ataturk

ATAT�RK
T�rkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk cumhurba�kan� (Selanik 1881-�stanbul 1938). G�mr�k kolcusu Ali R�za Bey ile Z�beyde Han�m�n o�lu olan Mustafa Kemal ATAT�RK, ilk��renimine Selanik'te ba�lay�p, babas�n�n �l�m� (1893) �st�ne annesi ve k�z karde�iyle bir s�re day�s�n�n k�hyal�k yapt�� al� �iftli�inde (Langaza, Selanik yak�n�) ya�ad�. ��renimini s�rd�rebilmek i�in yeniden Selanik'e anneannesi ve teyzesinin yan�na g�nderilip, asker� r��tiyeyi (1895), Manast�r Asker� �dadisi'ni (1898) bitirdi. �stanbul'a gelerek Harbiye'ye girdi (1899). Bu arada Harbiye'den tan�d�� Ali Fuat Cebesoy ve iki subay arkada��yla birlikte padi�ah� ele�tirdikleri ve yasak kitaplar� okuduklar� gerek�esiyle tutuklan�p, Y�ld�z Saray�'nda bir s�re sorguya �ekildiyse de,

ba��land�. Harbiye'yi kurmay y�zba�� r�tbesiyle bitirip (1905), �am'daki 5. Ordu'ya atand� (1905 �ubat�). �am'da tan��t�� Mustafa Cantekin ve M�fit �zde� adl� arkada�lar�yla birlikte, Vatan ve H�rriyet Cemiyeti'ni kurup (1906), cemiyetin Yafa, Kud�s ve Beyrut �ubelerinin �rg�tlenmesinde rol oynad�. Cemiyetin �ubesini kurmak i�in Selanik'e gidip, yeniden �am'a d�nerek, Vatan ve H�rriyet Cemiyeti'nin �ttihat ve Terakki ile birle�mesi (1907) ard�ndan, Manast�r'daki 3. Ordu'ya atand�. �ttihat ve Terakki Cemiyeti'ne girdiyse de, cemiyetin kurucular�yla pek anla�amad�. Bu arada �ttihat ve Terakki, 1786 Anayasas�'n�n geri getirilmesini isteyen bir bildiri yay�nlad� ve �stanbul h�k�metinin Rumeli'ye yollad�� birliklerin �ttihat��larla birle�mesi �st�ne, �kinci Me�rutiyet ilan edildi (1908). Me�rutiyetin ilan�n� k�kl� reformlar�n izlemesi ve ordunun siyaset d�� kalmas� gerekti�ini �ne s�rd�� i�in �ttihat ve Terakki'yle aras� a��lan Mustafa Kemal, Rauf (Orbay), K�z�m Karabekir, Fethi (Okyar), �smet (�n�n�), Refet (Bele), Ali Fuat (Cebesoy) beyler gibi subaylarla muhalif bir grup olu�turdu. Bu arada Bingazi ve Trablusgarp'ta patlak veren ayaklanmalar� bast�rmakla g�revlendirilip, g�revini kan d�kmeden tamamlayarak, Selanik'e d�nd�. 31 Mart Olay� patlak verince �stanbul'a y�r�yen Hareket Ordusunun (bu ad� kendisi vermi�tir) Ye�ilk�y'e kadar kurmay ba�kanl��n� yap�p, Selanik'e d�nerek, �ttihat ve Terakki B�y�k Kongresi'ne Trablus delegesi olarak kat�ld� (22 Eyl�l 1909). Ordunun siyaset d�� kalmas� gerekti�i g�r��n� tekrarlad�� i�in, �ttihat ve Terakki Cemiyeti taraf�ndan tehlikeli ki�i say�lmaya ba�lanarak, iki kez �ld�r�lmek istenmesi �st�ne bir s�re siyasal etkinliklerine ara verdi.

