguNAnAm .32. kSaNapratiyogI pariNAmAparAntanirgrAhyaH kramaH .33. puruSArthazUnyAnAM guNAnAM pratiprasavaH kaivalyaM, svarUpapratiSThA vA citizaktireti .34. iti pataJjali-viracite yoga-sUtre caturthaH kaivalyapAdaH | . iti pAtaJjala-yoga-sUtrANi . (1) atha prathamodhyAyaH arjuna-viSAda-yogaH dhRtarASTra uvAca dharma-kSetre kuru-kSetre samavetA yuyutsavaH | mAmakAH pANDavAz caiva kim akurvata saMjaya .1. saMjaya uvAca dRSTvA tu pANDavAnIkaM vyUDhaM duryodhanas tadA | AcAryam upasaMgamya rAjA vacanam abravIt .2. pazyaitAM pANDu-putrANAm AcArya mahatIM camUm | vyUDhAM drupada-putreNa tava ziSyeNa dhImatA .3. atra zUrA maheSvAsA bhImArjuna-samA yudhi | yuyudhAno virATaz ca drupadaz ca mahArathaH .4. dhRSTaketuz cekitAnaH kAzirAjaz ca vIryavAn | purujit kuntibhojaz ca zaibyaz ca nara-puMgavaH .5. yudhAmanyuz ca vikrAnta uttamaujAz ca vIryavAn | saubhadro draupadeyAz ca sarva eva mahA-rathAH .6. asmAkaM tu viziSTA ye tAn nibodha dvijottama | nAyakA mama sainyasya saMjJArthaM tAn bravImi te .7. bhavAn bhISmaz ca karNaz ca kRpaz ca samitiMjayaH | azvatthAmA vikarNaz ca saumadattir jayadrathaH .8. anye ca bahavaH zUrA mad-arthe tyakta-jIvitAH | nAnA-zastra-praharaNAH sarve yuddha-vizAradAH .9. aparyAptaM tad asmAkaM balaM bhISmAbhirakSitam | paryAptaM tv idam eteSAM balaM bhImAbhirakSitam .10. ayaneSu ca sarveSu yathA-bhAgam avasthitAH | bhISmam evAbhirakSantu bhavantaH sarva eva hi .11. tasya saMjanayan harSaM kuru-vRddhaH pitAmahaH | siMha-nAdaM vinadyoccaiH zaGkhaM dadhmau pratApavAn .12. tataH zaGkhAz ca bheryaz ca paNavAnaka-gomukhAH | sahasaivAbhyahanyanta sa zabdas tumulobhavat .13. tataH zvetair hayair yukte mahati syandane sthitau | mAdhavaH pANDavaz caiva divyau zaGkhau pradadhmatuH .14. pAJcajanyaM hRSIkezo devadattaM dhanaMjayaH | pauNDraM dadhmau mahA-zaGkhaM bhIma-karmA vRkodaraH .15. ananta-vijayaM rAjA kuntI-putro yudhiSThiraH | nakulaH sahadevaz ca sughoSa-maNipuSpakau .16. kAzyaz ca parameSvAsaH zikhaNDI ca mahA-rathaH | dhRSTadyumno virATaz ca sAtyakiz cAparAjitaH .17. drupado draupadeyAz ca sarvazaH pRthivI-pate | saubhadraz ca mahAbAhuH zaGkhAn dadhmuH pRthak pRthak .18. sa ghoSo dhArtarASTrANAM hRdayAni vyadArayat | nabhaz ca pRthivIM caiva tumulo vyanunAdayan .19. atha vyavasthitAn dRSTvA dhArtarASTrAn kapi-dhvajaH | pravRtte zastra-saMpAte dhanur udyamya pANDavaH .20. hRSIkezaM tadA vAkyam idam Aha mahI-pate | senayor ubhayor madhye rathaM sthApaya mecyuta .21. yAvad etAn nirIkSehaM yoddhu-kAmAn avasthitAn | kair mayA saha yoddhavyam asmin raNa-samudyame .22. yotsyamAnAn avekSehaM ya etetra samAgatAH | dhArtarASTrasya durbuddher yuddhe priya-cikIrSavaH .23. evam ukto hRSIkezo guDAkezena bhArata | senayor ubhayor madhye sthApayitvA rathottamam .24. bhISma-droNa-pramukhataH sarveSAM ca mahIkSitAm | uvAca pArtha pazyaitAn samavetAn kurUn iti .25. tatrApazyat sthitAn pArthaH pitRRn atha pitAmahAn | AcAryAn mAtulAn bhrAtRRn putrAn pautrAn sakhIMs tathA .26. zvazurAn suhRdaz caiva senayor ubhayor api | tAn samIkSya sa kaunteyaH sarvAn bandhUn avasthitAn .27. kRpayA parayAviSTo viSIdann idam abravIt | dRSTvemaM svajanaM kRSNa yuyutsuM samupasthitam .28. sIdanti mama gAtrANi mukhaM ca parizuSyati | vepathuz ca zarIre me romaharSaz ca jAyate .29. gANDIvaM sraMsate hastAt tvak caiva paridahyate | na ca zaknomy avasthAtuM bhramatIva ca me manaH .30. nimittAni ca pazyAmi viparItAni kezava | na ca zreyonupazyAmi hatvA svajanam Ahave .31. na kAGkSe vijayaM kRSNa na ca rAjyaM sukhAni ca | kiM no rAjyena govinda kiM bhogair jIvitena vA .32. yeSAm arthe kAGkSitaM no rAjyaM bhogAH sukhAni ca | ta imevasthitA yuddhe prANAMs tyaktvA dhanAni ca .33. AcAryAH pitaraH putrAs tathaiva ca pitAmahAH | mAtulAH zvazurAH pautrAH zyAlAH saMbandhinas tathA .34. etAn na hantum icchAmi ghnatopi madhusUdana | api trailokya-rAjyasya hetoH kiM nu mahI-kRte .35. nihatya dhArtarASTrAn naH kA prItiH syAj janArdana | pApam evAzrayed asmAn hatvaitAn AtatAyinaH .36. tasmAn nArhA vayaM hantuM dhArtarASTrAn sva-bAndhavAn | svajanaM hi kathaM hatvA sukhinaH syAma mAdhava .37. yady apy ete na pazyanti lobhopahata-cetasaH | kula-kSaya-kRtaM doSaM mitra-drohe ca pAtakam .38. kathaM na jJeyam asmAbhiH pApAd asmAn nivartitum | kula-kSaya-kRtaM doSaM prapazyadbhir janArdana .39. kula-kSaye praNazyanti kula-dharmAH sanAtanAH | dharme naSTe kulaM kRtsnam adharmobhibhavaty uta .40. adharmAbhibhavAt kRSNa praduSyanti kula-striyaH | strISu duSTAsu vArSNeya jAyate varNa-saMkaraH .41. saMkaro narakAyaiva kula-ghnAnAM kulasya ca | patanti pitaro hy eSAM lupta-piNDodaka-kriyAH .42. doSair etaiH kula-ghnAnAM varNa-saMkara-kArakaiH | utsAdyante jAti-dharmAH kula-dharmAz ca zAzvatAH .43. utsanna-kula-dharmANAM manuSyANAM janArdana | narake niyataM vAso bhavatIty anuzuzruma .44. aho bata mahat pApaM kartuM vyavasitA vayam | yad rAjya-sukha-lobhena hantuM svajanam udyatAH .45. yadi mAm apratIkAram azastraM zastra-pANayaH | dhArtarASTrA raNe hanyus tan me kSemataraM bhavet .46. evam uktvArjunaH saMkhye rathopastha upAvizat | visRjya sazaraM cApaM zoka-saMvigna-mAnasaH .47. arjuna-viSAda-yogo nAma prathamodhyAyaH . (2) atha dvitIyodhyAyaH sAGkhya-yogaH saMjaya uvAca taM tathA kRpayAviSTam azru-pUrNAkulekSaNam | viSIdantam idaM vAkyam uvAca madhusUdanaH .1. zrI-bhagavAn uvAca kutas tvA kazmalam idaM viSame samupasthitam | anArya-juSTam asvargyam akIrti-karam arjuna .2. klaibyaM mA sma gamaH pArtha naitat tvayy upapadyate | kSudraM hRdaya-daurbalyaM tyaktvottiSTha parantapa .3. arjuna uvAca kathaM bhISmam ahaM saMkhye droNaM ca madhusUdana | iSubhiH pratiyotsyAmi pUjArhAv arisUdana .4. gurUn ahatvA hi mahAnubhAvAJ zreyo bhoktuM bhaikSyam apIha loke | hatvArtha-kAmAMs tu gurUn ihaiva bhuJjIya bhogAn rudhira-pradigdhAn .5. na caitad vidmaH kataran no garIyo yad vA jayema yadi vA no jayeyuH | yAn eva hatvA na jijIviSAmas tevasthitAH pramukhe dhArtarASTrAH .6. kArpaNya-doSopahata-svabhAvaH pRcchAmi tvAM dharma-saMmUDha-cetAH | yac chreyaH syAn nizcitaM brUhi tan me ziSyas tehaM zAdhi mAM tvAM prapannam .7. na hi prapazyAmi mamApanudyAd yac chokam ucchoSaNam indriyANAm | avApya bhUmAv asapatnam RddhaM rAjyaM surANAm api cAdhipatyam .8. saMjaya uvAca evam uktvA hRSIkezaM guDAkezaH parantapaH | na yotsya iti govindam uktvA tUSNIM babhUva ha .9. tam uvAca hRSIkezaH prahasann iva bhArata | senayor ubhayor madhye viSIdantam idaM vacaH .10. zrI-bhagavAn uvAca azocyAn anvazocas tvaM prajJA-vAdAMz ca bhASase | gatAsUn agatAsUMz ca nAnuzocanti paNDitAH .11. na tv evAhaM jAtu nAsaM na tvaM neme janAdhipAH | na caiva na bhaviSyAmaH sarve vayam ataH param .12. dehinosmin yathA dehe kaumAraM yauvanaM jarA | tathA dehAntara-prAptir dhIras tatra na muhyati .13. mAtrA-sparzAs tu kaunteya zItoSNa-sukha-duHkha-dAH | AgamApAyinonityAs tAMs titikSasva bhArata .14. yaM hi na vyathayanty ete puruSaM puruSarSabha | sama-duHkha-sukhaM dhIraM somRtatvAya kalpate .15. nAsato vidyate bhAvo nAbhAvo vidyate sataH | ubhayor api dRSTontas tv anayos tattvadarzibhiH .16. avinAzi tu tad viddhi yena sarvam idaM tatam | vinAzam avyayasyAsya na kazcit kartum arhati .17. antavanta ime dehA nityasyoktAH zarIriNaH | anAzinoprameyasya tasmAd yudhyasva bhArata .18. ya enaM vetti hantAraM yaz cainaM manyate hatam | ubhau tau na vijAnIto nAyaM hanti na hanyate .19. na jAyate mriyate vA kadAcin nAyaM bhUtvA bhavitA vA na bhUyaH | ajo nityaH zAzvatoyaM purANo na hanyate hanyamAne zarIre .20. vedAvinAzinaM nityaM ya enam ajam avyayam | kathaM sa puruSaH pArtha kaM ghAtayati hanti kam .21. vAsAMsi jIrNAni yathA vihAya navAni gRhNAti naroparANi | tathA zarIrANi vihAya jIrNAni anyAni saMyAti navAni dehI .22. nainaM chindanti zastrANi nainaM dahati pAvakaH | na cainaM kledayanty Apo na zoSayati mArutaH .23. acchedyoyam adAhyoyam akledyozoSya eva ca | nityaH sarva-gataH sthANur acaloyaM sanAtanaH .24. avyaktoyam acintyoyam avikAryoyam ucyate | tasmAd evaM viditvainaM nAnuzocitum arhasi .25. atha cainaM nitya-jAtaM nityaM vA manyase mRtam | tathApi tvaM mahA-bAho naivaM zocitum arhasi .26. jAtasya hi dhruvo mRtyur dhruvaM janma mRtasya ca | tasmAd aparihAryerthe na tvaM zocitum arhasi .27. avyaktAdIni bhUtAni vyakta-madhyAni bhArata | avyakta-nidhanAny eva tatra kA paridevanA .28. Azcarya-vat pazyati kazcid enam Azcarya-vad vadati tathaiva cAnyaH | Azcarya-vac cainam anyaH zRNoti zrutvApy enaM veda na caiva kazcit .29. dehI nityam avadhyoyaM dehe sarvasya bhArata | tasmAt sarvANi bhUtAni na tvaM zocitum arhasi .30. sva-dharmam api cAvekSya na vikampitum arhasi | dharmyAd dhi yuddhAc chreyonyat kSatriyasya na vidyate .31. yadRcchayA copapannaM svargadvAram apAvRtam | sukhinaH kSatriyAH pArtha labhante yuddham IdRzam .32. atha cet tvam imaM dharmyaM saMgrAmaM na kariSyasi | tataH sva-dharmaM kIrtiM ca hitvA pApam avApsyasi .33. akIrtiM cApi bhUtAni kathayiSyanti tevyayAm | saMbhAvitasya cAkIrtir maraNAd atiricyate .34. bhayAd raNAd uparataM maMsyante tvAM mahA-rathAH | yeSAM ca tvaM bahu-mato bhUtvA yAsyasi lAghavam .35. avAcya-vAdAMz ca bahUn vadiSyanti tavAhitAH | nindantas tava sAmarthyaM tato duHkhataraM nu kim .36. hato vA prApsyasi svargaM jitvA vA bhokSyase mahIm | tasmAd uttiSTha kaunteya yuddhAya kRta-nizcayaH .37. sukha-duHkhe same kRtvA lAbhAlAbhau jayAjayau | tato yuddhAya yujyasva naivaM pApam avApsyasi .38. eSA tebhihitA sAMkhye buddhir yoge tv imAM zRNu | buddhyA yukto yayA pArtha karma-bandhaM prahAsyasi .39. nehAbhikrama-nAzosti pratyavAyo na vidyate | svalpam apy asya dharmasya trAyate mahato bhayAt .40. vyavasAyAtmikA buddhir ekeha kuru-nandana | bahu-zAkhA hy anantAz ca buddhayovyavasAyinAm .41. yAm imAM puSpitAM vAcaM pravadanty avipazcitaH | veda-vAda-ratAH pArtha nAnyad astIti vAdinaH .42. kAmAtmAnaH svarga-parA janma-karma-phala-pradAm | kriyA-vizeSa-bahulAM bhogaizvarya-gatiM prati .43. bhogaizvarya-prasaktAnAM tayApahRta-cetasAm | vyavasAyAtmikA buddhiH samAdhau na vidhIyate .44. traiguNya-viSayA vedA nistraiguNyo bhavArjuna | nirdvandvo nitya-sattva-stho niryoga-kSema AtmavAn .45. yAvAn artha udapAne sarvataH saMplutodake | tAvAn sarveSu vedeSu brAhmaNasya vijAnataH .46. karmaNy evAdhikAras te mA phaleSu kadAcana | mA karma-phala-hetur bhUr mA te saGgostv akarmaNi .47. yoga-sthaH kuru karmANi saGgaM tyaktvA dhanaMjaya | siddhy-asiddhyoH samo bhUtvA samatvaM yoga ucyate .48. dUreNa hy avaraM karma buddhi-yogAd dhanaMjaya | buddhau zaraNam anviccha kRpaNAH phala-hetavaH .49. buddhi-yukto jahAtIha ubhe sukRta-duSkRte | tasmAd yogAya yujyasva yogaH karmasu kauzalam .50. karmajaM buddhi-yuktA hi phalaM tyaktvA manISiNaH | janma-bandha-vinirmuktAH padaM gacchanty anAmayam .51. yadA te moha-kalilaM buddhir vyatitariSyati | tadA gantAsi nirvedaM zrotavyasya zrutasya ca .52. zruti-vipratipannA te yadA sthAsyati nizcalA | samAdhAv acalA buddhis tadA yogam avApsyasi .53. arjuna uvAca sthita-prajJasya kA bhASA samAdhisthasya kezava | sthita-dhIH kiM prabhASeta kim AsIta vrajeta kim .54. zrI-bhagavAn uvAca prajahAti yadA kAmAn sarvAn pArtha manogatAn | Atmany evAtmanA tuSTaH sthita-prajJas tadocyate .55. duHkheSv anudvigna-manAH sukheSu vigata-spRhaH | vIta-rAga-bhaya-krodhaH sthitadhIr munir ucyate .56. yaH sarvatrAnabhisnehas tat tat prApya zubhAzubham | nAbhinandati na dveSTi tasya prajJA pratiSThitA .57. yadA saMharate cAyaM kUrmoGgAnIva sarvazaH | indriyANIndriyArthebhyas tasya prajJA pratiSThitA .58. viSayA vinivartante nirAhArasya dehinaH | rasa-varjaM rasopy asya paraM dRSTvA nivartate .59. yatato hy api kaunteya puruSasya vipazcitaH | indriyANi pramAthIni haranti prasabhaM manaH .60. tAni sarvANi saMyamya yukta AsIta mat-paraH | vaze hi yasyendriyANi tasya prajJA pratiSThitA .61. dhyAyato viSayAn puMsaH saGgas teSUpajAyate | saGgAt saMjAyate kAmaH kAmAt krodhobhijAyate .62. krodhAd bhavati saMmohaH saMmohAt smRti-vibhramaH | smRti-bhraMzAd buddhi-nAzo buddhi-nAzAt praNazyati .63. rAga-dveSa-viyuktais tu viSayAn indriyaiz caran | Atma-vazyair vidheyAtmA prasAdam adhigacchati .64. prasAde sarva-duHkhAnAM hAnir asyopajAyate | prasanna-cetaso hy Azu buddhiH paryavatiSThate .65. nAsti buddhir ayuktasya na cAyuktasya bhAvanA | na cAbhAvayataH zAntir azAntasya kutaH sukham .66. indriyANAM hi caratAM yan manonuvidhIyate | tad asya harati prajJAM vAyur nAvam ivAmbhasi .67. tasmAd yasya mahA-bAho nigRhItAni sarvazaH | indriyANIndriyArthebhyas tasya prajJA pratiSThitA .68. yA nizA sarva-bhUtAnAM tasyAM jAgarti saMyamI | yasyAM jAgrati bhUtAni sA nizA pazyato muneH .69. ApUryamANam acala-pratiSThaM samudram ApaH pravizanti yadvat | tadvat kAmA yaM pravizanti sarve sa zAntim Apnoti na kAma-kAmI .70. vihAya kAmAn yaH sarvAn pumAMz carati niHspRhaH | nirmamo nirahaMkAraH sa zAntim adhigacchati .71. eSA brAhmI sthitiH pArtha nainAM prApya vimuhyati | sthitvAsyAm anta-kAlepi brahma-nirvANam Rcchati .72. sAGkhya-yogo nAma dvitIyodhyAyaH . (3) atha tRtIyodhyAyaH karma-yogaH arjuna uvAca jyAyasI cet karmaNas te matA buddhir janArdana | tat kiM karmaNi ghore mAM niyojayasi kezava .1. vyAmizreNaiva vAkyena buddhiM mohayasIva me | tad ekaM vada nizcitya yena zreyoham ApnuyAm .2. zrI-bhagavAn uvAca lokesmin dvividhA niSThA purA proktA mayAnagha | jJAna-yogena sAMkhyAnAM karma-yogena yoginAm .3. na karmaNAm anArambhAn naiSkarmyaM puruSoznute | na ca saMnyasanAd eva siddhiM samadhigacchati .4. na hi kazcit kSaNam api jAtu tiSThaty akarma-kRt | kAryate hy avazaH karma sarvaH prakRti-jair guNaiH .5. karmendriyANi saMyamya ya Aste manasA smaran | indriyArthAn vimUDhAtmA mithyAcAraH sa ucyate .6. yas tv indriyANi manasA niyamyArabhaterjuna | karmendriyaiH karma-yogam asaktaH sa viziSyate .7. niyataM kuru karma tvaM karma jyAyo hy akarmaNaH | zarIra-yAtrApi ca te na prasidhyed akarmaNaH .8. yajJArthAt karmaNonyatra lokoyaM karma-bandhanaH | tad-arthaM karma kaunteya mukta-saGgaH samAcara .9. saha-yajJAH prajAH sRSTvA purovAca prajApatiH | anena prasaviSyadhvam eSa vostv iSTa-kAma-dhuk .10. devAn bhAvayatAnena te devA bhAvayantu vaH | parasparaM bhAvayantaH zreyaH param avApsyatha .11. iSTAn bhogAn hi vo devA dAsyante yajJa-bhAvitAH | tair dattAn apradAyaibhyo yo bhuGkte stena eva saH .12. yajJa-ziSTAzinaH santo mucyante sarva-kilbiSaiH | bhuJjate te tv aghaM pApA ye pacanty Atma-kAraNAt .13. annAd bhavanti bhUtAni parjanyAd anna-saMbhavaH | yajJAd bhavati parjanyo yajJaH karma-samudbhavaH .14. karma brahmodbhavaM viddhi brahmAkSara-samudbhavam | tasmAt sarva-gataM brahma nityaM yajJe pratiSThitam .15. evaM pravartitaM cakraM nAnuvartayatIha yaH | aghAyur indriyArAmo moghaM pArtha sa jIvati .16. yas tv Atma-ratir eva syAd Atma-tRptaz ca mAnavaH | Atmany eva ca saMtuSTas tasya kAryaM na vidyate .17. naiva tasya kRtenArtho nAkRteneha kazcana | na cAsya sarva-bhUteSu kazcid artha-vyapAzrayaH .18. tasmAd asaktaH satataM kAryaM karma samAcara | asakto hy Acaran karma param Apnoti pUruSaH .19. karmaNaiva hi saMsiddhim AsthitA janakAdayaH | loka-saMgraham evApi saMpazyan kartum arhasi .20. yad yad Acarati zreSThas tat tad evetaro janaH | sa yat pramANaM kurute lokas tad anuvartate .21. na me pArthAsti kartavyaM triSu lokeSu kiMcana | nAnavAptam avAptavyaM varta eva ca karmaNi .22. yadi hy ahaM na varteyaM jAtu karmaNy atandritaH | mama vartmAnuvartante manuSyAH pArtha sarvazaH .23. utsIdeyur ime lokA na kuryAM karma ced aham | saMkarasya ca kartA syAm upahanyAm imAH prajAH .24. saktAH karmaNy avidvAMso yathA kurvanti bhArata | kuryAd vidvAMs tathAsaktaz cikIrSur loka-saMgraham .25. na buddhi-bhedaM janayed ajJAnAM karma-saGginAm | joSayet sarva-karmANi vidvAn yuktaH samAcaran .26. prakRteH kriyamANAni guNaiH karmANi sarvazaH | ahaMkAra-vimUDhAtmA kartAham iti manyate .27. tattva-vit tu mahA-bAho guNa-karma-vibhAgayoH | guNA guNeSu vartanta iti matvA na sajjate .28. prakRter guNa-saMmUDhAH sajjante guNa-karmasu | tAn akRtsna-vido mandAn kRtsna-vin na vicAlayet .29. mayi sarvANi karmANi saMnyasyAdhyAtma-cetasA | nirAzIr nirmamo bhUtvA yudhyasva vigata-jvaraH .30. ye me matam idaM nityam anutiSThanti mAnavAH | zraddhAvantonasUyanto mucyante tepi karmabhiH .31. ye tv etad abhyasUyanto nAnutiSThanti me matam | sarva-jJAna-vimUDhAMs tAn viddhi naSTAn acetasaH .32. sadRzaM ceSTate svasyAH prakRter jJAnavAn api | prakRtiM yAnti bhUtAni nigrahaH kiM kariSyati .33. indriyasyendriyasyArthe rAga-dveSau vyavasthitau | tayor na vazam Agacchet tau hy asya paripanthinau .34. zreyAn sva-dharmo viguNaH para-dharmAt svanuSThitAt | sva-dharme nidhanaM zreyaH para-dharmo bhayAvahaH .35. arjuna uvAca atha kena prayuktoyaM pApaM carati pUruSaH | anicchann api vArSNeya balAd iva niyojitaH .36. zrI-bhagavAn uvAca kAma eSa krodha eSa rajo-guNa-samudbhavaH | mahAzano mahA-pApmA viddhy enam iha vairiNam .37. dhUmenAvriyate vahnir yathAdarzo malena ca | yatholbenAvRto garbhas tathA tenedam AvRtam .38. AvRtaM jJAnam etena jJAnino nitya-vairiNA | kAma-rUpeNa kaunteya duSpUreNAnalena ca .39. indriyANi mano buddhir asyAdhiSThAnam ucyate | etair vimohayaty eSa jJAnam AvRtya dehinam .40. tasmAt tvam indriyANy Adau niyamya bharatarSabha | pApmAnaM prajahi hy enaM jJAna-vijJAna-nAzanam .41. indriyANi parANy Ahur indriyebhyaH paraM manaH | manasas tu parA buddhir yo buddheH paratas tu saH .42. evaM buddheH paraM buddhvA saMstabhyAtmAnam AtmanA | jahi zatruM mahA-bAho kAma-rUpaM durAsadam .43. karma-yogo nAma tRtIyodhyAyaH . (4) atha caturthodhyAyaH jJAna-karma-sannyAsa-yogaH zrI-bhagavAn uvAca imaM vivasvate yogaM proktavAn aham avyayam | vivasvAn manave prAha manur ikSvAkavebravIt .1. evaM paramparA-prAptam imaM rAjarSayo viduH | sa kAleneha mahatA yogo naSTaH parantapa .2. sa evAyaM mayA tedya yogaH proktaH purAtanaH | bhaktosi me sakhA ceti rahasyaM hy etad uttamam .3. arjuna uvAca aparaM bhavato janma paraM janma vivasvataH | katham etad vijAnIyAM tvam Adau proktavAn iti .4. zrI-bhagavAn uvAca | bahUni me vyatItAni janmAni tava cArjuna | tAny ahaM veda sarvANi na tvaM vettha parantapa .5. ajopi sann avyayAtmA bhUtAnAm Izvaropi san | prakRtiM svAm adhiSThAya saMbhavAmy Atma-mAyayA .6. yadA yadA hi dharmasya glAnir bhavati bhArata | abhyutthAnam adharmasya tadAtmAnaM sRjAmy aham .7. paritrANAya sAdhUnAM vinAzAya ca duSkRtAm | dharma-saMsthApanArthAya saMbhavAmi yuge yuge .8. janma karma ca me divyam evaM yo vetti tattvataH | tyaktvA dehaM punar janma naiti mAm eti sorjuna .9. vIta-rAga-bhaya-krodhA man-mayA mAm upAzritAH | bahavo jJAna-tapasA pUtA mad-bhAvam AgatAH .10. ye yathA mAM prapadyante tAMs tathaiva bhajAmy aham | mama vartmAnuvartante manuSyAH pArtha sarvazaH .11. kAGkSantaH karmaNAM siddhiM yajanta iha devatAH | kSipraM hi mAnuSe loke siddhir bhavati karmajA .12. cAturvarNyaM mayA sRSTaM guNa-karma-vibhAgazaH | tasya kartAram api mAM viddhy akartAram avyayam .13. na mAM karmANi limpanti na me karma-phale spRhA | iti mAM yobhijAnAti karmabhir na sa badhyate .14. evaM jJAtvA kRtaM karma