" KOPAR' DI   Z�NC�RLER�N�  G�LSARI "

 

- Bir Film De�erlendirmesi -

 

                "Kopar Zincirlerini G�lsar�" �nl� K�rg�z T�rk Yazar� Cengiz Aytmatov'un uzun hikayeleri aras�nda dikkati �eken bir eseriydi. Aytmatov'un bu g�zel hikayesinden yola ��karak haz�rlanan ve Kazak T�rkleri'nden bir ekibin �ekti�i film  �lkemizde de g�sterime sunuldu. 2. D�nya Sava��'n�n bitiminden yirmi y�l kadar sonras�n�n so�uk bir k�� ak�am� bir ya�lanm�� ar�k at ile bir ihtiyar adam�n d��e kalka y�r�d�kleri bir yolda ba�layan film geriye d�n��ler �eklinde kurgulanm��. Bu anlat�m tarz�n�n tersine kronolojil bir seyirle konuyu �zetleyip m�him g�rd���m�z hususlarda  "bir �ift kelam" etmeyi tercih ettik.

 

                2. d�nya Sava�� bittikten sonra  "bir sava� gazisi" olarak yurduna d�nen bir K�rg�z olan Tanabay obas�nda demircili�e ba�lam��t�r. ancak yerel "parti" te�kilat� karar�yla bir s�re sonra oban�n at s�r�s�  (=y�lk�) �obanl��� ile g�revlendirilir. T�m soyda�lar� gibi at�n ve at��l���n yabanc�s� olmayan Tanabay usta bir y�lk� �oban� (=e�iticisi) olur.Bu arada G�lsar� ad�n� verdi�i bir tay� yeti�tirerek al�ml� bir ayg�r haline getirmeyi de ba�ar�r.

 

                Bu arada G�lsar� oban�n geleneksel o�lak kapma yar���n� da y�renin t�m �nl� atlar�n� geride b�rakarak Tanabay'a kazand�rm��t�r. B�ylece G�lsar� art�k iyice �nlenmi�tir; ancak bu giderek artan �n Tanabay'� dramatik bir ayr�l�kla kar�� kar��ya b�rak�r. Sonunda Tanabay'�n G�lsar�'s�  yerel "parti" ba�kan�n�n olacakt�r; ��nk� obadaki her�ey, s�zde halk�n olmakla beraber "parti"ye ve a��kcas� "parti yetkilileri"ne aittir. Ancak G�lsar� defalarca obas�na ka�arak y�lk�s�na ve Tanabay'a d�ner. Nihayet -Anadolu'da "�r�k" denilen tarzda - ayaklar� zincirlerle ba�lanan G�lsar� yine de obas�na d�nmekten engellenemez. Tanabay'dan, obas�ndan , h�rriyetinden kopart�lamaz. Zincirlerine ra�men obaya d�nen G�lsar�j'n�n ayaklar�na prangalar�n a�t��� yaralar� g�ren Tanabay'�n y�re�inde de �yle yaralar a��l�r...Ancak ' y�neticilere ba�kald�rmak ne b�y�k bir su�tur!.. Dolay�s�yla G�lsar� tekrar "parti yetkilisi"n,n ah�r�na g�t�r�l�r ve uslanmas� i�in o al�ml� ayg�r "i�di�" edilir.��di� edildikten sonra G�lsar�'n�n peri�an halini g�ren Tanabay kahrolur. Art�k y�lk� terbiyecili�ini de b�rakm�� olan Tanabay o h�rsla s���nd��� demirci oca��nda eline ald��� balyozla �rs� d�ver de d�ver; g�r�n�rde d�vd��� tavlanm�� demirdir, ancak balyozun hedefi ba�ka �eylerdir ger�ekte, b�ylece Aytmatov da Tanabay'�n eline verdi�i balyozla pek �ok �eyin kafas�na  balyozlar indirmektedir. ��di� edilmi� G�lsar� bir daha zincirlerini koparma�a te�ebb�s etmez; o art�k '�slah' edilmi�tir.

 

                ...Y�llar sonra ya�land��� i�in �aptan d��en G�lsar�, obas�na geri g�nderilir. Art�k ya�l� bir adam haline gelen Tanabay'�n at arabas�n�n 'baytal' beygiridir. Tanabay G�lsar�'s�na kavu�tu�u i�in yine de mutludur; ��nk� ellerinde b�y�tt��� , nice yollar� ve y�llar� beraber t�ketti�i sevgili at�na kavu�mu�tur. Vars�n ikisinin de belleri b�k�lm�� olsun; y�rekleri yine de o eski y�reklerdir.