1911'de �stanbul'da Erk�n� Harbiyei Umumiye Nezareti'nde g�revlendirilip, ayn� y�l ba�layan Trablusgarp Sava��'na g�n�ll� olarak kat�larak, Tobruk ve Derne'de ba�ar�yla sava�t�; Binba��l��a y�kseltilip, ertesi y�l (1912) Balkan Sava�� ba�lay�nca, Bolay�r'daki kolorduya atand� ve Edirne'nin geri al�nmas� harek�t�na kat�ld�. Sofya Asker� ate�eli�ine getirilip (1913), bir y�l sonra yarbayl��a y�kseldi.

Birinci D�nya Sava�� ba�lay�nca, �ttihat ve Terakki h�k�metinin, yaz�l� uyar�lar�na kar��n Almanya'n�n yan�nda sava�a g�rmesinden sonra, Tekirda�'daki 19. T�men komutanl��na getirildi. Gelibolu yar�madas�na ��kmaya ba�layan �til�f Devletleri birliklerine kar�� Anafartalar, Conkbay�r� ve �teki cephelerde �nemli muharebeler verdi. Hastaland�� i�in �stanbul'a d�n�p, r�tbesi albayl��a y�kseltildi (1915).

1916'da Edirne'de 16. Kolordu komutanl��na, hemen ard�ndanda lival��a y�kseltilerek Do�uda bir ba�ka kolorduya atand�; Diyarbak�r'da K�z�m Karabekir Pa�a'yla birlikte, yeni kurulmakta olan 2. Ordu'yla Mu� ve Bitlis'i d��man i�galinden kurtar�p (6-7 A�ustos 1916), ertesi y�l 2. Ordu'nun komutanl��na getirildi (18 Mart 1917), Falkenhayn komutas�nda kurulan Y�ld�r�m Ordular� grubu i�indeki 7. Ordu komutanl��na atand�ysa da, asker� stratejiyle ili�kin g�r�� ayr�l�klar� nedeniyle istifa ederek �stanbul'a d�nd� (1917 Ekimi) ve genel kararg�h emrine al�nd�. Alman imparatorunun davet etti�i Veliaht Vahdettin efendiyle birlikte Almanya'ya gidip, yolculuk boyunca veliahta sava��n ka��n�lmaz sonu�lar�n� anlatt�. Vahdettin tahta ��k�nca 7. Ordu komutanl��na ve padi�ah�n fahri yaverli�ine getirilip (1918), cephenin �ngiliz sald�r�s� kar��s�nda ��kmesi ve Almanya'n�n ate�kes istemesi �st�ne, padi�aha bir telgraf �ekerek, Talat Pa�a h�k�metinin yerine kurulan yeni h�k�metin, hemen Osmanl� devletinin m�ttefiklerinden ayr� bir bar�� antla�mas� imzalamas�n�, elde kalan kuvvetlerin Anadolu'ya �ekilerek ulusal direni�e ge�ilmesini istedi. Ahmet �zzet Pa�a'n�n sadrazaml��a getirilmesi ve Rauf Bey ile Fethi Bey'in de g�rev ald�� yeni h�k�metin Mondros ate�kesini imzalamas�ndan (30 Ekim 1918) sonra, Liman Von Sanders'in ayr�lmas�yla Y�ld�r�m Ordular� grubu komutanl��na getirildi.