pUrvair api mumukSubhiH | kuru karmaiva tasmAt tvaM pUrvaiH pUrvataraM kRtam .15. kiM karma kim akarmeti kavayopy atra mohitAH | tat te karma pravakSyAmi yaj jJAtvA mokSyasezubhAt .16. karmaNo hy api boddhavyaM boddhavyaM ca vikarmaNaH | akarmaNaz ca boddhavyaM gahanA karmaNo gatiH .17. karmaNy akarma yaH pazyed akarmaNi ca karma yaH | sa buddhimAn manuSyeSu sa yuktaH kRtsna-karma-kRt .18. yasya sarve samArambhAH kAma-saMkalpa-varjitAH | jJAnAgni-dagdha-karmANaM tam AhuH paNDitaM budhAH .19. tyaktvA karma-phalAsaGgaM nitya-tRpto nirAzrayaH | karmaNy abhipravRttopi naiva kiMcit karoti saH .20. nirAzIr yata-cittAtmA tyakta-sarva-parigrahaH | zArIraM kevalaM karma kurvan nApnoti kilbiSam .21. yadRcchA-lAbha-saMtuSTo dvandvAtIto vimatsaraH | samaH siddhAv asiddhau ca kRtvApi na nibadhyate .22. gata-saGgasya muktasya jJAnAvasthita-cetasaH | yajJAyAcarataH karma samagraM pravilIyate .23. brahmArpaNaM brahma havir brahmAgnau brahmaNA hutam | brahmaiva tena gantavyaM brahma-karma-samAdhinA .24. daivam evApare yajJaM yoginaH paryupAsate | brahmAgnAv apare yajJaM yajJenaivopajuhvati .25. zrotrAdInIndriyANy anye saMyamAgniSu juhvati | zabdAdIn viSayAn anya indriyAgniSu juhvati .26. sarvANIndriya-karmANi prANa-karmANi cApare | Atma-saMyama-yogAgnau juhvati jJAna-dIpite .27. dravya-yajJAs tapo-yajJA yoga-yajJAs tathApare | svAdhyAya-jJAna-yajJAz ca yatayaH saMzita-vratAH .28. apAne juhvati prANaM prANepAnaM tathApare | prANApAna-gatI ruddhvA prANAyAma-parAyaNAH .29. apare niyatAhArAH prANAn prANeSu juhvati | sarvepy ete yajJa-vido yajJa-kSapita-kalmaSAH .30. yajJa-ziSTAmRta-bhujo yAnti brahma sanAtanam | nAyaM lokosty ayajJasya kutonyaH kurusattama .31. evaM bahu-vidhA yajJA vitatA brahmaNo mukhe | karma-jAn viddhi tAn sarvAn evaM jJAtvA vimokSyase .32. zreyAn dravya-mayAd yajJAj jJAna-yajJaH parantapa | sarvaM karmAkhilaM pArtha jJAne parisamApyate .33. tad viddhi praNipAtena paripraznena sevayA | upadekSyanti te jJAnaM jJAninas tattva-darzinaH .34. yaj jJAtvA na punar moham evaM yAsyasi pANDava | yena bhUtAny azeSeNa drakSyasy Atmany atho mayi .35. api ced asi pApebhyaH sarvebhyaH pApa-kRttamaH | sarvaM jJAna-plavenaiva vRjinaM saMtariSyasi .36. yathaidhAMsi samiddhognir bhasmasAt kuruterjuna | jJAnAgniH sarva-karmANi bhasmasAt kurute tathA .37. na hi jJAnena sadRzaM pavitram iha vidyate | tat svayaM yoga-saMsiddhaH kAlenAtmani vindati .38. zraddhAvAn labhate jJAnaM tat-paraH saMyatendriyaH | jJAnaM labdhvA parAM zAntim acireNAdhigacchati .39. ajJaz cAzraddadhAnaz ca saMzayAtmA vinazyati | nAyaM lokosti na paro na sukhaM saMzayAtmanaH .40. yoga-saMnyasta-karmANaM jJAna-saMchinna-saMzayam | AtmavantaM na karmANi nibadhnanti dhanaMjaya .41. tasmAd ajJAna-saMbhUtaM hRt-sthaM jJAnAsinAtmanaH | chittvainaM saMzayaM yogam AtiSThottiSTha bhArata .42. jJAna-karma-sannyAsa-yogo nAma caturThodhyAyaH . (5) atha paJcamodhyAyaH sannyAsa-yogaH arjuna uvAca saMnyAsaM karmaNAM kRSNa punar yogaM ca zaMsasi | yac chreya etayor ekaM tan me brUhi sunizcitam .1. zrI-bhagavAn uvAca saMnyAsaH karma-yogaz ca niHzreyasa-karAv ubhau | tayos tu karma-saMnyAsAt karma-yogo viziSyate .2. jJeyaH sa nityasaMnyAsI yo na dveSTi na kAGkSati | nirdvandvo hi mahA-bAho sukhaM bandhAt pramucyate .3. sAMkhya-yogau pRthag bAlAH pravadanti na paNDitAH | ekam apy AsthitaH samyag ubhayor vindate phalam .4. yat sAMkhyaiH prApyate sthAnaM tad yogair api gamyate | ekaM sAMkhyaM ca yogaM ca yaH pazyati sa pazyati .5. saMnyAsas tu mahA-bAho duHkham Aptum ayogataH | yoga-yukto munir brahma nacireNAdhigacchati .6. yoga-yukto vizuddhAtmA vijitAtmA jitendriyaH | sarva-bhUtAtma-bhUtAtmA kurvann api na lipyate .7. naiva kiMcit karomIti yukto manyeta tattva-vit | pazyaJ zRNvan spRzaJ jighrann aznan gacchan svapaJ zvasan .8. pralapan visRjan gRhNann unmiSan nimiSann api | indriyANIndriyArtheSu vartanta iti dhArayan .9. brahmaNy AdhAya karmANi saGgaM tyaktvA karoti yaH | lipyate na sa pApena padma-patram ivAmbhasA .10. kAyena manasA buddhyA kevalair indriyair api | yoginaH karma kurvanti saGgaM tyaktvAtma-zuddhaye .11. yuktaH karma-phalaM tyaktvA zAntim Apnoti naiSThikIm | ayuktaH kAma-kAreNa phale sakto nibadhyate .12. sarva-karmANi manasA saMnyasyAste sukhaM vazI | nava-dvAre pure dehI naiva kurvan na kArayan .13. na kartRtvaM na karmANi lokasya sRjati prabhuH | na karma-phala-saMyogaM svabhAvas tu pravartate .14. nAdatte kasya cit pApaM na caiva sukRtaM vibhuH | ajJAnenAvRtaM jJAnaM tena muhyanti jantavaH .15. jJAnena tu tad ajJAnaM yeSAM nAzitam AtmanaH | teSAm Adityavaj jJAnaM prakAzayati tat-param .16. tad-buddhayas tad-AtmAnas tan-niSThAs tat-parAyaNAH | gacchanty apunar-AvRttiM jJAna-nirdhUta-kalmaSAH .17. vidyA-vinaya-saMpanne brAhmaNe gavi hastini | zuni caiva zvapAke ca paNDitAH sama-darzinaH .18. ihaiva tair jitaH sargo yeSAM sAmye sthitaM manaH | nirdoSaM hi samaM brahma tasmAd brahmaNi te sthitAH .19. na prahRSyet priyaM prApya nodvijet prApya cApriyam | sthira-buddhir asaMmUDho brahma-vid brahmaNi sthitaH .20. bAhya-sparzeSv asaktAtmA vindaty Atmani yat sukham | sa brahma-yoga-yuktAtmA sukham akSayam aznute .21. ye hi saMsparza-jA bhogA duHkha-yonaya eva te | Ady-anta-vantaH kaunteya na teSu ramate budhaH .22. zaknotIhaiva yaH soDhuM prAk zarIra-vimokSaNAt | kAma-krodhodbhavaM vegaM sa yuktaH sa sukhI naraH .23. yontaH-sukhontar-ArAmas tathAntar-jyotir eva yaH | sa yogI brahma-nirvANaM brahma-bhUtodhigacchati .24. labhante brahma-nirvANam RSayaH kSINa-kalmaSAH | chinna-dvaidhA yatAtmAnaH sarva-bhUta-hite ratAH .25. kAma-krodha-viyuktAnAM yatInAM yata-cetasAm | abhito brahma-nirvANaM vartate viditAtmanAm .26. sparzAn kRtvA bahir bAhyAMz cakSuz caivAntare bhruvoH | prANApAnau samau kRtvA nAsAbhyantara-cAriNau .27. yatendriya-mano-buddhir munir mokSa-parAyaNaH | vigatecchA-bhaya-krodho yaH sadA mukta eva saH .28. bhoktAraM yajJa-tapasAM sarva-loka-mahezvaram | suhRdaM sarva-bhUtAnAM jJAtvA mAM zAntim Rcchati .29. sannyAsa-yogo nAma paJcamodhyAyaH . (6) atha SaSThodhyAyaH dhyAna-yogaH zrI-bhagavAn uvAca anAzritaH karma-phalaM kAryaM karma karoti yaH | sa saMnyAsI ca yogI ca na niragnir na cAkriyaH .1. yaM saMnyAsam iti prAhur yogaM taM viddhi pANDava | na hy asaMnyasta-saMkalpo yogI bhavati kazcana .2. ArurukSor muner yogaM karma kAraNam ucyate | yogArUDhasya tasyaiva zamaH kAraNam ucyate .3. yadA hi nendriyArtheSu na karmasv anuSajjate | sarva-saMkalpa-saMnyAsI yogArUDhas tadocyate .4. uddhared AtmanAtmAnaM nAtmAnam avasAdayet | Atmaiva hy Atmano bandhur Atmaiva ripur AtmanaH .5. bandhur AtmAtmanas tasya yenAtmaivAtmanA jitaH | anAtmanas tu zatrutve vartetAtmaiva zatruvat .6. jitAtmanaH prazAntasya paramAtmA samAhitaH | zItoSNa-sukha-duHkheSu tathA mAnApamAnayoH .7. jJAna-vijJAna-tRptAtmA kUTastho vijitendriyaH | yukta ity ucyate yogI sama-loSTAzma-kAJcanaH .8. suhRn-mitrAry-udAsIna-madhyastha-dveSya-bandhuSu | sAdhuSv api ca pApeSu sama-buddhir viziSyate .9. yogI yuJjIta satatam AtmAnaM rahasi sthitaH | ekAkI yata-cittAtmA nirAzIr aparigrahaH .10. zucau deze pratiSThApya sthiram Asanam AtmanaH | nAtyucchritaM nAtinIcaM cailAjina-kuzottaram .11. tatraikAgraM manaH kRtvA yata-cittendriya-kriyaH | upavizyAsane yuJjyAd yogam Atma-vizuddhaye .12. samaM kAya-ziro-grIvaM dhArayann acalaM sthiraH | saMprekSya nAsikAgraM svaM dizaz cAnavalokayan .13. prazAntAtmA vigata-bhIr brahmacAri-vrate sthitaH | manaH saMyamya mac-citto yukta AsIta mat-paraH .14. yuJjann evaM sadAtmAnaM yogI niyata-mAnasaH | zAntiM nirvANa-paramAM mat-saMsthAm adhigacchati .15. nAtyaznatas tu yogosti na caikAntam anaznataH | na cAtisvapna-zIlasya jAgrato naiva cArjuna .16. yuktAhAra-vihArasya yukta-ceSTasya karmasu | yukta-svapnAvabodhasya yogo bhavati duHkhahA .17. yadA viniyataM cittam Atmany evAvatiSThate | niHspRhaH sarva-kAmebhyo yukta ity ucyate tadA .18. yathA dIpo nivAta-stho neGgate sopamA smRtA | yogino yata-cittasya yuJjato yogam AtmanaH .19. yatroparamate cittaM niruddhaM yoga-sevayA | yatra caivAtmanAtmAnaM pazyann Atmani tuSyati .20. sukham AtyantikaM yat tad buddhi-grAhyam atIndriyam | vetti yatra na caivAyaM sthitaz calati tattvataH .21. yaM labdhvA cAparaM lAbhaM manyate nAdhikaM tataH | yasmin sthito na duHkhena guruNApi vicAlyate .22. taM vidyAd duHkha-saMyoga-viyogaM yoga-saMjJitam | sa nizcayena yoktavyo yogonirviNNa-cetasA .23. saMkalpa-prabhavAn kAmAMs tyaktvA sarvAn azeSataH | manasaivendriya-grAmaM viniyamya samantataH .24. zanaiH zanair uparamed buddhyA dhRti-gRhItayA | Atma-saMsthaM manaH kRtvA na kiMcid api cintayet .25. yato yato nizcarati manaz caJcalam asthiram | tatas tato niyamyaitad Atmany eva vazaM nayet .26. prazAnta-manasaM hy enaM yoginaM sukham uttamam | upaiti zAnta-rajasaM brahma-bhUtam akalmaSam .27. yuJjann evaM sadAtmAnaM yogI vigata-kalmaSaH | sukhena brahma-saMsparzam atyantaM sukham aznute .28. sarva-bhUta-stham AtmAnaM sarva-bhUtAni cAtmani | IkSate yoga-yuktAtmA sarvatra sama-darzanaH .29. yo mAM pazyati sarvatra sarvaM ca mayi pazyati | tasyAhaM na praNazyAmi sa ca me na praNazyati .30. sarva-bhUta-sthitaM yo mAM bhajaty ekatvam AsthitaH | sarvathA vartamAnopi sa yogI mayi vartate .31. Atmaupamyena sarvatra samaM pazyati yorjuna | sukhaM vA yadi vA duHkhaM sa yogI paramo mataH .32. arjuna uvAca yoyaM yogas tvayA proktaH sAmyena madhusUdana | etasyAhaM na pazyAmi caJcalatvAt sthitiM sthirAm .33. caJcalaM hi manaH kRSNa pramAthi balavad dRDham | tasyAhaM nigrahaM