 

                Ancak G�lsar� art�k yollar�n sonundad�r. Bir k�� ak�am�, uzun bir yoldan d�nerken son takati de t�kenir, ayakta g��l�kle durabilmektedir. Tanabay G�lsar�'n�n ko�umlar�n� ��zer; gemini, kolanlar�n� gev�etir, ��kar�r. G�lsar� yere y�k�l�verir. Bir ate� yakan Tanabay, s�rt�ndaki paltoyu ( ki sava�taki kaputudur ) da G�lsar�'ya sarar. Yollar�n sonunda veya sonuncusunun ba��nda olan G�lsar�'ya sadece birka� kelimecik s�yleyebilecek g�c� bulabilir Tanabay ancak: "Elveda dostum...Elveda biricik dostum!...

 

                Filmde senaryonun ana ekseni b�yle.Bu ana eksen etraf�nda baz� �arpraz ili�kiler filmde bir �e�ni olmaktan �te gitmiyor; bunun da �zellikle b�yle yap�ld��� kan�s�nday�z.

 

* * *

                Bu yal�n konu usta bir sinema diliyle anlat�larak seyircinin ilgisi diri tutuluyor. Y�netmenin bunu ba�ar�rken kulland��� baz� y�ntemler - �zellikle T�rkiye sinema seyircisi i�in - olduk�a ilgin�. Kameran�n baz� sahnelerde ba�d�nd�r�ce bir h�za ula�mas� filmin izlenmesinig��le�tiriyor; kameran�n farkl� d�zlemlerde ustaca kullan�lmas� ise �vg�ye ve kayda de�er bir husus kameraman taraf�ndan renk efektlerinin de yard�m�yla beyazperde de olu�turulan tablolar usta bir ressam elinden��km�� zann� veriyor. Ayr�ca �nl� K�rg�z T�rk'� romanc� Cengiz Aytmatov'un filme konu te�kil eden hikayesinin, zorun ba�ar�larak iyi bir senaryo haline getirildi�ini eseri okumu� olan seyirciler teslim edecektir.

 

* * *

                Konunun �nemli k�sm�n�n cereyan etti�i 1945-1950 y�llar�nda Sovyet y�netimindeki K�rg�z obalar�n�n ya�ay���n� yans�tan sahneler 'bakir' bir T�rk K�lt�r�n�n �rnekleri olarak g�r�l�yordu. Oba g���, harman, ata e�er vurulma t�reni, o�lak yar��� gibi sahnelerde 'kom�nist kolhoz' ( =kollektif �iftlik ) y�netimindeki yaylalarda ne kadar etkili -daha do�rusu etkisiz- olundu�una dair veriler pek �oktu. Ayn� sahnelerde bunun yan�nda Anadolu T�rkl��� ile kolayca kurulabilecek paralellikler de farkedebilenler i�in ne kadar �oktu.

 

                ��di� edilen G�lsar�'y� g�r�nce Tanabay'�n ortaya koydu�u muhalefetten harketle sisteme ili�kin sorgulay�c� ve hatta mahkum edici soyutlamalar yapmak bir zorlama olmayacakt�r.

 

                Filmin en �zenle �ekilen sahnelerinden biri olan "o�lak yar���" ise ba�l� ba��na bir destan gibidir. Filmin alt yaz�lar�n� yazanlar yar���n ba��ndaki dua t�renine "Omin T�reni" ad�n� yak��t�rm��larsa da yar����lar�n dua sonundaki "Amin"leri kulaklardan gizlenemiyordu.Yar��� G�lsar� ve Tanabay kazand�ktan sonra perdeye d��en bir te�ekk�r ise yorum gerektirmeyecek kadar a��kt�: " Bizlere bu gelenekleri miras b�rakt���n�z i�in minnettar�z ey ecdad�m�z!..."

 

                Ne diyelim?..Bizim de ��yle deme�e hakk�m�z var m� acaba:

 

                "Eline sa�l�k b�yle bir eseri yazd���n i�in ey Cengiz Aytmatov; kalemine kuvvet!..Ve ceddinize rahmet ey filmin g�r�nen ve g�r�nmeyen kahramanlar�, ceddinize rahmet; ki bizim de ecdad�m�zd�r onlar!...

 

-----------------------------------

 

(*)  Dr. Hayati Bice'nin bu film ele�tirisi yaz�s� Terc�man gazetesinin 3 Nisan 1987  tarihli say�s�n�n K�lt�r-Sanat sayfas�nda mahlas� olan  O�uz Kara�ay imzas� ile yay�nlanm��t�r.

1
Hosted by www.Geocities.ws