�ngilizlerin m�dahalesiyle Y�ld�r�m Ordular� grubu da��t�l�nca, �til�f Devletleri birliklerinin �stanbul'u i�gal ettikleri (13 Kas�m 1918) g�nlerde �stanbul'a d�n�p, Anadolu'ya ge�me olanaklar�n� ara�t�rmaya ba�lad�. �ngilizlerin Samsun dolayla�ndaki Rum �eteleri ile T�rkler aras�ndaki �at��malar�n �n�ne ge�ilmesini istemeleri �st�ne, �ok geni� yetkilerle 9. Ordu m�fetti�li�ine atanmas�yla bekledi�i f�rsat� bulup (o s�rada Yunanl�lar �zmir'e asker ��kard�lar), 19 May�s 1919'da Samsun'a ayak bast�. �lk i� olarak asker� alanda, Anadolu ve Trakya'da ayakta kalm�� birliklerle, siyasa l alandaysa M�dafaay� Hukuk ve Reddi �lhak gruplar�yla ili�ki kurdu; �stanbul'un kendisine verdi�i g�rev bu gruplar� da��tmak oldu�u halde, aralar�ndaki ba�lar� peki�tirmek ve Kuvay� Milliye ad� alt�nda kurulmakta olan silahl� halk kuvvetleriyle ili�kiye ge�mek i�in �aba g�sterdi. Havza'ya, ard�ndan da Amasya'ya ge�erek �al��malar�n� s�rd�rd�. 3 Temmuz'da Vilayat� �arkiye M�dafaay� Hukuki Milliye Cemiyeti'nin kongresine kat�lmak i�in Erzurum'a gidip, �stanbul h�k�metinin durumdan ku�kulanarak geri d�nmesini bir telgrafla bildirmesi (7 Temmuz 1919) �st�ne, g�revinden ve askerlikten istifa etti�ini bildirdi. 23 Temmuz-7 A�ustos aras�ndaki Erzurum Kongresi'nde se�ilen temsilciler kurulunun ba�kanl��na getirildi ve al�nan kararlar� bir bildiriyle a��klad�. Sivas Kongresi'nde (4 Eyl�l 1919) Erzurum Kongresi'nin kararlar�n�n onaylanmas�ndan sonra, istifa etmek zorunda kalan Damat Ferit h�k�metinin yerine kurulan Ali R�za Pa�a h�k�metinin temsilciler kuruluyla (Heyeti Temsiliye) g�r��meler yapmak i�in g�nderdi�i Salih Pa�a'yla Amasya'da g�r��erek (20-22 Ekim 1919), Amasya Protokollerini imzalad�. Erzurum milletvekilli�ine se�ildi�i (7 Kas�m 1919) halde, 12 Ocak'ta �stanbul'da toplanan Mebusan Meclisi'ne kat�lmad� (Mustafa Kemal'in kat�lmad�� bu son Osmanl� meclisi misak� milli ilkelerini kabul etti.17 �ubat 1920). Bu arada Damat Ferit Pa�a yeniden sadrazaml��a getirilip, Anadolu'daki ulusal hareketi "isyan", bu hareketi y�netenleri de "e�k�ya" diye niteleyerek, "hilafet ordusu" ad� alt�nda toplanan birlikleri Mustafa Kemal Pa�a'ya ba�l� kuvvetlerle sava�mak i�in Anadolu'ya g�nderdi. Bu durum kar��s�nda Mustafa Kemal, 23 Nisan 1920'de Ankara'da ilk T�rkiye B�y�k Millet Meclisi'ne toplay�p, meclisin se�ti�i 11 ki�ilik icra vekilleri h eyetinin ba�kanl��na getirildi (24 Nisan 1920).

Birinci B�y�k Millet Meclisi d�neminde Mustafa Kemal en �ok, sava��n y�netimine ili�kin sorunlarla ilgilendi. Bir yandan d��mana kar�� arp��l�rken, �te yandan �erkez Ethem gibi �etecilerin disiplin d�� davran��lar�yla u�ra�mak zorunda kald�. Do�u cephesindeki sava�lar K�z�m Karabekir Pa�a taraf�ndan y�r�t�l�rken, Bat� Anadolu'da verilen sava�lar�n y�netimini Mustafa Kemal Pa�a �zerine ald�. Bir y�ld�r �zmir ve �evresini ellerinde bulunduran Yunanl�lar 22 Haziran 1920'de, Osmanl� h�k�metine M�ttefikler taraf�ndan �nerilen bar�� antla�mas�n� kabul ettirmek amac�yla ileri harek�ta ge�meleri �st�ne, bu ilerleyi�ten �rken �stanbul h�k�meti, 10 A�ustos 1920'de Sevr Antla�mas�'n� imzalad�. Ankara h�k�metinin bu antla�may� tan�mad��n� a��klamas�n�n ard�ndan, Garp Cephesi komutanl��na getirilen Albay �smet (�n�n�) Bey, Birinci �n�n� Sava��'nda (10 Ocak 1921), Yunanl�lar� geri �ekilmek zorunda b�rakt�. Sava� yeniden ba�lad�ysa da, �kinci �n�n� Sava�� (1 Nisan 1921) da Yunanl�lar�n yenilgisiyle sonu�land�. 10 Temmuz'da Yunanl�lar bir genel sald�r�ya ge�ince, Garp Cephesi kararg�h�na giderek, �smet Pa�a'ya, orduyu Sakarya'n�n do�usuna ge�irme buyru�unu verdi ve komutay� �st�ne ald�. Ard�ndan, ola�an�st� yetkilerle, B�y�k Millet Meclisi ordular� ba�komutanl��na getirildi. Yunan ordusunun 23 A�ustos'ta yeniden ba�latt�� genel sald�r�ya kar��, aral�ks�z 22 g�n 22 gece s�ren �etin sava�ta (Sakarya Meydan Sava��) cepheyi bizzat y�netip, Sakarya'n�n do�usundaki b�t�n Yunan birliklerinin yokedilmesini sa�lad�. 19 Eyl�l'de B�y�k Millet Meclisi taraf�ndan m��irli�e (mare�al) y�kseltildi ve "gazi" unvan� verildi.

