(1) atha prathamo’dhyAyaH arjuna-viSAda-yogaH dhRtarASTra uvAca dharma-kSetre kuru-kSetre samavetA yuyutsavaH | mAmakAH pANDavAz caiva kim akurvata saMjaya .1. saMjaya uvAca dRSTvA tu pANDavAnIkaM vyUDhaM duryodhanas tadA | AcAryam upasaMgamya rAjA vacanam abravIt .2. pazyaitAM pANDu-putrANAm AcArya mahatIM camUm | vyUDhAM drupada-putreNa tava ziSyeNa dhImatA .3. atra zUrA maheSvAsA bhImArjuna-samA yudhi | yuyudhAno virATaz ca drupadaz ca mahArathaH .4. dhRSTaketuz cekitAnaH kAzirAjaz ca vIryavAn | purujit kuntibhojaz ca zaibyaz ca nara-puMgavaH .5. yudhAmanyuz ca vikrAnta uttamaujAz ca vIryavAn | saubhadro draupadeyAz ca sarva eva mahA-rathAH .6. asmAkaM tu viziSTA ye tAn nibodha dvijottama | nAyakA mama sainyasya saMjJArthaM tAn bravImi te .7. bhavAn bhISmaz ca karNaz ca kRpaz ca samitiMjayaH | azvatthAmA vikarNaz ca saumadattir jayadrathaH .8. anye ca bahavaH zUrA mad-arthe tyakta-jIvitAH | nAnA-zastra-praharaNAH sarve yuddha-vizAradAH .9. aparyAptaM tad asmAkaM balaM bhISmAbhirakSitam | paryAptaM tv idam eteSAM balaM bhImAbhirakSitam .10. ayaneSu ca sarveSu yathA-bhAgam avasthitAH | bhISmam evAbhirakSantu bhavantaH sarva eva hi .11. tasya saMjanayan harSaM kuru-vRddhaH pitAmahaH | siMha-nAdaM vinadyoccaiH zaGkhaM dadhmau pratApavAn .12. tataH zaGkhAz ca bheryaz ca paNavAnaka-gomukhAH | sahasaivAbhyahanyanta sa zabdas tumulo’bhavat .13. tataH zvetair hayair yukte mahati syandane sthitau | mAdhavaH pANDavaz caiva divyau zaGkhau pradadhmatuH .14. pAJcajanyaM hRSIkezo devadattaM dhanaMjayaH | pauNDraM dadhmau mahA-zaGkhaM bhIma-karmA vRkodaraH .15. ananta-vijayaM rAjA kuntI-putro yudhiSThiraH | nakulaH sahadevaz ca sughoSa-maNipuSpakau .16. kAzyaz ca parameSvAsaH zikhaNDI ca mahA-rathaH | dhRSTadyumno virATaz ca sAtyakiz cAparAjitaH .17. drupado draupadeyAz ca sarvazaH pRthivI-pate | saubhadraz ca mahAbAhuH zaGkhAn dadhmuH pRthak pRthak .18. sa ghoSo dhArtarASTrANAM hRdayAni vyadArayat | nabhaz ca pRthivIM caiva tumulo vyanunAdayan .19. atha vyavasthitAn dRSTvA dhArtarASTrAn kapi-dhvajaH | pravRtte zastra-saMpAte dhanur udyamya pANDavaH .20. hRSIkezaM tadA vAkyam idam Aha mahI-pate | senayor ubhayor madhye rathaM sthApaya me’cyuta .21. yAvad etAn nirIkSe’haM yoddhu-kAmAn avasthitAn | kair mayA saha yoddhavyam asmin raNa-samudyame .22. yotsyamAnAn avekSe’haM ya ete’tra samAgatAH | dhArtarASTrasya durbuddher yuddhe priya-cikIrSavaH .23. evam ukto hRSIkezo guDAkezena bhArata | senayor ubhayor madhye sthApayitvA rathottamam .24. bhISma-droNa-pramukhataH sarveSAM ca mahIkSitAm | uvAca pArtha pazyaitAn samavetAn kurUn iti .25. tatrApazyat sthitAn pArthaH pitRRn atha pitAmahAn | AcAryAn mAtulAn bhrAtRRn putrAn pautrAn sakhIMs tathA .26. zvazurAn suhRdaz caiva senayor ubhayor api | tAn samIkSya sa kaunteyaH sarvAn bandhUn avasthitAn .27. kRpayA parayAviSTo viSIdann idam abravIt | dRSTvemaM svajanaM kRSNa yuyutsuM samupasthitam .28. sIdanti mama gAtrANi mukhaM ca parizuSyati | vepathuz ca zarIre me romaharSaz ca jAyate .29. gANDIvaM sraMsate hastAt tvak caiva paridahyate | na ca zaknomy avasthAtuM bhramatIva ca me manaH .30. nimittAni ca pazyAmi viparItAni kezava | na ca zreyo’nupazyAmi hatvA svajanam Ahave .31. na kAGkSe vijayaM kRSNa na ca rAjyaM sukhAni ca | kiM no rAjyena govinda kiM bhogair jIvitena vA .32. yeSAm arthe kAGkSitaM no rAjyaM bhogAH sukhAni ca | ta ime’vasthitA yuddhe prANAMs tyaktvA dhanAni ca .33. AcAryAH pitaraH putrAs tathaiva ca pitAmahAH | mAtulAH zvazurAH pautrAH zyAlAH saMbandhinas tathA .34. etAn na hantum icchAmi ghnato’pi madhusUdana | api trailokya-rAjyasya hetoH kiM nu mahI-kRte .35. nihatya dhArtarASTrAn naH kA prItiH syAj janArdana | pApam evAzrayed asmAn hatvaitAn AtatAyinaH .36. tasmAn nArhA vayaM hantuM dhArtarASTrAn sva-bAndhavAn | svajanaM hi kathaM hatvA sukhinaH syAma mAdhava .37. yady apy ete na pazyanti lobhopahata-cetasaH | kula-kSaya-kRtaM doSaM mitra-drohe ca pAtakam .38. kathaM na jJeyam asmAbhiH pApAd asmAn nivartitum | kula-kSaya-kRtaM doSaM prapazyadbhir janArdana .39. kula-kSaye praNazyanti kula-dharmAH sanAtanAH | dharme naSTe kulaM kRtsnam adharmo’bhibhavaty uta .40. adharmAbhibhavAt kRSNa praduSyanti kula-striyaH | strISu duSTAsu vArSNeya jAyate varNa-saMkaraH .41. saMkaro narakAyaiva kula-ghnAnAM kulasya ca | patanti pitaro hy eSAM lupta-piNDodaka-kriyAH .42. doSair etaiH kula-ghnAnAM varNa-saMkara-kArakaiH | utsAdyante jAti-dharmAH kula-dharmAz ca zAzvatAH .43. utsanna-kula-dharmANAM manuSyANAM janArdana | narake niyataM vAso bhavatIty anuzuzruma .44. aho bata mahat pApaM kartuM vyavasitA vayam | yad rAjya-sukha-lobhena hantuM svajanam udyatAH .45. yadi mAm apratIkAram azastraM zastra-pANayaH | dhArtarASTrA raNe hanyus tan me kSemataraM bhavet .46. evam uktvArjunaH saMkhye rathopastha upAvizat | visRjya sazaraM cApaM zoka-saMvigna-mAnasaH .47. arjuna-viSAda-yogo nAma prathamo’dhyAyaH . (2) atha dvitIyo’dhyAyaH sAGkhya-yogaH saMjaya uvAca taM tathA kRpayAviSTam azru-pUrNAkulekSaNam | viSIdantam idaM vAkyam uvAca madhusUdanaH .1. zrI-bhagavAn uvAca kutas tvA kazmalam idaM viSame samupasthitam | anArya-juSTam asvargyam akIrti-karam arjuna .2. klaibyaM mA sma gamaH pArtha naitat tvayy upapadyate | kSudraM hRdaya-daurbalyaM tyaktvottiSTha parantapa .3. arjuna uvAca kathaM bhISmam ahaM saMkhye droNaM ca madhusUdana | iSubhiH pratiyotsyAmi pUjArhAv arisUdana .4. gurUn ahatvA hi mahAnubhAvAJ zreyo bhoktuM bhaikSyam apIha loke | hatvArtha-kAmAMs tu gurUn ihaiva bhuJjIya bhogAn rudhira-pradigdhAn .5. na caitad vidmaH kataran no garIyo yad vA jayema yadi vA no jayeyuH | yAn eva hatvA na jijIviSAmas te’vasthitAH pramukhe dhArtarASTrAH .6. kArpaNya-doSopahata-svabhAvaH pRcchAmi tvAM dharma-saMmUDha-cetAH | yac chreyaH syAn nizcitaM brUhi tan me ziSyas te’haM zAdhi mAM tvAM prapannam .7. na hi prapazyAmi mamApanudyAd yac chokam ucchoSaNam indriyANAm | avApya bhUmAv asapatnam RddhaM rAjyaM surANAm api cAdhipatyam .8. saMjaya uvAca evam uktvA hRSIkezaM guDAkezaH parantapaH | na yotsya iti govindam uktvA tUSNIM babhUva ha .9. tam uvAca hRSIkezaH prahasann iva bhArata | senayor ubhayor madhye viSIdantam idaM vacaH .10. zrI-bhagavAn uvAca azocyAn anvazocas tvaM prajJA-vAdAMz ca bhASase | gatAsUn agatAsUMz ca nAnuzocanti paNDitAH .11. na tv evAhaM jAtu nAsaM na tvaM neme janAdhipAH | na caiva na bhaviSyAmaH sarve vayam ataH param .12. dehino’smin yathA dehe kaumAraM yauvanaM jarA | tathA dehAntara-prAptir dhIras tatra na muhyati .13. mAtrA-sparzAs tu kaunteya zItoSNa-sukha-duHkha-dAH | AgamApAyino’nityAs tAMs titikSasva bhArata .14. yaM hi na vyathayanty ete puruSaM puruSarSabha | sama-duHkha-sukhaM dhIraM so’mRtatvAya kalpate .15. nAsato vidyate bhAvo nAbhAvo vidyate sataH | ubhayor api dRSTo’ntas tv anayos tattvadarzibhiH .16. avinAzi tu tad viddhi yena sarvam idaM tatam | vinAzam avyayasyAsya na kazcit kartum arhati .17. antavanta ime dehA nityasyoktAH zarIriNaH | anAzino’prameyasya tasmAd yudhyasva bhArata .18. ya enaM vetti hantAraM yaz cainaM manyate hatam | ubhau tau na vijAnIto nAyaM hanti na hanyate .19. na jAyate mriyate vA kadAcin nAyaM bhUtvA bhavitA vA na bhUyaH | ajo nityaH zAzvato’yaM purANo na hanyate hanyamAne zarIre .20. vedAvinAzinaM nityaM ya enam ajam avyayam | kathaM sa puruSaH pArtha kaM ghAtayati hanti kam .21. vAsAMsi jIrNAni yathA vihAya navAni gRhNAti naro’parANi | tathA zarIrANi vihAya jIrNAni anyAni saMyAti navAni dehI .22. nainaM chindanti zastrANi nainaM dahati pAvakaH | na cainaM kledayanty Apo na zoSayati mArutaH .23. acchedyo’yam adAhyo’yam akledyo’zoSya eva ca | nityaH sarva-gataH sthANur acalo’yaM sanAtanaH .24. avyakto’yam acintyo’yam avikAryo’yam ucyate | tasmAd evaM viditvainaM nAnuzocitum arhasi .25. atha cainaM nitya-jAtaM nityaM vA manyase mRtam | tathApi tvaM mahA-bAho naivaM zocitum arhasi .26. jAtasya hi dhruvo mRtyur dhruvaM janma mRtasya ca | tasmAd aparihArye’rthe na tvaM zocitum arhasi .27. avyaktAdIni bhUtAni vyakta-madhyAni bhArata | avyakta-nidhanAny eva tatra kA paridevanA .28. Azcarya-vat pazyati kazcid enam Azcarya-vad vadati tathaiva cAnyaH | Azcarya-vac cainam anyaH zRNoti zrutvApy enaM veda na caiva kazcit .29. dehI nityam avadhyo’yaM dehe sarvasya bhArata | tasmAt sarvANi bhUtAni na tvaM zocitum arhasi .30. sva-dharmam api cAvekSya na vikampitum arhasi | dharmyAd dhi yuddhAc chreyo’nyat kSatriyasya na vidyate .31. yadRcchayA copapannaM svargadvAram apAvRtam | sukhinaH kSatriyAH pArtha labhante yuddham IdRzam .32. atha cet tvam imaM dharmyaM saMgrAmaM na kariSyasi | tataH sva-dharmaM kIrtiM ca hitvA pApam avApsyasi .33. akIrtiM cApi bhUtAni kathayiSyanti te’vyayAm | saMbhAvitasya cAkIrtir maraNAd atiricyate .34. bhayAd raNAd uparataM maMsyante tvAM mahA-rathAH | yeSAM ca tvaM bahu-mato bhUtvA yAsyasi lAghavam .35. avAcya-vAdAMz ca bahUn vadiSyanti tavAhitAH | nindantas tava sAmarthyaM tato duHkhataraM nu kim .36. hato vA prApsyasi svargaM jitvA vA bhokSyase mahIm | tasmAd uttiSTha kaunteya yuddhAya kRta-nizcayaH .37. sukha-duHkhe same kRtvA lAbhAlAbhau jayAjayau | tato yuddhAya yujyasva naivaM pApam avApsyasi .38. eSA te’bhihitA sAMkhye buddhir yoge tv imAM zRNu | buddhyA yukto yayA pArtha karma-bandhaM prahAsyasi .39. nehAbhikrama-nAzo’sti pratyavAyo na vidyate | svalpam apy asya dharmasya trAyate mahato bhayAt .40. vyavasAyAtmikA buddhir ekeha kuru-nandana | bahu-zAkhA hy anantAz ca buddhayo’vyavasAyinAm .41. yAm imAM puSpitAM vAcaM