�eyh �amil Kar��s�nda Resul Hamzatov*

 

-   San'atta �deolojinin T�keni�i -

 

 

Dr. Hayati Bice

 

 

Bu makalede (1) Da��stan'�n �a�da� Avar �airlerinden Resul Hamzatov �rne�inde 1917 ihtilalini takip eden tarih� geli�im neticesinde Sovyetler Birli�i'nde ya�amak durumunda kalan T�rk ve m�sl�man san'at��lar�n kar�� kar��ya bulundu�u dramatik yol ayr�m�n� belirtme�e �al��aca��z.

 

Aslen Avar olan Resul Hamzatov hem Avarca ve hem de Rus�a eserler veren kuvvetli bir �airdir. Ay�r�ca Sovyetler Birli�i Yazarlar Deme�i'nin ve Kom��nist Partisi�nin kay�tl� bir �yesidir. Babas� Hamzat Tsadasa da �nl� bir �airdi.

 

Resul Hamzatov'un bu incelememizde kaynakl�k eden eseri, "Benim Da��stan�m" 1984 y�l�nda Mazlum Beyhan'�n �evirisiyle T�rkiye'de yay�nland�. Ancak daha 1968 y�l�nda M�nih'de ne�redilen "DERG�"de Dr. Edige K�r�mal bu kitapla ilgili olarak bir tan�tma yaz�s� yay�nlam��t�. T�rk�e �evirideki ikinci kitab�n sonunda 25 Eyl�l 1970'de ikinci b�l�m�n tamamland��� yazar�n dilinden belirtilmi�tir. Dr. Edige K�r�mal bahsedilen yaz�s�nda �unlar� belirtmektedir(2):

 

"Sovyetler Birli�i'nde 1967'de, tan�nm�� Da��stan �airi Resul Hamzatov'un "Benim Da��stan�m" adl� yeni bir mensur eseri yay�nlanm��t�r. Bu kita�b�n "istidat" ba�l�kl� bir b�l�m� Resul Hamzatov'un bir dostu ve bug�nk� Sovyet T�rkistan'� yazar ve �airleri aras�nda en ziyade mill� ruha sahip olarak tan�nan Sovyet K�rg�z T�rk Yazar� Cengiz Aytma�tov'un b�y�k�e bir "�ns�z�" ile beraber "Sovyetskaya K�rg�ziya" gazetesinin 6-7 Ocak 1968 tarihli n�shalar�nda yay�nlanm�� bulunmaktad�r. Bilindi�i gibi Resul Hamzatov ve Cengiz Aytmatov kendi edebi eserlerini iki dilde yazmaktad�rlar: Birincisi ana Avar dilinde ve Rus�a; ikincisi ana T�rk dilinin K�r�g�z leh�esinde ve Rus�a.

 

Cengiz Aytmatov �ns�z�n�n ba��nda Da��stanl� dostu Resul Hamzatov'un �e�itli memleketlerin ge�ni� okuyucu kitleleri aras�nda tan�nan, e�i bulun�maz, son derece milliyet�i bir �air oldu�unu a��k�a belirtmektedir. Aytmatov, "Benim Da��stan�m" kitab�n�n Sovyetler Birli�i'nde "1967'nin bir numaral� yay�n hadisesi" oldu�unu s�yl�yor.

 

Aytmatov'un "�ns�z�"nden hemen a��k�a anla��l��yor ki Resul Hamzatov'un "Benim Da��stan�m" eseri Rus dilinde yay�nlanm�� oldu�u halde, muhteviyat� bak�m�ndan son derece mill�dir ve Sovyet basmaka�l�p eserlerinden tamam�yla farkl�d�r.

 

...Eserde a��k�a g�r�lmektedir ki. Resul Hamzatov Kuzey Kafkasyal�-Da��stanl�'n�n Kuzey Kafkasyal�-Da��stanl� olarak do�du�u ve kald��� ve O'nu Rus ve Moskoval�'ya �evirme yolunda g�sterilen b�t�n �abalar�n eninde sonunda O'nun "Kuzey Kafkasya�l�" ruhu kayas�na �arparak par�aland��� fikrini cesaretle savunmaktad�r. O, Da��stanl� gen� ayd�nlar ku�a��n�n bir �ok hususlarda dikkatini �ekmekte ve onu uyarmaktad�r.

 

Gerek Resul Hamzatov'un yeni "Benim Da��stan�m" kitab�, gerekse Cengiz Aytmatov'un bu eser hakk�n�daki "�ns�z�" Kafkasyal� ve T�rkistanl� Sovyet mill� �air ve yazarlar�n�n kendi mill� edebiyatlar�n�n pozisyonunu b�y�k bir gayretle ve sebatla savunma��a devam ettiklerini ortaya koymaktad�r".

