Muallif: Otauli

Tilsim

Turkiston dostoni

Haq zikrini mag'zi jondan chiqarmasang,
Uch yuz oltmish tomirlaring tebratmasang,
To'rt yuz qirq to'rt so'ngaklaring qul qilmasang,
Yolg'onchisan, Haqqa oshiq bo'lg'oning yo'q.

Ahmad Yassaviy

Birinchi bob

       Agar kecha Kenjaga shifoxonadagi tanishlari "Ertaga shu paytda uzoq yo'lda bo'lasan", desa u: "Karomat qilmayapsanmi?" deb kulishi mumkin edi. Nachora, odam bolasi bir kun emas, bir lahzadan so'ng ham nima bo'lishini oldindan bilavermaydi. O'zingizcha "undoq qilaman", deya reja tuzasiz, "bundoq qilaman" deb karillaysiz. Biroq yeti uxlab tushingizga kirmagan tasodiflar qo'qqisdan oldingizdan ko'ndalang bo'lib chiqadi-da, hamma rejalaringizni chipakka chiqarib yuboradi. Yo'qsa, kuni kecha kasalxonada boshini changallab, to'xtovsiz lo'qillab og'rigan kallasini qay devorga urishni bilmay, dard chekib yotgan odam, mana, bugun umumiy vagon bo'lmalaridan birida zimiston derazaga ko'z tikib, titrab-qaqshab o'tirarmidi! Ha-a, buni hayot deydilar, chidasang shu, chidamasang, ana, tappa-tayyor poyezd, o'ynashiga ishonib eridan ajragan allaqaysi oyimtillaga o'xshab o'zingni g'ildirakning tagiga tashla-da, dorilbaqoga jo'nab ketaber!
       Inson hayotida shunday lahzalar bo'ladiki, u do'ppisini boshidan olib (agar o'sha do'ppi bo'lsa!), o'zining o'tayotgan umri haqida jiddiyroq o'ylab ko'rishni istab qoladi. Dunyoga o't ketganu siz uni o'chirish umidida halakaning itidek halloslab chopayotgan bo'lsangiz ham, bir zum to'xtab, orqa-oldingizga qarab olishingiz kerak bo'ladi. Qirqni qoralab turgan odam uchun esa, bu shunchaki istak emas, zarurat. Ichki bir ehtiyoj! Axir, ota-bobolarimiz "Inson umri bamisoli bir tog'; qirq dovoni - chiqish, qirq dovoni - tushish", deya bejiz aytmaganlar. Aqalli cho'qqida turganingizda orqa-oldingizga bir zehn solib qaramasangiz, qachon qaraysiz? "O'ningda emas, o'ttizingda o'rganib, qirqingda qilsang, o'lganingda o'ylaysanmi?" degan gap ham bor. Ha, hisobli dunyo bu! Bu dunyoda har bir narsaning, ayniqsa, umrning sarhisobi bo'lmog'I kerak!
       Bir hafta oldin Kenjani shifoxonaga yotishga majbur qilgan narsa faqatgina asabiylik kasali emas edi. Shifokorlarning: "Asabingini egovlayverib adoyi tamom qilibsiz-ku! Shu ketishda aqldan ozasiz!" qabilidagi pisandayu vahimalari ham emas! Uni "Bo'ldi-e! Yotganim bo'lsin!" degan qat'iy qarorga olib kelgan boshqa sabablar bor edi. Avvaliga hech nimani o'ylamay biryo'la chiqaradi. Keyin o'sha qirq yillik umrini sarhisob qiladi. Ana undan keyin… ko'p yillardan buyon tuya go'shti yeb yotgan ilmiy ishini qo'lga olib, unga so'nggi nuqta qo'yadi! "Dalshe - nekuda!.."
Yaqinda o'zi doktorlik ishida foydalanish uchun imlo masalalari xususida yozma nutq tayyorlay turib, uch asarni ketma-ket mutolaa qildi. "Abadiyat qonuni", "Javob", "Lolazor". Buni qarangki, shu asarlarning uchalasida ham qahramon shifoxonada uzala tushib yotib, umrini sarhisob qiladi. Shundayoq Kenja: "Iye, darvoqe…" deb o'ylab qoldi. To'g'ri, uning sarhisobi uchun oylar kerak emas! Bir-ikki kun, boringki, uch kun kifoyadir. O'zingni o'zing ezib-ezilib o'ylayverishdan nima chiqadi? Asabni "Qoratog'ni qayiraman!" deb, "Ming yilgi" cho'qqisining tepasida yeng shimarib turibdi!
       Ko'ngilning ko'chalari edi bu! Endi esa, bari o'lda-jo'lda qoldi.
       He-e, yeldirim dunyoning ishlariga ham, anovi "olamshumul" doktorligiga ham ming la'nat! Qachon omadsizning ovi yuribdi, ovi yursa - dovi yuribdi?
       U zimiston derazadan ko'z uzib, qo'lida obdan g'ijimlangan haftalikni yozdi. So'nggi sahifaga tikildi: "E'lonlar"… "Salqin ichimliklarga marhamat!" Achchiq kuldi. "Salqin ichinliklar" emish! Ichimlik degani soy sohilimidiki, salqin bo'lsa! "Sovuq"dir, "muzdek"dir "yaxnadek"dir, balodir-battardir, lekin… O'zbekiy emas, turkiy emas, chulchutcha bo'libdi. Nigohini sahifaning boshqa nuqtasiga ko'chirdi: "Dam olish bekati". Ol-a! "Kutish bekati", de, "Hordiq bekati" de…
       Bundan ham ko'ngli qolib, yuragi battar siqildi. Mast odamdek gandiraklab tambur tomonga yo'naldi. Tambur! Anovi tamburga manovi tamburning mos kelganini qarang! ("Qulog'ingizga tambur chertyapmanmi?") Xudo haqqi, shu tobda har ikki tamburdan asabi sozroq!.. Tamburning isqirt devorlariga bexos suykalib ketmaslik uchun bazo'r cho'ntagidan tamaki qutisini oldi. Barmoqlariga bir parcha qog'oz ilashib chiqdi. O'sha mash'um xabar! Keyingi uch soat badalida o'ziga yod bo'lib ketgan uzuq-yuluq to'rt jumla xayoliga qora quyundek bostirib kirdi. "Botir, oyingning ahvoli yomon, tez yetib kel, akang". Qiziq! Qaysi akasi ekan? Sobirmi, Qodirmi? Katta akasining yozuv-chizuvga uqubi yo'qroq edi. Demak, kichigi! Lekin… Miryoqub epaqani bir cho'qishda qochiradigan ucharlarning uchari, shoxi qayrilib ketgan akasi… telegramma jo'natibdiyu o'z nomini yozishni unutibdi. Onasi yotib qolganidan shunchalik o'zini yo'qotib qo'yibdimi? Unda chindanam bir kor-hol ro'y bergan, desangchi! Qay ahvolda ekan onajonisi?..
       "Yo'q, bunday emas, aslo bunday bo'lishi mumkin emas!" - o'ziga tasalli-taskin qidirdi Kenja. Axir, ikki oygina avval borganida bardam-baquvvatgina yurgan edilar-ku! To'g'ri, akalari "bir yoqadan bosh chiqarib", baqamti boshlagan yangi ishdan andak bezovta-tashvishli, biroq tetik ko'ringan edi. Buyog'ini so'rasangiz, bir-birlariga nechog'li ola qarashmasin, ikkala akasi ham lapashang-landovurlardan emas. Ayniqsa, dasti dunyoning narigi chekkasiga ham yetadigan Qodir akasi!.. O'lar ahvolda yotgan odamni uyda ushlab, o'zi unga xabar jo'natadimi? Mashinasiga o'tqazib, "mana men" degan shifokorlari bor anovi ulkan shaharga allaqachon yetkazgan bo'lar edi-ku. Aqalli sim qoqsa nima qipti?
Qolaversa, anovi landovur xotinning shoshilinch xabarni uch kundan buyon yashirib o'tirganiga nima desa bo'ladi, a? "Endi yotganingizda… sizni bezovta qilgim kelmadi" emish! U yoqda ONAning ahvoli bunday bo'lsa-yu, bu yoqda u bunday mehribonchilik qilib o'tirsa.
       Sirasini aytganda, avval-boshda ayb o'zidan o'tdi. Jazirama chillada shaharning qoq o'rtasidagi shifoxonada unga pishirib qo'yganmidi? Bola-chaqasini olib qishloqqa jo'nayversa ham bo'lar edi-ku. Yo'q! Uch-to'rt kun hordiqmisan hordiq bo'lsin, keyin anovi ishga nuqta qo'yib, yozuvga topshiray devdi… Qoyillatib topshirdi. Hamisha shunday: mo'ljal boshqa - natija boshqa chiqaveradi. Nima balo, duo ketganmi uning ishlariga, omadiga?!
       To'g'ri, ustma-ustiga ichilgan hapdorilar o'z kuchini ko'rsatdimi, avvaliga ikki kecha-kunduz uyqudan bosh ko'tarmadi. Asabi obdan tiniqqach, uchinchi kun haftalik dasturga qarab, boshi ko'kka yetdi. Tag'in uch kundan keyin butun jumhuriyat ahliga "Hozirgi zamon nutq madaniyati muammolari" haqida jiddiy gap aytadi-yu, boshi ko'kka yetmasinmi! Dasturni hamxonalariga ko'z-ko'zlab, uch kunni zo'rg'a o'tkazdi. Keyin yagona ermagi - radioni eshitib yotib, quloqlariga ishonmay qoldi. Haftalik dasturda aytilgan "olamshumul" nutqi… nimagadir e'lon qilinmadi! Yo tavba, uch kun ichida ishkal chiqib, eshittirishlar tartibi buzilib ketibdimikan? Qay bir g'alamisning ishi bo'ldi bu?" Nonushtadan keyioq bino biqinidagi qutichadan nutqini tayyorlagan adabiy xodimga sim qoqdi. "Tinshlikmi, uka, nimagadir ertalabki e'londa men yo'qman?" Xodim gapni qisqa qildi; "Xotirjam bo'lavering, aka, hech gap yo'q". Javobdan ko'gli to'lmadi. "Buni qanday tushunish kerak, uka?" Simning narigi tarafidagi odam undan ham qiziqqonroq ekan, jahli chiqib o'shqirdi: "Qiziq odam ekansiz, aka! Hech gap yo'q dedim-ku, bo'di-da! O'zbekchaga tushunasizmi-yo'qmi?" Xodimning g'ashiga tegmaslik uchun xayr-ma'zurni nasiya qilib, go'shakni ilgakka ila qoldi. Chorburchak qutidan tashqariga chiqar ekan, alamini ichiga yutdi. "Yo'q, men o'zbekchani tushunmayman, uka! Mana, o'ttiz sakkiz yildan buyon bu tilni tushunolmay xunobman-ku, axir! Til emas, naq tilsim!"
       U asabini tinchlantirishga urina-urina, to peshinga qadar chidadi. Nihoyat, tushlikdan so'ng har ehtimolga qarshi xonada asrab turgan kiyimida shaharga "juftak"ni rostladi. Adabiy xodim nimanidir aytishni istamayapti, shekilli-da! Hoynahoy bu yerda bir gap bor! O'sha gap nimaligini tezroq bilishi kerak! Balki hali kech emasdir? Ahvolni o'nglash mumkindir? Axir, sohkoralik zamonida bir fan nomzodi dilidagi gaplarini ro'y-rost aytmoqchi bo'lsa, nimasi yomon? Nega uning gaplarini bir zarb bilan yo'qqa chiqarishadi?
       Bekatda avtobus kutayotib o'zicha o'yladi: "Radioga borish qochmas, har ehtimolga qarshi qo'lyozmaning ikkinchi nusxasini olvolishi kerakmidi?" Uyga sim qoqqan edi, xotinidan ko'rsatma tegdi: "Baribir kelarkansiz, yo'l usti bozor qilib keling, adasi? Men ungacha manovi kichkinaga qarab, osh damlab turaman? Xo'pmi?" Miyasiga yana qon tepdi.
       Xotinining ko'rsatmasini bekami-ko'st ado etib, uyga kelganida ish kuni oxirlab qolayozgan edi. Harqalay, biror saot bor… To'rxaltani qo'yib, telefonga yopishdi. O'sha xodimgayu undan kattaroqlarga birin-ketin sim qoqib chiqdi. Qani kimdir dastakni ko'tara qolsa! Yo'q! "Tamom, bugungi kun ham qulog'ini ushlab ketdi!" - o'yladi jig'ibiyroni chiqib. Shu payt shifokorlarning qattiq tanbehlari esiga tushdi: Shunday yashangki, dunyoni suv bossa to'pig'ingizga chiqmasin! Boqibeg'amroq bo'ling-da, uka! Asabni to'xtovsiz egovlayverganingiz bilan, biron-bir foydasi bormi?.." Beparvo qo'l siltadi; bugunga bo'lar-e! Ertalab to'g'ri radioqo'mitaga boradi-da,  ishini bitirib, naryog'I shifoxonaga o'tib ketaberadi. Osmon uzilib yerga tushmas! Shunday o'ylar bilan qizalog'ini suyib-erkalab, deraza osha hovlida o'ynab yurgan bolalariga birrov ko'z tashlab, bamaylixotir vannaxonaga kirdi. Iliqqina suvda huzurlanib cho'mildi. Xonaki kiyimlarini kiyib, ayvonchaga chiqdi. Televizorni qo'ydi. Yostiqqa yonboshlab, xontaxta yonida atak-chechak turgan qizalog'ini bag'riga tortdi. Asavida allanechuk orom tuydi. Oynai jahonda boqibeg'amligi yuz-ko'zlarida "mana men" deb barq urib turgan bir xo'ppasemizning tuz-totig'siz javrashlaru-yu, xotinining shikasta tovushda zorlanishlariga baravar quloq tutib, jimgina osh yedi. Taomga fotihadan so'ng issiqqina choy ho'[lab, yostiqqa yonboshlar ekan, xotini bo'sh laganni qo'lida tutganicha derazaga tikilib qoldi. Hoynahoy bolalarini ovqatga chaqirmoqchi deb parvo qilmadi. Lekin xotinining allanechuk orziqib aytgan gaplari… bir muddat halovat topgan asabini tag'in zo'riqtirdi. "Bu dunyoda qanday qandini urib yashayotganlar bor-a, Kenjaka! Ikki qo'limizda ikki to'rvani xurjundek osiltirib biz yuribmiz. Ana, To'xtaboy aka yap-yangi mashinasini eshik oldiga qo'yib, o'zi yonida savlat to'kib turibdi, bolalari chillaning kunida bir kajava qovun-tarvuzni tashiyapti! Shularning ham armoni bormikan?.."
       Gapning davomini eshitishga toqati qolmadi. Naaq yuragida nimadir paydo bo'lib, atrofini kuydira boshladi. Beixtiyor o'shqirdi: "Senga necha marta aytganman, Malika?! To'xtavoydek qing'ir yo'l bilan hech qachon mashina minmayman men! Chidamasang, ana, katta ko'cha!" Xotini yig'amsiradi: "Men ko'nglimdan kechgan gapni ayta qoluvdim-da. Biroq siz shuday deyishdan uyalsangiz bo'lardi…" Endi Kenjada choy ichishga ham, tomoshaga ham, hattoki bolalarini ko'rishga ham - hech nimaga toqat qolmagan edi. Ko'nglida bosh ko'targan yangi bir isyonni bazo'r jilovlab, jimgina yurib o'z xonasiga kirdi. Eshik ichkarisidagi dumaloq murvatni buradi. Tamom! Tasavvur qiladiki, dunyoda o'zidan boshqa hech kim yo'q! Na anovi tili mujmal adabiy xodim, na monovi asabbuzar xotini, na uy oldidagi antia qo'shnisi, sobiq hamxonasi, so'xtasi sovuq To'xtaboy!.. Ipak arqondek eshilib-chiyralgan asabini yozish umidida xonasida u yoqdan-bu yoqqa yura boshladi. O'zini alahsitish uchun atigi bir kecha-kunduzdan so'ng tinglashni orziqib kutgan nutqining ikkinchi nusxasini qo'liga olib varaqladi. Yozganlari ko'nglidagidan qiyoslab bo'lmas darajada xira, rangsiz-tuzsiz, sovuqdan-sovuq ko'rindi. Xotirini jamlashga harchand urinmasin, xotinining hozirgi aytgan gaplari xayoliga kelib urilaverdi. Tag'in xunovi oshdi. Nega kundan kunga noshukrroq bo'lib ketyapti-ya bu xotin? Vaqtida ne-ne ijara uylarda, hozir eslasa aql bovar qilmas ko'rgiliklarni boshidan kechirganida ham zorlanib-nolimaga odam… to'rt yildan buyon shu shohona uyda yashaydiki, xudoga shukr qilishning o'rniga hasratidan chang chiqadi. Qachon qarasang "uyda hech vaqo yo'q" deb noligani noligan. "Qurib ketsin bunday turmush!" emish. "Kasbingizga kuydirgi chiqsin!" emish.
       To'g'ri, kasbi og'ir, chidaganga chiqargan! Kimsan Gyotedek donishmand yozgan, axir: "Kitob jinnisi - bu beboshvoq otki, yulqinib chopishdan o'zgani bilmas". Sovuqqon yevro'palik emas, qiziqqon osiyolikning yulqinib chopish darajasini tasavvur etsang-chi bunday.
       Kenja boshini changallagan ko'yi oldidagi bir dasta qog'ozga termulib, go'yo o'qigandek bo'lib o'tirar ekan, xona eshigi ohista chertildi. Unga Malikaning yalinchoq tovushi ulandi:
- Eshikni oching, Kenjaka!
       O'rnidan turib eshik tomon yurdi. "Ochsammi, ochmasammi?" deya ikkilanib to'xtadi. Achchig'i hali tarqab ulgurmagan. Demak, gapdan gap chiqarishi aniq! Ohista, lekin qat'iy dedi:
- Meni tinch qo'y, Malika! Bir haftalik toat-ibodatimni bir pul qilganing yetar. Endi o'zimga kelib olay. Sen ungacha kichkinani pastga olib tushib o'ynat!
- Kichkinani Ilhomingiz olib tushdi…
- U holda… o'zing ham tusha qol! Mening biror soatlik ishim bor edi.
- Mening esa… sizda gapim bor edi, Kenjaka, juda muhim…
- Nima gap?
- Qulog'ingizga aytadigan…
       Beixtiyor yuragi orziqdi. Ko'z oldida o'n besh yil oldingi ma'sumadan ma'suma, dilbardan-dilbar Malikasi gavdalandi.Murvatni ohista buradi-da, nimadandir umidvor bo'lib, ayni chog'da, nimadandir xavotirlanib, o'rniga borib o'tirdi. Ko'p o'tmay yelkalari mayin bilaklar taftini tuydi.
- Iltimos, asabingiz buzilmasin, Kenjaka! Men sizni xotirjam davolanib chiqsin deb… bir ish qilib qo'ydim…
       "Nima ish? Tag'in "xotirjam davolanib chiqsin" deb! Xotirjam davolanib chiqishini istagan odam…" Kutaverib toqati toq bo'ldi:
- Nima ish? Yurakni qon qilmay tezroq ayta qolsang-chi!
- Gap shundaki… uch kun avval… bir telegramma keluvdi.
- Qanaqa?
- Akangizdan…
- Qani?..
       Xotinining qo'lidagi bir parcha qog;ozga shoshilinch ko'z yugurtirdiyu, gandiraklab o'rnidan turdi. To'qqizdagi poyezdga ulgurishi kerak ekan. Nima desa bo'ladi bu xotinga? Shu tobda aytilishi mumkin bo'lgan so'zni aytmay apil-tapil kiyinib, tashqariga otilar ekan, qichqirdi:
- Men ketdim! Bolalaringga ehtiyot bo'l!
- Qayoqqa?
       O'zini bazo'r bosib eshik oldida bir muddat to'xtadi:
- Qishloqqa, azizim, qishloqqa! Yetib borgach, qo'ng'iroq qilaman… - dedi zo'rg'a.
       Bekatga qanday yetib keldi. Chipta olish umidida qay bir eshigu tuynukka bosh urdi. QO'lidagi bir parcha qog'ozni ko'z-ko'zlab, qay bir tepsa-tebranmaslarga behuda yalinib-yolbordi… Shu topda tasavvurda qayta tiklash ham amrimahol. Harqalay, anovi yigitchaning gaplari hali-hanuz quloqlari ostida aks-sado betib turibdi: "Sizni-ku, tushunaman, lekin meni ham tushuning, akajon! Zamon nozik. Hammayoq tekshir-tekshir. Chiptasiz olib ketolmayman!.." Ularga javoban yig'lagudek alfozda yolbordi: "Taftishchi bilan o'zim gaplashaman! Mayli, uxlamay ketay! Mayli, tik turib ketay! Atigi yetti soatlik yo'l! Armonda qolmay, jon uka!.." Yolbora turib qarasa, poyezd o'rnidan qo'zg'alib, eshikog'asi zinani yopyapti. Jon halpida tutqichga yo[ishib, yuqoriga intildi. Harqalay, shuni aniq biladiki, o'sha topda joni naq halqumida edi.

Ikkinchi bob

       Yangi tanishi, qayta topishga qirq yillik qadrdoni Kenjaga mehri tovlanib qaradi:
- Hay, endi-i, agar ezmalik demasang, men senga bir cho'pchak aytib bersam, bolam.        Avvalo yo'lning tanobi tortiladi. Qolaversa, manovilardek to'fon qo'psa to'pig'iga chiqmaydigan alfozda dong qotmaymiz! - Kampir shundoqqina ko'zlari oldida bir qanor go'shtdek bilqillab yotgan Baqaloqqa imladi. So'ng qo'lini peshonasiga soyabon qilib, zimiston derazaga tikildi: - Turkisonga kelib qolmadikmi, ishqilib?
       Kenja engashib soatini chiroq nuriga tutdi:
- Hali bir soat bo ekan!
- Unda eshitib ulgurar ekansan. Aslini olganda, mening aytmoqchi bo'layotganim cho'pchak emas, bo'lgan voqea - bobokalonimiz Zahiriddin A'lamning boshida kechirganlari. Rahmatli otam "Og'il-qizlaring ulg'ayganda albatta aytib ber!" deb vasiyat qilgan. Endi-i, sen ham Botir polvonning nevarasi bo'lganingdan keyin o'g'lim qatorisan. Men aytay, sen tingla! Erta bir kun senam o'g'il-qizlaringga aytib berasan.
Kenja unga jon qulog'ini tutdi.
       "Qachonlardir Turkistonda Odam Atoyu Momo Havodek inoqqina er-xotin yashagan ekan. Ularning ikki qizi, bir o'g'li bor ekan. Vaqti kelib qizlari bo'y yetganida birini Turkistonning o'ziga, ikkinchisini Terskayga uzatibdi. Terskayni bilasan-a, bolam? Bu "teskari", "Qoratovning narigi tarafi" degani. Hozir u joyni "So'zoq" deyishadi. "So'zoq voqeasi"ni eshitganmisan? Bo'yab-bejab rosa yozishgan. Xullas, haligi er-xotin ikki qizini erga beribdi-da, hali o'g'illarini uylamay turib, ikkalasi Avliyootaning ho'kizidek bir baloning o'qiga uchrabdi. Kenjatoy bola o'n to'rt yoshida ota-onasidan yetim, o'tda yongan dang'illama uy-joydan judo bo'lib, Turkistondagi to'ng'ich oyto'tining (Hozirgi o'zbek adabiy tilidagi "opa" Turkistonda shunday aytiladi. Qo'lida qolibdi. Oradan oylar o'tibdi. Zamon og'ir. Tirikchilik toshdan qattiq. Har kim o'z ko'mochiga kul tortib, o'z boshiga yog' surishning payiga tushib qolgan davrlar edi. Qayin tugul, o'z pushti kamaringdan bo'lgan bolasiga ham qayrilib qarash mushkul paytlar. Bu sag'ir bolani boqish, o'qitib odam qilish, vaqti kelib uylik-joylik qilish kerak. Yaznasi bo'lsa, jo'jabirdek jon! O'z tashvishi o'ziga yetib ortadi. To'ng'ich oyto'ti o'ylab-o'ylab, kunlardan bir kuni ukasiga: "Inim, Terskaydagi oyto'tingni sog'ingandirsan? Uni ko'rib kelmaysanmi?" debdi. Bola odobli ekan, darrov rozi bo'la qolibdi. Bir haftalik safar jabdug'ini olib, yolg'iz o'zi Qoratovni oshib, poyi-piyoda Terskayga jo'nabdi. Borib kichik oyto'tisining uyini qidirib topibdi. "Sog'inchli salom"ni topshiribdi. Endi shu oyto'tisining qo'lida sig'indi bo'lib uyaveribdi. Oradan biror oy o'tibdi. Bu oyto'tisi ham jo'jabirdek jon ekan. O'z tashvishi o'ziga yetarli. Inini esa boqish kerak. Nihoyat kichik oyto' (opa) ham o'sha gapni aytibdi: "Inim, katta akajingni (opa) sog'ingandirsan? Uni bir ko'rib kelmaysanmi?" Bola itoatkor ekan, darrov rozi bo'la qolibdi. Tag'in bir haftali safar jabdug'ini olib, yolg'iz o'zi Qoratovni oshib, "Qaydasan, Turkiston?" deya poyi-piyoda yo'lga tushibdi. Turkistonga kelib, kichik oyto'tisining "sog'inchli salom"ini katta oyto'tisiga yetkazibdi. Tag'in yaznasiyu jiyanlarining qosh-qovog'iga qarab, kattayu kichikka yugurdaklik qilib yuraveribdi. Oradan biror oy o'tar-o'tmas akajisi tag'in o'sha gapni aytibdi: "Terskaydagi oyto'tingni sog'ingandirsan, inim?.." Xullas, bola bechora Turkiston bilan Terskayning o'rtasida bo'zchining mokisidek qatnay-qatnay, Qoratovni osha-osha umrini behuda o'tkazibdi. Shu orada er yetibdi. Bechora o'qiyolmay, oq-qorani taniyolmay, bu dunyoda nima bo'lib-nima qo'yayotganini tushunmay, bolalik aqli bilan qolaveribdi. Endi uni aqalli uylanitirish kerak, deyishibdi. Boshi ikkita bo'lib, ola xurjun yelkasiga tushsa, zora ko'zi moshdek ochilsa! Shunda Terskaydagi akajisi o'ylay-o'ylay bir shumlikka boribdi. Tuyaboqar qozoq qo'shnisining bo'y yetib, tolchiviqdek eshilib turgan suqsurdek qiziga ukasini kiftini keltirib maqtabdi: "Inimning Turkistonda dang'illama uyi bor! Marg'ilonda katta do'koni bor, Buxoroyi sharifda suyanga tog'i, Samarqandda chorbog'i bor!.. Qani endi shu yigitga tegsam deb, Turkisonning eng suluv qizlari sochlarini mayda o'rib, otini kashtaga tikib o'tirishibdi…" Shunday qilib, ustomon juvon o'lgur anoyi qozoqni laqqa tushiribdi. Qozoqlarda qiz opqochish rasm emasmi, qo'shnisining qizini inisiga qo'shib, Turkiston tarafga qochirib yuboribdi. Endi gapni inidan eshit, bolam. Yigit bechora qizni olib qochishga qochibdi-yu, Qoratovning qoq tepasida to'xtab qolibdi. Nima qilsin? Turkistonga yetaklab boraversinmi? Ochig'ini tan olib, ortiga qaytarsinmi? Yo o'zini shu cho'qqidan pastga otsinmi? Turkistonda dang'illama uy emas, jillaqursa boshpanasi, kapasi, o'lchagi, yerto'lasi, aqalli chaylasi bo'lsa ekan! Yaznasiyu oyto'tisiga sig'indi bo'lib yurganida bechora qizniyam yetaklab borsa? "O'zi sig'mas iniga - g'alvir bog'lar dumiga" bo'lmaydimi? Dunyoda Marg'ilonu Buxoro, Samarqand degan shaharlar borligini faqatgina eshitgan. Erta birisi kun bu qizdan boshi malomatga qolmasaydi?..
       Yigit o'ylay-o'ylay, uchinchi yo'lni tanlabdi, o'zini cho'qqidan pastga otmoqchi bo'libdi. Qiz ziyrak ekan, yigitning niyati buzilganini sezib, qo'lidan mahkam ushlabdi. Holi-joniga qo'ymay so'rayveribdi. Shunda yigit bor gapni aytibdi.
       Qiz aqlli ekan, bosgan qadamidan qaytmabdi. "Men sizning dang'illama uyingizga, boy-badavlatligingizga emas, o'zingizga ishonib yo'lga chiqqanman. Meni o'sha Turkistonga boshlang! Tosh chiqsa toleimizdan ko'rarmiz!" debdi. Bir yuki ikki bo'lganidan xafa, lekin bir tog'dan oppa-oson oshib o'tilganidan xursand pochchayu oyto' bir kosa suv, bir kallak qand, ikkita qattiq non bilan ularni bir-birlariga nikoglab qo'yishibdi. Xullas, "yeng ichida"gi to'ylari Mavlono Muqimiyning "To'yi iqonbachcha"-sidan beshbattarroq o'tibdi. Qiz boyaqish aqlli ekan, bardoshli ekan, tadbirkor ekan. Ustiga-ustak, uning qo'li gul, qadami - xazina ekan. To'ydan keyin eriga "Bozordan bir qop jun olib kelsangiz", debdi. Chor tarafi chorva emasmi, o'sha paytda Turkistonda jun kepak bahosida ekan. Er bozordan bir qop jun olib kiribdi. Xotin jundan paypoq to'qiy boshlabdi. Er paypoqlarni peshma-pesh sotib, puliga jun olib kiraveribdi. Xotin endi mursak to'qishga kirishibdi. Er mursakni bozorda sotib, puliga jun olib kiraveribdi. Xotin endi gilam to'qishga o'tibdi… Shunday qilib desang, bolam, er-xotin tez orada chunonam boyib ketibdiki, Turkistonning qoq yarmini sotib olishga qudratlari yetadigan bo'libdi. Nazarlarida keng-yassi Turkiston o'zlari uchun torlik qilib qolgandek tuyula boshlabdi. Bu orada dang'illama uylik-joylik, shaharning to'rt burchagida katta-katta to'rt do'konlik, xizmatkorligu oqsochlik, cho'pon-cho'lig'ligu gumashtalik, qo'y-chi, oqlik-ko'klik bo'libdi. Har biri Rustami dostondek ikki o'g'ilga otayu ona bo'lishibdi. O'g'illari o'sib-ulg'ayaveribdi. Kunlardan bir kuni ota-ona o'zaro o'ylashib-kengashib, torgina shahardan kengroq maydonga - oydalaga chiqib yashashga ahd qilishibdi. Ming yilqi, ming tuya, o'n ming qo'yni haydab, Qoratovga yo'l olishibdi. Bahavo tovda o'tov tikib, qimizqimron ichib, qazi-qarta yeb, "Yig'lagan ota" qudug'ining shifobaxsh suviga cho'milib, mazza qilib yashayverishibdi.Shu orada uchinchi - Kenjatoy o'g'illari tug'ilibdi. Uch og'a-ini tov topasida kiyikdek o'ynoqlab, sherdek na'ra tortib, bo'ridek ulib, qo'zichoqdek dikonglashib, yayrab-quvnab o'sib-ulg'ayaverishibdi. Hammalarining yeganlari oldida, yemaganlari ortida, kechalari - tinch, kunduzlari - xotirjam, istagan narsalari muhayyo ekan. Kunlardan bir kuni uch og'a-ini o'rtasida Turkiston haqida gap qo'zg'olib, "Turkiston unday, Turkiston bunday" deya o'zaro qattiq bahslashib qolishibdi. O'shanda qo'y go'shti yeb, qimiz ichib, yostiqqa bahuzur yonboshlab yotgan ming qo'ylik boy moliga ishonib battar kibr-havo qilibdi.
- He-e, onasini… o'sha Turkiston deganlarini! Vaqtida u mening obdan ta'zirimni bergan. Manovi onalaringga uylanganimda nikoh to'yim azadan beshbattar bo'lgan!..
O'sha kunning ertasiga beshovlon uyqudan uyg'onib qarasalar, Qoratovda bir qora quyun o'ynar emish, bir qora quyun o'ynar emish!.. Qo'llarini ko'zlariga pana qilib tevarakka qarasalar, ming yilqi, ming tuya, o'n ming qo'y har hoy-har joyda harom qotib yotgan emish.
       Beshovlon nima qilarini bilmay boshlari qotibdi. Ishongan mol-hollari sovunga yuvilgan kirga o'xshab qo'ldan ketdi. Nachora, sadqai sar! Endi jonni asrash kerak! O'ylay-o'ylay, axiyri, "Qaydasan, Turkiston!" deya yo'lga tushishga majbur bo'lishibdi. Yo'l yurishibdi, yo'l yursalar ham mo'l yurishibdi. Tog'dan adirga tushganlarida qora quyun ham taqa-taq to'xtabdi. Biroq endi Otaning qornida izg'irin boshlanibdi. Odatda senu mendek kamtar-kamsuqum odamlarning qorni bir burda qotgan nongayoq to'ya qoladi, bolam. Non bo'lmasa, sabr-qanoat bilan ham to'ya qoladi. Biroq katta yeb o'rgangan odamning ochlikka chidashi qiyin! Nafsi g'orning qornini ming yilqi bilan ham to'ydirib bo'lmaydi. Nafsi hakalak otgan Ota ochlikka chidayolmay chor tarafga zir yugurar emish. Yumronqoziqlarning ini oldida bo'ridek ular emish. Axiyri bo'lmabdi: baloyi nafsning o'pqoni ajdahoni og'zidek tobora kattaroq ochilaveribdi-ochilaveribdi. Bu o'pqondan oh-faryod olov bo'lib otilib chiqar emish. Qip-qizil darrandaga aylangan Ota Kenjasiga chang sola-turib, Onaga o'shqiribdi: "Sen ikki o'g'limizni olib ko'zimdan yo'qol, xotin, men manov kenjamni yeb, nafsimni qondirmasam, Turkistonga yetib olishim dargumon!.." Ha-a, hamisha shunday bo'lib kelgan, bolam! Odamzod do'ppi tor kelganda - joni halqumiga qadalganida Kenja botirlarning etini yeb, qonini so'rishga o'tgan. Nachora, odam bolasining fe'li shunaqa-da, bolam! Usmon tog'ang ham Kenja botir edi, afg'onning yo'lida bir gazanda boshini yedi uning!.. Hay, shunday qilib desang, Ona boyaqish erining oldida tiz cho'kib iltijo qilibdi: "Agar shu bilan Turkistonga omon-eson yetib bora oladigan bo'lsang, mayli, Kenjatoyimni yesang ye zahringga! Mayli, bir topganim - Turkistonga sadaqa bo'laqolsin! Biroq yagona o'tinchim, bolamning jon achchig'ini quloqlarim eshitmasin, ko'zlarim ko'rmasin. Ko'rmayin ham, kuymayin ham! Men ikki bolam bilan besh tosh joyga borib olgunimcha unga tish tegizmaysan!.." Ota rozi bo'libdi. Kenjasini qo'lida mahkam ushlagancha kutib turibdi. Nihoyat, toqati toq bo'lganida kiyimlarini yirtib, yerga yotqizibdi-da, yo'g'on sonidan g'archillatib bitta tishlabdi. Bola jon-jahdi bilan chinqiribdi. Shu payt tog' cho'qqisida - naq osmonu falakda ikki arxar paydo bo'libdi, de! Bola jon achchig'ida shunday chinqibdiki, ovozi to'ppa-to'g'ri borib o'sha ikki arxarning tuyoqlari ostida tebranib turgan toshni teshib yuborgudek bo'libdi. Ota bosh ko'tarib, osmonu falakka qarasa, "Ming yilqi" cho'qqisida nimadir girdikapalak bo'lib shu tomonga dumalab tushayotgan emish. "Tag'in nima balo bo'ldi bu?!" deb kutib turibdi. Xudoning qudratini qaraki, bir payt boyagi arxar dumalab-dumalab kelib, Otaning naq oyoqlari ostiga tushibdi. Terilari shilinib, badanlari mo'mataloq bo'lib ketgan yovvoyi echkilar bug'i burqirab turgan qip-qizil go'sht holiga kelgan emish. Ota Kenja o'g'lining yo'g'on sonidan uzib olgan bir tishlam go'shtni tupuklab qayta yopishtiribdi-da, "buyog'ini xudo berdi", deya tappa-tayyor go'shtga och bo'ridek tashlanibdi. Nafsi orom olgach, o'g'liga "Sen shu yerda kutib tur!" deb tayinlab, Turkiston tarafga yuguribdi. Chunonam yuguribdiki, ko'p o'tmay xotiniyu ikki bolasini quvlab yetibdi. "Kenjamiz tirik!" deb qichqiribdi. Ana o'shandagina Ona taqqa to'xtabdi. Ota voqeani aytib, to'rtovlon suyuna-suyuna ortlariga qaytishibdi. Kenja botirning oldiga kelib, haligi echkilarning go'shtini olovga toblab yeb, ortganini xurjunga joylab, shuning kuchi bilan omon-eson Turkistonga yetib olishibdi. Hammasini tag'in qayta boshdan boshlashibdi: ota - shahar chekkasida bir kapa tiklab, bozordan bir qop jun olib kelibdi, ona - jundan paypoq to'qishga tushibdi. Paypoqdan - mursakka, mursakdan - gilamga o'tibdi. Tez orada tag'in boyib ketishibdi. Achchiq ko'rgilikni bir karra boshidan kechirgan Ota endi Turkistondan aylanib-o'rgilib yashabdi. Uch o'g'lidan birini - Mag'ribga, yana birini - Mashriqqa, Kenjasini esa Makkatilloga jo'natibdi. Ular o'qib, dunyo tanib, tag'in Turkistonga qaytib kelishibdi-da, yurtning dovrug'ini olamga qayta tanita boshlabdi. O'sha odamning Makkai Mukarramadan a'lam bo'lib qaytgan kenja o'g'li Zahriddin - bizning bobomiz, sening bobokaloning, Botir polvonning otasi bo'lgan ekan, bolam. Rahmatlik otam u kishining yo'g'on sonidagi tish izlari - chandiqni o'z ko'zlari bilan ko'rgan ekan…
       Kenja umri bino bo'lib, turkistonlikman deb yurib bunday naqlni birinchi marotaba eshitishi edi. Tag'in deng, o'z bobokaloniga bog'liq naqlni! Nega uni na oyisi, na amakilari, na hamqishloqlari - hech kim shu paytgacha aytmagan? Bilmasmidi yo bilsa ham aytmasmidi? Harqalay, "Uch og'a-ini botirlar" ertagi bilan yonma-yon tura oladigan shunday naqlni kech bo'lsa-da eshitdi-ku. U siniq ko'ngliga shunday bir malham bo'ldiki, qayta boshdan dunyoga kelgandek sezdi o'zini. Shu orada xola so'rab qoldi:
- Soat nechchi bo'ldi, bolam?
       Kenja apil-tapil soatiga qaradi.
- To'rtdan beshta o'tibdi, - so'ng ko'zlaridan o't chaqnab dedi:
- Ha-a, bobokalonimizning Turkistonga qaytishida ko'rgan-kechirganlari oldida bizning ko'rgiliklarimiz holva desangizchi, xola?
- Qanday tushunsang, - shunday tushun, bolam. Aslida ham bo'lgan voqeami, yo bor-yo'g'I cho'pchakmi, noshukr bo'lma, deb aytdim-da. Yaxshidir-yomondir, uzoq yo'limizni yaqin qilib, shu oromijon poyezdda olib kelishdi anavi umringdan baraka topgurlar. Sen bo'lsang, ular bilan mushtlashsam deysan! Hamma ham yaxshi gapning gadosi, bolam! "Yaxshi gap bilan ilon inidan chiqar, yomon gap bilan musulmon dinidan chiqar", deganlar axir, mashoyixlar!..
       "Eh, xola, xola! Nahot o'sha tepsa-tebranmas taftishchining nokasligini ko'rmaysiz? Mana-man deb turibdi-ku, axir. Sizga qolsa, hamma yaxshi, hamma "baraka topkur". Xo'sh, shunday bo'lsa, qaroqchilar qayoqdan keladi? O'g'ri-kazzoblar-chi?.." Kenja ko'ksida bosh ko'targan isyonni yengib, kampirning oldida itoatkorona bosh egdi.
- Uzr, xola! O'ylab qarasam, hali rostdan ham jahlimga erk bervorganman, shekilli. Har gal "og'ir bo'lay, aql bilan ish tutay" deyman-u, bu asab qurg'ur… kundan-kunga chatoqlashib ketyapti-da!
- Duch kelgan nokas bilan jiqillashaversang asab chatoqlashmay nima qiladi, bolam! Asli shishasida yo'q odamgarchilikni musht bilan kiritib bo'ladimi? Bekorga shishasi sinib, qo'lingni yaralangani qoladi. Karami keng Egam seni dunyoga jamiki muttahamlar bilan jiqqamusht bo'lish uchun yaratmagandir, axir?
Shu tobda kampir ko'ziga bir mehribon ko'rinib ketdi.
- To'g'ri, aytasiz, xola! - dedi ma'noli kulimsirab. - Xudo meni ishlashga yaratgan. Biroq ko'pincha shuginaning ham iloji yo'q-da! Masalan, hozir siz bilan talashib-tortishishdan ko'ra, biror yukingiz bo'lsa - yukingizni, bo'lmasa - o'zingizni boshimda ko'tarib o'g'lingizni uyigacha oborishni juda-juda istab turibman.
- Bunga zarurat yo'q! - dedi kampir miyig'ida kulimsirab. - Odatda qo'rchigan ko'zga cho'p tushadi, bolam. Bunday papalashlaringga anavi Toshkentdagi o'ttizga kirmay o'tin bo'lgan tevatsochlaring muhtojroq!
       Kenjaning zavqi keldi.
       O'tgan asrning oxirlarida g'arbona uslubda qurilgan bino oldidagi g'ala-g'ovur olomon orasidan o'zidan sal yoshroq, lekin naq Hojimuqondek alpqomat bir yigit ajralib chiqib ularga peshvoz yurdi. Kampir qadamini ildamlata turib, xushnud chaqirdi:
- Hoy, Kenjatoyim! - so'ng ikki hatlab oldiga yetib kelgan yigitni quchib-alqashga tushdi. - Voy, bo'ylaringga jonim qoqindiq, bolam! Ko'rmaganimgayam naq yarim yil bo'ldi-yov!..
       Yigit kampirga yarim egilgancha kiftini tutib turar ekan, unga allanechuk bezovtalanib qaradi:
- O'zingiz qiynalmay keldingizmi? Juda xavotir oldik-da!
- Nimasidan xavotir olasan, meni bo'ri yermidi! - kampir shunday deya atrofga alangladi. Xayrlashmay ketaverish noqulay bo'lar deb ikki qadam narida taraddudlanib turgan Kenjaga ishora qildi: - Mana, adashing bilan o'tgan-ketgandan gaplashe-e-b kelaverdik! Aytgandek, tanishib qo'y, bu kishi qorachiqlik Shahodat bo'langning o'g'li ekan!
       Yigit Kenja bilan iliq ko'rishib, yo'l boshladi:
- Qani, ketdik, adash! Rosa charchagandirsizlar?..
       Uchovlon yelvizak yo'lakdan o'tib, bino qarshisidagi maydonchada tizilishib turgan yengil mashinalar tomon yurar ekan, kimdir Kenjaning bilagidan ushladi:
- Iye, boja, o'zingizmisiz? Turkistonga qanday shamol uchirdi?
       Ne ko'z bilan ko'rsingki, yonida bojasi Shokir simob turibdi. O'sha-o'sha, nimadandir besaranjom-betoqat, simobdek bezovta.
- Man, keldik! - Kenja bojasi bilan muomalada odat tusiga kirib kelgan andak havoyi takallufga zo'r berdi: - Hadeb siz Toshkentga boraverasizmi, mana biz ham keldik!
- Yaxshi-yaxshi, zush kelibsiz, - bojasi nimagadir bezovtalandi. - Malikaxon yaxshi yuribdimi? Bolalar?.. Qani, uyga ketdik, boja?
- Men Qorachiqqa tezroq bormasam bo'lmaydi, uka! Hay, xolamiz bardammilar? O'zingiz tuzukmisiz? - Kenja savoliga javob kutmay, maydonchaga ko'z yugurtirdi. O'zn qadamcha naridagi yengil mashina oldida kampir bilan adashi atrofga olazarak qarashmoqda edi. - Siz shu yerda tura turing, Shokirvoy! Men anavi tanishlarim bilan xayrlashib keliy, - shunday deya kampir tarafga yo'l olgan edi, bojasi to'xtatdi:
- Siz tanishlaringiz iblan xayrlashguncha men odamlarni ikki bekat nariga tashlab kela qolay. Maylimi?
       U bojasiga "Yaxshi kelishdik!" dedi-yu, tanishlari tomon yo'l oldi. Kampir astoydil koyidi:
- Qayerda qolib ketding, bolam? Qidiraverib ko'zim teshilay dedi-ku!
       Yigit esa mashinasiga qistadi:
- Qani, o'tiring, ketdik, aka!
       Kenja tavoze bilan qo'lini ko'ksiga bosdi:
- Rahmat sizga! Omon bo'lingizlar. Meniyam kutib olishga chiqishgan ekan.
       Kampir qozi bo'ldi:
- Mayli, Shahodatxonga salom ayt, bolam. Nasib qilsa, o'zim ham erta birisi kun chiqarman. - U Kenjaning yelkasiga qoqib qo'yib, o'rindiqqa o'tirdi. Yigit ham "xayr" ma'nosida bosh irg'ab eshikni yopdi.
       U yulduzli osmonga ko'z tikkanicha tek turib qoldi. Qadrdon osmon! Bolalikning o'zidek beg'ubor osmon! Toshkentdagiga qiyoslab bo'lmas darajada tiniq, tubsiz, yorug' yulduzlarga to'la. Ana, "Yetti qaroqchi", ana, "Qutb yulduzi"! Turkistonda shunchalik yorug', Qorachiqda qanday ekan?!
       Bojasining duch kelib qolgani yomon bo'lmadi. Anovi yetmish yashar kampirga tiriktovon bo'lmadi harqalay, yarim kechada Qorachiqqa olib chiqsa… kelishmasdi ham-da! U shunday o'ylar bilan maydonchaning u burchidan bu burchiga, keyin bu burchidan u burchiga ohista odimlay boshladi. Bojasining ishbilarmonligi haqida havaslanib o'yladi. Sirasini aytganda, itda-qushda tinim bor, bu bolada tinim yo'q. Kechani kecha, kunduzni kunduz demaydi. Turkiston bilan Toshkentning o'rtasida bo'zchining mokisidek zuv qatnaydi - pul topadi. "Lo'lining eshagini sug'oradi - pul topadi". Xullas, qandini urib yotibdi!
       Lekin… hozir qayoqqa gumdon bo'ldiykin? Nega muncha hayallayapti? Beixtiyor soatiga ko'z yugurtirdi: chorakam besh! Bu vaqt ichida "ikki bekat nariga" emas, tupkaning tagiga borib kelich mumkin-ku! Yo biron ko'ngilsiz boqea ro'y berdimikan? Deylik, yarim yo'lda baloni teshilib…
       "Chekiga tushgan" yo'lovchilarni apil-tapil o'tqazib, birin-ketin ko'zdan yiroqlashayotgan kirakashlarning kamayib borayotganiga qarab turib, yuragi siqildi. Ana, maydonchaning narigi burchida so'nggi mashina qoldi. O'sha bilan savdolashib, chiqib ketaversa-chi? Og'ziga siqqan pulini Qodir akasidan olib berardi-da! Lekin shu payt hayallab qolgan yo'lovchilarmi, kuzatuvchilarmi, ishqilib, to'rtta o'spirin binodan shoshilib chiqdi-da, ildam yurib borib, u ko'z tikkan mashinaga tappa-tappa o'tirishdi.        Mashina shiddat bilan olg'a intildi. Ana shunday qilib desangiz, huvillagan maydonchada yolg'iz o'zi qoldi!
       Kenjaning biror soatdan buyon osoyish topgan asabi yana chatnay boshladi. Maydonchaning u chekkasidan bu chekkasiga betoqat kezinar ekan, nochor ahvolidan dam yig'lagisi, dam kulgisi keldi. Aqli bovar qilmaydi: "nahot uddaburro bojasi uni lo'lidek avrab-laqillatib ketgan bo'lsa? Yo motoriga o't ketdimi ekan?"
       Soat beshdan oshdi. Qariyb bir soat kuttiribdi-ya, ablah! U uchishga shaylanga burgutdek hurpaygancha tek qotib qoldi. So'ng ich-ichidan bir nido bulqondek otilib chiqdi: bas! Tong otishi - qatnov boshlanishiga hali kamida bir soat bor-u, bu yerda nimaga ammamning buzog'idek lallayib turibdi?! Oyog'ini qo'lga olib, yugurganda ham yetib oladi-ku.
       U qat'iy qarorga kelib, shaxdam yurib ketdi. So'ng keng-ravon yo'lga chiqib olib, kimsasiz yo'lning o'rtasiga tushib oldi-da, orqasiga ham qaramay keta boshladi.

Uchinchi bob

       Xudoning qudrati cheksiz! Loaqal U odam bolasini turli xil suvratu siyratda yaratib qo'yganiga hayratlanmay bo'ladimi?! Dunyoda "Uch og'a-ini botirlar"ning to'ng'ichi Sobirday kamgap tug'ilmagandir. Ukalari o'nta gapni qalashtirib tashlaganda bu bittasini chiqarsa og'zi og'rib qoladi. Shunda ham "ha" yo "yo'q"dan nariga o'tmaydi. "Nima balo, bu soqovmi yo garangmi? - deya zorlanardi onasi, bosiqlik ham er yigitga ko'rk. Senga o'xshab tiliga kelganini qaytarmay javrayveradimi odam?" O'zlari xoli qolganlarida Qodir Sobir akasiga tegajoqlik qiladi: "Qani, aka, og'zingizni oching-chi! Manovi Kenja ulg'aysam do'xtir bo'laman deydi, bir ko'rib qo'ysin - tilingiz bormi-yo'qmikan!" Kenja "A-a, deng, a-a, deng!" deb unga tirmashadi. U qani bo'y bersa. Shunda Qodir akasining qo'llarini qayirib, Kenja tarafga engashtiradi. Kenja uning bo'yniga osiladi. Ikki ukaning qurshovida qolgan To'ng'ich botir norozi po'ng'illaydi: "Yaxshilikcha qo'yvorlaring!" Lekin ikkovi battar tantiqlanadi. "A-a, deng, a-a, deng!" Shu payt Sobir akasi jahlga minib, ukalarining yuziga shapaloq tortib yuboradi.
       Qodir bo'lsa katta akasining batamom aksi. Unisi qanchalik kamgapu tund bo'lsa, bunisi shunchalik sergap, kirishimli, yoqangizdan kirib, yengingizdan chiqadi. Ilondek avrab tashlaydi. Tutgan joyini uzib olmaguncha qo'ymaydi. Bolaligida nafsi yomonroq edi. U yoqda Sobir akasining tegishiga, bu yoqda Kenja ukasining ulushiga chang solardi. Oyisi koyigani-ko'yigan edi. "Hoy bola, nima balo ichingda iloning bormi? Mechkaylik yaxshi emas", derdi. Lekin Qodir o'shandayam o'z bilganidan qolmasdi. Ota-onasining ko'zini shamg'alat qilib, aka-ukani baloning o'qiga ro'para qilib, o'zi ham xo'rdadan, ham burdadan urib, suvdan quruq - tegirmondan butun chiqaverardi. Hozir ham o'sha Qodir-da… Biram ezma, xira, aldoqchi, uchar… Lekin, baribir tan berish kerak, u shunaqangi uddaburroki, ta'rifiga so'z topilmaydi. Kenja ishlashni otasiyu Sobir akasidan o'rgandi. Biroq varrak uchirish bormi, qog'oz do'ppi yasash bormi, it bilan mushukni urishtirib, tomoshasini ko'rish bormi, mushukning dumiga chelak bog'lash bormi - dunyogaki neki shumlik bor, shu tinib-tinchimas Qodir akasidan o'rgandi.
       Odam bolasining o'z fe'liga o'zi baho berishi mushkul. Har-qalay, shunisi aniqki, chillaki chillakini ko'rib chumak uradi, olma olmadan rang oladi deganlaridek, Kenja har ikki akasidan barobar o'rganib ulg'aydi. Akalaridagi jamiki fazilatlarni qoniga singdirishga intilib yashadi. Va hamisha ikki o't orasida qolgandek sezdi o'zini. Sobir akasini yaxshi ko'radi. Lekin uning o'lgudek kamgapu kamsuqumligiga g'ashi kelaveradi. Qora mehnatdan boshqasiga uquvsizligiga achinadi. Qodir akasining uddaburroligiga havaslanmay iloji yo'q. Ammo uning "tesha tegmagan" tadbiri ortida allanechuk makkorona niyatlari borligidan dahshatga tushadi. Uning firiblaridan hamisha hadik-xavotirda yuradi. Hozir ham ravon yo'ldan emas, baayni ikki o't orasidan o'tib borayotgandek. O'zi-ku, bir amallab o'tyapti. Onaizorining holi ne kechdi ekan? Holbuki bunday qovrilishlar kecha-bugun emas, naqd o'ttiz yil avval boshlangan…
       Qadimdan yaylovu lalmi bo'lgan Turkiston dashtlarini "dala malikasi" egallagan. Bug'doydan baraka qochib, non taxchillashgan. Bir qarashda jo'xorining o'ziyu uni yetarlidek. Lekin onasi allanechuk yig'lamsirab zorlanadi: "Tag'in ocharchilik boshlanmoqchimi, nima balo! Bug'doy uni otliqqa topilmay qoldi. Uyda bolalar zog'ora - to'qochni yeb to'ymaydi. Shunday bepoyon dashtda so'tasi sut bog'lay boshlagan makkajo'xorizor o'ziga ohanrabodek tortadi. Biroq uning qariyb har paykalida bittadan qo'riqchi! Oralaginchi - ko'rasan ko'radiganingni. Ammo non shirin, nima qilasan oralamay!
       O'shanda ham shunday sutoydin edi. Bir mahal Qodir akasi Kenjaning biqinidan chimchilab uyg'otdi. Nariroqda esa Sobir akasi dovdirab-uyqusirab turgan ekan. Boshlashib ketishdi.
- Tezroq yura qolsang-chi,. Ehtiyot bo'l, oyim uyg'onib qolmasinlar! - qulog'iga shivirlaydi u. Nihoyat Qodir rejani ma'lum qildi:
- Jo'xorizorning ichiga kirib olamizu paypaslab kattaroq so'tani qayirib ketaveramiz. Uchalamiz uch qop qayirsak ham harna-da! Bir hafta maza qilamiz.
       Reja Kenjaga ma'qul tushdi. Qodir akasining kallasi ishlaydi-da! Ertalab uch qop so'tani ko'rib, oyisi ham toza xursand bo'lsa kerak!
       "Ish ko'ngildagidek boshlandi. Makkapoyalarning vahimali shitirlashini aytmasa hech gap yo'q edi. Lekin uchovlon qoplarini inqillab-sinqillab ko'targancha, uzun-qisqa bo'lib jo'xorizordan chiqqanlarida… naq ro'paralarida Ismat qo'riqchi ot o'ynatib turar edi. "Ax-xa! Qo'lga tushdilaring-ku!" Keyin tanib, ajablanadi: "Iye. Zokirning o'g'limisanlar? Otalari - haqgo'y, bolalari - o'g'ri! Qiziq bo'lyapti-ku bu!" So'ng qat'iy buyruq qiladi: "Qani, uchalang ham qopingni ko'tarib oldimga tush-chi!" Kenja qo'rqib yig'laydi. Qodir yulqinib qochmoqchi bo'ladi. Sobir akasi miq etmaydi… Xullas, Ismat qo'riqchi ustlarida qamchi o'ynatib, qoplarini o'zlariga ko'tartirib, omborxonaga haydab boradi va unga yondosh zimiston hujraga qamaydi. "Ana shu yerda topgan-tutganlaringni xomlay yeb yotaveringlar!" deydi-da, ustlaridan qulflaydi.
       "Uch og'a-ini botirlar" tunning qolgan qismini titrab-qaqshab o'tkazadilar. "Endi nima bo'ladi? O'qitubchilari nima deydi? Oyisi-chi? Salgina o'yinqaroqlik uchun urishib tashlaydigan badjahl otasi-chi?" Biror oydan so'ng o'ningchi sinfga boradigan Sobir akasi qafasidagi arslondek to'lg'onadi. "Qodirning gapiga kirgan men ahmoq!" deb ko'ksiga mushtlaydi. So'ng "Baloni boshlagan sen!" deb Qodirni do'pposlaydi. Kenja ularni ajratolmay xunob. Ta'zirini yegan Qodir kaftdekkina tuynuk oldida beo'xshov ishshayadi. "Buyam bir sarguzasht-da!" deya ulargami-o'zigami tasalli-taskin beradi…
Tong saharda Ismat qo'riqchi eshik ochib kirib kelib, Sobir akasiga o'dag'aylaydi: "Hoy, Zokir tajangning kattasi! Ukalaringni to'g'ri yo'ldan ozdirib, baloni boshlagan hoynahoy sen bo'lsang kerak! Endi sen shu yerda qolasan! Haqgo'y otang oyog'imga bosh urib kelmagunicha shu yerda yotaverasan!" Keyin Qodir bilan Kenjaga tanti qarash qiladi: "Sen ikkoving ozodsanlar!" To'ng'ich qamoqda qolib, ular uyga qaytadilar. Lekin na Sobir akasi, na Qodir akasi, na Kenjaning o'zi Ismat qo'riqchiga "Yo'q, aybdor falonchi emas, pistonchi" demaydi. Deyolmaydi! Ertasiga Sobir akasining yelkasiga mushtlay-mushtlay uyga olib kelganida ham bu sir sirligicha qolaverdi. Mana, o'ttiz yildir-ki, Kenja uch og'a-ini o'rtasidagi bu sirni dam kulib, dam kuyinib eslaydi. Qodir akasining uddaburroligiyu Sobir akasining tantiligiga qoyil qoladi.
       O'sha kuni kechqurun otasi tag'in qo'shni qishloqqa - "loy o'yin"ga qaytib ketgach, uchovlon chorpoya yulduz sanab yotganida, oyisi ularga, kim biladi nechanchidir marta, "Uch og'a-ini botirlar" ertagini aytib berdi. Va "qissadan hissa chiqardi: "Uch og'a-ini botirlar o'ldirgan darrandayu gazanda - oddiygina arslon, ajdaho, qirq qaroqchi emas, bolalarim! Ular avvalo o'zlaridagi jahl arslonini, nafs ajdahosini va qolaversa qirqta ruhiy illatni yengganlar. Sizlar-chi? Sizlar bo'lsanglar o'zlaring o'g'irlik qilib, anovi haromxo'rdan otalaringga dakki eshittirib yuribsanlar! Senlardan umidim shumidi, botirlarim?!"
       Ha, o'shanda o'yindan o't chiqdi. Shunaqangi o'tki, rostu yolg'on tafsilotlar maktabgacha yetib borib, otasi Zokir muallimning obdan jizg'anagini chiqarishdi. O'zingiz o'ylang, o'zi tarbiyachi bo'lgan bir odamga "Voy, seniyu, o'z o'g'illaringga kuching yetmabdi-ku, bizga nasihat o'qiysangmi?!" deb tursalar, bu holga qanday chidab bo'ladi, axir?!
       Yo'q-yo'q! Otasining bevaqt o'limiga bu sabab emas! Zokir muallimning bardoshi bunaqan "tegirmon"larning ko'pini ko'rgan, ko'piga chidardi. Axir, ana, Kenja guvoh, o'shanda otasi, to'g'ri qattiq kuyindi, lekin kuyib kul bo'lgani yo'q. Kimlargadir achchiqma-achchiq, tag'in bir necha yil yashadi. Yashaganda ham alamini ishdan olib yashadi! Kenjaning otasini uzil-kesil adoyi tamom qilgan narsa hoynahoy o'sha "kutilmagan baxt" - bundan roppa-rosa yigirma besh yil muqaddam Qorachiq ahliga dabdurustdan "kulib boqqan favqulodda omad" edi!
       O'shanda Kenja sakkizinchi singda o'qirdi. Sobir akasi kolxozda ketmonchi, Qodir akasi harbiy xizmatdan endigina qaytib kelgan. Qish chillasida bir qor yoqqan, bir qor yoqqan, bolalar tugul kattalar ham ko'chada yurolmay qolishgan. Otayu uch o'g'il - to'rtovlon uzzukun tom kurab-hovli ochishgan. Ertasiga esa shunday bir izg'irin boshlanganki, naq eshak o'ldirib-to'ngak ko'chiradigan! Oradan tag'in bir kun o'tib, tong sahardan tashqariga chiqsalar, qishloqda yuzlab oqbo'kanlar… boshpana izlab, izg'ib yurishibdi! Hali-hanuz kenjaning shundoqqina ko'z oldida: bolalarning bo'g'zidan keladigan qalib qor - oppoq, oqbo'kanlar ham - oppoq. Bu qo'sha oqlik ufqdan endigina bosh ko'targan quyosh nurida jimirlab ko'zlarni biram qamashtiradiki. Uzun-qisqa, sarg'ish-qo'ng'irtob, burama-gajak, behad-behisob shoxlar oppoq dengizda ohista chayqalib suzayotgan mitti yelkanlarga o'xshaydi. Faqat o'sha shoxlardan bir-ikki qarichcha pastdagi mushtdekkina qora-qo'ng'ir "dog'"lar (oqvo'kanning tumshug'i) - ularning oppoq dengizdagi mo'jiza emas, yashash uchun kurashayotgan tirik jon - jonivorlar ekanidan dalolat berib turibdi. Qishloqning alp yigitlari qo'llarida pichoq o'ynatib, chana sudragancha, baqirib-chaqirib zir yugurishadi. "Dengizda suzib borayotgan yelkan"ga qoli yetganlar qattiq qayiradilar, u ko'kka otilgan toshdek bir muddat muallaq turib qolgan "musht"-dan ikki qarichcha pastroqqa - oqbo'kanning bo'g'ziga pichoq tortadilar. Oppoq qor ustiga qip-qizil qon sachraydi. Jonivor jon halpida bosh chayqaydi. Shoxga tirmashgan yigit o'zini harchand avaylamasin qonga belanadi. Nihoyat, oqbo'kanning boshi bir yonboshiga osilib qoladi. Yigit o'ljasini shoxidan sudrab borib, chanasiga bazo'r yuklaydi-da, navbatdagi o'ljani qo'lga kiritishga shoshiladi. Oppoq qor qo'ynidagi "lolaqizg'aldoqlar" quyuqlashgani sari chanalar ustidagi o'ljalar uyumi yuksala boraveradi. Kenja ko'z oldida ro'y berayotgan bu misli ko'rilmagan g'aroyib hodisaga hang-mang bo'lib tikilar ekan, tomoshabinlar yonida bir payt… otasi paydo bo'lib qoldi. Haligina tanchaning yonida inqillab yotgan xastahol otasi, yo tavba, xuddi arvohga o'xshab, sarpoychan chor tarafga zir yugurar, dam u picho egasiga, dam bu pichoq egasiga tashlanar ekan, ovozlari qirilib hayqirardi: "Haromxo'rlar! Qonxo'rlar! Jallodlar! Nima qilayotganlaringni bilasanlarmi?! Bundan ko'ra pichoqni o'zlaringga urmaysanmi, hoy battollar!.." Yugura-yugura holdan toyib, axiyri sayhonlikning qoq o'rtasida sulayib qoldi. Behush otasini Sobir akasi bilan birga bazo'r ko'tarib uyga olib kirishdi. Otasi yostiq quchoqlab ingranadi. Hushidami-tushidami alahlaydi: "Qoch, oqbo'kan!.. Qoratovning qoq tepasida… kimdir tag'in… Turkistonni so'kdi… O, oqbo'kan… Boridan panoh so'rab kelgan jonivorim!.. Tog'laridan baraka qochgan yurt… endi o'nglangaymi?!."
       O'sha yili Qorachiqdagi hamma xonadonlarda uzzukun go'sht qaynadi. Oqbo'kanning hil-hil lazzatli go'shti kuniga bir ustixon tozalab, suyak mujimasa turolmaydiganlarning ham me'dasiga tegdi. Qo'shnilari Bashir ovchi o'zining go'sht yeyaverib sassiqkekirtak bo'lganini aytib lof urdi.Keyinchalik bu Bashir ovchining eng sevimli naqli bo'lib qoldi: "Rosa qirq dona oqbo'kan ovlabman, de, inichak! O'shanda bi-ir bitimiz to'kildi-da! Hali yaxna qilib yeymiz, hali qoqlab yeymiz, qani endi tugasa-chi! Oxir yog'ini sasitib oldik. Yaxshiyam qoq yarmini kolxozga topshirganim…" O'sha yili Qorachiq qishlog'i, ya'ni "Pobeda" ("G'alaba" emas, ayana "Pobeda") jamoa xo'jaligi davlatga go'sht topshirish rejasini besh baravar oshirib bajardi. Pobedamisan-pobeda bo'ldi!
