พระอภิธรรม เป็นพระธรรมเทศนาที่พระพุทธองค์ทรงแสดงเรื่องของปรมัตถธรรมล้วน ๆ โดยไม่มีบัญญัติธรรมเข้ามาเกี่ยวข้อง

ปรมัตถธรรม คือ ธรรมที่ประเสริฐยิ่ง เป็นธรรมที่เป็นความจริงแท้แน่นอนอันได้แก่ จิต เจตสิก รูป และนิพพาน หรือที่เรียกย่อ ๆ ว่า จิ. เจ. รุ. นิ.

มนุษย์และสัตว์ทั้งหลายในจักวาลนี้ ล้วนเกิดจากการประชุมกันของสภาวธรรม ๓ ประการ คือ จิต เจตสิก และรูป ที่มีการ เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไปอย่างรวดเร็วอยู่ตลอดเวลา ไม่มีส่วนไหนเลยที่เป็นตัวตนของเรา มีแต่การเกิดดับของนามธรรม (จิต + เจตสิก ) และการเกิดดับของรูปธรรม (รูป ) ซึ่งวนเวียนอยู่ในความเกิด แก่ เจ็บ ตาย โดยอาศัยสาเหตุ อาศัยปัจจัยอุดหนุนซึ่งกันและกัน เกิดขึ้นแล้วก็ดับไป เกิดขึ้นใหม่แล้วก็ดับไปอีก มีสภาพเกิดดับอยู่เช่นนี้ตลอดเวลานานแสนนานไม่รู้กี่แสนชาติ กี่ล้านชาติมาแล้ว ที่สืบต่อกันอยู่เช่นนี้โดยไม่รู้จักจบจักสิ้น แม้ใครจะรู้หรือไม่รู้ก็ตาม สภาวะธรรมทั้ง ๓ นี้ ก็ทำงานอยู่เช่นนี้โดยไม่มีเวลาหยุดพักเลย สภาวะธรรมหรือธรรมชาติเหล่านี้ มิใช่เกิดขึ้นจากพระผู้เป็นเจ้า พระพรหม พระอินทร์ หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ใด ๆ เป็นผู้บันดาล หรือเป็นผู้สร้างทั้งสิ้น แต่สภาวะธรรมเหล่านี้เป็นผลอันเกิดมาจากเหตุ คือ กิเลสนั่นเองที่เป็นผู้สร้าง
นิพพาน เป็นธรรมชาติที่พ้นจากกิเลส เมื่อปรินิพพานแล้ว จิต + เจตสิกและรูป ก็จะหยุดการสืบต่อและดับลงโดยสิ้นเชิงตลอดไป.