pravadanty avipazcitaH | veda-vAda-ratAH pArtha nAnyad astIti vAdinaH .42. kAmAtmAnaH svarga-parA janma-karma-phala-pradAm | kriyA-vizeSa-bahulAM bhogaizvarya-gatiM prati .43. bhogaizvarya-prasaktAnAM tayApahRta-cetasAm | vyavasAyAtmikA buddhiH samAdhau na vidhIyate .44. traiguNya-viSayA vedA nistraiguNyo bhavArjuna | nirdvandvo nitya-sattva-stho niryoga-kSema AtmavAn .45. yAvAn artha udapAne sarvataH saMplutodake | tAvAn sarveSu vedeSu brAhmaNasya vijAnataH .46. karmaNy evAdhikAras te mA phaleSu kadAcana | mA karma-phala-hetur bhUr mA te saGgo’stv akarmaNi .47. yoga-sthaH kuru karmANi saGgaM tyaktvA dhanaMjaya | siddhy-asiddhyoH samo bhUtvA samatvaM yoga ucyate .48. dUreNa hy avaraM karma buddhi-yogAd dhanaMjaya | buddhau zaraNam anviccha kRpaNAH phala-hetavaH .49. buddhi-yukto jahAtIha ubhe sukRta-duSkRte | tasmAd yogAya yujyasva yogaH karmasu kauzalam .50. karmajaM buddhi-yuktA hi phalaM tyaktvA manISiNaH | janma-bandha-vinirmuktAH padaM gacchanty anAmayam .51. yadA te moha-kalilaM buddhir vyatitariSyati | tadA gantAsi nirvedaM zrotavyasya zrutasya ca .52. zruti-vipratipannA te yadA sthAsyati nizcalA | samAdhAv acalA buddhis tadA yogam avApsyasi .53. arjuna uvAca sthita-prajJasya kA bhASA samAdhisthasya kezava | sthita-dhIH kiM prabhASeta kim AsIta vrajeta kim .54. zrI-bhagavAn uvAca prajahAti yadA kAmAn sarvAn pArtha manogatAn | Atmany evAtmanA tuSTaH sthita-prajJas tadocyate .55. duHkheSv anudvigna-manAH sukheSu vigata-spRhaH | vIta-rAga-bhaya-krodhaH sthitadhIr munir ucyate .56. yaH sarvatrAnabhisnehas tat tat prApya zubhAzubham | nAbhinandati na dveSTi tasya prajJA pratiSThitA .57. yadA saMharate cAyaM kUrmo’GgAnIva sarvazaH | indriyANIndriyArthebhyas tasya prajJA pratiSThitA .58. viSayA vinivartante nirAhArasya dehinaH | rasa-varjaM raso’py asya paraM dRSTvA nivartate .59. yatato hy api kaunteya puruSasya vipazcitaH | indriyANi pramAthIni haranti prasabhaM manaH .60. tAni sarvANi saMyamya yukta AsIta mat-paraH | vaze hi yasyendriyANi tasya prajJA pratiSThitA .61. dhyAyato viSayAn puMsaH saGgas teSUpajAyate | saGgAt saMjAyate kAmaH kAmAt krodho’bhijAyate .62. krodhAd bhavati saMmohaH saMmohAt smRti-vibhramaH | smRti-bhraMzAd buddhi-nAzo buddhi-nAzAt praNazyati .63. rAga-dveSa-viyuktais tu viSayAn indriyaiz caran | Atma-vazyair vidheyAtmA prasAdam adhigacchati .64. prasAde sarva-duHkhAnAM hAnir asyopajAyate | prasanna-cetaso hy Azu buddhiH paryavatiSThate .65. nAsti buddhir ayuktasya na cAyuktasya bhAvanA | na cAbhAvayataH zAntir azAntasya kutaH sukham .66. indriyANAM hi caratAM yan mano’nuvidhIyate | tad asya harati prajJAM vAyur nAvam ivAmbhasi .67. tasmAd yasya mahA-bAho nigRhItAni sarvazaH | indriyANIndriyArthebhyas tasya prajJA pratiSThitA .68. yA nizA sarva-bhUtAnAM tasyAM jAgarti saMyamI | yasyAM jAgrati bhUtAni sA nizA pazyato muneH .69. ApUryamANam acala-pratiSThaM samudram ApaH pravizanti yadvat | tadvat kAmA yaM pravizanti sarve sa zAntim Apnoti na kAma-kAmI .70. vihAya kAmAn yaH sarvAn pumAMz carati niHspRhaH | nirmamo nirahaMkAraH sa zAntim adhigacchati .71. eSA brAhmI sthitiH pArtha nainAM prApya vimuhyati | sthitvAsyAm anta-kAle’pi brahma-nirvANam Rcchati .72. sAGkhya-yogo nAma dvitIyo’dhyAyaH . (3) atha tRtIyo’dhyAyaH karma-yogaH arjuna uvAca jyAyasI cet karmaNas te matA buddhir janArdana | tat kiM karmaNi ghore mAM niyojayasi kezava .1. vyAmizreNaiva vAkyena buddhiM mohayasIva me | tad ekaM vada nizcitya yena zreyo’ham ApnuyAm .2. zrI-bhagavAn uvAca loke’smin dvividhA niSThA purA proktA mayAnagha | jJAna-yogena sAMkhyAnAM karma-yogena yoginAm .3. na karmaNAm anArambhAn naiSkarmyaM puruSo’znute | na ca saMnyasanAd eva siddhiM samadhigacchati .4. na hi kazcit kSaNam api jAtu tiSThaty akarma-kRt | kAryate hy avazaH karma sarvaH prakRti-jair guNaiH .5. karmendriyANi saMyamya ya Aste manasA smaran | indriyArthAn vimUDhAtmA mithyAcAraH sa ucyate .6. yas tv indriyANi manasA niyamyArabhate’rjuna | karmendriyaiH karma-yogam asaktaH sa viziSyate .7. niyataM kuru karma tvaM karma jyAyo hy akarmaNaH | zarIra-yAtrApi ca te na prasidhyed akarmaNaH .8. yajJArthAt karmaNo’nyatra loko’yaM karma-bandhanaH | tad-arthaM karma kaunteya mukta-saGgaH samAcara .9. saha-yajJAH prajAH sRSTvA purovAca prajApatiH | anena prasaviSyadhvam eSa vo’stv iSTa-kAma-dhuk .10. devAn bhAvayatAnena te devA bhAvayantu vaH | parasparaM bhAvayantaH zreyaH param avApsyatha .11. iSTAn bhogAn hi vo devA dAsyante yajJa-bhAvitAH | tair dattAn apradAyaibhyo yo bhuGkte stena eva saH .12. yajJa-ziSTAzinaH santo mucyante sarva-kilbiSaiH | bhuJjate te tv aghaM pApA ye pacanty Atma-kAraNAt .13. annAd bhavanti bhUtAni parjanyAd anna-saMbhavaH | yajJAd bhavati parjanyo yajJaH karma-samudbhavaH .14. karma brahmodbhavaM viddhi brahmAkSara-samudbhavam | tasmAt sarva-gataM brahma nityaM yajJe pratiSThitam .15. evaM pravartitaM cakraM nAnuvartayatIha yaH | aghAyur indriyArAmo moghaM pArtha sa jIvati .16. yas tv Atma-ratir eva syAd Atma-tRptaz ca mAnavaH | Atmany eva ca saMtuSTas tasya kAryaM na vidyate .17. naiva tasya kRtenArtho nAkRteneha kazcana | na cAsya sarva-bhUteSu kazcid artha-vyapAzrayaH .18. tasmAd asaktaH satataM kAryaM karma samAcara | asakto hy Acaran karma param Apnoti pUruSaH .19. karmaNaiva hi saMsiddhim AsthitA janakAdayaH | loka-saMgraham evApi saMpazyan kartum arhasi .20. yad yad Acarati zreSThas tat tad evetaro janaH | sa yat pramANaM kurute lokas tad anuvartate .21. na me pArthAsti kartavyaM triSu lokeSu kiMcana | nAnavAptam avAptavyaM varta eva ca karmaNi .22. yadi hy ahaM na varteyaM jAtu karmaNy atandritaH | mama vartmAnuvartante manuSyAH pArtha sarvazaH .23. utsIdeyur ime lokA na kuryAM karma ced aham | saMkarasya ca kartA syAm upahanyAm imAH prajAH .24. saktAH karmaNy avidvAMso yathA kurvanti bhArata | kuryAd vidvAMs tathAsaktaz cikIrSur loka-saMgraham .25. na buddhi-bhedaM janayed ajJAnAM karma-saGginAm | joSayet sarva-karmANi vidvAn yuktaH samAcaran .26. prakRteH kriyamANAni guNaiH karmANi sarvazaH | ahaMkAra-vimUDhAtmA kartAham iti manyate .27. tattva-vit tu mahA-bAho guNa-karma-vibhAgayoH | guNA guNeSu vartanta iti matvA na sajjate .28. prakRter guNa-saMmUDhAH sajjante guNa-karmasu | tAn akRtsna-vido mandAn kRtsna-vin na vicAlayet .29. mayi sarvANi karmANi saMnyasyAdhyAtma-cetasA | nirAzIr nirmamo bhUtvA yudhyasva vigata-jvaraH .30. ye me matam idaM nityam anutiSThanti mAnavAH | zraddhAvanto’nasUyanto mucyante te’pi karmabhiH .31. ye tv etad abhyasUyanto nAnutiSThanti me matam | sarva-jJAna-vimUDhAMs tAn viddhi naSTAn acetasaH .32. sadRzaM ceSTate svasyAH prakRter jJAnavAn api | prakRtiM yAnti bhUtAni nigrahaH kiM kariSyati .33. indriyasyendriyasyArthe rAga-dveSau vyavasthitau | tayor na vazam Agacchet tau hy asya paripanthinau .34. zreyAn sva-dharmo viguNaH para-dharmAt svanuSThitAt | sva-dharme nidhanaM zreyaH para-dharmo bhayAvahaH .35. arjuna uvAca atha kena prayukto’yaM pApaM carati pUruSaH | anicchann api vArSNeya balAd iva niyojitaH .36. zrI-bhagavAn uvAca kAma eSa krodha eSa rajo-guNa-samudbhavaH | mahAzano mahA-pApmA viddhy enam iha vairiNam .37. dhUmenAvriyate vahnir yathAdarzo malena ca | yatholbenAvRto garbhas tathA tenedam AvRtam .38. AvRtaM jJAnam etena jJAnino nitya-vairiNA | kAma-rUpeNa kaunteya duSpUreNAnalena ca .39. indriyANi mano buddhir asyAdhiSThAnam ucyate | etair vimohayaty eSa jJAnam AvRtya dehinam .40. tasmAt tvam indriyANy Adau niyamya bharatarSabha | pApmAnaM prajahi hy enaM jJAna-vijJAna-nAzanam .41. indriyANi parANy Ahur indriyebhyaH paraM manaH | manasas tu parA buddhir yo buddheH paratas tu saH .42. evaM buddheH paraM buddhvA saMstabhyAtmAnam AtmanA | jahi zatruM mahA-bAho kAma-rUpaM durAsadam .43. karma-yogo nAma tRtIyo’dhyAyaH . (4) atha caturtho’dhyAyaH jJAna-karma-sannyAsa-yogaH zrI-bhagavAn uvAca imaM vivasvate yogaM proktavAn aham avyayam | vivasvAn manave prAha manur ikSvAkave’bravIt .1. evaM paramparA-prAptam imaM rAjarSayo viduH | sa kAleneha mahatA yogo naSTaH parantapa .2. sa evAyaM mayA te’dya yogaH proktaH purAtanaH | bhakto’si me sakhA ceti rahasyaM hy etad uttamam .3. arjuna uvAca aparaM bhavato janma paraM janma vivasvataH | katham etad vijAnIyAM tvam Adau proktavAn iti .4. zrI-bhagavAn uvAca | bahUni me vyatItAni janmAni tava cArjuna | tAny ahaM veda sarvANi na tvaM vettha parantapa .5. ajo’pi sann avyayAtmA bhUtAnAm Izvaro’pi san | prakRtiM svAm adhiSThAya saMbhavAmy Atma-mAyayA .6. yadA yadA hi dharmasya glAnir bhavati bhArata | abhyutthAnam adharmasya tadAtmAnaM sRjAmy aham .7. paritrANAya sAdhUnAM vinAzAya ca duSkRtAm | dharma-saMsthApanArthAya saMbhavAmi yuge yuge .8. janma karma ca me divyam evaM yo vetti tattvataH | tyaktvA dehaM punar janma naiti mAm eti so’rjuna .9. vIta-rAga-bhaya-krodhA man-mayA mAm upAzritAH | bahavo jJAna-tapasA pUtA mad-bhAvam AgatAH .10. ye yathA mAM prapadyante tAMs tathaiva bhajAmy aham | mama vartmAnuvartante manuSyAH pArtha sarvazaH .11. kAGkSantaH karmaNAM siddhiM yajanta iha devatAH | kSipraM hi mAnuSe loke siddhir bhavati karmajA .12. cAturvarNyaM mayA sRSTaM guNa-karma-vibhAgazaH | tasya kartAram api mAM viddhy akartAram avyayam .13. na mAM karmANi limpanti na me karma-phale spRhA | iti mAM yo’bhijAnAti karmabhir na sa badhyate .14. evaM jJAtvA kRtaM karma pUrvair api mumukSubhiH | kuru karmaiva tasmAt tvaM pUrvaiH pUrvataraM kRtam .15. kiM karma kim akarmeti kavayo’py atra mohitAH | tat te karma pravakSyAmi yaj jJAtvA mokSyase’zubhAt .16. karmaNo hy api boddhavyaM boddhavyaM ca vikarmaNaH | akarmaNaz ca boddhavyaM gahanA karmaNo gatiH .17. karmaNy akarma yaH pazyed akarmaNi ca karma yaH | sa buddhimAn manuSyeSu sa yuktaH kRtsna-karma-kRt .18. yasya sarve samArambhAH kAma-saMkalpa-varjitAH | jJAnAgni-dagdha-karmANaM tam AhuH paNDitaM budhAH .19. tyaktvA karma-phalAsaGgaM nitya-tRpto nirAzrayaH | karmaNy abhipravRtto’pi naiva kiMcit karoti saH .20. nirAzIr yata-cittAtmA tyakta-sarva-parigrahaH | zArIraM kevalaM karma kurvan nApnoti kilbiSam .21. yadRcchA-lAbha-saMtuSTo dvandvAtIto vimatsaraH | samaH siddhAv asiddhau ca kRtvApi na nibadhyate .22. gata-saGgasya muktasya jJAnAvasthita-cetasaH | yajJAyAcarataH karma samagraM pravilIyate .23. brahmArpaNaM brahma havir brahmAgnau brahmaNA hutam | brahmaiva tena gantavyaM brahma-karma-samAdhinA .24. daivam evApare yajJaM yoginaH paryupAsate | brahmAgnAv apare yajJaM yajJenaivopajuhvati .25. zrotrAdInIndriyANy anye saMyamAgniSu juhvati | zabdAdIn viSayAn anya indriyAgniSu juhvati .26. sarvANIndriya-karmANi prANa-karmANi cApare | Atma-saMyama-yogAgnau juhvati jJAna-dIpite .27. dravya-yajJAs tapo-yajJA yoga-yajJAs tathApare | svAdhyAya-jJAna-yajJAz ca yatayaH saMzita-vratAH .28. apAne juhvati prANaM prANe’pAnaM tathApare | prANApAna-gatI ruddhvA prANAyAma-parAyaNAH .29. apare niyatAhArAH prANAn prANeSu juhvati | sarve’py ete yajJa-vido yajJa-kSapita-kalmaSAH .30. yajJa-ziSTAmRta-bhujo yAnti brahma sanAtanam | nAyaM loko’sty ayajJasya kuto’nyaH kurusattama .31. evaM bahu-vidhA yajJA vitatA brahmaNo mukhe | karma-jAn viddhi tAn sarvAn evaM jJAtvA vimokSyase .32. zreyAn dravya-mayAd yajJAj jJAna-yajJaH parantapa | sarvaM karmAkhilaM pArtha jJAne parisamApyate .33. tad viddhi praNipAtena paripraznena sevayA | upadekSyanti te jJAnaM jJAninas tattva-darzinaH .34. yaj jJAtvA na punar moham evaM yAsyasi pANDava | yena bhUtAny azeSeNa drakSyasy Atmany atho mayi .35. api ced asi pApebhyaH sarvebhyaH pApa-kRttamaH | sarvaM jJAna-plavenaiva vRjinaM saMtariSyasi .36. yathaidhAMsi samiddho’gnir bhasmasAt kurute’rjuna | jJAnAgniH sarva-karmANi bhasmasAt kurute tathA .37. na hi jJAnena sadRzaM pavitram iha vidyate | tat svayaM yoga-saMsiddhaH kAlenAtmani vindati .38. zraddhAvAn labhate jJAnaM tat-paraH saMyatendriyaH | jJAnaM labdhvA parAM zAntim acireNAdhigacchati .39. ajJaz cAzraddadhAnaz ca saMzayAtmA vinazyati | nAyaM loko’sti na paro na sukhaM saMzayAtmanaH .40. yoga-saMnyasta-karmANaM jJAna-saMchinna-saMzayam | AtmavantaM na karmANi nibadhnanti dhanaMjaya .41. tasmAd ajJAna-saMbhUtaM hRt-sthaM jJAnAsinAtmanaH | chittvainaM saMzayaM yogam AtiSThottiSTha bhArata .42. jJAna-karma-sannyAsa-yogo nAma caturTho’dhyAyaH . (5) atha paJcamo’dhyAyaH sannyAsa-yogaH arjuna uvAca saMnyAsaM karmaNAM kRSNa punar yogaM ca zaMsasi | yac chreya etayor ekaM tan me brUhi sunizcitam .1. zrI-bhagavAn uvAca saMnyAsaH karma-yogaz ca niHzreyasa-karAv ubhau | tayos tu karma-saMnyAsAt karma-yogo viziSyate .2. jJeyaH sa nityasaMnyAsI yo na dveSTi na kAGkSati | nirdvandvo hi mahA-bAho sukhaM bandhAt pramucyate .3. sAMkhya-yogau pRthag bAlAH pravadanti na paNDitAH | ekam apy AsthitaH samyag ubhayor vindate phalam .4. yat sAMkhyaiH prApyate sthAnaM tad yogair api gamyate | ekaM sAMkhyaM ca yogaM ca yaH pazyati sa pazyati .5. saMnyAsas tu mahA-bAho duHkham Aptum ayogataH | yoga-yukto munir brahma nacireNAdhigacchati .6. yoga-yukto vizuddhAtmA vijitAtmA jitendriyaH | sarva-bhUtAtma-bhUtAtmA kurvann api na lipyate .7. naiva kiMcit karomIti yukto manyeta tattva-vit | pazyaJ zRNvan spRzaJ jighrann aznan gacchan svapaJ zvasan .8. pralapan visRjan gRhNann unmiSan nimiSann api | indriyANIndriyArtheSu vartanta iti dhArayan .9. brahmaNy AdhAya karmANi saGgaM tyaktvA karoti yaH | lipyate na sa pApena padma-patram ivAmbhasA .10. kAyena manasA buddhyA kevalair indriyair api | yoginaH karma kurvanti saGgaM tyaktvAtma-zuddhaye .11. yuktaH karma-phalaM tyaktvA zAntim Apnoti naiSThikIm | ayuktaH kAma-kAreNa phale sakto nibadhyate .12. sarva-karmANi manasA saMnyasyAste sukhaM vazI | nava-dvAre pure dehI naiva kurvan na kArayan .13. na kartRtvaM na karmANi lokasya sRjati prabhuH | na karma-phala-saMyogaM svabhAvas tu pravartate .14. nAdatte kasya cit pApaM na caiva sukRtaM vibhuH | ajJAnenAvRtaM jJAnaM tena muhyanti jantavaH .15. jJAnena tu tad ajJAnaM yeSAM nAzitam AtmanaH | teSAm Adityavaj jJAnaM prakAzayati tat-param .16. tad-buddhayas tad-AtmAnas tan-niSThAs tat-parAyaNAH | gacchanty apunar-AvRttiM jJAna-nirdhUta-kalmaSAH .17. vidyA-vinaya-saMpanne brAhmaNe gavi hastini | zuni caiva zvapAke ca paNDitAH sama-darzinaH .18. ihaiva tair jitaH sargo yeSAM sAmye sthitaM manaH | nirdoSaM hi samaM brahma tasmAd brahmaNi te sthitAH .19. na prahRSyet priyaM prApya nodvijet prApya cApriyam | sthira-buddhir asaMmUDho brahma-vid brahmaNi sthitaH .20. bAhya-sparzeSv asaktAtmA vindaty Atmani yat sukham | sa brahma-yoga-yuktAtmA sukham akSayam aznute .21. ye hi saMsparza-jA bhogA duHkha-yonaya eva te | Ady-anta-vantaH kaunteya na teSu ramate budhaH .22. zaknotIhaiva yaH soDhuM prAk zarIra-vimokSaNAt | kAma-krodhodbhavaM vegaM sa yuktaH sa sukhI naraH .23. yo’ntaH-sukho’ntar-ArAmas tathAntar-jyotir eva yaH | sa yogI brahma-nirvANaM brahma-bhUto’dhigacchati .24. labhante brahma-nirvANam RSayaH kSINa-kalmaSAH | chinna-dvaidhA yatAtmAnaH sarva-bhUta-hite ratAH .25. kAma-krodha-viyuktAnAM yatInAM yata-cetasAm | abhito brahma-nirvANaM vartate viditAtmanAm .26. sparzAn kRtvA bahir bAhyAMz cakSuz caivAntare bhruvoH | prANApAnau samau kRtvA nAsAbhyantara-cAriNau .27. yatendriya-mano-buddhir munir mokSa-parAyaNaH | vigatecchA-bhaya-krodho yaH sadA mukta eva saH .28. bhoktAraM yajJa-tapasAM sarva-loka-mahezvaram | suhRdaM sarva-bhUtAnAM jJAtvA mAM zAntim Rcchati .29. sannyAsa-yogo nAma paJcamo’dhyAyaH . (6) atha SaSTho’dhyAyaH dhyAna-yogaH zrI-bhagavAn uvAca anAzritaH karma-phalaM kAryaM karma karoti yaH | sa saMnyAsI ca yogI ca na niragnir na cAkriyaH .1. yaM saMnyAsam iti prAhur yogaM taM viddhi pANDava | na hy asaMnyasta-saMkalpo yogI bhavati kazcana .2. ArurukSor muner yogaM karma kAraNam ucyate | yogArUDhasya tasyaiva zamaH kAraNam ucyate .3. yadA hi nendriyArtheSu na karmasv anuSajjate | sarva-saMkalpa-saMnyAsI yogArUDhas tadocyate .4. uddhared AtmanAtmAnaM nAtmAnam avasAdayet | Atmaiva hy Atmano bandhur Atmaiva ripur AtmanaH .5. bandhur AtmAtmanas tasya yenAtmaivAtmanA jitaH | anAtmanas tu zatrutve vartetAtmaiva zatruvat .6. jitAtmanaH prazAntasya paramAtmA samAhitaH | zItoSNa-sukha-duHkheSu tathA mAnApamAnayoH .7. jJAna-vijJAna-tRptAtmA kUTastho vijitendriyaH | yukta ity ucyate yogI sama-loSTAzma-kAJcanaH .8. suhRn-mitrAry-udAsIna-madhyastha-dveSya-bandhuSu | sAdhuSv api ca pApeSu sama-buddhir viziSyate .9. yogI yuJjIta satatam AtmAnaM rahasi sthitaH | ekAkI yata-cittAtmA nirAzIr aparigrahaH .10. zucau deze pratiSThApya sthiram Asanam AtmanaH | nAtyucchritaM nAtinIcaM cailAjina-kuzottaram .11. tatraikAgraM manaH kRtvA yata-cittendriya-kriyaH | upavizyAsane yuJjyAd yogam Atma-vizuddhaye .12. samaM kAya-ziro-grIvaM dhArayann acalaM sthiraH | saMprekSya nAsikAgraM svaM dizaz cAnavalokayan .13. prazAntAtmA vigata-bhIr brahmacAri-vrate sthitaH | manaH saMyamya mac-citto yukta AsIta mat-paraH .14. yuJjann evaM sadAtmAnaM yogI niyata-mAnasaH | zAntiM nirvANa-paramAM mat-saMsthAm adhigacchati .15. nAtyaznatas tu yogo’sti na caikAntam anaznataH | na cAtisvapna-zIlasya jAgrato naiva cArjuna .16. yuktAhAra-vihArasya yukta-ceSTasya karmasu | yukta-svapnAvabodhasya yogo bhavati duHkhahA .17. yadA viniyataM cittam Atmany evAvatiSThate | niHspRhaH sarva-kAmebhyo yukta ity ucyate tadA .18. yathA dIpo nivAta-stho neGgate sopamA smRtA | yogino yata-cittasya yuJjato yogam AtmanaH .19. yatroparamate cittaM niruddhaM yoga-sevayA | yatra caivAtmanAtmAnaM pazyann Atmani tuSyati .20. sukham AtyantikaM yat tad buddhi-grAhyam atIndriyam | vetti yatra na caivAyaM sthitaz calati tattvataH .21. yaM labdhvA cAparaM lAbhaM manyate nAdhikaM tataH | yasmin sthito na duHkhena guruNApi vicAlyate .22. taM vidyAd duHkha-saMyoga-viyogaM yoga-saMjJitam | sa nizcayena yoktavyo yogo’nirviNNa-cetasA .23. saMkalpa-prabhavAn kAmAMs tyaktvA sarvAn azeSataH | manasaivendriya-grAmaM viniyamya samantataH .24. zanaiH zanair uparamed buddhyA dhRti-gRhItayA | Atma-saMsthaM manaH kRtvA na kiMcid api cintayet .25. yato yato nizcarati manaz caJcalam asthiram | tatas tato niyamyaitad Atmany eva vazaM nayet .26. prazAnta-manasaM hy enaM yoginaM sukham uttamam | upaiti zAnta-rajasaM brahma-bhUtam akalmaSam .27. yuJjann evaM sadAtmAnaM yogI vigata-kalmaSaH | sukhena brahma-saMsparzam atyantaM sukham aznute .28. sarva-bhUta-stham AtmAnaM sarva-bhUtAni cAtmani | IkSate yoga-yuktAtmA sarvatra sama-darzanaH .29. yo mAM pazyati sarvatra sarvaM ca mayi pazyati | tasyAhaM na praNazyAmi sa ca me na praNazyati .30. sarva-bhUta-sthitaM yo mAM bhajaty ekatvam AsthitaH | sarvathA vartamAno’pi sa yogI mayi vartate .31. Atmaupamyena sarvatra samaM pazyati yo’rjuna | sukhaM vA yadi vA duHkhaM sa yogI paramo mataH .32. arjuna uvAca yo’yaM yogas tvayA proktaH sAmyena madhusUdana | etasyAhaM na pazyAmi caJcalatvAt sthitiM sthirAm .33. caJcalaM hi manaH kRSNa pramAthi balavad dRDham | tasyAhaM nigrahaM manye vAyor iva suduSkaram .34. zrI-bhagavAn uvAca asaMzayaM mahA-bAho mano durNigrahaM calam | abhyAsena tu kaunteya vairAgyeNa ca gRhyate .35. asaMyatAtmanA