Habitat II / HDK'ler �� Ba��na
(Bu yaz� Birlik Haberleri/T�rk M�hendis ve Mimar Odalar� Birli�i Yay�n�/A�ustos-Eyl�l-Ekim 1996 Say�s�nda yay�mlanm��t�r)
HAB�TAT II�nin �zerinden �� ay ge�ti ve Tansu �iller devletin ��kt���n� resmen ilan etti. ��ken bu devlet, Habitat II de ba��tlanan ve konut ve kentle�me sorunlar�n�n �stesinden gelmeyi hedefleyen K�resel Eylem Plan� (KEP) ile bu plan�n uygulama taahh�d� olan �stanbul Deklarasyonunun imzac�lar� aras�ndad�r.
�iller�in ��kt���n� iddia etti�i devletin temel karakteri nedir ve e�er ger�ekten ��km��se, bizi neler beklemektedir, bunu daha geni� bir tart��maya b�rakarak Habitat II�ye d�nelim. Ancak, Habitat II de�erlendirmesi bu sorunsal� zorunlu olarak i�erecektir.
Habitat II�nin ba�l�ca iki oda�� vard�: Resmi s�ylem ve h�k�met d��� �rg�tlerin (HDK) s�ylemi. HDK�lerin konut ve kentle�me sorunlar�na yakla��mlar�n�n ve ��z�m �nerilerinin, nihayet resmi kabul g�rmek zorunda olan KEP ve �stanbul Deklarasyonu�nu bir �ekilde etkilemesi (kat�l�m boyutu) bekleniyordu ve bu ama�la her iki s�ylemin biraraya gelece�i forumlar d�zenlenmi�ti. Bu y�ntem, bir k�resel zirvede ilk defa denenecekti ve kat�l�m� sa�lad���n� iddia eden resmi s�ylemin elindeki en b�y�k kozdu. Burada iki soru sorulabilir:
1. Kat�l�m�n sa�land��� iddias� ne kadar ge�erlidir?
2. Bu iddia ile sa�lanan ortamdan HDK�ler ne kadar yararlanabilmi�tir?
�lk soruya hemen ��yle yan�t verebiliriz: Bu, bir piyanist �ant�r�n dinleyicilerden istek par�as� almas�na benziyor. E�er istenen �ark�lardan repertuarda olmayanlar varsa, o �ark�lar �al�nmayacakt�r. Dinleyicilerin se�me �ans� k�s�tl�d�r ve �n�nde sonunda piyanist �ant�r�n kapasitesine, ruh haline ve niyetine mahkumdurlar. Gece yar�lar�na, hatta sabahlara kadar s�ren resmi oturumlarda HDK�lerin de�il, devletlerin kendi aralar�ndaki mutabakat sa�lanmaya �al���lm��t�r. KEP ve �stanbul deklarasyonu, devletlerin KEP�i ve deklarasyonudur. Resmidir. Kabul ve uygulama hakk� h�k�metlerindir.
�kinci soruya ise kolay yan�t verilemez. Ancak bir yakla��mda bulunacaksak e�er, �unlar s�ylenebilir: Habitat II�ye kat�lan �ok say�daki HDK��n yaln�zca birka�� ve yaln�zca birka� grubu, meseleyi �z�nden yakalayabildiler. �o�unluk, postmodern toplumun �zel kimlikli gruplar� olma tuza��na d��t�. Habitat II�nin temel i�eri�i olan konut ve kentle�me sorunlar�n�n global nedenlerini ve ��z�m yollar�n� ara�t�rmak yerine, bu sorunlara kendi siyasi kimliklerinin dar penceresinden bakmay�, kendi dar �evrelerinin �zg�n sorunlar�n� dile getirmeyi, hatta, bir k�sm�, yaln�zca kendi varolu� ama�lar�n� dile getirmeyi ye�lediler. Habitat II�ye bir turistik tan�t�m arac� olarak bakanlar kadar, �stanbul�un �zg�n sorunlar� �zerinde duranlar, Bo�az��n tanker ge�i�ine kapat�lmas�n� talep edenler, ya da aile i�i demokrasi talebinde bulunanlar da bu yanl��a d��m��lerdir. Bu, HDK�lerin, ortaklar forumuna g�t�r�lmesi beklenen g�r�� ve �nerilerinin olgunla�mamas�nda en b�y�k etkendir. Habitat II�ye kat�l�m konusundaki yakla��m farkl�l�klar�yla ba�layan zafiyet, b�ylece ince hastal��a d�n��t�. Yeni �ye pe�indeki kooperatifler, kad�n haklar� gruplar�, k�rtaj kar��tlar�, lezbiyenler, �evre uyumlu teknoloji geli�tirenler, dini grup ve tarikatlar, erozyonla m�cadeleden g�z sa�l���na kadar �e�itli vak�flar, dernekler ve kl�pler tan�t�c� rozet, bro��r da��tarak ve hediyelik e�ya sat��lar�yla Ta�k��la�y� bir panay�ra �evirdiler ve resmi s�ylemi etkilemekten uzakla�t�lar. Tabii ki, toplumsal gruplar�n, sivil toplum �rg�tlerinin �zg�r bir ortamda, dilediklerince, kendi d���ncelerini a��klamalar�, kendilerini tan�tmalar� ho�tu. Ama bu ho�lu�un �tesine ge�emediler ve tarihin, r�nesanstan sonraki en b�y�k d�n���mlerinden birinin a��k ilan� kar��s�nda seyirci kald�lar.