manye vAyor iva suduSkaram .34. zrI-bhagavAn uvAca asaMzayaM mahA-bAho mano durNigrahaM calam | abhyAsena tu kaunteya vairAgyeNa ca gRhyate .35. asaMyatAtmanA yogo duSprApa iti me matiH | vazyAtmanA tu yatatA zakyovAptum upAyataH .36. arjuna uvAca ayatiH zraddhayopeto yogAc calita-mAnasaH | aprApya yoga-saMsiddhiM kAM gatiM kRSNa gacchati .37. kaccin nobhaya-vibhraSTaz chinnAbhram iva nazyati | apratiSTho mahA-bAho vimUDho brahmaNaH pathi .38. etan me saMzayaM kRSNa chettum arhasy azeSataH | tvad-anyaH saMzayasyAsya chettA na hy upapadyate .39. zrI-bhagavAn uvAca pArtha naiveha nAmutra vinAzas tasya vidyate | na hi kalyANa-kRt kazcid durgatiM tAta gacchati .40. prApya puNya-kRtAM lokAn uSitvA zAzvatIH samAH | zucInAM zrImatAM gehe yoga-bhraSTobhijAyate .41. atha vA yoginAm eva kule bhavati dhImatAm | etad dhi durlabhataraM loke janma yad IdRzam .42. tatra taM buddhi-saMyogaM labhate paurvadehikam | yatate ca tato bhUyaH saMsiddhau kurunandana .43. pUrvAbhyAsena tenaiva hriyate hy avazopi saH | jijJAsur api yogasya zabda-brahmAtivartate .44. prayatnAd yatamAnas tu yogI saMzuddha-kilbiSaH | aneka-janma-saMsiddhas tato yAti parAM gatim .45. tapasvibhyodhiko yogI jJAnibhyopi matodhikaH | karmibhyaz cAdhiko yogI tasmAd yogI bhavArjuna .46. yoginAm api sarveSAM mad-gatenAntarAtmanA | zraddhAvAn bhajate yo mAM sa me yuktatamo mataH .47. dhyAna-yogo nAma SaSThodhyAyaH . (7) atha saptamodhyAyaH jJAna-vijJAna-yogaH zrI-bhagavAn uvAca mayy Asakta-manAH pArtha yogaM yuJjan mad-AzrayaH | asaMzayaM samagraM mAM yathA jJAsyasi tac chRNu .1. jJAnaM tehaM sa-vijJAnam idaM vakSyAmy azeSataH | yaj jJAtvA neha bhUyonyaj jJAtavyam avaziSyate .2. manuSyANAM sahasreSu kazcid yatati siddhaye | yatatAm api siddhAnAM kazcin mAM vetti tattvataH .3. bhUmir Aponalo vAyuH khaM mano buddhir eva ca | ahaMkAra itIyaM me bhinnA prakRtir aSTadhA .4. apareyam itas tv anyAM prakRtiM viddhi me parAm | jIva-bhUtAM mahA-bAho yayedaM dhAryate jagat .5. etad-yonIni bhUtAni sarvANIty upadhAraya | ahaM kRtsnasya jagataH prabhavaH pralayas tathA .6. mattaH parataraM nAnyat kiMcid asti dhanaMjaya | mayi sarvam idaM protaM sUtre maNi-gaNA iva .7. rasoham apsu kaunteya prabhAsmi zazi-sUryayoH | praNavaH sarva-vedeSu zabdaH khe pauruSaM nRSu .8. puNyo gandhaH pRthivyAM ca tejaz cAsmi vibhAvasau | jIvanaM sarva-bhUteSu tapaz cAsmi tapasviSu .9. bIjaM mAM sarva-bhUtAnAM viddhi pArtha sanAtanam | buddhir buddhimatAm asmi tejas tejasvinAm aham .10. balaM balavatAM cAhaM kAma-rAga-vivarjitam | dharmAviruddho bhUteSu kAmosmi bharatarSabha .11. ye caiva sAttvikA bhAvA rAjasAs tAmasAz ca ye | matta eveti tAn viddhi na tv ahaM teSu te mayi .12. tribhir guNa-mayair bhAvair ebhiH sarvam idaM jagat | mohitaM nAbhijAnAti mAm ebhyaH param avyayam .13. daivI hy eSA guNa-mayI mama mAyA duratyayA | mAm eva ye prapadyante mAyAm etAM taranti te .14. na mAM duSkRtino mUDhAH prapadyante narAdhamAH | mAyayApahRta-jJAnA AsuraM bhAvam AzritAH .15. catur-vidhA bhajante mAM janAH sukRtinorjuna | Arto jijJAsur arthArthI jJAnI ca bharatarSabha .16. teSAM jJAnI nitya-yukta eka-bhaktir viziSyate | priyo hi jJAninotyartham ahaM sa ca mama priyaH .17. udArAH sarva evaite jJAnI tv Atmaiva me matam | AsthitaH sa hi yuktAtmA mAm evAnuttamAM gatim .18. bahUnAM janmanAm ante jJAnavAn mAM prapadyate | vAsudevaH sarvam iti sa mahAtmA sudurlabhaH .19. kAmais tais tair hRta-jJAnAH prapadyantenya-devatAH | taM taM niyamam AsthAya prakRtyA niyatAH svayA .20. yo yo yAM yAM tanuM bhaktaH zraddhayArcitum icchati | tasya tasyAcalAM zraddhAM tAm eva vidadhAmy aham .21. sa tayA zraddhayA yuktas tasyA rAdhanam Ihate | labhate ca tataH kAmAn mayaiva vihitAn hi tAn .22. antavat tu phalaM teSAM tad bhavaty alpa-medhasAm | devAn deva-yajo yAnti mad-bhaktA yAnti mAm api .23. avyaktaM vyaktim ApannaM manyante mAm abuddhayaH | paraM bhAvam ajAnanto mamAvyayam anuttamam .24. nAhaM prakAzaH sarvasya yoga-mAyA-samAvRtaH | mUDhoyaM nAbhijAnAti loko mAm ajam avyayam .25. vedAhaM samatItAni vartamAnAni cArjuna | bhaviSyANi ca bhUtAni mAM tu veda na kazcana .26. icchA-dveSa-samutthena dvandva-mohena bhArata | sarva-bhUtAni saMmohaM sarge yAnti parantapa .27. yeSAM tv anta-gataM pApaM janAnAM puNya-karmaNAm | te dvandva-moha-nirmuktA bhajante mAM dRDha-vratAH .28. jarA-maraNa-mokSAya mAm Azritya yatanti ye | te brahma tad viduH kRtsnam adhyAtmaM karma cAkhilam .29. sAdhibhUtAdhidaivaM mAM sAdhiyajJaM ca ye viduH | prayANa-kAlepi ca mAM te vidur yukta-cetasaH .30. jJAna-vijJAna-yogo nAma saptamodhyAyaH . (8) athASTamodhyAyaH tAraka-brahma-yogaH arjuna uvAca kiM tad brahma kim adhyAtmaM kiM karma puruSottama | adhibhUtaM ca kiM proktam adhidaivaM kim ucyate .1. adhiyajJaH kathaM kotra dehesmin madhusUdana | prayANa-kAle ca kathaM jJeyosi niyatAtmabhiH .2. zrI-bhagavAn uvAca akSaraM brahma paramaM svabhAvodhyAtmam ucyate | bhUtabhAvodbhava-karo visargaH karma-saMjJitaH .3. adhibhUtaM kSaro bhAvaH puruSaz cAdhidaivatam | adhiyajJoham evAtra dehe deha-bhRtAM vara .4. anta-kAle ca mAm eva smaran muktvA kalevaram | yaH prayAti sa mad-bhAvaM yAti nAsty atra saMzayaH .5. yaM yaM vApi smaran bhAvaM tyajaty ante kalevaram | taM tam evaiti kaunteya sadA tad-bhAva-bhAvitaH .6. tasmAt sarveSu kAleSu mAm anusmara yudhya ca | mayy arpita-mano-buddhir mAm evaiSyasy asaMzayaH .7. abhyAsa-yoga-yuktena cetasA nAnya-gAminA | paramaM puruSaM divyaM yAti pArthAnucintayan .8. kaviM purANam anuzAsitAram aNor aNIyAMsam anusmared yaH | sarvasya dhAtAram acintya-rUpam Aditya-varNaM tamasaH parastAt .9. prayANa-kAle manasAcalena bhaktyA yukto yoga-balena caiva | bhruvor madhye prANam Avezya samyak sa taM paraM puruSam upaiti divyam .10. yad akSaraM veda-vido vadanti vizanti yad yatayo vIta-rAgAH | yad icchanto brahmacaryaM caranti tat te padaM saMgraheNa pravakSye .11. sarva-dvArANi saMyamya mano hRdi nirudhya ca | mUrdhny AdhAyAtmanaH prANam Asthito yoga-dhAraNAm .12. om ity ekAkSaraM brahma vyAharan mAm anusmaran | yaH prayAti tyajan dehaM sa yAti paramAM gatim .13. ananya-cetAH satataM yo mAM smarati nityazaH | tasyAhaM sulabhaH pArtha nitya-yuktasya yoginaH .14. mAm upetya punar-janma duHkhAlayam azAzvatam | nApnuvanti mahAtmAnaH saMsiddhiM paramAM gatAH .15. A brahma-bhuvanAl lokAH punar-Avartinorjuna | mAm upetya tu kaunteya punar-janma na vidyate .16. sahasra-yuga-paryantam ahar yad brahmaNo viduH | rAtriM yuga-sahasrAntAM teho-rAtra-vido janAH .17. avyaktAd vyaktayaH sarvAH prabhavanty ahar-Agame | rAtry-Agame pralIyante tatraivAvyakta-saMjJake .18. bhUta-grAmaH sa evAyaM bhUtvA bhUtvA pralIyate | rAtry-AgamevazaH pArtha prabhavaty ahar-Agame .19. paras tasmAt tu bhAvonyovyaktovyaktAt sanAtanaH | yaH sa sarveSu bhUteSu nazyatsu na vinazyati .20. avyaktokSara ity uktas tam AhuH paramAM gatim | yaM prApya na nivartante tad dhAma paramaM mama .21. puruSaH sa paraH pArtha bhaktyA labhyas tv ananyayA | yasyAntaH-sthAni bhUtAni yena sarvam idaM tatam .22. yatra kAle tv anAvRttim AvRttiM caiva yoginaH | prayAtA yAnti taM kAlaM vakSyAmi bharatarSabha .23. agnir jyotir ahaH zuklaH SaN-mAsA uttarAyaNam | tatra prayAtA gacchanti brahma brahma-vido janAH .24. dhUmo rAtris tathA kRSNaH SaNmAsA dakSiNAyanam | tatra cAndramasaM jyotir yogI prApya nivartate .25. zukla-kRSNe gatI hy ete jagataH zAzvate mate | ekayA yAty anAvRttim anyayAvartate punaH .26. naite sRtI pArtha jAnan yogI muhyati kazcana | tasmAt sarveSu kAleSu yoga-yukto bhavArjuna .27. vedeSu yajJeSu tapaHsu caiva dAneSu yat puNya-phalaM pradiSTam | atyeti tat sarvam idaM viditvA yogI paraM sthAnam upaiti cAdyam .28. tAraka-brahma-yogo nAmASTamodhyAyaH . (9) atha navamodhyAyaH rAja-vidyA-rAja-guhya-yogaH zrI-bhagavAn uvAca idaM tu te guhyatamaM pravakSyAmy anasUyave | jJAnaM vijJAna-sahitaM yaj jJAtvA mokSyasezubhAt .1. rAja-vidyA rAja-guhyaM pavitram idam uttamam | pratyakSAvagamaM dharmyaM susukhaM kartum avyayam .2. azraddadhAnAH puruSA dharmasyAsya parantapa | aprApya mAM nivartante mRtyu-saMsAra-vartmani .3. mayA tatam idaM sarvaM jagad avyakta-mUrtinA | matsthAni sarva-bhUtAni na cAhaM teSv avasthitaH .4. na ca mat-sthAni bhUtAni pazya me yogam aizvaram | bhUta-bhRn na ca bhUta-stho mamAtmA bhUta-bhAvanaH .5. yathAkAza-sthito nityaM vAyuH sarvatra-go mahAn | tathA sarvANi bhUtAni mat-sthAnIty upadhAraya .6. sarva-bhUtAni kaunteya prakRtiM yAnti mAmikAm | kalpa-kSaye punas tAni kalpAdau visRjAmy aham .7. prakRtiM svAm avaSTabhya visRjAmi punaH punaH | bhUta-grAmam imaM kRtsnam avazaM prakRter vazAt .8. na ca mAM tAni karmANi nibadhnanti dhanaMjaya | udAsInavad AsInam asaktaM teSu karmasu .9. mayAdhyakSeNa prakRtiH sUyate sa-carAcaram | hetunAnena kaunteya jagad viparivartate .10. avajAnanti mAM mUDhA mAnuSIM tanum Azritam | paraM bhAvam ajAnanto mama bhUta-mahezvaram .11. moghAzA mogha-karmANo mogha-jJAnA vicetasaH | rAkSasIm AsurIM caiva prakRtiM mohinIM zritAH .12. mahAtmAnas tu mAM pArtha daivIM prakRtim AzritAH | bhajanty ananya-manaso jJAtvA bhUtAdim avyayam .13. satataM kIrtayanto mAM yatantaz ca dRDha-vratAH | namasyantaz ca mAM bhaktyA nitya-yuktA upAsate .14. jJAna-yajJena cApy anye yajanto mAm upAsate | ekatvena pRthaktvena bahudhA vizvato-mukham .15. ahaM kratur ahaM yajJaH svadhAham aham auSadham | mantroham aham evAjyam aham agnir ahaM hutam .16. pitAham asya jagato mAtA dhAtA pitAmahaH | vedyaM pavitram oMkAra Rk sAma yajur eva ca .17. gatir bhartA prabhuH sAkSI nivAsaH zaraNaM suhRt | prabhavaH pralayaH sthAnaM nidhAnaM bIjam avyayam .18. tapAmy aham ahaM varSaM nigRhNAmy utsRjAmi ca | amRtaM caiva mRtyuz ca sad asac cAham arjuna .19. traividyA mAM somapAH pUta-pApA yajJair iSTvA svar-gatiM prArthayante | te puNyam AsAdya surendra-lokam aznanti divyAn divi deva-bhogAn .20. te taM bhuktvA svarga-lokaM vizAlaM kSINe puNye martya-lokaM vizanti | evaM trayI-dharmam anuprapannA gatAgataM kAma-kAmA labhante .21. ananyAz cintayanto mAM ye janAH paryupAsate | teSAM nityAbhiyuktAnAM yoga-kSemaM vahAmy aham .22. yepy anya-devatA-bhaktA yajante zraddhayAnvitAH | tepi mAm eva kaunteya yajanty avidhi-pUrvakam .23. ahaM hi sarva-yajJAnAM bhoktA ca prabhur eva ca | na tu mAm abhijAnanti tattvenAtaz cyavanti te .24. yAnti deva-vratA devAn pitRRn yAnti pitR-vratAH | bhUtAni yAnti bhUtejyA yAnti mad-yAjinopi mAm .25. patraM puSpaM phalaM toyaM yo me bhaktyA prayacchati | tad ahaM bhakty-upahRtam aznAmi prayatAtmanaH .26. yat karoSi yad aznAsi yaj juhoSi dadAsi yat | yat tapasyasi kaunteya tat kuruSva mad-arpaNam .27. zubhAzubha-phalair evaM mokSyase karma-bandhanaiH | saMnyAsa-yoga-yuktAtmA vimukto mAm upaiSyasi .28. samohaM sarva-bhUteSu na me dveSyosti na priyaH | ye bhajanti tu mAM bhaktyA mayi te teSu cApy aham .29. api cet sudurAcAro bhajate mAm ananya-bhAk | sAdhur eva sa mantavyaH samyag vyavasito hi saH .30. kSipraM bhavati dharmAtmA zazvac-chAntiM nigacchati | kaunteya pratijAnIhi na me bhaktaH praNazyati .31. mAM hi pArtha vyapAzritya yepi syuH pApa-yonayaH | striyo vaizyAs tathA zUdrAs tepi yAnti parAM gatim .32. kiM punar brAhmaNAH puNyA bhaktA rAjarSayas tathA | anityam asukhaM lokam imaM prApya bhajasva mAm .33. man-manA bhava mad-bhakto mad-yAjI mAM namaskuru | mAm evaiSyasi yuktvaivam AtmAnaM mat-parAyaNaH .34. rAja-vidyA-rAja-guhya-yogo nAma navamodhyAyaH . (10) atha dazamodhyAyaH vibhUti-yogaH zrI-bhagavAn uvAca bhUya eva mahA-bAho zRNu me paramaM vacaH | yat tehaM prIyamANAya vakSyAmi hitakAmyayA .1. na me viduH suragaNAH prabhavaM na maharSayaH | aham Adir hi devAnAM maharSINAM ca sarvazaH .2. yo mAm ajam anAdiM ca vetti loka-mahezvaram | asaMmUDhaH sa martyeSu sarva-pApaiH pramucyate .3. buddhir jJAnam asaMmohaH kSamA satyaM damaH zamaH | sukhaM duHkhaM bhavobhAvo bhayaM cAbhayam eva ca .4. ahiMsA samatA tuSTis tapo dAnaM yazoyazaH | bhavanti bhAvA bhUtAnAM matta eva pRthag-vidhAH .5. maharSayaH sapta pUrve catvAro manavas tathA | mad-bhAvA mAnasA jAtA yeSAM loka imAH prajAH .6. etAM vibhUtiM yogaM ca mama yo vetti tattvataH | sovikampena yogena yujyate nAtra saMzayaH .7. ahaM sarvasya prabhavo mattaH sarvaM pravartate | iti matvA bhajante mAM budhA bhAva-samanvitAH .8. mac-cittA mad-gata-prANA bodhayantaH parasparam | kathayantaz ca mAM nityaM tuSyanti ca ramanti ca .9. teSAM satata-yuktAnAM bhajatAM prIti-pUrvakam | dadAmi buddhi-yogaM taM yena mAm upayAnti te .10. teSAm evAnukampArtham aham ajJAna-jaM tamaH | nAzayAmy Atma-bhAva-stho jJAna-dIpena bhAsvatA .11. arjuna uvAca | paraM brahma paraM dhAma pavitraM paramaM bhavAn | puruSaM zAzvataM divyam Adi-devam ajaM vibhum .12. Ahus tvAm RSayaH sarve devarSir nAradas tathA | asito devalo vyAsaH svayaM caiva bravISi me .13. sarvam etad RtaM manye yan mAM vadasi kezava | na hi te bhagavan vyaktiM vidur devA na dAnavAH .14. svayam evAtmanAtmAnaM vettha tvaM puruSottama | bhUta-bhAvana bhUteza deva-deva jagatpate .15. vaktum arhasy azeSeNa divyA hy Atma-vibhUtayaH | yAbhir vibhUtibhir lokAn imAMs tvaM vyApya tiSThasi .16. kathaM vidyAm ahaM yogiMs tvAM sadA paricintayan | keSu keSu ca bhAveSu cintyosi bhagavan mayA .17. vistareNAtmano yogaM vibhUtiM ca janArdana | bhUyaH kathaya tRptir hi zRNvato nAsti memRtam .18. zrI-bhagavAn uvAca hanta te kathayiSyAmi divyA hy Atma-vibhUtayaH | prAdhAnyataH kuru-zreSTha nAsty anto vistarasya me .19. aham AtmA guDAkeza sarva-bhUtAzaya-sthitaH | aham Adiz ca madhyaM ca bhUtAnAm anta eva ca .20. AdityAnAm ahaM viSNur jyotiSAM ravir aMzumAn | marIcir marutAm asmi nakSatrANAm ahaM zazI .21. vedAnAM sAma-vedosmi devAnAm asmi vAsavaH | indriyANAM manaz cAsmi bhUtAnAm asmi cetanA .22. rudrANAM zaMkaraz cAsmi vittezo yakSa-rakSasAm | vasUnAM pAvakazcAsmi meruH zikhariNAm aham .23. purodhasAM ca mukhyaM mAM viddhi pArtha bRhaspatim | senAnInAm ahaM skandaH sarasAm asmi sAgaraH .24. maharSINAM bhRgur ahaM girAm asmy ekam akSaram | yajJAnAM japa-yajJosmi sthAvarANAM himAlayaH .25. azvatthaH sarva-vRkSANAM devarSINAM ca nAradaH | gandharvANAM citrarathaH siddhAnAM kapilo muniH .26. uccaiHzravasam azvAnAM viddhi mAm amRtodbhavam | airAvataM gajendrANAM narANAM ca narAdhipam .27. AyudhAnAm ahaM vajraM dhenUnAm asmi kAma-dhuk | prajanaz cAsmi kandarpaH sarpANAm asmi vAsukiH .28. anantaz cAsmi nAgAnAM varuNo yAdasAm aham | pitRRNAm aryamA cAsmi yamaH saMyamatAm aham .29. prahlAdaz cAsmi daityAnAM kAlaH kalayatAm aham | mRgANAM ca mRgendrohaM vainateyaz ca pakSiNAm .30. pavanaH pavatAm asmi rAmaH zastra-bhRtAm aham | jhaSANAM makaraz cAsmi srotasAm asmi jAhnavI .31. sargANAm Adir antaz ca madhyaM caivAham arjuna | adhyAtma-vidyA vidyAnAM vAdaH pravadatAm aham .32. akSarANAm akArosmi dvandvaH sAmAsikasya ca | aham evAkSayaH kAlo dhAtAhaM vizvato-mukhaH .33. mRtyuH sarva-haraz cAham udbhavaz ca bhaviSyatAm | kIrtiH zrIr vAk ca nArINAM smRtir medhA dhRtiH kSamA .34. bRhat-sAma tathA sAmnAM gAyatrI chandasAm aham | mAsAnAM mArgazIrSoham RtUnAM kusumAkaraH .35. dyUtaM chalayatAm asmi tejas tejasvinAm aham | jayosmi vyavasAyosmi sattvaM sattvavatAm aham .36. vRSNInAM vAsudevosmi pANDavAnAM dhanaMjayaH | munInAm apy ahaM vyAsaH kavInAm uzanA kaviH .37. daNDo damayatAm asmi nItir asmi jigISatAm | maunaM caivAsmi guhyAnAM jJAnaM jJAnavatAm aham .38. yac cApi sarva-bhUtAnAM bIjaM tad aham arjuna | na tad asti vinA yat syAn mayA bhUtaM carAcaram .39. nAntosti mama divyAnAM vibhUtInAM parantapa | eSa tUddezataH prokto vibhUter vistaro mayA .40. yad yad vibhUtimat sattvaM zrImad Urjitam eva vA | tat tad evAvagaccha tvaM mama tejoMza-saMbhavam .41. atha vA bahunaitena kiM jJAtena tavArjuna | viSTabhyAham idaM kRtsnam ekAMzena sthito jagat .42. vibhUti-yogo nAma dazamodhyAyaH . (11) athaikAdazodhyAyaH vizva-rUpa-darzana-yogaH arjuna uvAca mad-anugrahAya paramaM guhyam adhyAtma-saMjJitam | yat tvayoktaM vacas tena mohoyaM vigato mama .1. bhavApyayau hi bhUtAnAM zrutau vistarazo mayA | tvattaH kamala-patrAkSa mAhAtmyam api cAvyayam .2. evam etad yathAttha tvam AtmAnaM paramezvara | draSTum icchAmi te rUpam aizvaraM puruSottama .3. manyase yadi tac chakyaM mayA draSTum iti prabho | yogezvara tato me tvaM darzayAtmAnam avyayam .4. zrI-bhagavAn uvAca pazya me pArtha rUpANi zatazotha sahasrazaH | nAnA-vidhAni divyAni nAnA-varNAkRtIni ca .5. pazyAdityAn vasUn rudrAn azvinau marutas tathA | bahUny adRSTa-pUrvANi pazyAzcaryANi bhArata .6. ihaikasthaM jagat kRtsnaM pazyAdya sa-carAcaram | mama dehe guDAkeza yac cAnyad draSTum icchasi .7. na tu mAM zakyase draSTum anenaiva sva-cakSuSA | divyaM dadAmi te cakSuH pazya me yogam aizvaram .8. saMjaya uvAca evam uktvA tato rAjan mahA-yogezvaro hariH | darzayAm Asa pArthAya paramaM rUpam aizvaram .9. aneka-vaktra-nayanam anekAdbhuta-darzanam | aneka-divyAbharaNaM divyAnekodyatAyudham .10. divya-mAlyAmbara-dharaM divya-gandhAnulepanam | sarvAzcarya-mayaM devam anantaM vizvato-mukham .11. divi sUrya-sahasrasya bhaved yugapad utthitA | yadi bhAH sadRzI sA syAd bhAsas tasya mahAtmanaH .12. tatraikasthaM jagat kRtsnaM pravibhaktam anekadhA | apazyad deva-devasya zarIre pANDavas tadA .13. tataH sa vismayAviSTo hRSTa-romA dhanaMjayaH | praNamya zirasA devaM kRtAJjalir abhASata .14. arjuna uvAca pazyAmi devAMs tava deva dehe sarvAMs tathA bhUta-vizeSa-saMghAn | brahmANam IzaM kamalAsana-stham RSIMz ca sarvAn uragAMz ca divyAn .15. aneka-bAhUdara-vaktra-netraM pazyAmi tvA sarvatonanta-rUpam | nAntaM na madhyaM na punas tavAdiM pazyAmi vizvezvara vizva-rUpa .16. kirITinaM gadinaM cakriNaM ca tejo-rAziM sarvato dIptimantam | pazyAmi tvAM durnirIkSyaM samantAd dIptAnalArka-dyutim aprameyam .17. tvam akSaraM paramaM veditavyaM tvam asya vizvasya paraM nidhAnam | tvam avyayaH zAzvata-dharma-goptA sanAtanas tvaM puruSo mato me .18. anAdi-madhyAntam ananta-vIryam ananta-bAhuM zazi-sUrya-netram | pazyAmi tvAM dIpta-hutAza-vaktraM sva-tejasA vizvam idaM tapantam .19. dyAv-ApRthivyor idam antaraM hi vyAptaM tvayaikena dizaz ca sarvAH | dRSTvAdbhutaM rUpam idaM tavograM loka-trayaM pravyathitaM mahAtman .20. amI hi tvA sura-saMghA vizanti kecid bhItAH prAJjalayo gRNanti | svastIty uktvA maharSi-siddha-saMghAH stuvanti tvAM stutibhiH puSkalAbhiH .21. rudrAdityA vasavo ye ca sAdhyA vizvezvinau marutaz coSmapAz ca | gandharva-yakSAsura-siddha-saMghA vIkSante tvAM vismitAz caiva sarve .22. rUpaM mahat te bahu-vaktra-netraM mahA-bAho bahu-bAhUru-pAdam | bahUdaraM bahu-daMSTrA-karAlaM dRSTvA lokAH pravyathitAs tathAham .23. nabhaH-spRzaM dIptam aneka-varNaM vyAttAnanaM dIpta-vizAla-netram | dRSTvA hi tvAM pravyathitAntarAtmA dhRtiM na vindAmi zamaM ca viSNo .24. daMSTrA-karAlAni ca te mukhAni dRSTvaiva kAlAnala-saMnibhAni | dizo na jAne na labhe ca zarma prasIda deveza jagan-nivAsa .25. amI ca tvAM dhRtarASTrasya putrAH sarve sahaivAvanipAla-saMghaiH | bhISmo droNaH sUta-putras tathAsau sahAsmadIyair api yodha-mukhyaiH .26. vaktrANi te tvaramANA vizanti daMSTrA-karAlAni bhayAnakAni | kecid vilagnA dazanAntareSu sandRzyante cUrNitair