Soyan�n
tan�m�,tarih�esi �lkemizde ve d�nyadaki konumu
�Soya ile ilk tan��mam k�ymetli yazar
M�heyya� �zer'in "Bitkisel Protein
ile Dengeli Beslenme" adl�� kitab�n�
1992 y�l�nda Beyo�lu'nda sa�l�kl� g�dalar satan bir d�kkandan 3.000 TL� ye
(�nce biraz pahal� bulup sonra bir alt�n madenine sahip oldu�umu
ke�federek)� sat�n almamla oldu.4000
y�ldan beri Asya'da bilinen(ilk kay�tlar�na M.� 2838'de �in'de rastlan�yor) ve
Do�u uygarl�klar�n�n a�l���n� giderdi�ini belirtti�i bu bitkinin �lkemizde
yeterince de�erlendirilmedi�inden, d�nyadaki kronik a�l���(T�bben protein
yetersizli�i) giderebilece�inden ,�
soyan�n y�ksek besin de�erinden bahseden Sn. �zer soyadan s�t ve hatta
peynir yap�labilece�ini� birtak�m
tariflerle� de anlatmaktayd�. Konu� madem bu kadar �nemliydi akademisyenlerimiz
konuya e�ilmi�ler miydi? D�nyadaki yeri neydi? Bu sorular� cevaplamak i�in
gitti�im Beyaz�t ve Atat�rk K�t�phanelerinde ba�ta Sn. Profes�rler Halis
Ar�o�lu,Kamil Do�an, ve A.Remzi Aky�ld�z olmak �zere bir�ok yerli ve yabanc�
akademisyenin kitaplar�n�n� tozlu
raflarda terkedilmi� ve ke�fedilmeyi bekledi�ini g�rd�m. Bu kitaplar �zetle
a�a��daki bilgileri vermekteydi:
� Soya 1-1,5 m boyunda, k�smen sar�l�c�, dallanm��,
bir y�ll�k, �in ve Japonya�da geni� �l��de ziraat� yap�lan, besin de�eri
bak�m�ndan hayli �nemi olan bir bitki. Bitkinin yapraklar� �� yaprak��kl�,
yaprak��klar oval �ekilli ve sivri u�ludur. �i�ekler sar�ms� veya menek�e
renklidir. Meyveleri biraz k�vr�k, t�yl� ve 2-5 tohumludur. Tohumlar k�re
�eklinde, beyaz renkli olup, bir yan�nda siyah bir leke var.
Anavatan�
�in ve Japonya gibi Uzakdo�u Asya �lkeleri olan Soya, yakla��k 5000 y�l
�ncesine kadar uzanan tar�m�yla, o b�lge insan�n�n pirin�le birlikte en temel
iki besininden biri olagelmi�. Bug�n D�nya �zerinde �retimi yap�lan en �nemli
6-7 bitkisel �r�nden birisi olmas�na ra�men, soya 100 y�l �ncesine kadar
Uzakdo�u d���nda pek tan�nmayan bir �r�nd�. 20. y�zy�l�n soyan�n alt�n �a��
oldu�unu s�ylemek fazla abartma olmasa gerek.�mparatorun, soya ekimlerinin
ba�lama t�renlerine kat�ld��� �in�de, insanlar�n soyaya, �Tanr� bitkisi,
kutsal bitki, do�unun kemiksiz eti ya da �reyen alt�n� gibi isimler vererek
vazge�ilmezli�ini vurgulamalar� yan�nda, bir �ok eski �in t�p kitab�nda soyan�n
ila� olarak karaci�er, mide ve b�brek rahats�zl�klar�nda kullan�ld��� ya da
cilt g�zelli�i ve sa� parlakl��� amac�yla tavsiye edildi�i biliniyorsa da,
bat�l�lar�n bu bitkiyle tan��mas� �ok ge� olmu�.1690�larda iki y�l Japonya�da
ya�ayan Alman botanik�i Kaempfer, d�n���nde soyay� ilk kez Avrupa�ya g�t�ren
ki�i olmu�. 1740�da misyonerlerin yollad��� tohumlar Paris botanik bah�esinde
ekilmi�, �ngiltere�ye ise 1790�da girmi�. ABD�deki soya �al��malar� da ilk kez
1804�de ba�lamas�na ra�men, 1854�de getirtilen Japon �e�itleriyle belli bir
at�l�m yap�lm�� ve 1898�de Tar�m Bakanl���n�n ilk ciddi tan�t�m� ger�ekle�mi�.