 

Resul Hamzatov'un bir mensur otobiyografi olarak adland�rabilece�imiz "Benim Da��stan�m" kitab�, ayn� zamanda �airin �e�itli alanlardaki -genellikle dil, tarih, edebiyat- �zg�n fikir ve g�r��lerini sergi�lemektedir. Bu fikir ve g�r��ler adeta �airin kendi kendisiyle sohbeti gibidir. Bu arada �air, herhalde zorunlu olarak, baz� dogmatik tekerlemelere -�ok az da olsa- yer vermek ihtiyac�n� hissetmi� olsa gerek. Ancak en �nemlisi �air y�zy�l�m�z�n ilk yar�s�nda ce�reyan eden b�y�k olaylar sonras�nda ortaya ��kan yeni insan-toplum ili�kilerini anlat�rken ortaya ��kan spontan g�r�nt�ler Sovyetler Birli�i'ndeki top�lumsal yap�n�n da adeta "vesikal�k" foto�raf�n� ver�mektedir. B�ylece kitab� dikkatle okuyup zihninde de�erlendirebilen okuyucunun Sovyet d�zeni �zerine yaz�lm�� reddiyelerden �ok daha anlaml� sonu�lar ��karabilece�i muhakkakt�r.

 

Kitapta yer alan y�zlerce dikkate de�er nottan bi�zim i�in en yararl� oldu�una inand���m k�s�mlar, Kuzey Kafkasya'n�n unutulmaz m�cahidi �mam �a�mil -ki o da �air gibi Da��stanl� bir Avard�r- �zerine olanlard�r. Bu notlarda Da��stan'da �mam �amil'in halen de en m�mtaz bir mevkide yer alarak, ku�ak�tan ku�a�a cihad�n�n manas�n�n aktar�lma�a �al����ld��� g�zden ka�mamaktad�r. Bu durum �lkemizin kimi tarihine yabanc� ayd�nlar�n�n ge�mi�i inkar-k�t�leme gayretlerinin vahameti hususunda hepimizi tekrar uyarmal�d�r.

 

Resul Hamzatov'un �mam �amil ile olan ili�kisi mill� k�klerinden kopmu� bir edebiyat�n oldu�u kadar, �smarlama edebiyat�n da (�smarlayan -hangi i�g�d�yle oldu�u bilinmez- yazar�n kendi olsa bile) dra�matik sonuna ���k tutmaktad�r.

 

"1917 ink�lab�ndan sonra Rusya'da kurulan kom��nist rejimin Kremlin'deki y�neticileri 25 y�l s�reyle Kuzey Kafkasya'y� �arl�k Rusyas� emperyalizmine kar�� savunmu� olan �mam �amil'in kahramanl���n�n dile getirilmesi ba�larda sak�ncas�z g�r�lm��t�. Ancak Lenin'in �l�m�nden sonra yerine ge�en Stalin ve onun i�birlik�isi Beria b�yle d���nmediler. Ancak onlar �mam �amil'i k�t�leme "i�ini" Kuzey Kafkasyal�lar aras�ndan bir kimseye kabul ettirebileceklerinden ��pheliydiler. Bu nedenle bu "i�i" m�sl�man T�rk Azerbaycan'�n Merkez Komitesi Sekreteri olan Bagirov'a vermeyi uygun buldular.

 

"��i" kabul eden Bagirov, S.S.K.P. adl� dergide yazd���� bir yaz� ile (ki bu yaz� daha sonra bir bro��r olarak da yay�mlanm��t�r) �mam �amil'in hi�bir zaman kahraman olmad���n�, O'nun ancak �ngiliz ve T�rkler'in paral� bir casusu oldu�unu anlatma�a �al���yordu.

 

Bagirov'dan sonra Resul Hamzatov �mam �amil'i k�t�leme "g�revine -kendi beyan�na g�re- hi�bir emir almadan kendi kendine talib oldu ve becerikli kalemine sanlarak "�mam" adl� manzumesini yazd� ve 1951 y�l�nda "Tsk-Vlksm" ve "Molodaya Gvard�ya" adl� dergilerde yay�nlatt�. Daha sonra yazd��� bir kitab�na bu �iiri alan Resul Hamzatov bu arada "Stalin" m�kafat�na da mazhar olmu�tu.

