GEY�K MUHABBET�

�� ki�iydiler. Oturmu�, geyik muhabbeti yap�yorlard�.

Efendim, niye vazge�mi�iz o g�zelim geleneksel konutlar�m�zdan... Bak, eski yap�lar depremi nas�l da hasars�z atlatm��lard�... Oysa, yeni yap�lar dayanamam��t� do�an�n g�c�ne!..

Biri, bir meslek odas�n�n ba�kan�, di�erleri anl� �anl� profes�rlerimiz, halk�m�za yanl�� bilgiler vermekteydiler. Hem de �oluk �ocuk herkesin izleyebilece�i bir saatte. Bir televizyon program�nda, r�zgarg�l� gibi bir masa kapm��lard�. �nlerine ana fikirlerini koymu�lar, el yordam�yla bu fikrin do�rulu�unu ispata �al���yorlard�. �Fikir do�ru da, nas�l ispat etsek� diye, dil d�k�yorlard�! Neymi�, geleneksel konutlar�m�zdan vazge�mekle nas�l da b�y�k bir yanl�� yapm���z! Tarih boyunca Anadolu topraklar�nda geli�tirilmi� zengin birikimden vazge�ince, g�r�n, ba��m�za neler gelmi�...

Ana fikir bu! Bunu ispat i�in �u s�ylenenlere de bir bak�n: Anadolu�da 12 bin y�ll�k bir yerle�me-yap� deneyimi varm��. Nerede, nas�l yap� yap�laca��n� ��renmi� olan Anadolu mimarl���, son zamanlarda (Cumhuriyet d�neminde) bu g�rene�ini bir kenara atm��... Zaten, herhalde, en fazla y�zde yirmisi (nas�l tahmin ama!) mimar elinden ��km�� olan yeni yap�la�ma, bir depremde yerle bir olmu�... Oysa ah�ap yap�lar depreme dayan�kl�ym��. Niye geleneksel yap� tekniklerimizden yararlanm�yor mu�uz? �imdi mimarlar yap�lara plaketlerini koyacaklarm�� da, ya gururlanacaklarm��, ya da �bu yap�n�n �zerinde nas�l ad�m� yazar�m� diye hay�flanacaklarm��! Ah�ap kullan�m�, deprem dayan�m�n� �ok art�r�yormu�. Ah�ab�n esnekli�inden yararlanm�� yap� ustalar�. Ah�ap �rg�lerle duvarlar� g��lendirmi�ler. �zellikle do�uda, ta� yap�larda dahi ah�ap hat�llarla yap�lar�n� depreme kar�� dayan�kl� k�lm��lar... vs... vs...

�ncelikle: �yle 12 bin y�l filan de�il, �ok daha yak�n, 2-3 bin y�l gerilerde, hatta �ok daha yak�n tarihlerde dahi, Anadolu yerle�melerinin nas�l y�k�mlarla kar��la�t�klar�n� herkes biliyor. Anadolu�ya  T�rklerin gelmesinden �nceki yerle�melerin hemen tamam�nda, ta�, ana yap� malzemesi. Kerpi� kullan�m� dahi, daha k�rsal bir uygulama. Osmanl� �ncesinin ta� kentleri ise, �o�u, depremlerle y�k�lm��. Faselis, Kekova (bunlar �ok bariz �rnekler) ve daha niceleri... Sava�larda yak�l�p y�k�lanlar ve baz� i� Anadolu kentlerini d��ar�da tutarsak, t�m antik kentler deprem sillesini fena �ekilde yemi�... Ah�ap hat�llardan s�z eden profes�r�m�z, herhalde, Ani harabelerini g�rm��t�r.

�kincisi: Ger�eklikten uzakla�mak, hayale dalmak, �topyalar kurmak herkesin hakk�. Ama kendi �topyam�z�, kendi hayal d�nyam�z� ba�kalar�na ya�atmaya kalkmak da pek tuhaf olmaz m�? Hele bunu yaparken �bilimsel� g�r�nmek, bilimin spek�lasyonunu yapmak hi� yak���k al�r m�?