1919-1924 y�llar�nda 8 eyalette birden ba�lat�lan soya ekimleri, �e�itlerin ve
tar�mda makinele�menin artmas� sayesinde b�y�k miktarlara ula��nca, soya
sanayiinin kurulmas� ve ticaretinin yayg�nla�mas� da gecikmemi�. �yle ki, daha
1944�de, yakla��k 400 milyon dolarl�k bir soya end�strisinin varl��� tespit
edilmi�. 1936�da Chicago�da kurulan soya laboratuarlar� ve sanayi tesisleri,
soya tar�m�n�n bug�nk� dev boyutlara ula�mas�n� sa�lam��.
�� Soyan�n ABD�de esas b�y�k patlamas�n�
ger�ekle�tirmesi 2. D�nya Sava�� s�ras�nda �ekilen ekonomik buhran ve
protein yetersizli�i kar��s�nda devletin insanlara soya yemelerini tavsiye
etmesiyle ba�lam��.�
�AYNI SIKINTIYI YA�AYAN �LKEM�Z�N� DE AYNI Y�NTEM� UYGULAMASI GEREKMEZ M�?
Son
y�llarda 183 milyon ton seviyelerine ula�an soya �retimi i�inde ABD�nin pay�
yakla��k % 50 oran�nda olup, D�nya soya ticaretindeki ilk yerini korumakta.
Yine son 20-25 y�lda yapt�klar� b�y�k atakla 2. ve 3. s�ray� alan Brezilya ve
Arjantin de soya ihracat�ndan �nemli miktarda paralar kazanma durumuna
gelmi�lerdir. Oysa, bu iki �lkeyle hemen hemen ayn� d�nemlerde soyan�n fark�na
vararak, projelerle �retimini yayg�nla�t�rmaya kalk��an �lkemizin elde etti�i
sonu�, olduk�a �z�nt� verici bir tablo �izmekte.
�
� �lkemize giri�i, 2. D�nya sava�� sonras�na
rastlayan soyan�n, baz� kaynaklara g�re ilk kez, yeni kurulan Turhal �eker
fabrikas�nda Almanlarla birlikte denenmesi ve o civarda yay�lmas�, �orum
fasulyesi ad�yla tan�nmas�n� sa�lam�� ve daha sonra Karadeniz b�lgesinde
yayg�nla�arak 10-12 bin tonluk seviyeye ula�an �retimi gelecek i�in �mit vaat
eden bir durum sergileyince, Polonyal� Jakop firmas�na ihale edilen bir
�al��mayla, Ordu ilinde S�merbank Soya Sanayi Tesisleri kurulmu�, ancak hi�bir
zaman yeterli kapasiteyle �al��ma �ans� bulamayan fabrika, f�nd�k ve di�er
ya�l� tohumlar�n i�lenmesi yoluyla as�l amac�n� a�an bir i�leve sahip olmu�tur.
Stratejik niteli�e sahip olarak nitelendirilen bu bitkinin ilk tohumlar�n�
sonra tan��aca��m Sn. Mete Akyol'un babas� T�rkiye'ye getirmi�(Ordu� Ticaret Odas�nda kitaplar� var), Karadeniz�de
m�s�r ve fasulye kar��s�nda uygun bir pariteyle rekabet etme �ans� bulamay�nca
soyan�n geli�mesi istenen seviyelerde olamam�� ve �retim 1970�li y�llar�n
sonunda 2000 tona kadar d��m��. Zaten, ya�an�lan d�nemin estirdi�i r�zgarlar�n
etkisiyle, baz� bilim adamlar�n�n siyasi tav�rlarla soyan�n �n�n� kesmek
istemesi ve � Bizden g�zelim zeytinya��n� alan Amerika�n�n, k�t� soya ya��n�
yine bizlere satmaya kalk��t���n� � �ne s�rerek engellemeye �al��malar�
yeterince etkili olmu� ki, uzun y�llar boyunca soya ithalat� da, soya �retimi
de yerinde saym�� veya gerilemi�.1973-74 y�llar�nda, �ukurova B�lgesinde yo�un
Beyaz sinek zarar�ndan etkilenen pamuk �retimine alternatif olabilecek yeni
�r�nler aran�rken, soyan�n 2. �r�n olarak �retimi g�ndeme gelince, Tar�m
Bakanl��� bu konuya daha ciddi yakla��mlar getirmi� ve yurt d���ndan temin
edilen birka� soya �e�idi b�lge �ift�isine da��t�larak soya �retimine h�z verilmi�.���� Ancak, ba�lang��taki acil tedbirlerle
yetinilen �al��malardan istenen sonu� al�namay�nca, daha kapsaml� bir hedef
�izilerek; o d�nemde ortaya ��kan�
bitkisel ya� a����n� kapatmak ve geli�en hayvanc�l���m�z�n yem
ihtiyac�n� kar��lamak �zere
D�NYA
SOYA FASULYES�� �RET�M�
|
D�NEMLER |
(1.000
TON) |
|
1997/1998 |
158.221 |
|
1998/99 |
159.923 |
|
1999/00 |
159.800 |
|
2000/01 |
175.259 |
|
2001/02 |
183.399 |
BA�LICA �RET�C�
�LKELERDE� VE T�RK�YE�DE SOYA
�RET�M�(1.000 TON)
|
�LKELER |
1999/00 |
2000/01 |
2001/02 |
|
A.B.D |
71..929 |
75.055 |
78.669 |
|
BREZ�LYA |
�31.200 |
�39.058 |
�41.800 |
|
ARJANT�N |
�20.700 |
�27.300 |
�30.200 |
|
��N |
�14.300 |
�15.401 |
�15.450 |
|
H�ND�STAN |
�� 4.900 |
�� 5.010 |
�� 5.300 |
|
KANADA |
�� 2.766 |
�� 2.703 |
�� 1.582 |
|
T�RK�YE |
�������� 67 |
�������� 46 |
������� 50 |
KAYNAK:
OIL WORLD - 2002
A.B.D.�nin
� n�fusuna sahip T�rkiye�nin soya �retimi A.B.D.�nin sadece 1/1574��ne tekab�l
etmekte.Bu tablo�nun fazla s�ze gerek b�rakmad��� ortada.