 

En b�y�k d��man� olmas�na ra�men �ar I. Nikola �mam �amil i�in bu �iirdeki kadar a��r kelimeler kullanmam��. �ar II. Alexandre ise esir d��en �mam �amil'e �n�ne yak���r bi�imde muamele et�mi� ve �ahs�na sayg�l� olmu�tu. Oysa "bizim" Resul Hamzatov �mam'�n mukaddes �l�m�ne bile "geberdi" demekten ka��nmam��t�. �air, ayn� �iirinde Stalin'in yar�s�n� �ld�rtt�kten sonra kalan yar�s�n� da toptan s�rg�n ettirdi�i, her zaman Avarlar ile kader birli�i etmi�, Kafkasya'n�n savunmas�nda �eyh �a�mil'in g�venilir ve sad�k m�ridleri olarak sava�m�� olan �e�enler i�in "kurtlar", �ngu�lar i�in de "y�lanlar" tabirini kullan�yordu. Yine 1920'lerde Da��s�tan'�n b�t�nl��� i�in harekete ge�en alim Necmeddin'i "g�bekli koyun s�r�leri sahibi ve sahte imamlar�n sonuncusu" olarak g�sterirken, Ruslar i�in de "hem ��retici hem de karde�tirler" demekteydi.

 

Stalin �ld�, Beria'y� da kendileri �ld�rd�ler. Kru��ev iktidara gelince �mam �amil'in itibar�n� iade ettiler. O zaman "bizim" Resul Hamzatov yeniden kollar�n� s�vad� ve "Benim Da��stan�m" adl� kitab�nda �mam �amil aleyhinde yazd�klar�ndan b�y�k pi�manl�k duydu�unu itiraf etti.

 

�imdi Resul Hamzatov'un �zdatelstvo Tsk-Vlksm adl� ve 1952 tarihli eserinden �MAM ba�l�kl� manzumeye ge�ebiliriz(3):

 

***

�MAM

 

�ngilizler ona itina ile bir sar�k sard�lar,

T�rkler de sakal�n� dikkatte k�nalad�lar,

Daha �nemlisi Kur'an'� eline verip

�elikten bir k�l��la ortaya sald�lar.

��te size da�l�lar�n imam� ki,

O Allah'�n yery�z�ndeki vekili.

O ilkin, k�l�c�yla Da��stan evlatlar�n� bi�ti.

Da�l� itaatli de�ildi, �amil'in �n�nde kabahatliydi.

Sonra s�ra Rus evlatlar�ndayd�,

"Dinsizleri kesiniz" diye cihad ilan etti.

Ne getirdi �mam'�n hak ve din k�l�c�?

Ne kazand�rd�, neyi korudu, kimin i�indi bu cihad?

Dumanlarla kaplanm�� avullar�na y�k�nt� ve korku;

Haydutlara bollu�u, hakikatli(!) mollalar�na hilebazl���.

 

Neler korudu onun �ekilmez istibdad�?

Kara perdesi yalan�n, a�l���n ve can korkusunun.

Ekinler i�in yang�nlar, milleti i�in haks�zl�k, cehalet.

Y�lanlara yatak oldu, �e�enistan ormanlar�nda yuvalar.

�l�lere mezar, yaral�lara �l�mden de beter �zd�rablar,

Yavrulara yetimlik, dullara sonsuz iniltiler.

�mam i�in yok yoktu, yetmezdi onyedi kat�rda alt�nlar,

��hreti ve yedi kar�s�...

 

Neyi korudu o �mam'�n kanl� k�l�c�?

Pu�kin'in tatl� ve ayd�nlat�c� na�meleri

Bizim da�l�lara m�yd�?

Yegane dostluk y�llar sonra gelecek,

Milletlere mutluluk, karde� birli�i verecek.

Neyi korudu o �mam'�n idaresi?

Zenginlere vatan topraklar�m toptan ve perakende satmay�,

Da��stan evlatlar�n� sa�a, sola da��tmay�.

�ngiliz ve T�rk'�n araba tekerle�i altmdaki topra�a

Haz�rd� �mam r�tbe ve ��hreti u�runa

Da��stan evlatlar�n�n kanlar�n� kar��t�rma�a.

Ama dolanan at Gunib'in tepesinde topallam��t�.

�htiyar �mam kalbinin g��s�zl���nden �ikayete ba�lam��t�.

�mam affi buldu ama ihtiyarl���ndan de�ildi.

Merhametinden �ar�n sa�lam ip yerine

Esirinin karn�n� tok tutmalar�n� emretmi�ti,

Ko�udan �nce beslenen bir ata benzemi�ti.

O Rus evlatlar�na da�larda k�yan

Da��stan evlatlar�n� at yemi haline koyan

O haindir da�larda �mam unvan�n� ta��yan

Rusya'da �ar ad� ta��yana yak�nd�.

�kisinin de eli milletlerinin kan�yla y�kan�kt�.

Keder ekerlerdi ikisi de, benzerlikleri bundand�.

