(EAKS)

EĞİTİMDE  AYRIMCILIĞA KARŞI  SÖZLEŞME

Düzenleyen: Ömer AKGÜL

Eğitimde ayrımcılığın kaldırılmasını amaçlayan sözleşme, Birleşmiş Milletler Eğitim ve Kültür Örgütü (UNESCO ) bünyesinde akdedilmiştir. UNESCO, Birleşmiş Milletlerin eğitim ve kültür konularıyla ilgilenen uzman bir kuruluşudur. 1946 yılında kurulmuştur. 

Amacı:

“Adaletin, hukuk düzeninin ve Birleşmiş Milletler Anlaşmasıyla ırk, cinsiyet, dil ve din ayrımı gözetilmeksizin tüm dünya halkları için tanınmış olan insan hakları ve temel özgürlüklerin evrensel olarak saygı görmesini geliştirmek için eğitim, bilim ve kültür yoluyla uluslararasında işbirliğini özendirerek barış ve güvenliğe katkıda bulunmaktır.”

UNESCO , eğitim, bilim ve kültürün gelişmesinde karşılaşılan karmaşık sorunların üstesinden gelmek amacıyla çeşitli eylem biçimlerini içeren programların yürütülmesi yanında, insan haklarına ilişkin çeşitli sözleşme ve tavsiye kararları almıştır.[1]

Bunlar arasında “Eğitimde Ayrımcılığa Karşı Sözleşme” önemli bir anlaşmadır. UNESCO  tarafından 14 Aralık 1960'da benimsenmiş ve 22 Mayıs 1962'de yürürlüğe girmiştir. Türkiye bu Sözleşmeyi henüz imzalamamıştır.(*)

Başlangıç

14 Kasım-15 Aralık 1960 tarihleri arasında onbirinci oturumda Paris’te toplanan BM Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü,

İnsan Hakları Evrensel Bildirgesinin ayrımcılığı yadsıyarak herkesin eğitim hakkını ilan ettiğini anımsayarak,

Eğitimde ayrımcılığın bu Bildirgede dile getirilen hakların çiğnenmesi olduğunu göz önüne alarak,

BM Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütünün Anayasasında belirtildiği gibi, insan haklarına evrensel saygının daha da geliştirilip eğitimde fırsat eşitliğinin tanınması için uluslararasında işbirliğini amaçladığını göz önüne alarak,

Sonuç olarak, BM Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütünün, ulusal eğitim sistemlerinin çeşitliliğine saygı duymakla birlikte, ödevinin salt eğitimde ayrımcılık biçimlerinin yasaklanması olmayıp aynı zamanda eğitimde herkes için fırsat ve davranış eşitliğini geliştirmek olduğunu bilerek,

Bu oturum gündeminin 17.1.4 Maddesini oluşturan eğitimde ayrımcılığın çeşitli yönlerine ilişkin önerileri göz önüne alarak,

Onuncu oturumunda, bu sorunun üye devletlere tavsiyelerin yanı sıra uluslararası bir sözleşme konusu yapılması gerektiğine karar vererek,

1960 Aralığının ondördüncü günü bu sözleşmeyi benimsemiştir:

Madde–1. 1. Bu sözleşmenin amacı bakımından ayrımcılık terimi; ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal ya da başka bir görüş, ulusal ya da toplumsal köken, ekonomik koşul ya da doğuş temeli üzerinde eğitimde davranış eşitliğini kaldırmak ya da bozmak amacı ya da sonucuyla ve özellikle,

Herhangi bir kişi ya da grubu herhangi bir tür ya da düzeyde eğitim görmekten yoksun bırakmak;

b. Herhangi bir kişi ya da grubu, düşük standartlı bir eğitimle sınırlamak;

c. Bu sözleşmenin 2. maddesinin hükümleri saklı kalmak üzere kişiler ya da gruplar için ayrı eğitim sistemleri ya da kurumları kurmak ya da sürdürmek; ya da

d. Herhangi bir kişi ya da gruba, insan onuruyla bağdaşmaz koşullar uygulamak;

üzere yapılan herhangi bir ayırım, dışlama, sınırlama ya da yeğlemeyi içerir.