� Tar�m Bakanl���nca 1981 y�l�nda uygulamaya
konulan, �lkesel 2. �r�n Ara�t�rma Yay�m�
Projesi kapsam�nda y�r�rl��e giren projeler ve sa�lanan te�viklerle soya
�retiminde k�sa s�rede �nemli art��lar elde edilmi�tir. Sn Prof. �brahim
Ataki�i� taraf�ndan��� 1987�
y�llar�nda "Soyay� Yerle�tirme ve Geli�tirme Derne�i"
ad�yla da bir dernekle ise �ok� b�y�k bir
hareket ba�lat�larak soya �retimi 250 bin tona ��kar�lm��(5 milyon ton
hedeflenmi�) fakat o da derne�in antetli ka��d�yla bana yazd��� mektubunda� �r�n al�m� ,�
paran�n zaman�nda �denmemesi k�saca devlet deste�i olmamas� gibi
birtak�m �nemli s�k�nt�lardan dolay� bu hareketin yar�m kald���n� belirtmi�ti.
�
Soyan�n d�nyadaki
konumuna gelince �ok daha �arp�c� bilgilerle kar��la��yoruz. D�nyan�n en
b�y�k silah ihracat��s� olan A.B.D.'nin soya ihrac�ndan elde etti�i gelir
silah� ihrac�ndan fazla. Keza
d�nyan�n 4. b�y�k silah ithalat��s� olan �lkemizin de� ham yemeklik ya�-soya ekilerek
kar��lanaca��n� hesap edersek- ve soya(tane k�spe) ithalat� silah ithalat�n�n
�ok �ok �st�nde hatta 1 milyar US$/y�l ile 2. ithal kalemini olu�turuyor.
(Veriler= D�nya Gazetesi&Tar�m Bakanl���).D�nyada �retilen yakla��k 183
milyon ton soyan�n 80 milyon tonunu �reten A.B.D. ise bunu kendi �lkesindeki 29
d�� �lkelerdeki 14 temsilcili�i vas�tas�yla A.S.A. (Amerikan Soya Derne�i ) ad�
alt�ndaki� derne�iyle t�m d�nyaya
pazarl�yor(Bizde kendi ihtiyac�m�z�n sa�lanmas�n� sa�layacak bir milli
koordinat�rl�k bile yokken!!!).
ESK� TARIM BAKANIMIZIN TESP�T�
http://www.tbmm.gov.tr/butce/htm/pbk12112001.htm �nternet adresinde2002 mal� y�l� genel ve katma b�t�e
kanun tasar�lar� ile 2000 mal� y�l� genel ve katma b�t�e kesin hesap kanunu tasar�lar�n�n
plan ve b�t�e komisyonu g�r��me tutanaklar�nda eski tar�m bakan�m�z Sn H�sn�
Yusuf G�kalp�in soya hakk�ndaki� �u
konu�malar� da T�rkiye�nin soya meselesinde nerede oldu�unun bir g�stergesi
olacakt�r:
�Te�vikler
a��s�ndan, destekler a��s�ndan, �retilen �r�nler a��s�ndan, �retilen �r�nler
a��s�ndan hemen �unu s�yleyeyim ki, s�k s�k s�yl�yorum, tabii ki, bu �lkede
pancar �retilecek, t�t�n �retilecek ve �retilmelidir de, ama, bu �lkede m�s�r
�retilmiyorsa, bu �lke m�s�r� d��ar�dan ithal ediyorsa, bu �lkede soya
fasulyesi �retilmiyor ve soya fasulyesi d��ar�dan ithal ediliyorsa, bu �lkede
hayvanc�l�kta ba�ar�l� olman�z imk�ns�zd�r. Olacak bir olay de�ildir.�
�Tar�m�n
kural� bu. Yani, yem bitkisi ekilmeden, hayvanc�l�k olmadan, tar�m� bir yere
g�t�remeyiz. Her zaman s�yledim; art�k,
beni g�ren say�n milletvekillerimiz, herhalde, diyorlard�r ki, H�sn� G�kalp
c�mlesinin bir yerinde soya fasulyesini s�yleyecek.