Sevgili �amil'ine "Can�n istedi�i gibi hareket et

Davetlim, misafirim ve karde�im,

Her zaman saray�mda konu�umsun" derdi.

B�ylece son buldu �mam'�n yirmibe� y�ll�k yalan�,

Gebermek i�in bile O, Da��stan'a d�nmedi.

�e�en kurtlar�yla, y�lan �ngu�lara gerekti cesedi.

�ngilizler g�md� O'nu Arabistan'�n kumlu tepelerine.

 

Sa�d�r hala k�l�c�, sabah�n g�k g�r�lt�s�

Da�lara yay�lm�� u�ultulu bir kuvvet gibi.

Bu kanl� k�l��la benim ayd�nlanm�� da�l�lar�ma

Yine sokulmu� Londra, yine �stanbul gelmi�.

Yeni kay��lar�yla bir g�be�e sar�lm��,

B�y�k koyun s�r�s� sahibinin4 yeni cihad dilemek i�in.

Ama millet ak�lland�, o sahte �mam'lar�n sonuncusuydu.

Da�l�lar biliyorlar, Ruslar hem ��retici, hem karde�tir!

Rus kom�nistiyle y�r�d�, da�l�lar�n �etecileri

Saadet ve dostluk sembol� bayra�� onlar Gunib'e diktiler.

Cihadc�lar yine o pasl� k�l�c� biliyorlar,

Kendilerine bela olmas� i�in.

B�y�k dostlukla mutlu zamana geldik.

Topra��m�za k�l�� kald�ran dayak yiyecek;

Diyor �imdi benim Da��stan�m'�n evlatlar�,

Bunu bizim Rusya, bunu b�t�n insanlar bilecek.

***

 

�mam �amil hakk�nda b�ylesi bir �iir yazma c�r'etini g�steren soyda�tan da yak�n� boyda�� �aire duydu�unuz k�t� duygular� tahmin edeblliyorum. Ancak bu sat�rlar� yazarken eli titrememi� olan �air 1961 y�l�nda yazd��� bir ba�ka �iirle �mam �amil'in ruhundan �z�r diliyor ve kendini asla affetmeyece�ini s�yl�yordu. �iirle s�rd��� karalar� yine �iirle a�artma�a �al���yordu bir bak�ma.

 

"Benim Da��stan�m" kitab�nda bu konuda adeta kendini mahkemeye ��karan Resul Hamzatov'un bu konudaki beyanlar� �ok �nemli noktalarda bilgi ver�mekte ve ideolojinin koyu g�lgesi alt�nda "eser" vermenin yazar� "nereye" g�t�rebilece�i hususunda yol g�stermektedir.

***

 

��AM�L'E DOKUNMA! DOKUNURSAN �LENE DEK YAKANI BIRAKMAZ�

 

"�imdi an�msamak bile istemedi�im bir i� yapt�m ben gen�li�imde. Dostlar�m bunun �zerine bana �ok s�v�p sayd�lar; t�m bu s�vg�ler benim i�in bir ceza oldu. Ama as�l b�y�k cezay� ben i�imde ta��yo�rum ve bundan daha a��r bir cezay� bana hi� kimse veremez.

 

BABAM DERD� K�: E�er yak���ks�z, e�er utan� verici bir i� yapt�ysan nice dua etsen, bo�, olan olmu��tur, yapt���n� geri �eviremezsin.

 

BABAM Y�NE DERD� K�: Utan� verici bir i� yapan ve aradan birka� y�l ge�tikten sonra pi�man olmaya ba�layan ki�i, borcunu dola��mdan kalkm�� ge�mez parayla �demek isteyen adama benzer.

 

VE BABAM Y�NE DERD� K�: E�er sen k�t�l��e izin vermi�, "var git kime ne edersen et" demi�sen ve onu bulundu�u yerden ��kar�p �zg�rl���ne kavu�turmu�san, k�t�l���n daha �nce oturdu�u yeri d�vmekte ne yarar var?

�k�zleri ka��rm��lar, sen ah�r�n kap�s�na a��r kilitler as�yorsun, anlam� var m�?

B�t�n bunlar b�yle. Ve kavga bitti mi, art�k yumruk sallan�lmaz, bunu da biliyorum. Ama okurlar zaman zaman yaz�p an�msat�yorlar, yaram� de�iyor�lar. Sanki pencereme k���k k���k ta�lar at�p,

-Hey, Resul Hamzatov- diyorlar, -pencereye ��k! ��k ve bize, okurlar�na anlat: b�t�n, bunlar nas�l ve ni�in oldu?

-Ne anlatay�m size okurlar?