Madde–2. Bir devlette izin verildiğinde;

a. Eğitimden eşit yararlanma olanağı, aynı düzeyde öğretim elemanı ve aynı nitelikte okul bina ve donanımı sağlamak ve aynı ya da eşdeğerde ders görme fırsatı sunmak koşuluyla, iki ayrı cinsten öğrenciler için ayrı eğitim sistem ve kurumlarının kurulması ya da sürdürülmesi;

b. Katılma ya da yazılmanın isteğe bağlı olması ve sağlanan eğitimin yetkili makamlar tarafından aynı düzeydeki eğitim için konulabilecek ya da onaylanacak standartlara uyması koşuluyla öğrencilerin ana babaları ya da yasal vasilerinin isteklerine uygun bir eğitim vermek üzere din ve dil gerekçeleriyle ayrı eğitim sistem ve kurumlarının kurulması ya da sürdürülmesi;

c. Herhangi bir grubun dışlanmasını değil, kamu makamlarınca sağlananlara ek eğitim kolaylıkları sağlamayı amaçlaması ve bu amaç uyarınca çalışması ve sağlanan eğitimin yetkili makamlar tarafından aynı düzeydeki eğitim için konulabilecek ya da onaylanacak standartlara uyması koşuluyla özel eğitim kurumlarının kurulması ya da sürdürülmesi;

bu sözleşmenin 1. maddesinin anlamı bakımından bir ayrımcılık uygulaması sayılmaz.

Madde–3. Bu sözleşmenin anlamı çerçevesinde ayrımcılığı kaldırmak ya da önlemek için, Sözleşmeci Taraflar;

a. Eğitimde ayrımcılık içeren her türlü yasa hükmünü ve yönetsel yönergeyi kaldırmayı ve her türlü yönetsel uygulamaya son vermeyi;

b. Öğrencilerin eğitim kurumlarına alınmasında hiç bir ayrım yapılmamasını, gereğinde yasa yoluyla güvenceye bağlamayı,

c. Okul ücretleri ve öğrencilere burs ya da başka yardımlar sağlaması ve yabancı ülkelerde öğrenimini sürdürmek için gerekli izin ve kolaylıklar bakımından kamu makamları tarafından salt yetenek ve gereksinme dışında hiç bir davranış ayırımına olanak tanımamayı;

d. Kamu makamları tarafından eğitim kurumlarına sağlanan herhangi bir yardım konusunda, salt öğrencilerin belli bir gruptan olmaları nedeniyle herhangi bir kısıtlama ya da yeğlemeye izin vermemeyi;

e. Ülkelerinde oturan yabancı uyruklulara kendi yurttaşlarına sağladığı aynı eğitim olanaklarını sağlamayı üstlenir.

Madde–4. Bu sözleşmeye Taraf Devletler, ayrıca koşullara ve ulusal geleneklere uygun yöntemlerle eğitim konusunda fırsat ve davranış eşitliğini geliştirmeye ve özellikle;

a. İlköğretimi ücretsiz ve zorunlu, ortaöğretimi değişik biçimleriyle genellikle herkesin yararlanabileceği, yüksek öğretimi bireysel yetenek temeli üzerinde herkesin eşit olarak görebileceği bir eğitim olarak gerçekleştirmeye ve yasanın öngördüğü okula gitme yükümlülüğüne herkesçe uygulamasını sağlamaya;

b. Aynı düzeydeki tüm kamu eğitim kurumlarında eğitim standartlarının eşdeğerde olmasını ve yine sağlanan eğitimin niteliğine ilişkin koşulların eş düzeyde tutulmasını güvence altına almaya;

c. İlköğretim görmemiş ya da ilköğretimi tamamlamamış kimselerin eğitilmesini ve bunların kişisel yeteneklerine göre öğrenimlerini sürdürebilmesini uygun yöntemlerle özendirmeye ve güçlendirmeye;

d. Ayrım gözetmeksizin öğretim mesleği için yetişme olanağı sağlamaya; yönelik bir ulusal politikayı saptayıp geliştirerek uygulamayı üstlenir.