Sakarya Meydan Sava��'ndan sonra Eski�ehir-K�tahya-Afyon'un do�usundan ge�en bir hatta g��l� bi�imde mevzilenen Yunan ordusunu kesin yenilgiye u�ratmay� tasarlayan Mustafa Kemal 26 A�ustos 1922 sabah� "Ordular ilk hedefiniz Akdeniz'dir ileri!" komutuyla B�y�k Taarruz'u ba�latt� ve ilk T�rk birliklerinin 9 Eyl�l'de �zmir'e girmeleriyle, �� bu�uk y�ld�r i�gal alt�ndaki Anadolu topra�� d��mandan kurtulmu� oldu.

Bu arada U�akizade Latife Han�m'la tan��arak evlenen (29 Ocak 1923; bu evlilik 6 A�ustos 1925'te anla�mazl�k nedeniyle bo�anmayla sonu�land�) Mustafa Kemal, Mudanya M�tarekesi'nin (11 Ekim 1922) imzalanmas�, Vahdettin'in T�rkiye'den ka�mas� (17 Kas�m 1922), Lozan Antla�mas�'n�n (24 Temmuz 1923) imzalanmas�, �til�f Devletleri'nin �stanbul'u bo�altmalar� (2 Ekim 1923), Ankara'n�n ba�kent olmas� ve Halk F�rkas�'n�n kurulmas�n�n ard�ndan, 29 Ekim 1923'te T�rkiye B�y�k Millet Meclisi'nin cumhuriyeti ilan etmesiyle, cumhurba�kan� se�ildi.

Sonra toplumsal devrimlere giri�ip, �lkeyi �a�da� uygarl�k d�zeyine yakla�t�rmay� ger�ekle�tirdi. 26 Kas�m 1934'te TBMM, ��kard�� zel bir yasayla, Mustafa Kemal'e "ATAT�RK" soyad�n� verdi.

D�� siyasette "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesini benimseyen ATAT�RK, T�rkiye'nin ba��ms�zl��n� ve toprak b�t�nl��n�, dostluk antla�malar�, b�lgesel paktlarla g�vence alt�na ald� (Balkan Pakt�, 1934; Sadabat Pakt�, 1937), Montreux Antla�mas�'yla (20 Temmuz 1936) Bo�azlar�n yeniden T�rk savunma sistemi i�ine al�nmas�n�, Frans�zlara b�rak�lan Hatay'�n Ankara Antla�mas�'yla anavatana kat�lmas�n� (7 Temmuz 1939) sa�lay�p, yakaland�� siroz hastal��n�n h�zla ilerlemesiyle 10 Kas�m 1938'de �stanbul'da Dolmabah�e saray�nda �ld�. Naa�� stanbul'dan Ankara'ya ta��narak �nce Etnografya m�zesindeki ge�ici kabine konuldu (21 Kas�m 1938); �l�m�n�n on be�inci y�l�nda da, b�y�k bir t�renle An�tkabir'e aktar�ld� (10 Kas�m 1953).
RUHU SAD MEKANI CENNET OLSUN