Gercek yolculuk geri donustur.

Ursula K. Le Guin

Su an evrenin belirli bir bicimi oldugundan soz ettigimizde, bunun evren bu olasiliklari en bastan beri icerdigi icin oldugunu dusunmek bastan cikartici. Cunku kendimizi gorme cabamiz maddenin olus sekli kadar dogal ve temelden bir gercek halinde geliyor. Ve bu caba geri donusu zorunlu kiliyor.

Bugunku varolus bicimlerimizle biz -tipki diger varolus bicimlerinin sahipleri gibi- icerisinde sayisiz rastlantisal olusu barindiran evrimsel surecin sadece, bir sonucuyuz. Ancak insan bu surec icerisinde cevresel kosullarla ayiklanan fiziksel, psikolojik, davranissal...vb. donanimlariyla surecin kendisini kavrama ve sekillendirme yetisine sahip. Bu surecin sonucu olan insan beyni, surecin araci olan genetik programi kontrol edebilecek bir noktada. Ancak bu yeti insani evrimsel surecten tamamen bagimsiz kilmadigi gibi yeni surecler, yeni kavrayislar ve yeni varolus bicimlerine de olanak sagliyor.

Bilim insan aklinin, akil evrim surecinin bir kurgusu. Iste geri donus de tam bu noktada basliyor. Bilim nasil sorusuna cevap verebilmek icin sadece insan aklini degil onu vareden sureci de beraberinde masaya yatirmis durumda.

Insani anlayabilmek icin geri donusu zorunlu goren yaklasimin bir karsiligi psikolojiye denk dusuyor. Psikolojide, psikanalitik, davranisci, bilissel ve biyolojik perspektiflerden sonra besinci buyuk perspektif olarak karsimiza cikan "evrimsel psikoloji", evrimsel biyolojinin temel ilkelerini kullanarak insan aklini ve davranisini kokenlerine inerek anlamaya calisiyor.

Bunu yaparken yaslandigi kuram olan Darwin'in dogal ayiklanma yoluyla evrim kurami uc temel ilkeye dayaniyor: farklilik, kalitim ve ayiklanma. Bir turun diger uyeleri arasindaki farklilik evrimin islemesi icin birincil olarak gereklidir. Ancak turun bireyleri arasindaki farkliliklarin kalitimsal olanlari (ornegin boy) evrim surecinde rol oynar. Ve son olarak ayiklanma, cevre kosullarinin gerektirdiklerine sahip olup olmamayla belirlenir.

Neyin evrildigi sorusu buyuk olcude temel sorun gibi gozukse de, daha da problematik olan pek cok seyin ayni anda evriliyor olusu; ornegin, genler icinde bulunduklari hucrelere uyum saglarken hucreler birbirlerine, hayvanlar diger hayvanlara ve parazitlere uyum saglarlar. Diger bir deyisle analiz ettigimiz unitenin kendisi evrimsel baskiya maruz kaldigi gibi, digerlerinin maruz kaldigi baskinin da bir parcasidir. Burada uzerinde durulmasi gereken nokta cevresel kosullarin evrimsel surecten, analiz biriminin de (orn, insan) cevresel kosullardan bagimsiz olmadigidir. Bu durum bizi geleneksel bir yanilgidan, cevresel kosullarin sadece ekolojik kosullari icerdigi fikrinden, alikoymalidir.

Evrimsel psikoloji insanin zihin-davranis butununu evrensel mekanizmalarla -ki bu mekanizmalar evrim sureci icersinde dogal ayiklanma yolu ile secilmistir- aciklamaya calisir.

Evrimsel perspektiften, 'davranis' cevreye uyum acisindan degerlendirilir. Uyum, evrim literaturunde,yasamak ve genlerini bir sonraki nesle gecirmek. Bu baglamda evrimsel psikoloji davranisi insan turunun mumkun olan tum evrimsel gecmisini goz onune alarak degerlendirir. Bugunku kosullarda davranisin uyumlu ya da uyumsuz olmasi sorgulanmaz. Bugune kadar varolan davranissal bicim tam da bu nedenden dolayi -bugune kadar varolmayi basardigi icin-uyumlu kabul edilir. Sorulacak soru bu davranisin 'neden' varoldugudur? Geri donus...