Bir kere, ger�ekten her biri ayr� g�zellikteki ve mutlaka korunmas� gerekli �u bizim geleneksel ah�ap konutlar�m�z�, �a�da� ya�am standartlar�yla, ya�anabilir konutlar olarak g�rmeyelim l�tfen.  Ben bunlardan birinin i�inde do�dum, i�inde b�y�d�m. Banyosuz, tuvaletsiz olmalar�n� bir kenara b�rak�yorum,  taklitlerini yaparken onlar� da ekleriz. Samanla beslenmi� minderlerin serildi�i kerevetlere uygun mekan tasar�mlar�n�, g�n�m�zde sokaktan ge�en kamyonlar�n kasalar�na tak�l�p pald�r k�ld�r y�k�lan cumbalar�n� da bir kenara b�rakal�m: Ama ayn� in�aat tekni�i ile yap�lacaksa e�er, bunlar�n birer rutubetli hastal�k yuvas�, korkun� birer fare yuvas�, b�cek deposu, potansiyel yang�n tehlikesi, yap�m�nda kullan�lan malzemenin ah�ap olmas� ve izolasyon zay�fl��� nedeniyle �evre ve ekonomi d��man� olduklar�n� da unutmayal�m. Kendimizi aldatmayal�m. Bu konutlar, �a�lar�n�n ya�am standartlar�na uygun, mimari kalitesi ger�ekten y�ksek konutlard�. Ama g�n�m�ze hi� uygun de�iller.

Kald� ki, bu geleneksel konutlar�m�z�n olu�turdu�u kentsel doku da �a�da� ya�am bi�imine uygun de�ildir. At arabalar�, e�ekler ve develerle ula��m�n ve ta��man�n sa�land��� eski g�nlerde, d�� mekana hi� �nem verilmezdi. Sokaklar� pislik g�t�r�rd�. Ta� kaplama sokaklar bile, ya�mur suyu ile y�kanmam��sa, at-e�ek pisli�i i�indeydi. �nsanlar iskarpinlerini, �izmelerini alt katta (ta�l�kta) ��kar�r, �st kata kilim serili tahta merdivenlerle ula��rd�. T�rk kentinde i� mekan-d�� mekan tam bir �eli�ki halindedir. ��erisi i�ne oyal� perdeler, eli�i-g�znuru bezemelerle d��eliyken, d��ar�ya kimse d�n�p bakmazd�. Eski T�rk kentlerinde sokak, hele ak�amlar�, itlerin, u�ursuzlar�n mekan�yd�. Bug�nk� kentlerimizdeki sokak �irkinlikleri, eski al��kanl�klar�n sonucudur.

Sonra, diyelim ki, b�t�n bu sak�ncalar� ge�ersiz k�lacak tasar�mlar geli�tirdik. Yine de, ortalama d�rt ki�ilik bir aileye bir konut hesab�yla, bu tip bir konuta uygun ve yeterli b�y�kl�kte kentsel arsalar �retmenin ne kadar uzak bir hayal oldu�unu bir d���nelim. Bug�nk� kentler her kat�nda iki daire bulunan ortalama be� katl� apartmanlardan olu�uyor. Demek ki, bizim, mevcut kentlerin kapsad��� arazinin belki de 10 kat�ndan fazla kentsel topra�a ihtiyac�m�z olacak! Say�n hocalar�m, eminim, buna da kolayca ��z�m bulacaklard�r.

N�fusu %2�den fazla artan ve y�ll�k kentle�me h�z� n�fus art���ndan kat kat fazla olan bir �lkede ya��yoruz. �stelik bu �lkede inan�lmaz boyutlarda adaletsizlikler ya�an�yor. Toplam �lke gelirinin %80�inin 150 ailenin elinde topland���, yoksulluk s�n�r�n�n alt�nda ya�ayan yurtta� say�s�n�n 30 milyonu a�t��� s�yleniyor.

Mimarlar�n, m�hendislerin, b�ylesi bir ortamda, koruma sorunlar�na, konut sorununa, ve depreme dayan�kl�, sa�l�kl� yap�la�maya ili�kin s�yleyecek daha ciddi s�zleri mutlaka vard�r. Eskiden akla yatk�n bir�eyler s�yl�yorlard�, ama d�nya de�i�ti, mutlaka onlar da de�i�mi�tir, yeni d�nya d�zenine uygun �neriler geli�tirseler bari. O da yok! �Ah, geleneksel konutlar�m�z.!..� deyip duruyorlar ... Eskiye �yk�nmeyi b�rak�n da, hi� olmazsa �a�a ayak uydurun, rant� nas�l en uygun �ekilde geli�tiririz, ona bak�n beyler!