Bedeninin herhangi bir yerine saplanan oku �ekip ��karabilirsin, ama ya y�re�ine saplanan ok?

-�yleyse biz anlatal�m sana 1951 y�l�nda yazd���n bir �iirde �amil'e kara �al�yordun. 1961 y�l�nda yazd���n bir �iirde ise ayn� �amil'i g�klere ��kart�yordun. Her iki �iirin de alt�nda ayn� imza vard�: Resul Hamzatov. �imdi biz bir�eyi ��renmek istiyoruz: Bu Resullerin ikisi de ayn� Resul m�? Ve biz hangi Resul'e inanaca��z?

Sevgili okurum, ya��n� bilmiyorum, belki �ok gen�sin. Ama ya�am�nda hi� a�mak zorunda kald���n s�n�rlar, g�� d�nemler oldu mu? Benim oldu. Duygu�lar�m� iyice anlamadan sevmi�tim bir kez. Sonra da pi�man olmu�tum.

Darac�k bir sokakla birbirinden ayr�lm��, pencereleri kar�� kar��ya evler vard�r, ��te kom�ular pencerelerine ��k�p birbirlerine s�vmeye, birbirlerini su�lamaya ba�lad�lar. Ya�l� kom�u gen� kom�uyu, gen� kom�u ya�l� kom�uyu su�luyor. Ben bu s�v��en kom�ulara benziyorum, ama her iki pencerede du�ran da benim. Yaln�z pencerelerin birinde gencim, �tekinde �imdi oldu�um gibiyim.

Zaman g�zlerimi kama�t�rd�, t�pk� g�zel bir k�z�n aptal bir delikanl�n�n g�zlerini kama�t�rmas� gibi. G�vey geline bakar gibi bak�yordum her�eye, en k���k bir eksikli�i bile ayr�msayamadan.

Ciddi konu�acak olursak, zaman�n bir g�lgesiydim diyebilirim. Bilinen s�zd�r; De�nek niceyse, g�lgesi de oncad�r. Bir ara, �amil'in bir �ngiliz-T�rk ajan� oldu�u ve halklar aras�nda d��manca k��k�rtmalar yapt��� resmen kabul edilmi�ti. Ben de bu sav�n ile�ri s�r�ld��� eve, bu evin sahibine inanm�� ve �amil'in i�y�z�n�(!) dile getiren o �iiri yazm��t�m.

 

�imdi, beni avutmak i�in olacak, zaman zaman ��yle diyor dostlar�m bana:

-Kula��m�za �al�nd���na g�re sen bu �iirii sipari� �ze�rine yazm��s�n, zorlam��lar seni b�yle bir �iir yazma��a.

Do�ru de�il bu! Hi� kimseden bask� g�rmedim, hi� kimse zorlamad� beni. Kendim, isteyerek yazd�m o �iiri ve kendi elimle g�t�rd�m yaz� kuruluna. Arap�a tek bir s�zc�k bilmedi�i halde Kur'an'� sat�r sat�r bellekten okuyan, dolay�s�yla okudu�undan hi�bir �ey anlamayan, ama yine de tatl� bir heyecan, bir kendinden ge�i�, co�kunluk duyan ki�ilere benziyordum o s�ralar.

Zaman�n bir g�lgesiydim ve ozan�n bir g�lge olam�yaca��n�, ozan�n k���k m� yoksa g�ne�ten bile b��y�k m� oldu�una bakmaks�z�n her zaman bir ate� oldu�unu, bir ���k kayna�� oldu�unu bilmiyordum. I��k g�lge vermez, ���k yaln�zca ���k verir.

Bunu san�r�m olduk�a ge� anlad�m. Ama neylersiniz, elmalar bile t�r t�r oluyor. Bir t�r elma �abu�cak k�zar�yor, g�z dolduruyor, bir t�r elma ise an�cak g�z�n olgunla��yor. Ben, anla��lan, g�z�n olgunla�anlar t�r�ndenim.

��te b�yle...

Yarama gelince, onu hep i�imde ta��yorum.

 

���R

Yine o eski, o iyile�memi� yara

Y�re�imi yak�yor,

Dedemin bir masal�yd� O.

Ta �ocuklu�umdan bilirim

Onun �st�ne ne s�ylenmi�se k�ylerimizde.

Bir masald� O, ya�amla i�ice ge�mi�

Kulak kesilirdim her dinleyi�imde

Ve g�n kavu�urken k�zaran bulutlar bana

Onun komutas�ndaki sava���lar gibi gelirdi.

Da�lar�n t�rk�s�yd� O, annemin de s�yledi�i

Hi� unutamad���m �ocuklu�umdan beri

O tertemiz g�zlerindeki p�r�l p�r�l ya�lar

Kuytu ormanlar�n �i�leriydi sanki.