uttamAGgaiH .27. yathA nadInAM bahavombu-vegAH samudram evAbhimukhA dravanti | tathA tavAmI nara-loka-vIrA vizanti vaktrANy abhivijvalanti .28. yathA pradIptaM jvalanaM pataGgA vizanti nAzAya samRddha-vegAH | tathaiva nAzAya vizanti lokAs tavApi vaktrANi samRddha-vegAH .29. lelihyase grasamAnaH samantAl lokAn samagrAn vadanair jvaladbhiH | tejobhir ApUrya jagat samagraM bhAsas tavogrAH pratapanti viSNo .30. AkhyAhi me ko bhavAn ugra-rUpo namostu te deva-vara prasIda | vijJAtum icchAmi bhavantam AdyaM na hi prajAnAmi tava pravRttim .31. zrI-bhagavAn uvAca kAlosmi loka-kSaya-kRt pravRddho lokAn samAhartum iha pravRttaH | Rtepi tvA na bhaviSyanti sarve yevasthitAH pratyanIkeSu yodhAH .32. tasmAt tvam uttiSTha yazo labhasva jitvA zatrUn bhuGkSva rAjyaM samRddham | mayaivaite nihatAH pUrvam eva nimitta-mAtraM bhava savyasAcin .33. droNaM ca bhISmaM ca jayadrathaM ca karNaM tathAnyAn api yodha-vIrAn | mayA hatAMs tvaM jahi mA vyathiSThA yudhyasva jetAsi raNe sapatnAn .34. saMjaya uvAca etac chrutvA vacanaM kezavasya kRtAJjalir vepamAnaH kirITI | namaskRtvA bhUya evAha kRSNaM sa-gadgadaM bhIta-bhItaH praNamya .35. arjuna uvAca sthAne hRSIkeza tava prakIrtyA jagat prahRSyaty anurajyate ca | rakSAMsi bhItAni dizo dravanti sarve namasyanti ca siddha-saMghAH .36. kasmAc ca te na nameran mahAtman garIyase brahmaNopy Adi-kartre | ananta deveza jagan-nivAsa tvam akSaraM sad asat tat-paraM yat .37. tvam Adi-devaH puruSaH purANas tvam asya vizvasya paraM nidhAnam | vettAsi vedyaM ca paraM ca dhAma tvayA tataM vizvam ananta-rUpa .38. vAyur yamognir varuNaH zazAGkaH prajApatis tvaM prapitAmahaz ca | namo namas testu sahasra-kRtvaH punaz ca bhUyopi namo namas te .39. namaH purastAd atha pRSThatas te namostu te sarvata eva sarva | ananta-vIryAmita-vikramas tvaM sarvaM samApnoSi tatosi sarvaH .40. sakheti matvA prasabhaM yad uktaM he kRSNa he yAdava he sakheti | ajAnatA mahimAnaM tavedaM mayA pramAdAt praNayena vApi .41. yac cAvahAsArtham asatkRtosi vihAra-zayyAsana-bhojaneSu | ekotha vApy acyuta tat-samakSaM tat kSAmaye tvAm aham aprameyam .42. pitAsi lokasya carAcarasya tvam asya pUjyaz ca gurur garIyAn | na tvat-samosty abhyadhikaH kutonyo loka-trayepy apratima-prabhAva .43. tasmAt praNamya praNidhAya kAyaM prasAdaye tvAm aham Izam IDyam | piteva putrasya sakheva sakhyuH priyaH priyAyArhasi deva soDhum .44. adRSTa-pUrvaM hRSitosmi dRSTvA bhayena ca pravyathitaM mano me | tad eva me darzaya deva rUpaM prasIda deveza jagan-nivAsa .45. kirITinaM gadinaM cakra-hastam icchAmi tvAM draSTum ahaM tathaiva | tenaiva rUpeNa catur-bhujena sahasra-bAho bhava vizva-mUrte .46. zrI-bhagavAn uvAca mayA prasannena tavArjunedaM rUpaM paraM darzitam Atma-yogAt | tejo-mayaM vizvam anantam AdyaM yan me tvad-anyena na dRSTa-pUrvam .47. na veda yajJAdhyayanair na dAnair na ca kriyAbhir na tapobhir ugraiH | evaM-rUpaH zakya ahaM nR-loke draSTuM tvad-anyena kuru-pravIra .48. mA te vyathA mA ca vimUDha-bhAvo dRSTvA rUpaM ghoram IdRG mamedam | vyapeta-bhIH prIta-manAH punas tvaM tad eva me rUpam idaM prapazya .49. saMjaya uvAca ity arjunaM vAsudevas tathoktvA svakaM rUpaM darzayAm Asa bhUyaH | AzvAsayAm Asa ca bhItam enaM bhUtvA punaH saumya-vapur mahAtmA .50. arjuna uvAca dRSTvedaM mAnuSaM rUpaM tava saumyaM janArdana | idAnIm asmi saMvRttaH sa-cetAH prakRtiM gataH .51. zrI-bhagavAn uvAca sudurdarzam idaM rUpaM dRSTavAn asi yan mama | devA apy asya rUpasya nityaM darzana-kAGkSiNaH .52. nAhaM vedair na tapasA na dAnena na cejyayA | zakya evaM-vidho draSTuM dRSTavAn asi mAM yathA .53. bhaktyA tv ananyayA zakya aham evaM-vidhorjuna | jJAtuM draSTuM ca tattvena praveSTuM ca parantapa .54. mat-karma-kRn mat-paramo mad-bhaktaH saGga-varjitaH | nirvairaH sarva-bhUteSu yaH sa mAm eti pANDava .55. vizva-rUpa-yogo nAmaikAdazodhyAyaH . (12) atha dvAdazodhyAyaH bhakti-yogaH arjuna uvAca evaM satata-yuktA ye bhaktAs tvAM paryupAsate | ye cApy akSaram avyaktaM teSAM ke yoga-vittamAH .1. zrI-bhagavAn uvAca mayy Avezya mano ye mAM nitya-yuktA upAsate | zraddhayA parayopetAs te me yuktatamA matAH .2. ye tv akSaram anirdezyam avyaktaM paryupAsate | sarvatra-gam acintyaM ca kUTastham acalaM dhruvam .3. saMniyamyendriya-grAmaM sarvatra sama-buddhayaH | te prApnuvanti mAm eva sarva-bhUta-hite ratAH .4. klezodhikataras teSAm avyaktAsakta-cetasAm | avyaktA hi gatir duHkhaM dehavadbhir avApyate .5. ye tu sarvANi karmANi mayi saMnyasya mat-parAH | ananyenaiva yogena mAM dhyAyanta upAsate .6. teSAm ahaM samuddhartA mRtyu-saMsAra-sAgarAt | bhavAmi nacirAt pArtha mayy Avezita-cetasAm .7. mayy eva mana Adhatsva mayi buddhiM nivezaya | nivasiSyasi mayy eva ata UrdhvaM na saMzayaH .8. atha cittaM samAdhAtuM na zaknoSi mayi sthiram | abhyAsa-yogena tato mAm icchAptuM dhanaMjaya .9. abhyAsepy asamarthosi mat-karma-paramo bhava | mad-artham api karmANi kurvan siddhim avApsyasi .10. athaitad apy azaktosi kartuM mad-yogam AzritaH | sarva-karma-phala-tyAgaM tataH kuru yatAtmavAn .11. zreyo hi jJAnam abhyAsAj jJAnAd dhyAnaM viziSyate | dhyAnAt karma-phala-tyAgas tyAgAc chAntir anantaram .12. adveSTA sarva-hUtAnAM maitraH karuNa eva ca | nirmamo nirahaMkAraH sama-duHkha-sukhaH kSamI .13. saMtuSTaH satataM yogI yatAtmA dRDha-nizcayaH | mayy arpita-mano-buddhir yo mad-bhaktaH sa me priyaH .14. yasmAn nodvijate loko lokAn nodvijate ca yaH | harSAmarSa-bhayodvegair mukto yaH sa ca me priyaH .15. anapekSaH zucir dakSa udAsIno gata-vyathaH | sarvArambha-parityAgI yo mad-bhaktaH sa me priyaH .16. yo na hRSyati na dveSTi na zocati na kAGkSati | zubhAzubha-parityAgI bhaktimAn yaH sa me priyaH .17. samaH zatrau ca mitre ca tathA mAnApamAnayoH | zItoSNa-sukha-duHkheSu samaH saGga-vivarjitaH .18. tulya-nindA-stutir maunI saMtuSTo yena kenacit | aniketaH sthira-matir bhaktimAn me priyo naraH .19. ye tu dharmyAmRtam idaM yathoktaM paryupAsate | zraddadhAnA mat-paramA bhaktAs tetIva me priyAH .20. bhakti-yogo nAma dvAdazodhyAyaH . (13) atha trayodazodhyAyaH kSetra-kSetrajJa-yogaH zrI-bhagavAn uvAca idaM zarIraM kaunteya kSetram ity abhidhIyate | etad yo vetti taM prAhuH kSetrajJa iti tadvidaH .1. kSetrajJaM cApi mAM viddhi sarva-kSetreSu bhArata | kSetra-kSetrajJayor jJAnaM yat taj jJAnaM mataM mama .2. tat kSetraM yac ca yAdRk ca yad-vikAri yataz ca yat | sa ca yo yat-prabhAvaz ca tat samAsena me zRNu .3. RSibhir bahudhA gItaM chandobhir vividhaiH pRthak | brahma-sUtra-padaiz caiva hetumadbhir vinizcitaiH .4. mahA-bhUtAny ahaMkAro buddhir avyaktam eva ca | indriyANi dazaikaM ca paJca cendriya-gocarAH .5. icchA dveSaH sukhaM duHkhaM saMghAtaz cetanA dhRtiH | etat kSetraM samAsena sa-vikAram udAhRtam .6. amAnitvam adambhitvam ahiMsA kSAntir Arjavam | AcAryopAsanaM zaucaM sthairyam Atma-vinigrahaH .7. indriyArtheSu vairAgyam anahaMkAra eva ca | janma-mRtyu-jarA-vyAdhi-duHkha-doSAnudarzanam .8. asaktir anabhiSvaGgaH putra-dAra-gRhAdiSu | nityaM ca sama-cittatvam iSTAniSTopapattiSu .9. mayi cAnanya-yogena bhaktir avyabhicAriNI | vivikta-deza-sevitvam aratir jana-saMsadi .10. adhyAtma-jJAna-nityatvaM tattva-jJAnArtha-darzanam | etaj jJAnam iti proktam ajJAnaM yad atonyathA .11. jJeyaM yat tat pravakSyAmi yaj jJAtvAmRtam aznute | anAdimat paraM brahma na sat tan nAsad ucyate .12. sarvataH pANi-pAdaM tat sarvatokSi-ziro-mukham | sarvataH zrutimal loke sarvam AvRtya tiSThati .13. sarvendriya-guNAbhAsaM sarvendriya-vivarjitam | asaktaM sarva-bhRc caiva nirguNaM guNa-bhoktR ca .14. bahir antaz ca bhUtAnAm acaraM caram eva ca | sUkSmatvAt tad avijJeyaM dUra-sthaM cAntike ca tat .15. avibhaktaM ca bhUteSu vibhaktam iva ca sthitam | bhUta-bhartR ca taj jJeyaM grasiSNu prabhaviSNu ca .16. jyotiSAm api taj jyotis tamasaH param ucyate | jJAnaM jJeyaM jJAna-gamyaM hRdi sarvasya viSThitam .17. iti kSetraM tathA jJAnaM jJeyaM coktaM samAsataH | mad-bhakta etad vijJAya mad-bhAvAyopapadyate .18. prakRtiM puruSaM caiva viddhy anAdI ubhAv api | vikArAMz ca guNAMz caiva viddhi prakRti-saMbhavAn .19. kArya-kAraNa-kartRtve hetuH prakRtir ucyate | puruSaH sukha-duHkhAnAM bhoktRtve hetur ucyate .20. puruSaH prakRti-stho hi bhuGkte prakRtijAn guNAn | kAraNaM guNa-saGgosya sad-asad-yoni-janmasu .21. upadraSTAnumantA ca bhartA bhoktA mahezvaraH | paramAtmeti cApy ukto dehesmin puruSaH paraH .22. ya evaM vetti puruSaM prakRtiM ca guNaiH saha | sarvathA vartamAnopi na sa bhUyobhijAyate .23. dhyAnenAtmani pazyanti ke cid AtmAnam AtmanA | anye sAMkhyena yogena karma-yogena cApare .24. anye tv evam ajAnantaH zrutvAnyebhya upAsate | tepi cAtitaranty eva mRtyuM zruti-parAyaNAH .25. yAvat saMjAyate kiMcit sattvaM sthAvara-jaGgamam | kSetra-kSetrajJa-saMyogAt tad viddhi bharatarSabha .26. samaM sarveSu bhUteSu tiSThantaM paramezvaram | vinazyatsv avinazyantaM yaH pazyati sa pazyati .27. samaM pazyan hi sarvatra samavasthitam Izvaram | na hinasty AtmanAtmAnaM tato yAti parAM gatim .28. prakRtyaiva ca karmANi kriyamANAni sarvazaH | yaH pazyati tathAtmAnam akartAraM sa pazyati .29. yadA bhUta-pRthag-bhAvam ekastham anupazyati | tata eva ca vistAraM brahma saMpadyate tadA .30. anAditvAn nirguNatvAt paramAtmAyam avyayaH | zarIra-sthopi kaunteya na karoti na lipyate .31. yathA sarva-gataM saukSmyAd AkAzaM nopalipyate | sarvatrAvasthito dehe tathAtmA nopalipyate .32. yathA prakAzayaty ekaH kRtsnaM lokam imaM raviH | kSetraM kSetrI tathA kRtsnaM prakAzayati bhArata .33. kSetra-kSetrajJayor evam antaraM jJAna-cakSuSA | bhUta-prakRti-mokSaM ca ye vidur yAnti te param .34. kSetra-kSetrajJa-yogo nAma trayodazodhyAyaH .13. (14) atha caturdazodhyAyaH guNa-traya-vibhAga-yogaH zrI-bhagavAn uvAca paraM bhUyaH pravakSyAmi jJAnAnAM jJAnam uttamam | yaj jJAtvA munayaH sarve parAM siddhim ito gatAH .1. idaM jJAnam upAzritya mama sAdharmyam AgatAH | sargepi nopajAyante pralaye na vyathanti ca .2. mama yonir mahad brahma tasmin garbhaM dadhAmy aham | saMbhavaH sarva-bhUtAnAM tato bhavati bhArata .3. sarva-yoniSu kaunteya mUrtayaH saMbhavanti yAH | tAsAM brahma mahad yonir ahaM bIja-pradaH pitA .4. sattvaM rajas tama iti guNAH prakRti-saMbhavAH | nibadhnanti mahA-bAho dehe dehinam avyayam .5. tatra sattvaM nirmalatvAt prakAzakam anAmayam | sukha-saGgena badhnAti jJAna-saGgena cAnagha .6. rajo rAgAtmakaM viddhi tRSNAsaGga-samudbhavam | tan nibadhnAti kaunteya karma-saGgena dehinam .7. tamas tv ajJAna-jaM viddhi mohanaM sarva-dehinAm | pramAdAlasya-nidrAbhis tan nibadhnAti bhArata .8. sattvaM sukhe saMjayati rajaH karmaNi bhArata | jJAnam AvRtya tu tamaH pramAde saMjayaty uta .9. rajas tamaz cAbhibhUya sattvaM bhavati bhArata | rajaH sattvaM tamaz caiva tamaH sattvaM rajas tathA .10. sarva-dvAreSu dehesmin prakAza upajAyate | jJAnaM yadA tadA vidyAd vivRddhaM sattvam ity uta .11. lobhaH pravRttir ArambhaH karmaNAm azamaH spRhA | rajasy etAni jAyante vivRddhe bharatarSabha .12. aprakAzopravRttiz ca pramAdo moha eva ca | tamasy etAni jAyante vivRddhe kuru-nandana .13. yadA sattve pravRddhe tu pralayaM yAti deha-bhRt | tadottama-vidAM lokAn amalAn pratipadyate .14. rajasi pralayaM gatvA karma-saGgiSu jAyate | tathA pralInas tamasi mUDha-yoniSu jAyate .15. karmaNaH sukRtasyAhuH sAttvikaM nirmalaM phalam | rajasas tu phalaM duHkham ajJAnaM tamasaH phalam .16. sattvAt saMjAyate jJAnaM rajaso lobha eva ca | pramAda-mohau tamaso bhavatojJAnam eva ca .17. UrdhvaM gacchanti sattva-sthA madhye tiSThanti rAjasAH | jaghanya-guNa-vRtta-sthA adho gacchanti tAmasAH .18. nAnyaM guNebhyaH kartAraM yadA draSTAnupazyati | guNebhyaz ca paraM vetti mad-bhAvaM sodhigacchati .19. guNAn etAn atItya trIn dehI deha-samudbhavAn | janma-mRtyu-jarA-duHkhair vimuktomRtam aznute .20. arjuna uvAca kair liGgais trIn guNAn etAn atIto bhavati prabho | kim-AcAraH kathaM caitAMs trIn guNAn ativartate .21. zrI-bhagavAn uvAca prakAzaM ca pravRttiM ca moham eva ca pANDava | na dveSTi saMpravRttAni na nivRttAni kAGkSati .22. udAsInavad AsIno guNair yo na vicAlyate | guNA vartanta ity eva yovatiSThati neGgate .23. sama-duHkha-sukhaH svasthaH sama-loSTAzma-kAJcanaH | tulya-priyApriyo dhIras tulya-nindAtma-saMstutiH .24. mAnApamAnayos tulyas tulyo mitrAri-pakSayoH | sarvArambha-parityAgI guNAtItaH sa ucyate .25. mAM ca yovyabhicAreNa bhakti-yogena sevate | sa guNAn samatItyaitAn brahma-bhUyAya kalpate .26. brahmaNo hi pratiSThAham amRtasyAvyayasya ca | zAzvatasya ca dharmasya sukhasyaikAntikasya ca .27. guNa-traya-vibhAga-yogo nAma caturdazodhyAyaH . (15) atha paJcadazodhyAyaH puruSottama-yogaH zrI-bhagavAn uvAca Urdhva-mUlam adhaH-zAkham azvatthaM prAhur avyayam | chandAMsi yasya parNAni yas taM veda sa vedavit .1. adhaz cordhvaM prasRtAs tasya zAkhA guNa-pravRddhA viSaya-pravAlAH | adhaz ca mUlAny anusaMtatAni karmAnubandhIni manuSya-loke .2. na rUpam asyeha tathopalabhyate nAnto na cAdir na ca saMpratiSThA | azvattham enaM su-virUDha-mUlam asaGga-zastreNa dRDhena chittvA .3. tataH padaM tat-parimArgitavyaM yasmin gatA na nivartanti bhUyaH | tam eva cAdyaM puruSaM prapadye yataH pravRttiH prasRtA purANI .4. nirmAna-mohA jita-saGga-doSA adhyAtma-nityA vinivRtta-kAmAH | dvandvair vimuktAH sukha-duHkha-saMjJair gacchanty amUDhAH padam avyayaM tat .5. na tad bhAsayate sUryo na zazAGko na pAvakaH | yad gatvA na nivartante tad dhAma paramaM mama .6. mamaivAMzo jIva-loke jIva-bhUtaH sanAtanaH | manaH-SaSThAnIndriyANi prakRti-sthAni karSati .7. zarIraM yad avApnoti yac cApy utkrAmatIzvaraH | gRhItvaitAni saMyAti vAyur gandhAn ivAzayAt .8. zrotraM cakSuH sparzanaM ca rasanaM ghrANam eva ca | adhiSThAya manaz cAyaM viSayAn upasevate .9. utkrAmantaM sthitaM vApi bhuJjAnaM vA guNAnvitam | vimUDhA nAnupazyanti pazyanti jJAna-cakSuSaH .10. yatanto yoginaz cainaM pazyanty Atmany avasthitam | yatantopy akRtAtmAno nainaM pazyanty acetasaH .11. yad Aditya-gataM tejo jagad bhAsayatekhilam | yac candramasi yac cAgnau tat tejo viddhi mAmakam .12. gAm Avizya ca bhUtAni dhArayAmy aham ojasA | puSNAmi cauSadhIH sarvAH somo bhUtvA rasAtmakaH .13. ahaM vaizvAnaro bhUtvA prANinAM deham AzritaH | prANApAna-samAyuktaH pacAmy annaM catur-vidham .14. sarvasya cAhaM hRdi saMniviSTo mattaH smRtir jJAnam apohanaM ca | vedaiz ca sarvair aham eva vedyo vedAnta-kRd veda-vid eva cAham .15. dvAv imau puruSau loke kSaraz cAkSara eva ca | kSaraH sarvANi bhUtAni kUTasthokSara ucyate .16. uttamaH puruSas tv anyaH paramAtmety udAhRtaH | yo loka-trayam Avizya bibharty avyaya IzvaraH .17. yasmAt kSaram atItoham akSarAd api cottamaH | atosmi loke vede ca prathitaH puruSottamaH .18. yo mAm evam asaMmUDho jAnAti puruSottamam | sa sarva-vid bhajati mAM sarva-bhAvena bhArata .19. iti guhyatamaM zAstram idam uktaM mayAnagha | etad buddhvA buddhimAn syAt kRta-kRtyaz ca bhArata .20. puruSottama-yogo nAma paJcadazodhyAyaH . (16) atha SoDazodhyAyaH daivAsura-sampad-vibhAga-yogaH zrI-bhagavAn uvAca abhayaM sattva-saMzuddhir jJAna-yoga-vyavasthitiH | dAnaM damaz ca yajJaz ca svAdhyAyas tapa Arjavam .1. ahiMsA satyam akrodhas tyAgaH zAntir apaizunam | dayA bhUteSv aloluptvaM mArdavaM hrIr acApalam .2. tejaH kSamA dhRtiH zaucam adroho nAtimAnitA | bhavanti saMpadaM daivIm abhijAtasya bhArata .3. dambho darpotimAnaz ca krodhaH pAruSyam eva ca | ajJAnaM cAbhijAtasya pArtha saMpadam AsurIm .4. daivI saMpad vimokSAya nibandhAyAsurI matA | mA zucaH saMpadaM daivIm abhijAtosi pANDava .5. dvau bhUta-sargau lokesmin daiva Asura eva ca | daivo vistarazaH prokta AsuraM pArtha me zRNu .6. pravRttiM ca nivRttiM ca janA na vidur AsurAH | na zaucaM nApi cAcAro na satyaM teSu vidyate .7. asatyam apratiSThaM te jagad Ahur anIzvaram | aparaspara-saMbhUtaM kim anyat kAma-haitukam .8. etAM dRSTim avaSTabhya naSTAtmAnolpa-buddhayaH | prabhavanty ugra-karmANaH kSayAya jagatohitAH .9. kAmam Azritya duSpUraM dambha-mAna-madAnvitAH | mohAd gRhItvAsad-grAhAn pravartantezucivratAH .10. cintAm aparimeyAM ca pralayAntAm upAzritAH | kAmopabhoga-paramA etAvad iti nizcitAH .11. AzA-pAza-zatair baddhAH kAma-krodha-parAyaNAH | Ihante kAma-bhogArtham anyAyenArtha-saMcayAn .12. idam adya mayA labdham idaM prApsye manoratham | idam astIdam api me bhaviSyati punar dhanam .13. asau mayA hataH zatrur haniSye cAparAn api | Izvaroham ahaM bhogI siddhohaM balavAn sukhI .14. ADhyobhijanavAn asmi konyosti sadRzo mayA | yakSye dAsyAmi modiSya ity ajJAna-vimohitAH .15. aneka-citta-vibhrAntA moha-jAla-samAvRtAH | prasaktAH kAma-bhogeSu patanti narakezucau .16. Atma-saMbhAvitAH stabdhA dhana-mAna-madAnvitAH | yajante nAma-yajJais te dambhenAvidhi-pUrvakam .17. ahaMkAraM balaM darpaM kAmaM krodhaM ca saMzritAH | mAm Atma-para-deheSu pradviSantobhyasUyakAH .18. tAn ahaM dviSataH krUrAn saMsAreSu narAdhamAn | kSipAmy ajasram azubhAn AsurISv eva yoniSu .19. AsurIM yonim ApannA mUDhA janmani janmani | mAm aprApyaiva kaunteya tato yAnty adhamAM gatim .20. tri-vidhaM narakasyedaM dvAraM nAzanam AtmanaH | kAmaH krodhas tathA lobhas tasmAd etat trayaM tyajet .21. etair vimuktaH kaunteya tamo-dvArais tribhir naraH | Acaraty AtmanaH zreyas tato yAti parAM gatim .22. yaH zAstra-vidhim utsRjya vartate kAma-kArataH | na sa siddhim avApnoti na sukhaM na parAM gatim .23. tasmAc chAstraM pramANaM te kAryAkArya-vyavasthitau | jJAtvA zAstra-vidhAnoktaM karma kartum ihArhasi .24. daivAsura-sampad-vibhAga-yogo nAma SoDazodhyAyaH . (17) atha saptadazodhyAyaH zraddhA-traya-vibhAga-yogaH arjuna uvAca ye zAstra-vidhim utsRjya yajante zraddhayAnvitAH | teSAM niSThA tu kA kRSNa sattvam Aho rajas tamaH .1. zrI-bhagavAn uvAca tri-vidhA bhavati zraddhA dehinAM sA svabhAvajA | sAttvikI rAjasI caiva tAmasI ceti tAM zRNu .2. sattvAnurUpA sarvasya zraddhA bhavati bhArata | zraddhAmayoyaM puruSo yo yac-chraddhaH sa eva saH .3. yajante sAttvikA devAn yakSa-rakSAMsi rAjasAH | pretAn bhUta-gaNAMz cAnye yajante tAmasA janAH .4. azAstra-vihitaM ghoraM tapyante ye tapo janAH | dambhAhaMkAra-saMyuktAH kAma-rAga-balAnvitAH .5. karzayantaH zarIrasthaM bhUta-grAmam acetasaH | mAM caivAntaH-zarIra-sthaM tAn viddhy Asura-nizcayAn .6. AhAras tv api sarvasya tri-vidho bhavati priyaH | yajJas tapas tathA dAnaM teSAM bhedam imaM zRNu .7. AyuH-sattva-balArogya-sukha-prIti-vivardhanAH | rasyAH snigdhAH sthirA hRdyA AhArAH sAttvika-priyAH .8. kaTv-amla-lavaNAtyuSNa-tIkSNa-rUkSa-vidAhinaH | AhArA rAjasasyeSTA duHkha-zokAmaya-pradAH .9. yAtayAmaM gata-rasaM pUti paryuSitaM ca yat | ucchiSTam api cAmedhyaM bhojanaM tAmasa-priyam .10. aphalAkAGkSibhir yajJo vidhi-dRSTo ya ijyate | yaSTavyam eveti manaH samAdhAya sa sAttvikaH .11. abhisandhAya tu phalaM dambhArtham api caiva yat | ijyate bharata-zreSTha taM yajJaM viddhi rAjasam .12. vidhi-hInam asRSTAnnaM mantra-hInam adakSiNam | zraddhA-virahitaM yajJaM tAmasaM paricakSate .13. deva-dvija-guru-prAjJa-pUjanaM zaucam Arjavam | brahmacaryam ahiMsA ca zArIraM tapa ucyate .14. anudvega-karaM vAkyaM satyaM priya-hitaM ca yat | svAdhyAyAbhyasanaM caiva vAG-mayaM tapa ucyate .15. manaH-prasAdaH saumyatvaM maunam Atma-vinigrahaH | bhAva-saMzuddhir ity etat