Eskiyi, hem de �ok iyi korumak gerekir elbette. Ama, koruma konusunda bile ger�ek�i olam�yor hocalar�m�z. Hi� olmazsa onu becerseler! Ancak yan�p yak�n�yorlar: �Geleneksel konutlar�m�z, eski kent dokusu mahvoluyor, yok ediliyor�diye...

Unutuyorlar ki, bu �lkede, hem de devlet te�vikiyle, herkes h�rs�z yap�lm��t�r: Hi�bir ev sahibi, emlak vergisini m�lk�n�n ger�ek de�eri �zerinden vermemektedir. Bir maliye bakan� bu konularda bir yasal d�zenlemeye kalk��m��, rezil r�sva edilmi�tir. Devlet, belediyelere verdi�i kal�n kitaplarda, semt semt, sokak sokak, emlak vergisine esas arsa de�erlerini a��klamakta, ancak bu de�erlerin ger�ek hayattakinin onda birine bile zor eri�ti�i g�r�lmektedir (bu arada, yap� sigortas� gibi giri�imlerin, b�yle bir d�zende hi�bir �ekilde ya�ama ortam� bulamayaca��n� da anlamak gerekir, sigortac�l�k �reel� de�er �zerinden yap�l�r ��nk�). Sanki m�teahhit devletidir bu devlet! Devlet �m�teahhitler in�aat yaps�n, kazans�n, ekonomi geli�sin� demektedir. Hem, m�teahhitlerin besledi�i politikac�lar, m�teahhitlerin vergi y�k� alt�na girmesini istemez elbette. E�er emlak vergisini ger�ek de�eri �zerinden verirsek, ne olur? M�teahhitler zor durumda kal�r! Vergi verirler! Olur mu hi�? Gayrimenkul sahibi olan herkesin �zorunlu h�rs�z� ve �zorunlu yalanc�� yap�ld��� ba�ka hi�bir �lke yoktur yery�z�nde!

Belediye gelirlerinin en �nemli kalemlerindendir emlak vergisi. Yerel y�netimler kentlerin sahibidir. Kentlere, eski kent dokusuna sahip ��kacak, eski yap�lar� as�l koruyacak olan yerel y�netimlerdir. Gerekti�inde kamula�t�racak, restorasyon projeleri geli�tirecek, bu projeleri uygulayacakt�r. Yoksullukla yo�rulmu�, kentsel ya�am k�lt�r� geli�memi� �lkemizin yoksul b�rak�lan belediyelerine, emlak vergileri ger�ek de�erleri �zerinden aktar�lmal�, bu gelirler, uygun y�ntemlerle, kentsel ya�am�n geli�tirilmesinde, sa�l�kl� kentle�mede ve eski kent dokusunun korunmas�nda kullan�lmal�d�r. Eski kentsel mekanlar, kentlerimizin kimlikleri, korunmas� gerekli yap�lar�m�z, onun bunun insaf�na b�rak�lmamal�d�r. Kentin sahibi kent halk�, kent halk�n�n �rg�t� de yerel y�netimdir.

Hocalar�m�z bunlar� a��klamal�d�rlar. Bilmiyorlarsa ��renmelidirler. ��rendikten sonra televizyonda r�zgarg�l� �eklindeki masada yer kapmal�, kapt�klar� yerin hakk�n� vermelidirler. Halka yanl�� bilgi vermemeli, halk� yanl�� y�nlendirmemelidirler.

�a�da� yap� malzemeleri ile �a�da� konutlar�n yap�ld���, �a�da� kentsel mekanlarda ya�ayabildi�imiz g�nleri g�recek miyiz bir g�n? Sa�l�kl� bir �evrede, insanca ya�ayabilecek miyiz?

Acaba?

Fatih S�YLER
26 Nisan 2000, Ankara