Madde–5. 1. Bu Sözleşmeye Taraf Devletler, aşağıdaki konularda uzlaşmıştır.

a. Eğitim insan kişiliğinin tam gelişmesine ve insan hakları ve temel özgürlüklere saygının güçlenmesine yönelik olmalı, tüm uluslar, ırk ve din grupları arasında anlayış, hoşgörü ve dostluğu özendirmeli ve Birleşmiş Milletlerin barışın korunması yolundaki etkinliklerini daha da ileri götürmelidir.

b. Ana babalarının ve uygulandığı yerlerde vasilerin çocukları için önce, yetkili makamlarca konan ya da onaylanan en az eğitim standartlarına uymakla birlikte kamu makamlarınca yönetilen kurumlardan başka kurumları seçme ve ikinci olarak, yasaların uygulanması uyarınca bu devlette izlenen işlemlerle bağdaşmak koşuluyla çocuklarının ana baba ve

vasilerinin inançlarına göre din ve ahlak eğitimi almalarını ve hiç bir kişi ya da grubun kendi inancıyla bağdaşmayan dinsel eğitim görmeye zorlanmamasını sağlama özgürlüğüne saygı göstermek temel ilkedir.

c. Ulusal azınlık  üyelerinin, okullarının yönetimi dahil, kendi eğitim etkinliklerini yerine getirme ve her devletin eğitim politikasına göre kendi dillerini kullanma ya da öğretme haklarını tanımak temel ilkedir. Bununla birlikte, aşağıdaki hükümler saklıdır:

i. Bu hak, ulusal azınlık  üyelerini bir bütün olarak topluluğun kültür ve dilini anlamaktan ve topluluk etkinliklerine katılmaktan alıkoyacak ve ulusal egemenliği zedeleyecek biçimde kullanılamaz.

ii. Eğitim standardı, yetkili makamlarca saptanan ya da onaylanan genel standartlardan düşük olamaz.

iii. Bu gibi okullara devam, isteğe bağlıdır.

2. Bu Sözleşmeye Taraf Devletler, bu maddenin 1. Fıkrasında dile getirilen ilkelerin uygulanmasını güvenceye bağlamak üzere tüm gerekli önlemleri alır.

Madde–6. Sözleşmeye Taraf Devletler, bu Sözleşmeyi uygularken Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütünce, bundan böyle eğitimde çeşitli ayrımcılık biçimlerine karşı ve eğitimde fırsat ve davranış eşitliğini sağlamak üzere alınacak önlemleri saptamak amacıyla benimsenen tavsiyelere en büyük özeni göstermeyi üstlenir.

Madde–7. Bu Sözleşmeye Taraf Devletler, Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültür Örgütü Konferansına, bu Konferansça belirlenecek tarihlerde ve biçimlerde sunacakları dönemsel raporlarında, 4. maddede tanımlanan ulusal politikanın saptanması ve geliştirilmesi ve bu politikanın uygulanmasında elde edilen başarıların ve karşılaşılan engeller dahil, benimsedikleri yasal ve yönetsel hükümlerle bu Sözleşmenin uygulanması amacıyla giriştikleri eylemler konusunda bilgi verir.

Madde–9. Bu Sözleşmeye çekince konamaz.

Not 1: Sözleşmenin diğer maddeleri, devletler arasındaki usul hükümlerini içerdiğinden alıntılanmamıştır. 

Not 2: Eğitimde Ayrımcılığa Karşı Sözleşme isimli bu bildirgenin dergimizde yer almasını eleştiren arkadaşlarımız olabilir. Ben tam bir gönül rahatlığıyla bunu aktaramadım zaten. Lakin Türkiye’deki sürece baktığımız zaman bu sözleşmeye imza atmayan ülkelerden birinin de neden bizim ülkemiz olduğunu anlayabiliriz. Sıkıştığımızda çalmamız gereken bir kapı olduğunu söylemiyoruz evrensel olduğunu iddia eden sözleşmelerin. Sadece bundan da bir haberimiz olsun diyoruz. Yoksa her şeyi kontrolüne aldığını zanneden batı medeniyetinin kendi allayıp pullayarak podyumlarda insanlık öğreten bir topluluk olmadığı kanaatine sahibiz. Doğrularıyla eksiklikleriyle ve uygulanabilirliğiyle birlikte değerlendirilmesi gerektiğine inandığımız bu sözleşme hakkında eklemek istediğiniz, çıkarılmasını öngördüğünüz gereksiz şeyler olabilecektir. Bunları bizimle paylaşmanız bizlerin bu konudaki gayretlerinin boşa gitmediğinin ufak bir göstergesi olacağı için heyecanla sizden geri bildirim beklemekte olacağız. Bu konuda aldığımız tüm yanıtları (yeterli ve gerçekçi olduğu müddetçe) arşivleyecek ve en kısa zamanda yayınlayacağız. Bizimle irtibata geçmeniz için en kolay yöntem bize bir elektronik posta atmanızdır. Teşekkür ederiz. 

Geri   Ana Sayfa