tapo mAnasam ucyate .16. zraddhayA parayA taptaM tapas tat tri-vidhaM naraiH | aphalAkAGkSibhir yuktaiH sAttvikaM paricakSate .17. satkAra-mAna-pUjArthaM tapo dambhena caiva yat | kriyate tad iha proktaM rAjasaM calam adhruvam .18. mUDha-grAheNAtmano yat pIDayA kriyate tapaH | parasyotsAdanArthaM vA tat tAmasam udAhRtam .19. dAtavyam iti yad dAnaM dIyatenupakAriNe | deze kAle ca pAtre ca tad dAnaM sAttvikaM smRtam .20. yat tu pratyupakArArthaM phalam uddizya vA punaH | dIyate ca parikliSTaM tad dAnaM rAjasaM smRtam .21. adeza-kAle yad dAnam apAtrebhyaz ca dIyate | asatkRtam avajJAtaM tat tAmasam udAhRtam .22. oM tat sad iti nirdezo brahmaNas tri-vidhaH smRtaH | brAhmaNAs tena vedAz ca yajJAz ca vihitAH purA .23. tasmAd om ity udAhRtya yajJa-dAna-tapaH-kriyAH | pravartante vidhAnoktAH satataM brahma-vAdinAm .24. tad ity anabhisandhAya phalaM yajJa-tapaH-kriyAH | dAna-kriyAz ca vividhAH kriyante mokSa-kAGkSibhiH .25. sad-bhAve sAdhu-bhAve ca sad ity etat prayujyate | prazaste karmaNi tathA sac-chabdaH pArtha yujyate .26. yajJe tapasi dAne ca sthitiH sad iti cocyate | karma caiva tad-arthIyaM sad ity evAbhidhIyate .27. azraddhayA hutaM dattaM tapas taptaM kRtaM ca yat | asad ity ucyate pArtha na ca tat pretya no iha .28. zraddhA-traya-vibhAga-yogo nAma saptadazodhyAyaH . (18) athASTadazamodhyAyaH mokSa-sannyAsa-yogaH arjuna uvAca saMnyAsasya mahA-bAho tattvam icchAmi veditum | tyAgasya ca hRSIkeza pRthak kezi-niSUdana .1. zrI-bhagavAn uvAca | kAmyAnAM karmaNAM nyAsaM saMnyAsaM kavayo viduH | sarva-karma-phala-tyAgaM prAhus tyAgaM vicakSaNAH .2. tyAjyaM doSavad ity eke karma prAhur manISiNaH | yajJa-dAna-tapaH-karma na tyAjyam iti cApare .3. nizcayaM zRNu me tatra tyAge bharata-sattama | tyAgo hi puruSa-vyAghra tri-vidhaH saMprakIrtitaH .4. yajJa-dAna-tapaH-karma na tyAjyaM kAryam eva tat | yajJo dAnaM tapaz caiva pAvanAni manISiNAm .5. etAny api tu karmANi saGgaM tyaktvA phalAni ca | kartavyAnIti me pArtha nizcitaM matam uttamam .6. niyatasya tu saMnyAsaH karmaNo nopapadyate | mohAt tasya parityAgas tAmasaH parikIrtitaH .7. duHkham ity eva yat karma kAya-kleza-bhayAt tyajet | sa kRtvA rAjasaM tyAgaM naiva tyAga-phalaM labhet .8. kAryam ity eva yat karma niyataM kriyaterjuna | saGgaM tyaktvA phalaM caiva sa tyAgaH sAttviko mataH .9. na dveSTy akuzalaM karma kuzale nAnuSajjate | tyAgI sattva-samAviSTo medhAvI chinna-saMzayaH .10. na hi deha-bhRtA zakyaM tyaktuM karmANy azeSataH | yas tu karma-phala-tyAgI sa tyAgIty abhidhIyate .11. aniSTam iSTaM mizraM ca tri-vidhaM karmaNaH phalam | bhavaty atyAginAM pretya na tu saMnyAsinAM kvacit .12. paJcaitAni mahA-bAho kAraNAni nibodha me | sAMkhye kRtAnte proktAni siddhaye sarva-karmaNAm .13. adhiSThAnaM tathA kartA karaNaM ca pRthag-vidham | vividhAz ca pRthak-ceSTA daivaM caivAtra paJcamam .14. zarIra-vAG-manobhir yat karma prArabhate naraH | nyAyyaM vA viparItaM vA paJcaite tasya hetavaH .15. tatraivaM sati kartAram AtmAnaM kevalaM tu yaH | pazyaty akRta-buddhitvAn na sa pazyati durmatiH .16. yasya nAhaMkRto bhAvo buddhir yasya na lipyate | hatvApi sa imAn lokAn na hanti na nibadhyate .17. jJAnaM jJeyaM parijJAtA tri-vidhA karma-codanA | karaNaM karma karteti tri-vidhaH karma-saMgrahaH .18. jJAnaM karma ca kartA ca tridhaiva guNa-bhedataH | procyate guNa-saMkhyAne yathAvac chRNu tAny api .19. sarva-bhUteSu yenaikaM bhAvam avyayam IkSate | avibhaktaM vibhakteSu taj jJAnaM viddhi sAttvikam .20. pRthaktvena tu yaj jJAnaM nAnAbhAvAn pRthag-vidhAn | vetti sarveSu bhUteSu taj jJAnaM viddhi rAjasam .21. yat tu kRtsnavad ekasmin kArye saktam ahaitukam | atattvArthavad alpaM ca tat tAmasam udAhRtam .22. niyataM saGga-rahitam arAga-dveSataH kRtam | aphala-prepsunA karma yat tat sAttvikam ucyate .23. yat tu kAmepsunA karma sAhaMkAreNa vA punaH | kriyate bahulAyAsaM tad rAjasam udAhRtam .24. anubandhaM kSayaM hiMsAm anapekSya ca pauruSam | mohAd Arabhyate karma yat tat tAmasam ucyate .25. mukta-saGgonahaM-vAdI dhRty-utsAha-samanvitaH | siddhy-asiddhyor nirvikAraH kartA sAttvika ucyate .26. rAgI karma-phala-prepsur lubdho hiMsAtmakozuciH | harSa-zokAnvitaH kartA rAjasaH parikIrtitaH .27. ayuktaH prAkRtaH stabdhaH zaTho naikRtikolasaH | viSAdI dIrgha-sUtrI ca kartA tAmasa ucyate .28. buddher bhedaM dhRtez caiva guNatas tri-vidhaM zRNu | procyamAnam azeSeNa pRthaktvena dhanaMjaya .29. pravRttiM ca nivRttiM ca kAryAkArye bhayAbhaye | bandhaM mokSaM ca yA vetti buddhiH sA pArtha sAttvikI .30. yayA dharmam adharmaM ca kAryaM cAkAryam eva ca | ayathAvat prajAnAti buddhiH sA pArtha rAjasI .31. adharmaM dharmam iti yA manyate tamasAvRtA | sarvArthAn viparItAMz ca buddhiH sA pArtha tAmasI .32. dhRtyA yayA dhArayate manaH-prANendriya-kriyAH | yogenAvyabhicAriNyA dhRtiH sA pArtha sAttvikI .33. yayA tu dharma-kAmArthAn dhRtyA dhArayaterjuna | prasaGgena phalAkAGkSI dhRtiH sA pArtha rAjasI .34. yayA svapnaM bhayaM zokaM viSAdaM madam eva ca | na vimuJcati durmedhA dhRtiH sA pArtha tAmasI .35. sukhaM tv idAnIM tri-vidhaM zRNu me bharatarSabha | abhyAsAd ramate yatra duHkhAntaM ca nigacchati .36. yat tadagre viSam iva pariNAmemRtopamam | tat sukhaM sAttvikaM proktam Atma-buddhi-prasAda-jam .37. viSayendriya-saMyogAd yat tadagremRtopamam | pariNAme viSam iva tat sukhaM rAjasaM smRtam .38. yad agre cAnubandhe ca sukhaM mohanam AtmanaH | nidrAlasya-pramAdotthaM tat tAmasam udAhRtam .39. na tad asti pRthivyAM vA divi deveSu vA punaH | sattvaM prakRti-jair muktaM yad ebhiH syAt tribhir guNaiH .40. brAhmaNa-kSatriya-vizAM zUdrANAM ca parantapa | karmANi pravibhaktAni svabhAva-prabhavair guNaiH .41. zamo damas tapaH zaucaM kSAntir Arjavam eva ca | jJAnaM vijJAnam AstikyaM brahma-karma svabhAvajam .42. zauryaM tejo dhRtir dAkSyaM yuddhe cApy apalAyanam | dAnam Izvara-bhAvaz ca kSAtraM karma svabhAva-jam .43. kRSi-go-rakSya-vANijyaM vaizya-karma svabhAva-jam | paricaryAtmakaM karma zUdrasyApi svabhAva-jam .44. sve sve karmaNy abhirataH saMsiddhiM labhate naraH | sva-karma-nirataH siddhiM yathA vindati tac chRNu .45. yataH pravRttir bhUtAnAM yena sarvam idaM tatam | sva-karmaNA tam abhyarcya siddhiM vindati mAnavaH .46. zreyAn sva-dharmo viguNaH para-dharmAt svanuSThitAt | svabhAva-niyataM karma kurvan nApnoti kilbiSam .47. sahajaM karma kaunteya sa-doSam api na tyajet | sarvArambhA hi doSeNa dhUmenAgnir ivAvRtAH .48. asakta-buddhiH sarvatra jitAtmA vigata-spRhaH | naiSkarmya-siddhiM paramAM saMnyAsenAdhigacchati .49. siddhiM prApto yathA brahma tathApnoti nibodha me | samAsenaiva kaunteya niSThA jJAnasya yA parA .50. buddhyA vizuddhayA yukto dhRtyAtmAnaM niyamya ca | zabdAdIn viSayAMs tyaktvA rAga-dveSau vyudasya ca .51. vivikta-sevI laghv-AzI yata-vAk-kAya-mAnasaH | dhyAna-yoga-paro nityaM vairAgyaM samupAzritaH .52. ahaMkAraM balaM darpaM kAmaM krodhaM parigraham | vimucya nirmamaH zAnto brahma-bhUyAya kalpate .53. brahma-bhUtaH prasannAtmA na zocati na kAGkSati | samaH sarveSu bhUteSu mad-bhaktiM labhate parAm .54. bhaktyA mAm abhijAnAti yAvAn yaz cAsmi tattvataH | tato mAM tattvato jJAtvA vizate tad-anantaram .55. sarva-karmANy api sadA kurvANo mad-vyapAzrayaH | mat-prasAdAd avApnoti zAzvataM padam avyayam .56. cetasA sarva-karmANi mayi saMnyasya mat-paraH | buddhi-yogam upAzritya mac-cittaH satataM bhava .57. mac-cittaH sarva-durgANi mat-prasAdAt tariSyasi | atha cet tvam ahaMkArAn na zroSyasi vinaGkSyasi .58. yad ahaMkAram Azritya na yotsya iti manyase | mithyaiSa vyavasAyas te prakRtis tvAM niyokSyati .59. svabhAva-jena kaunteya nibaddhaH svena karmaNA | kartuM necchasi yan mohAt kariSyasy avazopi tat .60. IzvaraH sarva-bhUtAnAM hRd-dezerjuna tiSThati | bhrAmayan sarva-bhUtAni yantrArUDhAni mAyayA .61. tam eva zaraNaM gaccha sarva-bhAvena bhArata | tat-prasAdAt parAM zAntiM sthAnaM prApsyasi zAzvatam .62. iti te jJAnam AkhyAtaM guhyAd guhyataraM mayA | vimRzyaitad azeSeNa yathecchasi tathA kuru .63. sarva-guhyatamaM bhUyaH zRNu me paramaM vacaH | iSTosi me dRDham iti tato vakSyAmi te hitam .64. man-manA bhava mad-bhakto mad-yAjI mAM namaskuru | mAm evaiSyasi satyaM te pratijAne priyosi me .65. sarva-dharmAn parityajya mAm ekaM zaraNaM vraja | ahaM tvA sarva-pApebhyo mokSayiSyAmi mA zucaH .66. idaM te nAtapaskAya nAbhaktAya kadAcana | na cAzuzrUSave vAcyaM na ca mAM yobhyasUyati .67. ya idaM paramaM guhyaM mad-bhakteSv abhidhAsyati | bhaktiM mayi parAM kRtvA mAm evaiSyaty asaMzayaH .68. na ca tasmAn manuSyeSu kazcin me priya-kRttamaH | bhavitA na ca me tasmAd anyaH priyataro bhuvi .69. adhyeSyate ca ya imaM dharmyaM saMvAdam AvayoH | jJAna-yajJena tenAham iSTaH syAm iti me matiH .70. zraddhAvAn anasUyaz ca zRNuyAd api yo naraH | sopi muktaH zubhAn lokAn prApnuyAt puNya-karmaNAm .71. kaccid etac chrutaM pArtha tvayaikAgreNa cetasA | kaccid ajJAna-saMmohaH pranaSTas te dhanaMjaya .72. arjuna uvAca naSTo mohaH smRtir labdhA tvat-prasAdAn mayAcyuta | sthitosmi gata-sandehaH kariSye vacanaM tava .73. saMjaya uvAca ity ahaM vAsudevasya pArthasya ca mahAtmanaH | saMvAdam imam azrauSam adbhutaM romaharSaNam .74. vyAsa-prasAdAc chrutavAn etad guhyam ahaM param | yogaM yogezvarAt kRSNAt sAkSAt kathayataH svayam .75. rAjan saMsmRtya saMsmRtya saMvAdam imam adbhutam | kezavArjunayoH puNyaM hRSyAmi ca muhur muhuH .76. tac ca saMsmRtya saMsmRtya rUpam atyadbhutaM hareH | vismayo me mahAn rAjan hRSyAmi ca punaH punaH .77. yatra yogezvaraH kRSNo yatra pArtho dhanurdharaH | tatra zrIr vijayo bhUtir dhruvA nItir matir mama .78.