yogo duSprApa iti me matiH | vazyAtmanA tu yatatA zakyo’vAptum upAyataH .36. arjuna uvAca ayatiH zraddhayopeto yogAc calita-mAnasaH | aprApya yoga-saMsiddhiM kAM gatiM kRSNa gacchati .37. kaccin nobhaya-vibhraSTaz chinnAbhram iva nazyati | apratiSTho mahA-bAho vimUDho brahmaNaH pathi .38. etan me saMzayaM kRSNa chettum arhasy azeSataH | tvad-anyaH saMzayasyAsya chettA na hy upapadyate .39. zrI-bhagavAn uvAca pArtha naiveha nAmutra vinAzas tasya vidyate | na hi kalyANa-kRt kazcid durgatiM tAta gacchati .40. prApya puNya-kRtAM lokAn uSitvA zAzvatIH samAH | zucInAM zrImatAM gehe yoga-bhraSTo’bhijAyate .41. atha vA yoginAm eva kule bhavati dhImatAm | etad dhi durlabhataraM loke janma yad IdRzam .42. tatra taM buddhi-saMyogaM labhate paurvadehikam | yatate ca tato bhUyaH saMsiddhau kurunandana .43. pUrvAbhyAsena tenaiva hriyate hy avazo’pi saH | jijJAsur api yogasya zabda-brahmAtivartate .44. prayatnAd yatamAnas tu yogI saMzuddha-kilbiSaH | aneka-janma-saMsiddhas tato yAti parAM gatim .45. tapasvibhyo’dhiko yogI jJAnibhyo’pi mato’dhikaH | karmibhyaz cAdhiko yogI tasmAd yogI bhavArjuna .46. yoginAm api sarveSAM mad-gatenAntarAtmanA | zraddhAvAn bhajate yo mAM sa me yuktatamo mataH .47. dhyAna-yogo nAma SaSTho’dhyAyaH . (7) atha saptamo’dhyAyaH jJAna-vijJAna-yogaH zrI-bhagavAn uvAca mayy Asakta-manAH pArtha yogaM yuJjan mad-AzrayaH | asaMzayaM samagraM mAM yathA jJAsyasi tac chRNu .1. jJAnaM te’haM sa-vijJAnam idaM vakSyAmy azeSataH | yaj jJAtvA neha bhUyo’nyaj jJAtavyam avaziSyate .2. manuSyANAM sahasreSu kazcid yatati siddhaye | yatatAm api siddhAnAM kazcin mAM vetti tattvataH .3. bhUmir Apo’nalo vAyuH khaM mano buddhir eva ca | ahaMkAra itIyaM me bhinnA prakRtir aSTadhA .4. apareyam itas tv anyAM prakRtiM viddhi me parAm | jIva-bhUtAM mahA-bAho yayedaM dhAryate jagat .5. etad-yonIni bhUtAni sarvANIty upadhAraya | ahaM kRtsnasya jagataH prabhavaH pralayas tathA .6. mattaH parataraM nAnyat kiMcid asti dhanaMjaya | mayi sarvam idaM protaM sUtre maNi-gaNA iva .7. raso’ham apsu kaunteya prabhAsmi zazi-sUryayoH | praNavaH sarva-vedeSu zabdaH khe pauruSaM nRSu .8. puNyo gandhaH pRthivyAM ca tejaz cAsmi vibhAvasau | jIvanaM sarva-bhUteSu tapaz cAsmi tapasviSu .9. bIjaM mAM sarva-bhUtAnAM viddhi pArtha sanAtanam | buddhir buddhimatAm asmi tejas tejasvinAm aham .10. balaM balavatAM cAhaM kAma-rAga-vivarjitam | dharmAviruddho bhUteSu kAmo’smi bharatarSabha .11. ye caiva sAttvikA bhAvA rAjasAs tAmasAz ca ye | matta eveti tAn viddhi na tv ahaM teSu te mayi .12. tribhir guNa-mayair bhAvair ebhiH sarvam idaM jagat | mohitaM nAbhijAnAti mAm ebhyaH param avyayam .13. daivI hy eSA guNa-mayI mama mAyA duratyayA | mAm eva ye prapadyante mAyAm etAM taranti te .14. na mAM duSkRtino mUDhAH prapadyante narAdhamAH | mAyayApahRta-jJAnA AsuraM bhAvam AzritAH .15. catur-vidhA bhajante mAM janAH sukRtino’rjuna | Arto jijJAsur arthArthI jJAnI ca bharatarSabha .16. teSAM jJAnI nitya-yukta eka-bhaktir viziSyate | priyo hi jJAnino’tyartham ahaM sa ca mama priyaH .17. udArAH sarva evaite jJAnI tv Atmaiva me matam | AsthitaH sa hi yuktAtmA mAm evAnuttamAM gatim .18. bahUnAM janmanAm ante jJAnavAn mAM prapadyate | vAsudevaH sarvam iti sa mahAtmA sudurlabhaH .19. kAmais tais tair hRta-jJAnAH prapadyante’nya-devatAH | taM taM niyamam AsthAya prakRtyA niyatAH svayA .20. yo yo yAM yAM tanuM bhaktaH zraddhayArcitum icchati | tasya tasyAcalAM zraddhAM tAm eva vidadhAmy aham .21. sa tayA zraddhayA yuktas tasyA rAdhanam Ihate | labhate ca tataH kAmAn mayaiva vihitAn hi tAn .22. antavat tu phalaM teSAM tad bhavaty alpa-medhasAm | devAn deva-yajo yAnti mad-bhaktA yAnti mAm api .23. avyaktaM vyaktim ApannaM manyante mAm abuddhayaH | paraM bhAvam ajAnanto mamAvyayam anuttamam .24. nAhaM prakAzaH sarvasya yoga-mAyA-samAvRtaH | mUDho’yaM nAbhijAnAti loko mAm ajam avyayam .25. vedAhaM samatItAni vartamAnAni cArjuna | bhaviSyANi ca bhUtAni mAM tu veda na kazcana .26. icchA-dveSa-samutthena dvandva-mohena bhArata | sarva-bhUtAni saMmohaM sarge yAnti parantapa .27. yeSAM tv anta-gataM pApaM janAnAM puNya-karmaNAm | te dvandva-moha-nirmuktA bhajante mAM dRDha-vratAH .28. jarA-maraNa-mokSAya mAm Azritya yatanti ye | te brahma tad viduH kRtsnam adhyAtmaM karma cAkhilam .29. sAdhibhUtAdhidaivaM mAM sAdhiyajJaM ca ye viduH | prayANa-kAle’pi ca mAM te vidur yukta-cetasaH .30. jJAna-vijJAna-yogo nAma saptamo’dhyAyaH . (8) athASTamo’dhyAyaH tAraka-brahma-yogaH arjuna uvAca — kiM tad brahma kim adhyAtmaM kiM karma puruSottama | adhibhUtaM ca kiM proktam adhidaivaM kim ucyate .1. adhiyajJaH kathaM ko’tra dehe’smin madhusUdana | prayANa-kAle ca kathaM jJeyo’si niyatAtmabhiH .2. zrI-bhagavAn uvAca — akSaraM brahma paramaM svabhAvo’dhyAtmam ucyate | bhUtabhAvodbhava-karo visargaH karma-saMjJitaH .3. adhibhUtaM kSaro bhAvaH puruSaz cAdhidaivatam | adhiyajJo’ham evAtra dehe deha-bhRtAM vara .4. anta-kAle ca mAm eva smaran muktvA kalevaram | yaH prayAti sa mad-bhAvaM yAti nAsty atra saMzayaH .5. yaM yaM vApi smaran bhAvaM tyajaty ante kalevaram | taM tam evaiti kaunteya sadA tad-bhAva-bhAvitaH .6. tasmAt sarveSu kAleSu mAm anusmara yudhya ca | mayy arpita-mano-buddhir mAm evaiSyasy asaMzayaH .7. abhyAsa-yoga-yuktena cetasA nAnya-gAminA | paramaM puruSaM divyaM yAti pArthAnucintayan .8. kaviM purANam anuzAsitAram aNor aNIyAMsam anusmared yaH | sarvasya dhAtAram acintya-rUpam Aditya-varNaM tamasaH parastAt .9. prayANa-kAle manasAcalena bhaktyA yukto yoga-balena caiva | bhruvor madhye prANam Avezya samyak sa taM paraM puruSam upaiti divyam .10. yad akSaraM veda-vido vadanti vizanti yad yatayo vIta-rAgAH | yad icchanto brahmacaryaM caranti tat te padaM saMgraheNa pravakSye .11. sarva-dvArANi saMyamya mano hRdi nirudhya ca | mUrdhny AdhAyAtmanaH prANam Asthito yoga-dhAraNAm .12. om ity ekAkSaraM brahma vyAharan mAm anusmaran | yaH prayAti tyajan dehaM sa yAti paramAM gatim .13. ananya-cetAH satataM yo mAM smarati nityazaH | tasyAhaM sulabhaH pArtha nitya-yuktasya yoginaH .14. mAm upetya punar-janma duHkhAlayam azAzvatam | nApnuvanti mahAtmAnaH saMsiddhiM paramAM gatAH .15. A brahma-bhuvanAl lokAH punar-Avartino’rjuna | mAm upetya tu kaunteya punar-janma na vidyate .16. sahasra-yuga-paryantam ahar yad brahmaNo viduH | rAtriM yuga-sahasrAntAM te’ho-rAtra-vido janAH .17. avyaktAd vyaktayaH sarvAH prabhavanty ahar-Agame | rAtry-Agame pralIyante tatraivAvyakta-saMjJake .18. bhUta-grAmaH sa evAyaM bhUtvA bhUtvA pralIyate | rAtry-Agame’vazaH pArtha prabhavaty ahar-Agame .19. paras tasmAt tu bhAvo’nyo’vyakto’vyaktAt sanAtanaH | yaH sa sarveSu bhUteSu nazyatsu na vinazyati .20. avyakto’kSara ity uktas tam AhuH paramAM gatim | yaM prApya na nivartante tad dhAma paramaM mama .21. puruSaH sa paraH pArtha bhaktyA labhyas tv ananyayA | yasyAntaH-sthAni bhUtAni yena sarvam idaM tatam .22. yatra kAle tv anAvRttim AvRttiM caiva yoginaH | prayAtA yAnti taM kAlaM vakSyAmi bharatarSabha .23. agnir jyotir ahaH zuklaH SaN-mAsA uttarAyaNam | tatra prayAtA gacchanti brahma brahma-vido janAH .24. dhUmo rAtris tathA kRSNaH SaNmAsA dakSiNAyanam | tatra cAndramasaM jyotir yogI prApya nivartate .25. zukla-kRSNe gatI hy ete jagataH zAzvate mate | ekayA yAty anAvRttim anyayAvartate punaH .26. naite sRtI pArtha jAnan yogI muhyati kazcana | tasmAt sarveSu kAleSu yoga-yukto bhavArjuna .27. vedeSu yajJeSu tapaHsu caiva dAneSu yat puNya-phalaM pradiSTam | atyeti tat sarvam idaM viditvA yogI paraM sthAnam upaiti cAdyam .28. tAraka-brahma-yogo nAmASTamo’dhyAyaH . (9) atha navamo’dhyAyaH rAja-vidyA-rAja-guhya-yogaH zrI-bhagavAn uvAca idaM tu te guhyatamaM pravakSyAmy anasUyave | jJAnaM vijJAna-sahitaM yaj jJAtvA mokSyase’zubhAt .1. rAja-vidyA rAja-guhyaM pavitram idam uttamam | pratyakSAvagamaM dharmyaM susukhaM kartum avyayam .2. azraddadhAnAH puruSA dharmasyAsya parantapa | aprApya mAM nivartante mRtyu-saMsAra-vartmani .3. mayA tatam idaM sarvaM jagad avyakta-mUrtinA | matsthAni sarva-bhUtAni na cAhaM teSv avasthitaH .4. na ca mat-sthAni bhUtAni pazya me yogam aizvaram | bhUta-bhRn na ca bhUta-stho mamAtmA bhUta-bhAvanaH .5. yathAkAza-sthito nityaM vAyuH sarvatra-go mahAn | tathA sarvANi bhUtAni mat-sthAnIty upadhAraya .6. sarva-bhUtAni kaunteya prakRtiM yAnti mAmikAm | kalpa-kSaye punas tAni kalpAdau visRjAmy aham .7. prakRtiM svAm avaSTabhya visRjAmi punaH punaH | bhUta-grAmam imaM kRtsnam avazaM prakRter vazAt .8. na ca mAM tAni karmANi nibadhnanti dhanaMjaya | udAsInavad AsInam asaktaM teSu karmasu .9. mayAdhyakSeNa prakRtiH sUyate sa-carAcaram | hetunAnena kaunteya jagad viparivartate .10. avajAnanti mAM mUDhA mAnuSIM tanum Azritam | paraM bhAvam ajAnanto mama bhUta-mahezvaram .11. moghAzA mogha-karmANo mogha-jJAnA vicetasaH | rAkSasIm AsurIM caiva prakRtiM mohinIM zritAH .12. mahAtmAnas tu mAM pArtha daivIM prakRtim AzritAH | bhajanty ananya-manaso jJAtvA bhUtAdim avyayam .13. satataM kIrtayanto mAM yatantaz ca dRDha-vratAH | namasyantaz ca mAM bhaktyA nitya-yuktA upAsate .14. jJAna-yajJena cApy anye yajanto mAm upAsate | ekatvena pRthaktvena bahudhA vizvato-mukham .15. ahaM kratur ahaM yajJaH svadhAham aham auSadham | mantro’ham aham evAjyam aham agnir ahaM hutam .16. pitAham asya jagato mAtA dhAtA pitAmahaH | vedyaM pavitram oMkAra Rk sAma yajur eva ca .17. gatir bhartA prabhuH sAkSI nivAsaH zaraNaM suhRt | prabhavaH pralayaH sthAnaM nidhAnaM bIjam avyayam .18. tapAmy aham ahaM varSaM nigRhNAmy utsRjAmi ca | amRtaM caiva