Oysa resmi s�ylem, art�k sosyal devlet anlay��� ile konut ve kentle�me sorunlar�n�n �stesinden gelinemedi�ini, art�k yeni bir t�r devletin kurulaca��n� a��k�a dile getiriyordu. Yeni d�nya d�zeni, sermayenin globalle�mesi do�rultusunda, �zelle�tirmeyi, devletin k���lt�lmesini �ng�r�yordu. E�er devlet, liberal ekonomik sisteme uyum sa�layacaksa, kamu yat�r�mlar�n� en aza indirmeli, sa�l�k, e�itim, konut gibi toplumsal ihtiya�lara b�t�eden ayr�lan pay� d���rmeliydi. Devletin kaynaklar�n�n bu alanlardan �ekilmesiyle olu�acak bo�lu�u, te�vik edilecek yerelle�me ile birlikte, sivil toplum �rg�tlerinin doldurmas� hedefleniyordu. Bireylerin, yerel y�netimlerin ve sivil toplum �rg�tlerinin yapabilir k�l�nmas�, finansman, altyap�, arsa sa�lanmas� ve �rg�tlenme kolayl�klar� ile toplumun kendi konutunu (okulunu, sa�l�k oca��n�, hastanesin vb.) kendinin yapmas� ve kendi kentsel �evresini kendinin yaratmas� ama�lan�yordu.
HDK�lerin bir k�sm� buradaki a�maz� g�rebildiler. �zellikle Asya-Pasifik grubu, G�ney �lkelerinin mazlum yurtta�lar� olarak, ya�amakta olduklar� s�k�nt�lar�n kayna��n� Ta�k��la�da sergiledikleri epik temsillerle, �arp�c� posterlerle ve bro��rlerle g�stermeye �al��t�lar. Latin Amerikal�lar ve bir grup Afrikal� da s�k�nt�lar�n� dile getirdiler. Ya�anan felaketler, Kuzey ve G�ney �lkeleri aras�ndaki, yeni d�nya d�zeninin derinle�tirdi�i, u�urumdan kaynaklan�yordu: �nsanlar�n yerel �at��malar, afetler, i�sizlik ve umutsuzluk nedenleriyle b�y�k kentlere y���lmalar�, bu kentlerde olu�an dev sefalet mahalleleri, her t�rl� altyap� olanaklar�ndan yoksunluk, korkun� boyutlardaki i�sizlik, sa�l�k, bar�nma ve e�itim sorunlar�... Bunlara sebep olarak yoksulluk g�steriliyordu. Yoksulluk ise global gelir da��l�m�ndaki adaletsizlikten kaynaklan�yordu. D�nya n�fusunun %20�si, toplam d�nya gelirinin %85�ine el koyuyor, n�fusun geri kalan %80�i, d�nya gelirinin %15�i ile ya�am sava�� veriyordu. IMF ve D�nya Bankas�, bu uluslararas� s�m�r�n�n koordinasyonunu �stlenmi�lerdi ve bu ko�ullarda G�ney �lkelerinin yakaland�klar� bor� tuza��ndan kurtulmalar� olanakl� de�ildi.
Di�er yandan, Kuzey �lkelerinde de sorunlar b�y�mekteydi. Bir grup Amerikal�, �rne�in, herkese nitelikli konut hakk�n�n bir insan hakk� olarak tan�nmas� i�in �al��ma yapt�lar, ��nk� ABD�de evsizlerin say�s� giderek art�yordu. Bir di�er �rnek Japonya�dan y�kselen sesti. Zengin �lkenin yoksul halk� (kendilerini b�yle tan�ml�yorlard�) Kobe depreminde y�k�lan konutlar�n�n bile hala yap�lmad���ndan, b�y�k �irketlerin liman hizmetlerinin aksamamas� i�in �nceli�in doklara verildi�inden yak�n�yorlard�. Ancak, �ngiltere�de, Almanya�da ve Fransa�da b�y�yen i�sizlik ve h�zla d��en ya�am standartlar�na kar��n, bu �lkelerin HDK�leri sessiz kald�lar.
�imdi yap�lmas� gerekene gelince: Habitat II, KEP�n�n kabul� ve �stanbul Deklarasyonu ile rafa kalkmam��t�r. Rio Deklarasyonu ve Ajanda 21�in kabulleri ile Habitat II�nin kabulleri ayn� ortak zemine oturmaktad�r: Sorunlar saptanmaktad�r ve fakat ��z�m yollar� global ekonominin i�inde aranmaktad�r. Safiyane bir tutumla beklentiler s�ralanmakta ve Kuzey �lkelerinin fedakarl�klar� umud edilmektedir. Devletin k���lt�lmesi ve art�k her koyunun yapabilir k�l�narak kendi baca��ndan as�lmas� istenmektedir. T�rkiye�de 15 y�ldan fazlad�r programda olan liberalle�me politikalar� ile bi�imlenen devlet, Tansu �iller�in ifadesi ile, zaten ��km��se, yapamaz durumda kalan koyunlar ne olacakt�r?
Habitat II�nin sonu� belgelerinin de�erlendirilmesi ve bundan sonra olabileceklere m�dahale etmek, s�rekli izlemek ve de�erlendirmek sivil toplum �rg�tlerinin �n�ndeki ba�l�ca g�revlerden biri olarak duruyor.