Bir resmi as�l�yd� evimizde, asker giysili

Seyreder dururdu �ylece bizi

Solakt�, sol elinde tutard� k�l�c�n�

Sa� yan�nda as�l�yd� t�fe�i.

An�ms�yorum, bu koca sava���yd�

�ki a�abeyimi cepheye u�urlayan

Ve izleyen tank yap�ls�n diye bac�m�n

Bileziklerini veri�ini, as�l� oldu�u duvardan.

�l�m�nden az �nce babam

Bir destan yazm��t� Onun �zerine

Ama yaz�k! Kara �al�nd� kahramana

S�ylentiler ��kar�ld� arkas�ndan.

Bu beklenmeyen ac� olmasayd�

Belki ya��yor olacakt� babam

Ve ne yaz�k, ben de kat�ld�m bu kara �al�c�lar korosuna,

D���n�lmeden bestelenivermi� k�t� bir �ark�yla.

�eyrek y�zy�l boyunca atalar�m�z

Elde k�l�� yere serdiler d��man�

Oysa ben �a��r�p �ocuk�a bir �iirde

D��man�n adam� diye g�sterdim kahraman�.

Geceleri her yerde onun ayak sesleri

I���� s�nd�rd�m m� pencerede g�r�nen O

Ahulgo'nun yi�it savunucusu oluyor kimi kez

Gunib'li bir ihtiyar ya da, giriyor i�eri.

"�ok sava�lar ya�ad�m" diyor, "�ok kan�m akt�

Tam ondokuz kez yaraland�m

Yirminci yaray� sen a�t�n bana

Sen a�t�n a�z� s�t kokan �ocuk."

"Han�er yaralar� ald�m, kur�un yaralar� ald�m

Ama senin a�t���n yara �ok daha b�y�k ac� verdi

�lk kez bir Da�l�'dan yara ald�m

Bundan daha b�y�k a�a��lanma yoktur bir Da�l� i�in."

"Gazalar�m� bug�n belki hafife al�yorsun

Ama bu, da�lar bu gazalarla savunuldu.

Ben de g�r�yorum, silah�m olduk�a eskimi�

Ama �zg�rl�k da�lara bu han�erin ucundan geldi."

"Durup dinlenmeksizin sava�t�m o da�l� inad�mla

��lenler, keyif meclisleri nedir bilmedim

Ozanlara kam��y� �ald���m da oldu

A��klara ac�mas�z davrand���m da."

"Onlara sert davran�rken yan�l�yordum belki

Gem vuramazken �fkeme belki haks�zd�m

Ama senin gibi kara�al�c�lar� g�rd�m m�

Ho�g�r�l� olamad�m diye kendimi k�nam�yorum..."

Sabaha dek b�ylece oturuyor, sitemle bak�yor bana: Oday� dolduran geceyar�s� karanl��� da olsa K�nal� sakal�n� g�r�yorum, g�rkemli Papa��n�n �zerinde s�ks�k� sar���.

Ne yan�t vereyim Ona ve sana ey halk�m

Su�um ba���lanacak gibi de�il ki...

Ayr� yol tutmu�tu Naib de �nderinden

Toy de�il �stelik s�nanm�� bir askerdi �stelik Hac� Murat.

Ayr� yol tuttu ve batakl�kta bo�uldu

B�ylece de haketti�i cezay� buldu.

 

...�mam'a geri mi d�nsem acaba? G�l�n� bir istek.

Ne yol o yol �imdi, ne de zaman o zaman.

Bu d���ncesiz davran���mdan dolay�

Her gece utan� i�inde k�vrand�m durdum

�mam'dan beni ba���lamas�n� diliyorum.

Ama batakl��a d��mek de istemiyorum.

�mam �z�r kabul etmiyor ama.

Aldatt�m ��nk� onu, beni ba���lamayacakt�r.

Toy bir ozan�n kara�al�c� dizelerini

Yazaca��n� k�l��la yazan ki�i unutmayacakt�r.

Unutmas�n... Ama sen, ��ld�ras�ya sevdi�im �lkem

Ve sen halk�m, siz ba���lay�n su�umu

Do�du�um toprak, bir anan�n o�lunu

Ba���lamas� gibi ba���la ozan�.

  ***

O eski �iirim i�in Da��stanl�lar beni ba���lad�lar m�, �amil'in g�lgesi beni ba���lad� m� bilmiyorum, ama ben kendi kendimi hi�bir zaman ba���lam�yaca��m.

 

BABAM DERD� K�:

-�amil'e dokunma! Dokunursan �lene dek yakan� b�rakmaz.

Hakl�ym��s�n baba.