mRtyuz ca sad asac cAham arjuna .19. traividyA mAM somapAH pUta-pApA yajJair iSTvA svar-gatiM prArthayante | te puNyam AsAdya surendra-lokam aznanti divyAn divi deva-bhogAn .20. te taM bhuktvA svarga-lokaM vizAlaM kSINe puNye martya-lokaM vizanti | evaM trayI-dharmam anuprapannA gatAgataM kAma-kAmA labhante .21. ananyAz cintayanto mAM ye janAH paryupAsate | teSAM nityAbhiyuktAnAM yoga-kSemaM vahAmy aham .22. ye’py anya-devatA-bhaktA yajante zraddhayAnvitAH | te’pi mAm eva kaunteya yajanty avidhi-pUrvakam .23. ahaM hi sarva-yajJAnAM bhoktA ca prabhur eva ca | na tu mAm abhijAnanti tattvenAtaz cyavanti te .24. yAnti deva-vratA devAn pitRRn yAnti pitR-vratAH | bhUtAni yAnti bhUtejyA yAnti mad-yAjino’pi mAm .25. patraM puSpaM phalaM toyaM yo me bhaktyA prayacchati | tad ahaM bhakty-upahRtam aznAmi prayatAtmanaH .26. yat karoSi yad aznAsi yaj juhoSi dadAsi yat | yat tapasyasi kaunteya tat kuruSva mad-arpaNam .27. zubhAzubha-phalair evaM mokSyase karma-bandhanaiH | saMnyAsa-yoga-yuktAtmA vimukto mAm upaiSyasi .28. samo’haM sarva-bhUteSu na me dveSyo’sti na priyaH | ye bhajanti tu mAM bhaktyA mayi te teSu cApy aham .29. api cet sudurAcAro bhajate mAm ananya-bhAk | sAdhur eva sa mantavyaH samyag vyavasito hi saH .30. kSipraM bhavati dharmAtmA zazvac-chAntiM nigacchati | kaunteya pratijAnIhi na me bhaktaH praNazyati .31. mAM hi pArtha vyapAzritya ye’pi syuH pApa-yonayaH | striyo vaizyAs tathA zUdrAs te’pi yAnti parAM gatim .32. kiM punar brAhmaNAH puNyA bhaktA rAjarSayas tathA | anityam asukhaM lokam imaM prApya bhajasva mAm .33. man-manA bhava mad-bhakto mad-yAjI mAM namaskuru | mAm evaiSyasi yuktvaivam AtmAnaM mat-parAyaNaH .34. rAja-vidyA-rAja-guhya-yogo nAma navamo’dhyAyaH . (10) atha dazamo’dhyAyaH vibhUti-yogaH zrI-bhagavAn uvAca bhUya eva mahA-bAho zRNu me paramaM vacaH | yat te’haM prIyamANAya vakSyAmi hitakAmyayA .1. na me viduH suragaNAH prabhavaM na maharSayaH | aham Adir hi devAnAM maharSINAM ca sarvazaH .2. yo mAm ajam anAdiM ca vetti loka-mahezvaram | asaMmUDhaH sa martyeSu sarva-pApaiH pramucyate .3. buddhir jJAnam asaMmohaH kSamA satyaM damaH zamaH | sukhaM duHkhaM bhavo’bhAvo bhayaM cAbhayam eva ca .4. ahiMsA samatA tuSTis tapo dAnaM yazo’yazaH | bhavanti bhAvA bhUtAnAM matta eva pRthag-vidhAH .5. maharSayaH sapta pUrve catvAro manavas tathA | mad-bhAvA mAnasA jAtA yeSAM loka imAH prajAH .6. etAM vibhUtiM yogaM ca mama yo vetti tattvataH | so’vikampena yogena yujyate nAtra saMzayaH .7. ahaM sarvasya prabhavo mattaH sarvaM pravartate | iti matvA bhajante mAM budhA bhAva-samanvitAH .8. mac-cittA mad-gata-prANA bodhayantaH parasparam | kathayantaz ca mAM nityaM tuSyanti ca ramanti ca .9. teSAM satata-yuktAnAM bhajatAM prIti-pUrvakam | dadAmi buddhi-yogaM taM yena mAm upayAnti te .10. teSAm evAnukampArtham aham ajJAna-jaM tamaH | nAzayAmy Atma-bhAva-stho jJAna-dIpena bhAsvatA .11. arjuna uvAca | paraM brahma paraM dhAma pavitraM paramaM bhavAn | puruSaM zAzvataM divyam Adi-devam ajaM vibhum .12. Ahus tvAm RSayaH sarve devarSir nAradas tathA | asito devalo vyAsaH svayaM caiva bravISi me .13. sarvam etad RtaM manye yan mAM vadasi kezava | na hi te bhagavan vyaktiM vidur devA na dAnavAH .14. svayam evAtmanAtmAnaM vettha tvaM puruSottama | bhUta-bhAvana bhUteza deva-deva jagatpate .15. vaktum arhasy azeSeNa divyA hy Atma-vibhUtayaH | yAbhir vibhUtibhir lokAn imAMs tvaM vyApya tiSThasi .16. kathaM vidyAm ahaM yogiMs tvAM sadA paricintayan | keSu keSu ca bhAveSu cintyo’si bhagavan mayA .17. vistareNAtmano yogaM vibhUtiM ca janArdana | bhUyaH kathaya tRptir hi zRNvato nAsti me’mRtam .18. zrI-bhagavAn uvAca hanta te kathayiSyAmi divyA hy Atma-vibhUtayaH | prAdhAnyataH kuru-zreSTha nAsty anto vistarasya me .19. aham AtmA guDAkeza sarva-bhUtAzaya-sthitaH | aham Adiz ca madhyaM ca bhUtAnAm anta eva ca .20. AdityAnAm ahaM viSNur jyotiSAM ravir aMzumAn | marIcir marutAm asmi nakSatrANAm ahaM zazI .21. vedAnAM sAma-vedo’smi devAnAm asmi vAsavaH | indriyANAM manaz cAsmi bhUtAnAm asmi cetanA .22. rudrANAM zaMkaraz cAsmi vittezo yakSa-rakSasAm | vasUnAM pAvakazcAsmi meruH zikhariNAm aham .23. purodhasAM ca mukhyaM mAM viddhi pArtha bRhaspatim | senAnInAm ahaM skandaH sarasAm asmi sAgaraH .24. maharSINAM bhRgur ahaM girAm asmy ekam akSaram | yajJAnAM japa-yajJo’smi sthAvarANAM himAlayaH .25. azvatthaH sarva-vRkSANAM devarSINAM ca nAradaH | gandharvANAM citrarathaH siddhAnAM kapilo muniH .26. uccaiHzravasam azvAnAM viddhi mAm amRtodbhavam | airAvataM gajendrANAM narANAM ca narAdhipam .27. AyudhAnAm ahaM vajraM dhenUnAm asmi kAma-dhuk | prajanaz cAsmi kandarpaH sarpANAm asmi vAsukiH .28. anantaz cAsmi nAgAnAM varuNo yAdasAm aham | pitRRNAm aryamA cAsmi yamaH saMyamatAm aham .29. prahlAdaz cAsmi daityAnAM kAlaH kalayatAm aham | mRgANAM ca mRgendro’haM vainateyaz ca pakSiNAm .30. pavanaH pavatAm asmi rAmaH zastra-bhRtAm aham | jhaSANAM makaraz cAsmi srotasAm asmi jAhnavI .31. sargANAm Adir antaz ca madhyaM caivAham arjuna | adhyAtma-vidyA vidyAnAM vAdaH pravadatAm aham .32. akSarANAm akAro’smi dvandvaH sAmAsikasya ca | aham evAkSayaH kAlo dhAtAhaM vizvato-mukhaH .33. mRtyuH sarva-haraz cAham udbhavaz ca bhaviSyatAm | kIrtiH zrIr vAk ca nArINAM smRtir medhA dhRtiH kSamA .34. bRhat-sAma tathA sAmnAM gAyatrI chandasAm aham | mAsAnAM mArgazIrSo’ham RtUnAM kusumAkaraH .35. dyUtaM chalayatAm asmi tejas tejasvinAm aham | jayo’smi vyavasAyo’smi sattvaM sattvavatAm aham .36. vRSNInAM vAsudevo’smi pANDavAnAM dhanaMjayaH | munInAm apy ahaM vyAsaH kavInAm uzanA kaviH .37. daNDo damayatAm asmi nItir asmi jigISatAm | maunaM caivAsmi guhyAnAM jJAnaM jJAnavatAm aham .38. yac cApi sarva-bhUtAnAM bIjaM tad aham arjuna | na tad asti vinA yat syAn mayA bhUtaM carAcaram .39. nAnto’sti mama divyAnAM vibhUtInAM parantapa | eSa tUddezataH prokto vibhUter vistaro mayA .40. yad yad vibhUtimat sattvaM zrImad Urjitam eva vA | tat tad evAvagaccha tvaM mama tejo’Mza-saMbhavam .41. atha vA bahunaitena kiM jJAtena tavArjuna | viSTabhyAham idaM kRtsnam ekAMzena sthito jagat .42. vibhUti-yogo nAma dazamo’dhyAyaH . (11) athaikAdazo’dhyAyaH vizva-rUpa-darzana-yogaH arjuna uvAca mad-anugrahAya paramaM guhyam adhyAtma-saMjJitam | yat tvayoktaM vacas tena moho’yaM vigato mama .1. bhavApyayau hi bhUtAnAM zrutau vistarazo mayA | tvattaH kamala-patrAkSa mAhAtmyam api cAvyayam .2. evam etad yathAttha tvam AtmAnaM paramezvara | draSTum icchAmi te rUpam aizvaraM puruSottama .3. manyase yadi tac chakyaM mayA draSTum iti prabho | yogezvara tato me tvaM darzayAtmAnam avyayam .4. zrI-bhagavAn uvAca pazya me pArtha rUpANi zatazo’tha sahasrazaH | nAnA-vidhAni divyAni nAnA-varNAkRtIni ca .5. pazyAdityAn vasUn rudrAn azvinau marutas tathA | bahUny adRSTa-pUrvANi pazyAzcaryANi bhArata .6. ihaikasthaM jagat kRtsnaM pazyAdya sa-carAcaram | mama dehe guDAkeza yac cAnyad draSTum icchasi .7. na tu mAM zakyase draSTum anenaiva sva-cakSuSA | divyaM dadAmi te cakSuH pazya me yogam aizvaram .8. saMjaya uvAca evam uktvA tato rAjan mahA-yogezvaro hariH | darzayAm Asa pArthAya paramaM rUpam aizvaram .9. aneka-vaktra-nayanam anekAdbhuta-darzanam | aneka-divyAbharaNaM divyAnekodyatAyudham .10. divya-mAlyAmbara-dharaM divya-gandhAnulepanam | sarvAzcarya-mayaM devam anantaM vizvato-mukham .11. divi sUrya-sahasrasya bhaved yugapad utthitA | yadi bhAH sadRzI sA syAd bhAsas tasya mahAtmanaH .12. tatraikasthaM jagat kRtsnaM pravibhaktam anekadhA | apazyad deva-devasya zarIre pANDavas tadA .13. tataH sa vismayAviSTo hRSTa-romA dhanaMjayaH | praNamya zirasA devaM kRtAJjalir abhASata .14. arjuna uvAca pazyAmi devAMs tava deva dehe sarvAMs tathA bhUta-vizeSa-saMghAn | brahmANam IzaM kamalAsana-stham RSIMz ca sarvAn uragAMz ca divyAn .15. aneka-bAhUdara-vaktra-netraM pazyAmi tvA sarvato’nanta-rUpam | nAntaM na madhyaM na punas tavAdiM pazyAmi vizvezvara vizva-rUpa .16. kirITinaM gadinaM cakriNaM ca tejo-rAziM sarvato dIptimantam | pazyAmi tvAM durnirIkSyaM samantAd dIptAnalArka-dyutim aprameyam .17. tvam akSaraM paramaM veditavyaM tvam asya vizvasya paraM nidhAnam | tvam avyayaH zAzvata-dharma-goptA sanAtanas tvaM puruSo mato me .18. anAdi-madhyAntam ananta-vIryam ananta-bAhuM zazi-sUrya-netram | pazyAmi tvAM dIpta-hutAza-vaktraM sva-tejasA vizvam idaM tapantam .19. dyAv-ApRthivyor idam antaraM hi vyAptaM tvayaikena dizaz ca sarvAH | dRSTvAdbhutaM rUpam idaM tavograM loka-trayaM pravyathitaM mahAtman .20. amI hi tvA sura-saMghA vizanti kecid bhItAH prAJjalayo gRNanti | svastIty uktvA maharSi-siddha-saMghAH stuvanti tvAM stutibhiH puSkalAbhiH .21. rudrAdityA vasavo ye ca sAdhyA vizve’zvinau marutaz coSmapAz ca | gandharva-yakSAsura-siddha-saMghA vIkSante tvAM vismitAz caiva sarve .22. rUpaM mahat te bahu-vaktra-netraM mahA-bAho bahu-bAhUru-pAdam | bahUdaraM bahu-daMSTrA-karAlaM dRSTvA lokAH pravyathitAs tathAham .23. nabhaH-spRzaM dIptam aneka-varNaM vyAttAnanaM dIpta-vizAla-netram | dRSTvA hi tvAM pravyathitAntarAtmA dhRtiM na vindAmi zamaM ca viSNo .24. daMSTrA-karAlAni ca te mukhAni dRSTvaiva kAlAnala-saMnibhAni | dizo na jAne na labhe ca zarma prasIda deveza jagan-nivAsa .25. amI ca tvAM dhRtarASTrasya putrAH sarve sahaivAvanipAla-saMghaiH | bhISmo droNaH sUta-putras tathAsau sahAsmadIyair api yodha-mukhyaiH .26. vaktrANi te tvaramANA vizanti daMSTrA-karAlAni bhayAnakAni | kecid vilagnA dazanAntareSu sandRzyante cUrNitair uttamAGgaiH .27. yathA nadInAM bahavo’mbu-vegAH samudram evAbhimukhA dravanti | tathA tavAmI