Moeders en dochters : een driehoeksrelatie
Caroline Eliacheff, Nathalie Heinich. – De arbeiderspers, 2004. – 364 p. – Oorspr. Franse titel : Mères-filles : une relation à trois
ISBN : 90-295-2264-X
Soort : non-fictie
Trefwoorden : Moeder-kindrelatie
-----------------------------------------------------------------------------------------------------
Dit boek is heel origineel omdat de auteurs hun theorieën niet verklaren aan de hand van praktijkvoorbeelden, maar wel vanuit de wereld van de fictie (Tv-films, feuilletons, sprookjes, romans,…). De combinatie realiteit – fictie geeft een extra dimensie aan dit boek dat handelt over een veelbesproken onderwerp in psychoanalytische werken, nl. de moeder-dochterrelatie.
De auteurs bespreken de verschillende levensfasen van de vrouw, belichaamd door de dochter, de moeder en de grootmoeder. Hun onderzoek beperkt zich tot de westerse cultuur.
We lezen dat vrouwen in relaties zich ofwel meer moeder ofwel meer vrouw voelen, afhankelijk van hun karakter, de omgevingsfactoren en hun eigen opvoeding. Indien de moeder een neurotische moederliefde vertoont wordt alle plaats ingenomen door het kind en verwaarloost de moeder de relatie tot haar partner. In het kind wordt vaak een symbiotische liefde geprojecteerd en indien dit kind een dochter is, is de projectie ook mogelijk van narcistische aard. Als de moeder haar baby ziet opgroeien tot puber, merkt zij dat deze zich meer en meer losmaakt en zich naar anderen richt. Indien de normen van de moeder dwingend aanwezig blijven bij de opgroeiende dochter, kunnen zich bij deze laatste problemen voordoen op vlak van seksualiteit. Sommige moeders zijn niet bereid de noodzakelijke ruimte tussen zichzelf en hun dochter te respecteren, wat de bewegingsvrijheid van het kind ernstig beperkt en waardoor het een “vals zelf” kan ontwikkelen. De auteurs baseren zich hier op de theorie van D. Winnicott. Het kind wordt als een speeltje behandeld in plaats van als individu, het is een voorwerp dat elk gemis moet opvullen.
Indien de moeder echter meer vrouw dan moeder is, zal zij het kind buitensluiten en zich vooral richten tot haar partner. Deze houding kan leiden tot verlatingsangst bij de dochter.
We lezen dat een vrouw in de loop van haar leven beurtelings vrouw of moeder is, afhankelijk van de leeftijd van haar kind.
De auteurs baseren zich vooral op werken van verschillende psychoanalytici die baanbrekende studies op vlak van de ontwikkeling van kinderen en de relatie ouder-kind verrichtten, o.a. Winnicott, S. en A. Freud, A. Miller, H. Deutsch, F. Dolto, B. Bettelheim,…
Twee belangrijke begrippen uit de psychoanalyse, nl. projectie en het oedipuscomplex worden aan de hand van voorbeelden uit de sprookjeswereld verklaard en uitgelegd.
Ook aan het rouwproces wordt veel aandacht geschonken. De auteurs bespreken o.a. het rouwproces van de dochter indien de moeder op jeugdige leeftijd overlijdt en het kind zowel moeder als vader verliest omdat deze “verandert” na de dood van zijn vrouw. Eveneens beschrijven ze de gevoelens en het rouwproces van een moeder wier kind overlijdt. Zelfs indien het een ongeboren kind betreft, is rouwen noodzakelijk voor het verwerkingsproces. Er is niet enkel sprake van rouwen ingeval van overlijden, maar ook een breuk in de relatie geeft aanleiding tot rouw. Een dochter zal tevens rouwen indien haar moeder dement wordt of lichamelijk aftakelt. De dood van de moeder tijdens verschillende levensfasen van haar dochter wordt besproken.
Ook incest komt aan bod in dit boek, omdat niet enkel de vader, maar ook de moeder betrokken is, daar zij niet in staat is haar rol als “derde” te spelen in de vader-dochterrelatie. Haar symbolische afwezigheid vormt de voorwaarde voor incest.
De auteurs besluiten dat er wel degelijk een specifieke moeder-dochterrelatie bestaat die niet te reduceren valt tot de moeder-kindrelatie in het algemeen. Deze relatie loopt niet altijd van een leien dakje en de mogelijke struikelblokken worden gedetailleerd en gestructureerd besproken.
We vinden achteraan in het boek gedetailleerde noten, een alfabetische bibliografie, alfabetisch register van literaire werken en films die de auteurs als voorbeeld aanhalen.
Het is een vlot geschreven boek dat de realiteit van de psychoanalyse en de fictieve wereld van film, theater, roman… laat samenvloeien tot een interessant werk over de specifieke relatie die er bestaat tussen een moeder en haar dochter tijdens de verschillende stadia van het leven.
De vele voorbeelden zijn heel aangenaam om lezen. Het boek leest als een roman en is tegelijk heel informatief. De auteurs baseren zich vooral op de psychoanalytische verklaring van de moeder-dochterrelatie. Dit is niet meteen de meest begrijpelijke en eenvoudige materie, doch ze slagen erin om deze op een klare en vlotte manier te verduidelijken, zodat het boek voor iedereen toegankelijk is, zelfs zonder voorkennis van de psychoanalyse.
Het is een boek dat iedere moeder en iedere dochter zou moeten lezen om zichzelf en de ander beter te begrijpen in deze unieke, maar vaak ook moeilijke relatie die de basis vormt van ons leven.
©Hilde-Freud/Lacan 2004