 ***

Resul Hamzatov'un �eyh �amil hakk�nda kara�al�c� 1951'de yazd��� �iirinden duydu�u pi�manl�kla kaleme ald��� "�z�r dilek�esi" b�yle.

Biraz durup d���nd�kten sonra Resul Hamza�tov'un kendi vicdan� ve milleti huzurunda d��t��� bu utan� verici m��k�l vaziyetin nedenlerini ele alal�m. Buradan hareketle ideolojiye g�re y�nlendi�rilen bir �iirin ideolojik de�i�imlerin zorlamas�yla �airi k�sa bir s�rede nas�l bitirdi�i yolunda ��kar�mlar�m�z olacakt�r.

 

Resul Hamzatov'un deyimiyle "resmen" Stalin d�neminde �mam �amil'in bir �ngiliz-Osmanl� ajan� oldu��u iddia edilerek, bu iddia ger�ekmi�cesine her t�r kitap ve ansiklopedilere konulmu�tu. Dolay�s�yla �mam �amil'in Rus �arl�k ordular�na kar�� cihad� da resmen mahkum ediliyordu. Stalin d�neminin yayg�n Rusla�t�rma politikas�, her�eyi Rus objektifinden de�erlendirme �abas� g�z�n�ne al�n�rsa bu�nu Ruslar y�n�nden normal kar��lamak gerekir. Anormal olan husus kendisi de �mam �amil'in bo�yundan olan Resul Hamzatov'un nas�l olup da �air babas�n�n uyar�lar�na ve halk�n�n y�re�ine ters d��erek �ylesi bir s�vg� �iirini yazabildi�idir. ��te bu noktada "hakim ideoloji"ye �irin g�r�nme i�g�d�s� ve �artlanmasm�n yatt��� inkar edilemez, ki Resul Hamzatov bu i�in kendisine sipari� edilmedi�im bildirse bile. ��nk� insanlar�n ruh� yap�s�nda zorlay��c� bask�lardan ziyade �uuralt�na y�nelik psikolojik y�nlendirmelerin daha etkili oldu�u bilinen bir ger��ektir. Burada maksad�m�z kendi boyda�lar� taraf�ndan iyice s�k��t�r�ld��� anla��lan Resul Hamzatov'u g�yab�nda mahkum etmek de�ildir. Zaten o Da�l� haysiyetine yak���r bir �ekilde kendi hakk�ndaki h�km� kendi verebilme yi�itli�ini g�stermi� bulunuyor. Ayr�ca �u noktay� da vurgulamak gere�kiyor kan�s�nday�m: �airin belirtti�ine g�re �mam �amil hakk�ndaki bir d�nemin "resm�" su�lamalar� Da��stan halk� �zerinde hi�bir tesir yapamad��� gibi aksine, �mam hakk�ndaki olumsuz flkirlere kar�� kendini g�sterebilen bir muhalefet dahi olu�mu��tur. �aire, "B�t�n bunlar nas�l ve ni�in oldu?" diye hesap soran da bu muhalefet olsa gerektir.

 

Stalin'den sonra i�ba��na gelen Kru��ev d�neminde Stalin d�neminin pek�ok karar� tashihe u�ruyor ve bilhassa mill� konulardaki Rusla�t�rma siyaseti k�s�men de olsa yumu�at�l�yordu. Mesela, 2. D�nya Sa�va�� esnas�nda toptan sava� su�lusu ilan edilerek 2 Kas�m 1943'de yurtlar�ndan ��kart�lan Kara�ay-Balkar T�rkleri ve 23 �ubat 1944'te ayn� muameleye maruz kalan �e�en-�ngu�lann vatanlar�na d�nme haklar� iade ediliyor ve bu i�lem Kru��ev taraf�ndan Sovyetler Birli�i Kom�nist Partisi'nin XX. Kongresi'nde yap�lan konu�mas�yla insan� olmayan bir hareket olarak tarif ediliyor ve Sovyet Devleti'nin uygulad��� Lenin mill� siyaseti prensiplerinin kaba�ca bir ihlali diye k�nan�yordu.

 

Bu ortamda yapt��� vicdan muhasebesi Resul Hamzatov'u Stalin devresinde "kabaca Rusla�t�rma" politikas�na uygun d��en eserlerini g�zden ge�irme�e sevk etmi�tir diyebiliriz. Takdire de�en bir �ey varsa o da Resul Hamzatov'un yapt��� �zele�tiriden sonra atalar�n�n ve halk�n�n g�sterdi�i mill� y�nde kalemine yol vermesidir. B�ylece O, eserlerinde Da��stan'�n h�r havas�n�, Da�l�'n�n zalimlere e�ilmeyen "papakl�" ba��n� unutmamak �zere yeniden do�u�yordu. Cengiz Aytmatov'un deyimiyle b�ylece k���k Da��stan'�n s�n�rlar�n� a�arak '�e�itli memleketlerin geni� okuyucu kitleleri aras�nda tan�nan, e�i bulun�maz, son derece milliyet�i bir �air' konumuna ula���yordu.