De�erli
milletvekillerim, kay�tlara ge�sin diye s�yl�yorum. Soya fasulyesinin
i�erisinde y�zde 18 ya� var. Ge�en sene de ayn�s�n� s�yledim burada. Say�n
Ba�kan�m�n m�samahas�na s���n�yorum. Y�zde 38 protein var. 18, 38 daha 56 eder;
karbonhidrat� var, birazc�k unu var. 65 kg kuru madde var, 100 kilogram�nda.Biz
T�rk �ift�isi olarak, pancar� ekece�iz; tamam do�ru da, pancar� da ekiyorsun,
�apal�yorsun, bak�yorsun, ila�l�yorsun. Fabrikaya sokup, fabrikasyonda �eker
elde ediyorsun. 100 kilogramda 13 kilogram �eker elde ediyorsun. Ama, bu soya
fasulyesi, Allah� tealan�n insano�luna nimetinin i�erisinde 18 kg ya� var, 38 kg
protein var ve bu protein de insan dokusuna en yak�n bir protein ve bu soya
fasulyesi, havan�n azotunu al�yor, kendisi b�y�yor, bir de topra�a g�bre
koyuyor ve topra�� g�breliyor; ama uzun s�redir T�rk �ift�isi soya fasulyesini
��renmesin, soya fasulyesini ekmesin diye �e�itli nedenlerden dolay� soya
fasulyesi T�rkiye�de ektirilmedi, 1989-90 y�llar�nda Tar�m ve K�yi�leri
Bakanl���ndaki isimsiz kahramanlar�n ve o �al��kan �ift�inin, o garibin
u�ra��yla 400 bin tona ��karm��t�k, 40 tona d��t�.�
��imdi
bana sorulan sorular i�erisinde de var, pancar kotalar� hakk�ndaki d���nceniz
ne. K�yl�ler beni iyi anl�yorlar, ak�amki ba��ranlar�n kime ba��rd���n� herkes
�ahit oldu, g�rd�ler; T�rk Milletine pancar, t�t�n, bu�day, pamu�un yan�nda,
m�s�r, ay�i�e�i, soya fasulyesi, kolza, t�bbi bitkiler, aromatik bitkiler
��retilmeliydi, yem bitkileri ��retilmeliydi, hayvanc�l�ktaki katma de�erin
pancardaki katma de�erden on kat, yirmi kat fazla oldu�u ��retilmeliydi, �imdi
T�rk Milletini bir t�t�ne mahk�m k�lm���z y�llarca bir de pancara mahkum
etmi�iz. Pancar�n yeti�ti�i her yerde pancardan katma de�eri �ok daha fazla
olan soya fasulyesi, m�s�r ve benzeri bitkiler �retilir; ama biz, birden
bire pancara kotay� getirelim, sen tarlan� ekme, i�te bak�n soya var onu ek,
m�s�r var, onu ek demiyoruz, ben diyorum ki, bizim projemiz �u idi, g�t�rd�k,
u�ra�t�k ve h�l� da bu konuda u�ra�maya devam ediyoruz. Pancara kota gelen
yerlerde bunu alternatif �r�n projesi i�erisine alal�m, biz oraya girelim
pancar�n yerine m�s�r ekelim, pancar�n yerine soya fasulyesi ekelim, aradaki
fark� k�yl�ye verelim. ��nk�, k�yl�m�z pancar konusunda e�itildi 40 senedir, 50
senedir, aleti ve ekipman� pancar i�in al�nd�, m�s�r� ��renene kadar, soyay�
��renene kadar iki sene telafi edici �deme verirsek, daha k�yl�ye yalvarsan�z
pancar ekmez, ��nk� m�s�r�n katma de�eri pancardan fazlad�r; ama bug�n pancar
m�s�rdan daha fazla para getiriyor k�yl� baz�nda; ��nk� m�s�r i�leyen fabrika
yok.�
