ต้นปี ๒๕๔๗ หลังปีใหม่ลีซูบ้านกึ้ดสามสิบ  “ลูกชายของแม่เฒ่าไปค้ายาบ้าและถูกเจ้าหน้าที่ยิงตายที่เชียงใหม่ครับ” อะหวู่ผะ บอกให้ผมเมื่อผมถามถึง อะตาผะลูกชายคนโตของแม่เฒ่า คราไปเยี่ยมชุมชน“บ้านหลังโน้น และหลังนี้ ถูกปิด ถูกตำรวจยึดทรัพย์ เหตุเพราะพัวพันกับยาบ้าครับ” ชาวบ้านคนหนึ่งชี้ให้ผมดูบ้านจากจุดสูงบนเชิงเขาที่เห็นทัศนียภาพชุมชนในเย็นวันหนึ่ง

ช่วงเมษายน ๒๕๔๗ บ้านกึ้ดสามสิบ,ปางมะผ้า แม่ฮ่องสอนเหตุการณ์ช่วงต้นปี ๒๕๔๗ เปลี่ยนแปลงชุมชนไปมาก “ยาเสพติด”  ที่เป็นเงื่อนไขตัวหนึ่งที่ทำให้ชุมชนได้รับผลกระทบอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้   การประกาศสงครามกับยาเสพติดรอบแรก มีผู้คนในหมู่บ้านหายไปหลายคน ชาวบ้านก็หวาดกลัวอิทธิพลจากผู้ค้ายาเสพติด กึ้ดสามสิบถูกทางการจัดให้เป็นหมู่บ้านที่พัวพันกับปัญหายาเสพติด ที่เชื่อมโยงกันกับบ้านรักไทยและรุ่งอรุณ ในข้อหาเป็นแหล่งพักยาเพื่อเดินทางต่อ เป็นจุดติดต่อระหว่างผู้ค้า การค้ายาเสพติดโดยความสัมพันธ์ทางชาติพันธ์ ที่เราพบว่า
"จีนยูนนานกับลีซู เป็นพี่น้องกัน"

          เหตุการณ์ที่สัมพันธ์ และเงื่อนไขที่ต้องฟื้นฟูชุมชนหลังการปราบปรามยาเสพติด รองผู้พันปิยวุฒิ กับผม ได้พูดคุยกันในประเด็นนี้ ...ทำอย่างไรให้ชุมชนเข้มแข็ง? ทำอย่างไรให้ชุมชนเหล่านี้ปลอดยาเสพติด?     ทำอย่างไรให้ชุมชนเหล่านี้พึ่งตนเองได้?เหมือนจะเป็นคำถามที่เราถามกันบ่อยครั้งในห้วงนั้น.. การพัฒนาชุมชนโดยทางทหารที่จะสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชนเป้าหมาย หลายๆแห่งในแม่ฮ่องสอนเป็น  กระบวนการที่ช่วยให้ชุมชนเข้มแข็งจริงหรือไม่?

เราทบทวนกันดูอย่างใจเป็นกลางเราได้ข้อสรุปร่วมกันว่า กระบวนการการทำงานเพื่อพัฒนาของทหารยังมีจุดอ่อนอีกมาก ในเรื่องของวิธีคิด ความเข้าใจ และเข้าถึงชุมชน ดังนั้นแล้ว การพัฒนาที่ยังไม่เข้าใจ เข้าถึง ไม่ได้ยั่งยืน ชุมชนเข้มแข็งได้ไม่นาน หากโครงการเสร็จชุมชนก็อ่อนแอเช่นเดิม          งานวิจัยเพื่อท้องถิ่น เป็นกระบวนการที่พวกเราคุยกันต่อหลังจากนั้น ด้วยความเชื่อมั่นว่า งานวิจัยแบบนี้จะช่วยให้ชุมชนได้มีส่วนร่วมในกระบวนการอย่างเต็มที่ ร่วมคิด ร่วมทำ ร่วมรับผลประโยชน์ ปัญหาก็มาจากชุมชนเอง...ที่สำคัญ เรายังมีพี่เลี้ยงซึ่งเป็นนักวิจัยที่เป็นรุ่นพี่ และพี่เลี้ยงจาก ศูนย์ประสานงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นแม่ฮ่องสอน ช่วยในการให้ข้อเสนอแนะ และเต็มเติมกระบวนการการวิจัย...งานศึกษาในการคุยครั้งนั้น งานวิจัยเริ่มเพื่อท้องถิ่นต้นขึ้นบนดอยที่ร้อนระอุ และได้สิ้นสุดกระบวนการลงบนดอยที่สงบร่มเย็นดังเดิม

ปลายปี ๒๕๔๘ ที่แม่ฮ่องสอน    หนึ่งปีต่อมา....จากวันนั้นถึงวันนี้ ปัญหายาเสพติดหมดสิ้นไป ความสงบบนดอยกลับคืนมาอีกครั้ง พร้อมกับ “ปัญญา” ที่ก่อเกิดจากกระบวนการศึกษาวิจัย ชุมชนบนพื้นที่สูงได้เรียนรู้กระบวนการวิจัย ได้ใช้กระบวนการดังกล่าวแก้ไขปัญหาที่ซับซ้อนในชุมชน...

สร้างสรรค์ปัญญาเพื่อพัฒนาท้องถิ่น

คัดงานเขียนบางส่วนจากหนังสือถอดประสบการณ์วิจัยจากพื้นที่  "ธุรกรรมยาเสพติด กับงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น"     จตุพร วิศิษฏ์โชติอังกูร

สนับสนุนโดย สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.)สำนักงานภาค