 

Resul Hamzatov �eyh �amil'den af dile�ini sadece bir �iirden ibaret bir dilek�e halinde b�rakmam��t�r. "Benim Da��stan�m" kitab�nda �eyh �amil'in ���tlerini, hayat�ndan b�l�mleri yeni nesillere anlatma g�revini de ba�ar�yla s�rd�rmektedir. Ayr� bir yaz��da bu konuyu ele almak �zere Resul Hamzatov'a 'ke�ke o menfur �iirini yazmasayd�n da �mam �amil�in ruhunu  incitmeseydin!' demekten yine de kendimi alam�yorum.

------------------------

(*) Rasul Hamzatov : Da��stan'�n b�y�k halk �airi Rasul Hamzatov 8 Eyl�l 1923 tarihinde Da��stan'�n Hunzah b�lgesinde Tsada k�y�nde do�du. 1943 y�l�nda SSCB Yazarlar Birli�i �yeli�ine se�ildi. Hamzatov'un ilk kitab� da yine 1943 y�l�nda Avar dilinde yay�nlanm��t�r. 1950 y�l�ndan itibaren de uzun s�re Da��stan Yazarlar Birli�i Ba�kan� olarak g�rev yapt�.

Rus ve Avar dillerinde kaleme ald��� �iir ve nesirlerden olu�an bir�ok kitab� var. �iirlerinden baz�lar� ve Benim Da��stan�m an�-s�yle�i t�r�ndeki kitab� Mazlum Beyhan taraf�ndan T�rkiye T�rk�esine �evrildi.

�airin �iirlerinden baz�lar� Raymond Paus, Yuri Antonovi, Aleksandr Pahmutov gibi �nl� kompozit�rler bestelenmi�tir.

Rasul Hamzatov'un do�umun 80. y�ld�n�m� ve 81. ya��na girmesi  dolay�s�yla 10 Eyl�l 2003 tarihinde kutlamalar yap�ld�. Da��stan yetkililerinden Magomed �sayev, "Rasul bizim bir tanemiz, b�lge insanlar� onun j�bilesinin en g�zel �ekilde ger�ekle�mesi i�in elinden gelen her �eyi yapacakt�r" demi�ti. Hamzatov'un do�du�u ev olan halk �airi babas� Hamzat Tsadas'�n m�ze evi de bu y�ld�n�m� vesilesi ile restore edildi. 

Rasul Hamzatov, 2.11.2003 tarihinde Moskova Merkez Hastanesi�nde hayat�n�  kaybetti. Uluslararas� Yazarlar Birli�i Ba�kan� �ovkat Niyazi, Da��stan'�n �nl� �airi Rasul Hamzatov'un 2 Kas�m 2003 g�n�  saat 13:30'da tedavisi i�in yatmakta oldu�u Moskova Merkez Hastanesi'nde hayata g�zlerini kapad���n� a��klad�.

B�t�n d�nyada Kafkasyal� olmaktan gurur duydu�unu her zaman dile getiren �nl� yazar�n cenazesi 3.11.2003 tarihinde Rusya Federasyonu Devlet Ba�kan� Putin'in de kat�ld��� b�y�k bir t�renle Da��stan'da defnedildi.

--------------

D�PNOTLAR :

(l) Yazar�n Dr. O�uz Kara�ay m�stear ad�yla yazd��� bu yaz� 'Hamzatov ve San'atta �deolojinin T�keni�i' ba�l��� ile T�rk Edebiyat� Dergisi'nin 160. say�s�nda yay�nlanm��t�r. Bu yaz� Sovyetler Birli�i'nin ilim ve k�lt�r �evrelerindeki �eyh �amil de�erlendirmelerinin ideolojinin etkisiyle ne kadar de�i�ik y�nlere kayd�r�ld���n� ortaya koymaktad�r.

 

(2) Edige K�r�mal, "Benim Da��stan�m", Dergi, 51. Say�, M�nih 1968.

 

(3) Beksultan Bat�rhan, "�ki Ayr� Duyu� ve Davran���n Sahibi Da��stanl� �air: Resul Hamzatov", Kuzey Kafkasya Dergisi, �stanbul 1975.

 

(4) �eyh Necmeddin Hosatli kastedilmektedir.

 

 

 

1
Hosted by www.Geocities.ws