Evrimsel psikolojinin ozundeki dusunce, evrimin insan beynini bulundugu cevreye uyumlu davranislar ortaya koyacak sekilde bicimlendirmis olmasidir.(Burada dikkat edilmesi gereken nokta dogru /yanlis, ahlakli/ahlaksiz davranislar...vs,gibi ayrimlarin tartisilmadigidir. Uyumlu davranislar soyun devamini saglayan davranislardir.)

Evrimsel psikoloji, herhangi bir konuda (orn, sosyal davranis, akil yurutme...vb. gibi) ozel bir calisma alani degildir; psikolojinin alanina giren herhangi bir konuyu mercek altina yatiran bir yaklasim bicimi, bir sorgulama seklidir. Bu soylediklerimizi somutlamak icin bir ornek verip bu ornege evrimsel bir bakis atalim: Erkegin kadin uzerindeki cinsel kontrolu ve ozellikle tarim toplumlarindaki kadina iliskin namus kavrami.

Bu ornekte cok cok basit bir sekilde somutlandirilmaya calisildigi gibi, evrimsel psikoloji davranis biciminin niye varoldugunu, hangi cevresel kosullarin onu varettigini sorgulamaktadir. Burada tumuyle dikkat edilmesi gereken onemli noktalar vardir:

Herhangi bir davranisin evrimsel anlamda bir 'neden'inin olmasi birey ya da toplum bazinda bu 'neden'in farkinda olunmasi ya da bu bicimlerin cevresel kosullar goz onune alinarak uygulandigi anlamina gelmez. Bilincsizce degil ama bilincinde olmayarak evrimsel gecmisimizi tasiriz.

Bir davranis biciminin, zihinsel fonksiyonun, ahlaksal yapinin ya da inancin evrimsel surec icersinde cevresel problemlere cozum olusturmasi ya da boyle oldugunu one surmek onu aklamaz, hakli cikarmaz ya da bu amacli degildir.. Aksine, evrimsel psikolojinin ortaya koyduklarinin onemli bir getirisi vardir: Farkindalik ya da bilinc. Hayata dair, insana dair cirkin olanlari duzeltebilmekte yapici bir basamaktir. Bir seyi degistirebilmek ya da onlemek icin once onun neden ve hangi kosullarda varolabildigini bilmek. Irk ayrimi, nefret, tecavuz... vb.nin nasil, hangi kosullarda evrimlestigini bilmeden bunlari duzeltmede ne kadar basarili olabiliriz? Soruyu baska yonden soralim. Bunlari bilmek ne getirir? Insani diger canlilardan ayirt eden onun gelismis bilinci, zihinsel islevleri ya da bilissel kapasiteleridir. Bu durum davranis mekanizmalarini kontrol edebilme, davranis modellerini karsilastirma, ayiklama, degistirme...vb. yetileri de beraberinde getirir. Ancak bu yetileri uygulamaya koymak, degistirecegimiz seyin ne oldugunun farkinda olmayi gerektirir.

Evrimsel psikolojinin konusu cok kaygandir, cunku insan davranisi cok bilesenlidir. Belirli bir davranisin evrimsel kosullarda uyum degerinin oldugunu gostermek ya da evrimin davranis sistemi uzerinde nasil bir degisime yol actigini soyleyebilmek evrimsel psikolojiyi kendi icinde cok yonluluge zorlamaktadir. Bunun yaninda, davranis sistemi uzerinde evrimden bagimsiz ya da fazlasiyla dolayli olasi etkileri gorebilmek boylece ele alinan olguyu butunsellik icinde aciklayabilmek evrimsel psikolojinin diger bilimlerle ozellikle sosyal bilimlerle beraber calismasini gerektirir. Diger taraftan, tum diger sosyal bilimler ya da perspektifler de ele aldiklari olguyu - bireysel ya da toplumsal bazda insani- anlamaya, aciklamaya calisirlarken onun evrimsel bir gecmisi oldugunu goz onune almak zorundadirlar.