nara-loka-vIrA vizanti vaktrANy abhivijvalanti .28. yathA pradIptaM jvalanaM pataGgA vizanti nAzAya samRddha-vegAH | tathaiva nAzAya vizanti lokAs tavApi vaktrANi samRddha-vegAH .29. lelihyase grasamAnaH samantAl lokAn samagrAn vadanair jvaladbhiH | tejobhir ApUrya jagat samagraM bhAsas tavogrAH pratapanti viSNo .30. AkhyAhi me ko bhavAn ugra-rUpo namo’stu te deva-vara prasIda | vijJAtum icchAmi bhavantam AdyaM na hi prajAnAmi tava pravRttim .31. zrI-bhagavAn uvAca kAlo’smi loka-kSaya-kRt pravRddho lokAn samAhartum iha pravRttaH | Rte’pi tvA na bhaviSyanti sarve ye’vasthitAH pratyanIkeSu yodhAH .32. tasmAt tvam uttiSTha yazo labhasva jitvA zatrUn bhuGkSva rAjyaM samRddham | mayaivaite nihatAH pUrvam eva nimitta-mAtraM bhava savyasAcin .33. droNaM ca bhISmaM ca jayadrathaM ca karNaM tathAnyAn api yodha-vIrAn | mayA hatAMs tvaM jahi mA vyathiSThA yudhyasva jetAsi raNe sapatnAn .34. saMjaya uvAca etac chrutvA vacanaM kezavasya kRtAJjalir vepamAnaH kirITI | namaskRtvA bhUya evAha kRSNaM sa-gadgadaM bhIta-bhItaH praNamya .35. arjuna uvAca sthAne hRSIkeza tava prakIrtyA jagat prahRSyaty anurajyate ca | rakSAMsi bhItAni dizo dravanti sarve namasyanti ca siddha-saMghAH .36. kasmAc ca te na nameran mahAtman garIyase brahmaNo’py Adi-kartre | ananta deveza jagan-nivAsa tvam akSaraM sad asat tat-paraM yat .37. tvam Adi-devaH puruSaH purANas tvam asya vizvasya paraM nidhAnam | vettAsi vedyaM ca paraM ca dhAma tvayA tataM vizvam ananta-rUpa .38. vAyur yamo’gnir varuNaH zazAGkaH prajApatis tvaM prapitAmahaz ca | namo namas te’stu sahasra-kRtvaH punaz ca bhUyo’pi namo namas te .39. namaH purastAd atha pRSThatas te namo’stu te sarvata eva sarva | ananta-vIryAmita-vikramas tvaM sarvaM samApnoSi tato’si sarvaH .40. sakheti matvA prasabhaM yad uktaM he kRSNa he yAdava he sakheti | ajAnatA mahimAnaM tavedaM mayA pramAdAt praNayena vApi .41. yac cAvahAsArtham asatkRto’si vihAra-zayyAsana-bhojaneSu | eko’tha vApy acyuta tat-samakSaM tat kSAmaye tvAm aham aprameyam .42. pitAsi lokasya carAcarasya tvam asya pUjyaz ca gurur garIyAn | na tvat-samo’sty abhyadhikaH kuto’nyo loka-traye’py apratima-prabhAva .43. tasmAt praNamya praNidhAya kAyaM prasAdaye tvAm aham Izam IDyam | piteva putrasya sakheva sakhyuH priyaH priyAyArhasi deva soDhum .44. adRSTa-pUrvaM hRSito’smi dRSTvA bhayena ca pravyathitaM mano me | tad eva me darzaya deva rUpaM prasIda deveza jagan-nivAsa .45. kirITinaM gadinaM cakra-hastam icchAmi tvAM draSTum ahaM tathaiva | tenaiva rUpeNa catur-bhujena sahasra-bAho bhava vizva-mUrte .46. zrI-bhagavAn uvAca mayA prasannena tavArjunedaM rUpaM paraM darzitam Atma-yogAt | tejo-mayaM vizvam anantam AdyaM yan me tvad-anyena na dRSTa-pUrvam .47. na veda yajJAdhyayanair na dAnair na ca kriyAbhir na tapobhir ugraiH | evaM-rUpaH zakya ahaM nR-loke draSTuM tvad-anyena kuru-pravIra .48. mA te vyathA mA ca vimUDha-bhAvo dRSTvA rUpaM ghoram IdRG mamedam | vyapeta-bhIH prIta-manAH punas tvaM tad eva me rUpam idaM prapazya .49. saMjaya uvAca ity arjunaM vAsudevas tathoktvA svakaM rUpaM darzayAm Asa bhUyaH | AzvAsayAm Asa ca bhItam enaM bhUtvA punaH saumya-vapur mahAtmA .50. arjuna uvAca dRSTvedaM mAnuSaM rUpaM tava saumyaM janArdana | idAnIm asmi saMvRttaH sa-cetAH prakRtiM gataH .51. zrI-bhagavAn uvAca sudurdarzam idaM rUpaM dRSTavAn asi yan mama | devA apy asya rUpasya nityaM darzana-kAGkSiNaH .52. nAhaM vedair na tapasA na dAnena na cejyayA | zakya evaM-vidho draSTuM dRSTavAn asi mAM yathA .53. bhaktyA tv ananyayA zakya aham evaM-vidho’rjuna | jJAtuM draSTuM ca tattvena praveSTuM ca parantapa .54. mat-karma-kRn mat-paramo mad-bhaktaH saGga-varjitaH | nirvairaH sarva-bhUteSu yaH sa mAm eti pANDava .55. vizva-rUpa-yogo nAmaikAdazo’dhyAyaH . (12) atha dvAdazo’dhyAyaH bhakti-yogaH arjuna uvAca evaM satata-yuktA ye bhaktAs tvAM paryupAsate | ye cApy akSaram avyaktaM teSAM ke yoga-vittamAH .1. zrI-bhagavAn uvAca mayy Avezya mano ye mAM nitya-yuktA upAsate | zraddhayA parayopetAs te me yuktatamA matAH .2. ye tv akSaram anirdezyam avyaktaM paryupAsate | sarvatra-gam acintyaM ca kUTastham acalaM dhruvam .3. saMniyamyendriya-grAmaM sarvatra sama-buddhayaH | te prApnuvanti mAm eva sarva-bhUta-hite ratAH .4. klezo’dhikataras teSAm avyaktAsakta-cetasAm | avyaktA hi gatir duHkhaM dehavadbhir avApyate .5. ye tu sarvANi karmANi mayi saMnyasya mat-parAH | ananyenaiva yogena mAM dhyAyanta upAsate .6. teSAm ahaM samuddhartA mRtyu-saMsAra-sAgarAt | bhavAmi nacirAt pArtha mayy Avezita-cetasAm .7. mayy eva mana Adhatsva mayi buddhiM nivezaya | nivasiSyasi mayy eva ata UrdhvaM na saMzayaH .8. atha cittaM samAdhAtuM na zaknoSi mayi sthiram | abhyAsa-yogena tato mAm icchAptuM dhanaMjaya .9. abhyAse’py asamartho’si mat-karma-paramo bhava | mad-artham api karmANi kurvan siddhim avApsyasi .10. athaitad apy azakto’si kartuM mad-yogam AzritaH | sarva-karma-phala-tyAgaM tataH kuru yatAtmavAn .11. zreyo hi jJAnam abhyAsAj jJAnAd dhyAnaM viziSyate | dhyAnAt karma-phala-tyAgas tyAgAc chAntir anantaram .12. adveSTA sarva-hUtAnAM maitraH karuNa eva ca | nirmamo nirahaMkAraH sama-duHkha-sukhaH kSamI .13. saMtuSTaH satataM yogI yatAtmA dRDha-nizcayaH | mayy arpita-mano-buddhir yo mad-bhaktaH sa me priyaH .14. yasmAn nodvijate loko lokAn nodvijate ca yaH | harSAmarSa-bhayodvegair mukto yaH sa ca me priyaH .15. anapekSaH zucir dakSa udAsIno gata-vyathaH | sarvArambha-parityAgI yo mad-bhaktaH sa me priyaH .16. yo na hRSyati na dveSTi na zocati na kAGkSati | zubhAzubha-parityAgI bhaktimAn yaH sa me priyaH .17. samaH zatrau ca mitre ca tathA mAnApamAnayoH | zItoSNa-sukha-duHkheSu samaH saGga-vivarjitaH .18. tulya-nindA-stutir maunI saMtuSTo yena kenacit | aniketaH sthira-matir bhaktimAn me priyo naraH .19. ye tu dharmyAmRtam idaM yathoktaM paryupAsate | zraddadhAnA mat-paramA bhaktAs te’tIva me priyAH .20. bhakti-yogo nAma dvAdazo’dhyAyaH . (13) atha trayodazo’dhyAyaH kSetra-kSetrajJa-yogaH zrI-bhagavAn uvAca idaM zarIraM kaunteya kSetram ity abhidhIyate | etad yo vetti taM prAhuH kSetrajJa iti tadvidaH .1. kSetrajJaM cApi mAM viddhi sarva-kSetreSu bhArata | kSetra-kSetrajJayor jJAnaM yat taj jJAnaM mataM mama .2. tat kSetraM yac ca yAdRk ca yad-vikAri yataz ca yat | sa ca yo yat-prabhAvaz ca tat samAsena me zRNu .3. RSibhir bahudhA gItaM chandobhir vividhaiH pRthak | brahma-sUtra-padaiz caiva hetumadbhir vinizcitaiH .4. mahA-bhUtAny ahaMkAro buddhir avyaktam eva ca | indriyANi dazaikaM ca paJca cendriya-gocarAH .5. icchA dveSaH sukhaM duHkhaM saMghAtaz cetanA dhRtiH | etat kSetraM samAsena sa-vikAram udAhRtam .6. amAnitvam adambhitvam ahiMsA kSAntir Arjavam | AcAryopAsanaM zaucaM sthairyam Atma-vinigrahaH .7. indriyArtheSu vairAgyam anahaMkAra eva ca | janma-mRtyu-jarA-vyAdhi-duHkha-doSAnudarzanam .8. asaktir anabhiSvaGgaH putra-dAra-gRhAdiSu | nityaM ca sama-cittatvam iSTAniSTopapattiSu .9. mayi cAnanya-yogena bhaktir avyabhicAriNI | vivikta-deza-sevitvam aratir jana-saMsadi .10. adhyAtma-jJAna-nityatvaM tattva-jJAnArtha-darzanam | etaj jJAnam iti proktam ajJAnaM yad ato’nyathA .11. jJeyaM yat tat pravakSyAmi yaj jJAtvAmRtam aznute | anAdimat paraM brahma na sat tan nAsad ucyate .12. sarvataH pANi-pAdaM tat sarvato’kSi-ziro-mukham | sarvataH zrutimal loke sarvam AvRtya tiSThati .13. sarvendriya-guNAbhAsaM sarvendriya-vivarjitam | asaktaM sarva-bhRc caiva nirguNaM guNa-bhoktR ca .14. bahir antaz ca bhUtAnAm acaraM caram eva ca | sUkSmatvAt tad avijJeyaM dUra-sthaM cAntike ca tat .15. avibhaktaM ca bhUteSu vibhaktam iva ca sthitam | bhUta-bhartR ca taj jJeyaM grasiSNu prabhaviSNu ca .16. jyotiSAm api taj jyotis tamasaH param ucyate | jJAnaM jJeyaM jJAna-gamyaM hRdi sarvasya viSThitam .17. iti kSetraM tathA jJAnaM jJeyaM coktaM samAsataH | mad-bhakta etad vijJAya mad-bhAvAyopapadyate .18. prakRtiM puruSaM caiva viddhy anAdI ubhAv api | vikArAMz ca guNAMz caiva viddhi prakRti-saMbhavAn .19. kArya-kAraNa-kartRtve hetuH prakRtir ucyate | puruSaH sukha-duHkhAnAM bhoktRtve hetur ucyate .20. puruSaH prakRti-stho hi bhuGkte prakRtijAn guNAn | kAraNaM guNa-saGgo’sya sad-asad-yoni-janmasu .21. upadraSTAnumantA ca bhartA bhoktA mahezvaraH | paramAtmeti cApy ukto dehe’smin puruSaH paraH .22. ya evaM vetti puruSaM prakRtiM ca guNaiH saha | sarvathA vartamAno’pi na sa bhUyo’bhijAyate .23. dhyAnenAtmani pazyanti ke cid AtmAnam AtmanA | anye sAMkhyena yogena karma-yogena cApare .24. anye tv evam ajAnantaH zrutvAnyebhya upAsate | te’pi cAtitaranty eva mRtyuM zruti-parAyaNAH .25. yAvat saMjAyate kiMcit sattvaM sthAvara-jaGgamam | kSetra-kSetrajJa-saMyogAt tad viddhi bharatarSabha .26. samaM sarveSu bhUteSu tiSThantaM paramezvaram | vinazyatsv avinazyantaM yaH pazyati sa pazyati .27. samaM pazyan hi sarvatra samavasthitam Izvaram | na hinasty AtmanAtmAnaM tato yAti parAM gatim .28. prakRtyaiva ca karmANi kriyamANAni sarvazaH | yaH pazyati tathAtmAnam akartAraM sa pazyati .29. yadA bhUta-pRthag-bhAvam ekastham anupazyati | tata eva ca vistAraM brahma saMpadyate tadA .30. anAditvAn nirguNatvAt paramAtmAyam avyayaH | zarIra-stho’pi kaunteya na karoti na lipyate .31. yathA sarva-gataM saukSmyAd AkAzaM nopalipyate | sarvatrAvasthito dehe tathAtmA nopalipyate .32. yathA prakAzayaty ekaH kRtsnaM lokam imaM raviH | kSetraM kSetrI tathA kRtsnaM prakAzayati bhArata .33. kSetra-kSetrajJayor evam antaraM jJAna-cakSuSA | bhUta-prakRti-mokSaM ca ye vidur yAnti te param .34. kSetra-kSetrajJa-yogo nAma trayodazo’dhyAyaH .13. (14) atha caturdazo’dhyAyaH guNa-traya-vibhAga-yogaH zrI-bhagavAn uvAca paraM bhUyaH pravakSyAmi jJAnAnAM jJAnam uttamam | yaj jJAtvA munayaH sarve parAM siddhim ito gatAH .1. idaM jJAnam upAzritya mama sAdharmyam AgatAH | sarge’pi nopajAyante pralaye na vyathanti ca .2. mama yonir mahad brahma tasmin garbhaM dadhAmy aham | saMbhavaH sarva-bhUtAnAM tato bhavati bhArata .3. sarva-yoniSu kaunteya mUrtayaH saMbhavanti yAH | tAsAM brahma mahad yonir ahaM bIja-pradaH pitA .4. sattvaM rajas tama iti guNAH prakRti-saMbhavAH | nibadhnanti mahA-bAho dehe dehinam avyayam .5. tatra sattvaM nirmalatvAt prakAzakam anAmayam | sukha-saGgena badhnAti jJAna-saGgena cAnagha .6. rajo rAgAtmakaM viddhi tRSNAsaGga-samudbhavam | tan nibadhnAti kaunteya karma-saGgena dehinam .7. tamas tv ajJAna-jaM viddhi mohanaM sarva-dehinAm | pramAdAlasya-nidrAbhis tan nibadhnAti bhArata .8. sattvaM sukhe saMjayati rajaH karmaNi bhArata | jJAnam AvRtya tu tamaH pramAde saMjayaty uta .9. rajas tamaz cAbhibhUya sattvaM bhavati bhArata | rajaH sattvaM tamaz caiva tamaH sattvaM rajas tathA .10. sarva-dvAreSu dehe’smin prakAza upajAyate | jJAnaM yadA tadA vidyAd vivRddhaM sattvam ity uta .11. lobhaH pravRttir ArambhaH karmaNAm azamaH spRhA | rajasy etAni jAyante vivRddhe bharatarSabha .12. aprakAzo’pravRttiz ca pramAdo moha eva ca | tamasy etAni jAyante vivRddhe kuru-nandana .13. yadA sattve pravRddhe tu pralayaM yAti deha-bhRt | tadottama-vidAM lokAn amalAn pratipadyate .14. rajasi pralayaM gatvA karma-saGgiSu jAyate | tathA pralInas tamasi mUDha-yoniSu jAyate .15. karmaNaH sukRtasyAhuH sAttvikaM nirmalaM phalam | rajasas tu phalaM duHkham ajJAnaM tamasaH phalam .16. sattvAt saMjAyate jJAnaM rajaso lobha eva ca | pramAda-mohau tamaso bhavato’jJAnam eva ca .17. UrdhvaM gacchanti sattva-sthA madhye tiSThanti rAjasAH | jaghanya-guNa-vRtta-sthA adho gacchanti tAmasAH .18. nAnyaM guNebhyaH kartAraM yadA draSTAnupazyati | guNebhyaz ca paraM vetti mad-bhAvaM so’dhigacchati .19. guNAn etAn atItya trIn dehI deha-samudbhavAn | janma-mRtyu-jarA-duHkhair vimukto’mRtam aznute .20. arjuna uvAca kair liGgais trIn guNAn etAn atIto bhavati prabho | kim-AcAraH kathaM caitAMs trIn guNAn ativartate .21. zrI-bhagavAn uvAca prakAzaM ca pravRttiM ca moham eva ca pANDava | na dveSTi saMpravRttAni na nivRttAni kAGkSati .22. udAsInavad AsIno guNair yo na vicAlyate | guNA vartanta ity eva yo’vatiSThati neGgate .23. sama-duHkha-sukhaH svasthaH sama-loSTAzma-kAJcanaH | tulya-priyApriyo dhIras tulya-nindAtma-saMstutiH .24. mAnApamAnayos tulyas tulyo mitrAri-pakSayoH | sarvArambha-parityAgI guNAtItaH sa ucyate .25. mAM ca yo’vyabhicAreNa bhakti-yogena sevate | sa guNAn samatItyaitAn brahma-bhUyAya kalpate .26. brahmaNo hi pratiSThAham amRtasyAvyayasya ca | zAzvatasya ca dharmasya sukhasyaikAntikasya ca .27. guNa-traya-vibhAga-yogo nAma caturdazo’dhyAyaH . (15) atha paJcadazo’dhyAyaH puruSottama-yogaH zrI-bhagavAn uvAca Urdhva-mUlam adhaH-zAkham azvatthaM prAhur avyayam | chandAMsi yasya parNAni yas taM veda sa vedavit .1. adhaz cordhvaM prasRtAs tasya zAkhA guNa-pravRddhA viSaya-pravAlAH | adhaz ca mUlAny anusaMtatAni karmAnubandhIni manuSya-loke .2. na rUpam asyeha tathopalabhyate nAnto na cAdir na ca saMpratiSThA | azvattham enaM su-virUDha-mUlam asaGga-zastreNa dRDhena chittvA .3. tataH padaM tat-parimArgitavyaM yasmin gatA na nivartanti bhUyaH | tam eva cAdyaM puruSaM prapadye yataH pravRttiH prasRtA purANI .4. nirmAna-mohA jita-saGga-doSA adhyAtma-nityA vinivRtta-kAmAH | dvandvair vimuktAH sukha-duHkha-saMjJair gacchanty amUDhAH padam avyayaM tat .5. na tad bhAsayate sUryo na zazAGko na pAvakaH | yad gatvA na nivartante tad dhAma paramaM mama .6. mamaivAMzo jIva-loke jIva-bhUtaH sanAtanaH | manaH-SaSThAnIndriyANi prakRti-sthAni karSati .7. zarIraM yad avApnoti yac cApy utkrAmatIzvaraH | gRhItvaitAni saMyAti vAyur gandhAn ivAzayAt .8. zrotraM cakSuH sparzanaM ca rasanaM ghrANam eva ca | adhiSThAya manaz cAyaM viSayAn upasevate .9. utkrAmantaM sthitaM vApi bhuJjAnaM vA guNAnvitam | vimUDhA nAnupazyanti pazyanti jJAna-cakSuSaH .10. yatanto yoginaz cainaM pazyanty Atmany avasthitam | yatanto’py akRtAtmAno nainaM pazyanty acetasaH .11. yad Aditya-gataM tejo jagad bhAsayate’khilam | yac candramasi yac cAgnau tat tejo viddhi mAmakam .12. gAm Avizya ca bhUtAni dhArayAmy aham ojasA | puSNAmi cauSadhIH sarvAH somo bhUtvA rasAtmakaH .13. ahaM vaizvAnaro bhUtvA prANinAM deham AzritaH | prANApAna-samAyuktaH pacAmy annaM catur-vidham .14. sarvasya cAhaM hRdi saMniviSTo mattaH smRtir jJAnam apohanaM ca | vedaiz ca sarvair aham eva vedyo vedAnta-kRd veda-vid eva cAham .15. dvAv imau puruSau loke kSaraz cAkSara eva ca | kSaraH sarvANi bhUtAni kUTastho’kSara ucyate .16. uttamaH puruSas tv anyaH paramAtmety udAhRtaH | yo loka-trayam Avizya bibharty avyaya IzvaraH .17. yasmAt kSaram atIto’ham akSarAd api cottamaH | ato’smi loke vede ca prathitaH puruSottamaH .18. yo mAm evam asaMmUDho jAnAti puruSottamam | sa sarva-vid bhajati mAM sarva-bhAvena bhArata .19. iti guhyatamaM zAstram idam uktaM mayAnagha | etad buddhvA buddhimAn syAt kRta-kRtyaz ca bhArata .20. puruSottama-yogo nAma paJcadazo’dhyAyaH . (16) atha SoDazo’dhyAyaH daivAsura-sampad-vibhAga-yogaH zrI-bhagavAn uvAca abhayaM sattva-saMzuddhir jJAna-yoga-vyavasthitiH | dAnaM damaz ca yajJaz ca svAdhyAyas tapa Arjavam .1. ahiMsA satyam akrodhas tyAgaH zAntir apaizunam | dayA bhUteSv aloluptvaM mArdavaM hrIr acApalam .2. tejaH kSamA dhRtiH zaucam adroho nAtimAnitA | bhavanti saMpadaM daivIm abhijAtasya bhArata .3. dambho darpo’timAnaz ca krodhaH pAruSyam eva ca | ajJAnaM cAbhijAtasya pArtha saMpadam AsurIm .4. daivI saMpad vimokSAya nibandhAyAsurI matA | mA zucaH saMpadaM daivIm abhijAto’si pANDava .5. dvau bhUta-sargau loke’smin daiva Asura eva ca | daivo vistarazaH prokta AsuraM pArtha me zRNu .6. pravRttiM ca nivRttiM ca janA na vidur AsurAH | na zaucaM nApi cAcAro na satyaM teSu vidyate .7. asatyam apratiSThaM te jagad Ahur anIzvaram | aparaspara-saMbhUtaM kim anyat kAma-haitukam .8. etAM dRSTim avaSTabhya naSTAtmAno’lpa-buddhayaH | prabhavanty ugra-karmANaH kSayAya jagato’hitAH .9. kAmam Azritya duSpUraM dambha-mAna-madAnvitAH | mohAd gRhItvAsad-grAhAn pravartante’zucivratAH .10. cintAm aparimeyAM ca pralayAntAm upAzritAH | kAmopabhoga-paramA etAvad iti nizcitAH .11. AzA-pAza-zatair baddhAH kAma-krodha-parAyaNAH | Ihante kAma-bhogArtham anyAyenArtha-saMcayAn .12. idam adya mayA labdham idaM prApsye manoratham | idam astIdam api me bhaviSyati punar dhanam .13. asau mayA hataH zatrur haniSye cAparAn api | Izvaro’ham ahaM bhogI siddho’haM balavAn sukhI .14. ADhyo’bhijanavAn asmi ko’nyo’sti sadRzo mayA | yakSye dAsyAmi modiSya ity ajJAna-vimohitAH .15. aneka-citta-vibhrAntA moha-jAla-samAvRtAH | prasaktAH kAma-bhogeSu patanti narake’zucau .16. Atma-saMbhAvitAH stabdhA dhana-mAna-madAnvitAH | yajante nAma-yajJais te dambhenAvidhi-pUrvakam .17. ahaMkAraM balaM darpaM kAmaM krodhaM ca saMzritAH | mAm Atma-para-deheSu pradviSanto’bhyasUyakAH .18. tAn ahaM dviSataH krUrAn saMsAreSu narAdhamAn | kSipAmy ajasram azubhAn AsurISv eva yoniSu .19. AsurIM yonim ApannA mUDhA janmani janmani | mAm aprApyaiva kaunteya tato yAnty adhamAM gatim .20. tri-vidhaM narakasyedaM dvAraM nAzanam AtmanaH | kAmaH krodhas tathA lobhas tasmAd etat trayaM tyajet .21. etair vimuktaH kaunteya tamo-dvArais tribhir naraH | Acaraty AtmanaH zreyas tato yAti parAM gatim .22. yaH zAstra-vidhim utsRjya vartate kAma-kArataH | na sa siddhim avApnoti na sukhaM na parAM gatim .23. tasmAc chAstraM pramANaM te kAryAkArya-vyavasthitau | jJAtvA zAstra-vidhAnoktaM karma kartum ihArhasi .24. daivAsura-sampad-vibhAga-yogo nAma SoDazo’dhyAyaH . (17) atha saptadazo’dhyAyaH zraddhA-traya-vibhAga-yogaH arjuna uvAca ye zAstra-vidhim utsRjya yajante zraddhayAnvitAH | teSAM niSThA tu kA kRSNa sattvam Aho rajas tamaH .1. zrI-bhagavAn uvAca tri-vidhA bhavati zraddhA dehinAM sA svabhAvajA | sAttvikI rAjasI caiva tAmasI ceti tAM zRNu .2. sattvAnurUpA sarvasya zraddhA bhavati bhArata | zraddhAmayo’yaM puruSo yo yac-chraddhaH sa eva saH .3. yajante sAttvikA devAn yakSa-rakSAMsi rAjasAH | pretAn bhUta-gaNAMz cAnye yajante tAmasA janAH .4. azAstra-vihitaM ghoraM tapyante ye tapo janAH | dambhAhaMkAra-saMyuktAH kAma-rAga-balAnvitAH .5. karzayantaH zarIrasthaM bhUta-grAmam acetasaH | mAM caivAntaH-zarIra-sthaM tAn viddhy Asura-nizcayAn .6. AhAras tv api sarvasya tri-vidho bhavati priyaH | yajJas tapas tathA dAnaM teSAM bhedam imaM zRNu .7. AyuH-sattva-balArogya-sukha-prIti-vivardhanAH | rasyAH snigdhAH sthirA hRdyA AhArAH sAttvika-priyAH .8. kaTv-amla-lavaNAtyuSNa-tIkSNa-rUkSa-vidAhinaH | AhArA rAjasasyeSTA duHkha-zokAmaya-pradAH .9. yAtayAmaM gata-rasaM pUti paryuSitaM ca yat | ucchiSTam api cAmedhyaM bhojanaM tAmasa-priyam .10. aphalAkAGkSibhir yajJo vidhi-dRSTo ya ijyate | yaSTavyam eveti manaH samAdhAya sa sAttvikaH .11. abhisandhAya tu phalaM dambhArtham api caiva yat | ijyate bharata-zreSTha taM yajJaM viddhi rAjasam .12. vidhi-hInam asRSTAnnaM mantra-hInam adakSiNam | zraddhA-virahitaM yajJaM tAmasaM paricakSate .13. deva-dvija-guru-prAjJa-pUjanaM zaucam Arjavam | brahmacaryam ahiMsA ca zArIraM tapa ucyate .14. anudvega-karaM vAkyaM satyaM priya-hitaM ca yat | svAdhyAyAbhyasanaM caiva vAG-mayaM tapa ucyate .15. manaH-prasAdaH saumyatvaM maunam Atma-vinigrahaH | bhAva-saMzuddhir ity etat tapo mAnasam ucyate .16. zraddhayA parayA taptaM tapas tat tri-vidhaM naraiH | aphalAkAGkSibhir yuktaiH sAttvikaM paricakSate .17. satkAra-mAna-pUjArthaM tapo dambhena caiva yat | kriyate tad iha proktaM rAjasaM calam adhruvam .18. mUDha-grAheNAtmano yat pIDayA kriyate tapaH | parasyotsAdanArthaM vA tat tAmasam udAhRtam .19. dAtavyam iti yad dAnaM dIyate’nupakAriNe | deze kAle ca pAtre ca tad dAnaM sAttvikaM smRtam .20. yat tu pratyupakArArthaM phalam uddizya vA punaH | dIyate ca parikliSTaM tad dAnaM rAjasaM smRtam .21. adeza-kAle yad dAnam apAtrebhyaz ca dIyate | asatkRtam avajJAtaM tat tAmasam udAhRtam .22. oM tat sad iti nirdezo brahmaNas tri-vidhaH smRtaH | brAhmaNAs tena vedAz ca yajJAz ca vihitAH purA .23. tasmAd om ity udAhRtya yajJa-dAna-tapaH-kriyAH | pravartante vidhAnoktAH satataM brahma-vAdinAm .24. tad ity anabhisandhAya phalaM yajJa-tapaH-kriyAH | dAna-kriyAz ca vividhAH kriyante mokSa-kAGkSibhiH .25. sad-bhAve sAdhu-bhAve ca sad ity etat prayujyate | prazaste karmaNi tathA sac-chabdaH pArtha yujyate .26. yajJe tapasi dAne ca sthitiH sad iti cocyate | karma caiva tad-arthIyaM sad ity evAbhidhIyate .27. azraddhayA hutaM dattaM tapas taptaM kRtaM ca yat | asad ity ucyate pArtha na ca tat pretya no iha .28. zraddhA-traya-vibhAga-yogo nAma saptadazo’dhyAyaH . (18) athASTadazamo’dhyAyaH mokSa-sannyAsa-yogaH arjuna uvAca saMnyAsasya mahA-bAho tattvam icchAmi veditum | tyAgasya ca hRSIkeza pRthak kezi-niSUdana .1. zrI-bhagavAn uvAca | kAmyAnAM karmaNAM nyAsaM saMnyAsaM kavayo viduH | sarva-karma-phala-tyAgaM prAhus tyAgaM vicakSaNAH .2. tyAjyaM doSavad ity eke karma prAhur manISiNaH | yajJa-dAna-tapaH-karma na tyAjyam iti cApare .3. nizcayaM zRNu me tatra tyAge bharata-sattama | tyAgo hi puruSa-vyAghra tri-vidhaH saMprakIrtitaH .4. yajJa-dAna-tapaH-karma na tyAjyaM kAryam eva tat | yajJo dAnaM tapaz caiva pAvanAni manISiNAm .5. etAny api tu karmANi saGgaM tyaktvA phalAni ca | kartavyAnIti me pArtha nizcitaM matam uttamam .6. niyatasya tu saMnyAsaH karmaNo nopapadyate | mohAt tasya parityAgas tAmasaH parikIrtitaH .7. duHkham ity eva yat karma kAya-kleza-bhayAt tyajet | sa kRtvA rAjasaM tyAgaM naiva tyAga-phalaM labhet .8. kAryam ity eva yat karma niyataM kriyate’rjuna | saGgaM tyaktvA phalaM caiva sa tyAgaH sAttviko mataH .9. na dveSTy akuzalaM karma kuzale nAnuSajjate | tyAgI sattva-samAviSTo medhAvI chinna-saMzayaH .10. na hi deha-bhRtA zakyaM tyaktuM karmANy azeSataH | yas tu karma-phala-tyAgI sa tyAgIty abhidhIyate .11. aniSTam iSTaM mizraM ca tri-vidhaM karmaNaH phalam | bhavaty atyAginAM pretya na tu saMnyAsinAM kvacit .12. paJcaitAni mahA-bAho kAraNAni nibodha me | sAMkhye kRtAnte proktAni siddhaye sarva-karmaNAm .13. adhiSThAnaM tathA kartA karaNaM ca pRthag-vidham | vividhAz ca pRthak-ceSTA daivaM caivAtra paJcamam .14. zarIra-vAG-manobhir yat karma prArabhate naraH | nyAyyaM vA viparItaM vA paJcaite tasya hetavaH .15. tatraivaM sati kartAram AtmAnaM kevalaM tu yaH | pazyaty akRta-buddhitvAn na sa pazyati durmatiH .16. yasya nAhaMkRto bhAvo buddhir yasya na lipyate | hatvApi sa imAn lokAn na hanti na nibadhyate .17. jJAnaM jJeyaM parijJAtA tri-vidhA karma-codanA | karaNaM karma karteti tri-vidhaH karma-saMgrahaH .18. jJAnaM karma ca kartA ca tridhaiva guNa-bhedataH | procyate guNa-saMkhyAne yathAvac chRNu tAny api .19. sarva-bhUteSu yenaikaM bhAvam avyayam IkSate | avibhaktaM vibhakteSu taj jJAnaM viddhi sAttvikam .20. pRthaktvena tu yaj jJAnaM nAnAbhAvAn pRthag-vidhAn | vetti sarveSu bhUteSu taj jJAnaM viddhi rAjasam .21. yat tu kRtsnavad ekasmin kArye saktam ahaitukam | atattvArthavad alpaM ca tat tAmasam udAhRtam .22. niyataM saGga-rahitam arAga-dveSataH kRtam | aphala-prepsunA karma yat tat sAttvikam ucyate .23. yat tu kAmepsunA karma sAhaMkAreNa vA punaH | kriyate bahulAyAsaM tad rAjasam udAhRtam .24. anubandhaM kSayaM hiMsAm anapekSya ca pauruSam | mohAd Arabhyate karma yat tat tAmasam ucyate .25. mukta-saGgo’nahaM-vAdI dhRty-utsAha-samanvitaH | siddhy-asiddhyor nirvikAraH kartA sAttvika ucyate .26. rAgI karma-phala-prepsur lubdho hiMsAtmako’zuciH | harSa-zokAnvitaH kartA rAjasaH parikIrtitaH .27. ayuktaH prAkRtaH stabdhaH zaTho naikRtiko’lasaH | viSAdI dIrgha-sUtrI ca kartA tAmasa ucyate .28. buddher bhedaM dhRtez caiva guNatas tri-vidhaM zRNu | procyamAnam azeSeNa pRthaktvena dhanaMjaya .29. pravRttiM ca nivRttiM ca kAryAkArye bhayAbhaye | bandhaM mokSaM ca yA vetti buddhiH sA pArtha sAttvikI .30. yayA dharmam adharmaM ca kAryaM cAkAryam eva ca | ayathAvat prajAnAti buddhiH sA pArtha rAjasI .31. adharmaM dharmam iti yA manyate tamasAvRtA | sarvArthAn viparItAMz ca buddhiH sA pArtha tAmasI .32. dhRtyA yayA dhArayate manaH-prANendriya-kriyAH | yogenAvyabhicAriNyA dhRtiH sA pArtha sAttvikI .33. yayA tu dharma-kAmArthAn dhRtyA dhArayate’rjuna | prasaGgena phalAkAGkSI dhRtiH sA pArtha rAjasI .34. yayA svapnaM bhayaM zokaM viSAdaM madam eva ca | na vimuJcati durmedhA dhRtiH sA pArtha tAmasI .35. sukhaM tv idAnIM tri-vidhaM zRNu me bharatarSabha | abhyAsAd ramate yatra duHkhAntaM ca nigacchati .36. yat tadagre viSam iva pariNAme’mRtopamam | tat sukhaM sAttvikaM proktam Atma-buddhi-prasAda-jam .37. viSayendriya-saMyogAd yat tadagre’mRtopamam | pariNAme viSam iva tat sukhaM rAjasaM smRtam .38. yad agre cAnubandhe ca sukhaM mohanam AtmanaH | nidrAlasya-pramAdotthaM tat tAmasam udAhRtam .39. na tad asti pRthivyAM vA divi deveSu vA punaH | sattvaM prakRti-jair muktaM yad ebhiH syAt tribhir guNaiH .40. brAhmaNa-kSatriya-vizAM zUdrANAM ca parantapa | karmANi pravibhaktAni svabhAva-prabhavair guNaiH .41. zamo damas tapaH zaucaM kSAntir Arjavam eva ca | jJAnaM vijJAnam AstikyaM brahma-karma svabhAvajam .42. zauryaM tejo dhRtir dAkSyaM yuddhe cApy apalAyanam | dAnam Izvara-bhAvaz ca kSAtraM karma svabhAva-jam .43. kRSi-go-rakSya-vANijyaM vaizya-karma svabhAva-jam | paricaryAtmakaM karma zUdrasyApi svabhAva-jam .44. sve sve karmaNy abhirataH saMsiddhiM labhate naraH | sva-karma-nirataH siddhiM yathA vindati tac chRNu .45. yataH pravRttir bhUtAnAM yena sarvam idaM tatam | sva-karmaNA tam abhyarcya siddhiM vindati mAnavaH .46. zreyAn sva-dharmo viguNaH para-dharmAt svanuSThitAt | svabhAva-niyataM karma kurvan nApnoti kilbiSam .47. sahajaM karma kaunteya sa-doSam api na tyajet | sarvArambhA hi doSeNa dhUmenAgnir ivAvRtAH .48. asakta-buddhiH sarvatra jitAtmA vigata-spRhaH | naiSkarmya-siddhiM paramAM saMnyAsenAdhigacchati .49. siddhiM prApto yathA brahma tathApnoti nibodha me | samAsenaiva kaunteya niSThA jJAnasya yA parA .50. buddhyA vizuddhayA yukto dhRtyAtmAnaM niyamya ca | zabdAdIn viSayAMs tyaktvA rAga-dveSau vyudasya ca .51. vivikta-sevI laghv-AzI yata-vAk-kAya-mAnasaH | dhyAna-yoga-paro nityaM vairAgyaM samupAzritaH .52. ahaMkAraM balaM darpaM kAmaM krodhaM parigraham | vimucya nirmamaH zAnto brahma-bhUyAya kalpate .53. brahma-bhUtaH prasannAtmA na zocati na kAGkSati | samaH sarveSu bhUteSu mad-bhaktiM labhate parAm .54. bhaktyA mAm abhijAnAti yAvAn yaz cAsmi tattvataH | tato mAM tattvato jJAtvA vizate tad-anantaram .55. sarva-karmANy api sadA kurvANo mad-vyapAzrayaH | mat-prasAdAd avApnoti zAzvataM padam avyayam .56. cetasA sarva-karmANi mayi saMnyasya mat-paraH | buddhi-yogam upAzritya mac-cittaH satataM bhava .57. mac-cittaH sarva-durgANi mat-prasAdAt tariSyasi | atha cet tvam ahaMkArAn na zroSyasi vinaGkSyasi .58. yad ahaMkAram Azritya na yotsya iti manyase | mithyaiSa vyavasAyas te prakRtis tvAM niyokSyati .59. svabhAva-jena kaunteya nibaddhaH svena karmaNA | kartuM necchasi yan mohAt kariSyasy avazo’pi tat .60. IzvaraH sarva-bhUtAnAM hRd-deze’rjuna tiSThati | bhrAmayan sarva-bhUtAni yantrArUDhAni mAyayA .61. tam eva zaraNaM gaccha sarva-bhAvena bhArata | tat-prasAdAt parAM zAntiM sthAnaM prApsyasi zAzvatam .62. iti te jJAnam AkhyAtaM guhyAd guhyataraM mayA | vimRzyaitad azeSeNa yathecchasi tathA kuru .63. sarva-guhyatamaM bhUyaH zRNu me paramaM vacaH | iSTo’si me dRDham iti tato vakSyAmi te hitam .64. man-manA bhava mad-bhakto mad-yAjI mAM namaskuru | mAm evaiSyasi satyaM te pratijAne priyo’si me .65. sarva-dharmAn parityajya mAm ekaM zaraNaM vraja | ahaM tvA sarva-pApebhyo mokSayiSyAmi mA zucaH .66. idaM te nAtapaskAya nAbhaktAya kadAcana | na cAzuzrUSave vAcyaM na ca mAM yo’bhyasUyati .67. ya idaM paramaM guhyaM mad-bhakteSv abhidhAsyati | bhaktiM mayi parAM kRtvA mAm evaiSyaty asaMzayaH .68. na ca tasmAn manuSyeSu kazcin me priya-kRttamaH | bhavitA na ca me tasmAd anyaH priyataro bhuvi .69. adhyeSyate ca ya imaM dharmyaM saMvAdam AvayoH | jJAna-yajJena tenAham iSTaH syAm iti me matiH .70. zraddhAvAn anasUyaz ca zRNuyAd api yo naraH | so’pi muktaH zubhAn lokAn prApnuyAt puNya-karmaNAm .71. kaccid etac chrutaM pArtha tvayaikAgreNa cetasA | kaccid ajJAna-saMmohaH pranaSTas te dhanaMjaya .72. arjuna uvAca naSTo mohaH smRtir labdhA tvat-prasAdAn mayAcyuta | sthito’smi gata-sandehaH kariSye vacanaM tava .73. saMjaya uvAca ity ahaM vAsudevasya pArthasya ca mahAtmanaH | saMvAdam imam azrauSam adbhutaM romaharSaNam .74. vyAsa-prasAdAc chrutavAn etad guhyam ahaM param | yogaM yogezvarAt kRSNAt sAkSAt kathayataH svayam .75. rAjan saMsmRtya saMsmRtya saMvAdam imam adbhutam | kezavArjunayoH puNyaM hRSyAmi ca muhur muhuH .76. tac ca saMsmRtya saMsmRtya rUpam atyadbhutaM hareH | vismayo me mahAn rAjan hRSyAmi ca punaH punaH .77. yatra yogezvaraH kRSNo yatra pArtho dhanurdharaH | tatra zrIr vijayo bhUtir dhruvA nItir matir mama .78.