       Azbaroyi Qodir akasining uddaburroligi tufayli "osmondan chalpak yoqqan kun"dagi kutilmagan bu ehsondan Zokir muallim xonadoni ham benasib qolmadi, albatta. Qishloqning xonaki tabibi, ya'niki, feldsheri belgilagan muolajalar kor qildimi, yo Kenjaga o'xshab joni sabil ekanmi, oradan ikki kun o'tib ota hushiga keldi. Voqeadan xabar topgach, Qodir akasini oldiga chaqirib, "Oqpadar!" deya yelkasiga bir musht tushirdi. Yigirma yashar pahlavon yigitga kasalmand odamning mushti nima, chivin chaqqandek gap-da! Lekin ona o'g'lini himoya qilib aytgan gapi: "Qo'ying, otasi, o'qbo'kan go'shtini yeb yotgan yolg'iz bizmi?" - degani o'tib tushdi. Ota ingrandi: "Mayli, ko'pga kelgan to'y bo'lsa, ko'pdan ajrama! Biroq men… ajrab bo'ldim… charchadim… besh kunligim qoldimi-yo'qmi! Ammo… manovi badnafslar bir kun boshingga balo bo'lsa bilasan…"
       Oradan bir hafta o'tib, oyisi aytgandek, "xudoning qudrati bilan binoyi oyoqqa turgan - ota… yo'qolib qoldi! Qayoqqa yo'qoladi, qanday yo'qoladi, butun boshli bir odam ignamidiki, yo'qoladi - hech kim bilmaydi. Bilganlari shu bo'ldiki, ertalab turib qarasalar, tanchaning yonidagi to'shak bo'm-bo'sh! Ona qon qaqshab zor-zor yig'laydi. Uch og'a-iniyu amakilar qishloq tevaragidagi qiru adirlarni, bu yog'i Koriz, u yog'I Sig'noq, naruyog'i Qizilyo'lga qadar kezib chiqdilar. Suvga tushgandek yo'q edi. Ammo ikki kundan keyin o'ligi Qoratovning yo'lidan topildi. Katta amakisi keyinchalik qayta-qayta hayratlanbib auytishicha, Xontovga chiqaverishdagi qiyalikda yer quchoqlab yotgan emish!
       O'sha mash'um kun hech qachon yodidan chiqmasa kerak! Xontovdan emas, Sig'noq tarafdan horib-tolib uyga qaytsa, oyisi bo'yniga osilib yum-yum yig'lashga tushdi: "Otangdan ayrilib qolibmiz, bolaginam! Endi holimiz ne kechadi, Kenjatoyim! "Sobir akasi ostonada mung'ayib o'tiribdi. Qodir akasi ko'ksiga mushtlab faryod chekadi.
       Aqalli endi, bu sirga javbob bera olasanmi, oshna? Otang Zokir muallim nega o'ldi? O'z ajali bilan o'ldimi? Yo oying auytganidek, "Qoratovning yo'liga uni ajal haydab bordi"mi? Balki o'zi yashashdan charchab, jonidan to'ygandir? Yo… Ismat qo'riqchi - Ismat qaroqchidek bittasi o'ldirdimi? Yo'q, sen bu savollarga tayinli javob topolmaysan, oshna! Chunki sen… o'zingcha Qoratovning qoq tepasida turibman deb xayol qilasan-u, aslida alaqaysi o'ngurmi-jarliklarda tentirab uloqib yuribsan. Kim bilsin, hali otangdek qirchillama yoshingda yer tishlab qolasanmi, yarim yo'lda sillang qurib sulayasanmi!.. Nochorsan, Kenja, nochor! Noshud-bechorasan, sho'rlikdan sho'rliksan! Mana, hozir katta yo'lga sho'ring qaynab chiqmayapsanmi, axir!..
So'nggi to'siq - Sho'rtepadan oshib o'tib, tepa yonbag'rida otasi Zokir muallimu bobosi Botir polvon xokiturob bo'lib yotgan mozordan ham o'tsa, naryog'I kindik qoni tomgan qadrdon qishloq…
       U qabristonning qalin paxsa devori yoqalab borar ekan, tepadan tushayotgan "Jiguli" naq ro'parasiga kelganda taqqa to'xtadi. So'ng eshigi ham ochilib egasi bo'y ko'rsatdi.
- O'tiring, aka, tashlab o'tay.
       Kenja yugurgancha kelib, o'zini mashinaga urdiyu o'rindiqqa yastandi:
- E-e, rahmat, uka!
Hamrohi yo'ldan ko'z uzib, unga qaradi:
- Tinchlikmi, aka? Dunyoga o't ketgandek tong sahardan oyoqni qo'lga olibsiz?
       Kenja yigitning ko'zlarida samimiyatni ko'rib allanechuk yengil tortdi va hazilga moyillik sezdi:
- Sayr, uka, sayr!..
- Otaboygami?
- Yo'q, men manovi… Qorachiqda qolaman… Otaboylikmisiz deyman?
- Ha-da! O'xshamaymanmi?
- Shunchaki so'radim… Qalandar Qarnoqiyning qishlog'idan ekansiz-da?
- Kim u?
- Iye, otaboylik bo'laturib… "Ulug'bek xazinasi"ni o'qimabsiz-da?
       Keyin qo'shnilari Ahmad oqsoqolning uyi oldidan o'tib borishayotganini anglab qolib qichqirdi:
- Ey! Shu yerda to'xtatvoring!
       Mashina naq uylari eshigi oldida to'xtadi.
       U xayr-ma'zurni nasiya qilib, uy tomonga yugurdi. Ayvonning chap qanotidagi eshikni shaxd ochib, ostonada to'xtab qoldi. Xona to'rida onasi bilan jiyani bahuzur uxlab yotishar edi. Holsizlanib devorga suyanib qoldi. Yuragining tub-tubidan bir og'iz kalima - Xudoga ming qatla shukr! - otilib chiqdi.
       Onasi cho'chib uyg'ondi. O'g'lini ko'rdiyu apil-tapil o'rnidan tura unga talpindi. Kenja ikki hatlab borib, oyoqlangan qo'zidek cho'kkallab chayqalib turgan onasini quchib oldi:
- Xayriyat, xayriyat, sog'-omon ekansiz! - keyin quchog'idan andak bo'shatib, yosh qoplagan ko'zlarini tikdi. - Nima qildi, oyijon?
       Onasi uning ovozini eshitmasmi edi, yuz-ko'zlarini siypalagancha, yig'lab turaverardi. U savolini tag'in takrorladi:
- Nima qildi, oyi?
       Tag'in javob bo'lmay, uning ajin bosgan yanoqlarida tomchilar ko'payib tezlashdi. Uni vahima bosdi:
- Nima qildi sizga o'zi, oyi? Gapirsangiz-chi bunday!
       Onasi nimadir demoqchi bo'lib emrandi. Lekin gapirolmadi. U bor ovozi iblan hayqirdi:
- Hikmat! Hikmat deyman! Tur o'rningdan!
       Hikmat uyqusirab o'rnidan turdi.
- Bibingga nima qildi?!
       Hikmat tanib yig'lagancha uning bo'yniga osildi:
- Amaki! Bibim… tildan qoldilar!
- Nima?!
- To'rt kundan buyon gapirolmayaptilar!
- Yo alhazar! Otang qani?!
       Hikmat hiqillab yig'lagancha bazo'r javob qildi:
- Qamoqda… ivvv…
- Qamoqda?! Qodir amaking-chi?
- Amakim… kasal… ivvv…
- Yo rabbiy! Nima qildi akamga?!
- Otam… bolta bilan… chopib… ivvv…
- Nima-nima?! Til-zabondan ajralmagan odam bormi o'zi bu uyda?! Oying qani?!
       Hikmat tashqariga otildi:
- Men… hozir… ivvv…
- Chaqir tezroq!!
       Kenja yelkasiga bosh qo'ygan ko'yi sim-sim yig'layotgan onasini dast ko'tarib, joyiga o'tqizdi-da, yonida cho'kkaladi. Yuragining tub-tubidan beadad o'kirikmi-nidomi bulqondek otildi:
- Nima qildi o'zi, oyijon, sizga?! Bu uyni qanaqangi yashin urdi? Qanaqangi Xudo qarg'agan uy bo'ldi bu?!
       Holdan toyib bir yonboshiga yiqildi. Nazarida, butun olam ko'z oldida chirpirak bo'lib aylana boshladi.

To'rtinchi bob

       Uchchovlon cho'qqini ko'zlab tepada o'rlayotgan emishlar. Choqqi - baland, tog' - purviqor, yo'l - mashaqqatli emish. Oldinda Sobir akasi, ortida Botir ukasi, o'rtada - o'zi. Biridan keyin biri toshdan toshga kiyikdek sakrar emishlar. Ammo beso'naqaydan beso'naqay akasining qadamini qachongacha poylaydi. Muddao - cho'qqiga chiqish ekan, o'zib keta qolsa-chi? Kutilmaganda shunday vaziyat tug'ilib qolib, olddagi tik qoyaga tirmashibdi. Qoyani ham, akasini ham ortda qoldirib, navbatdagisiga tirmashar ekan, aylanib kelgan akasi dermish:
- Xatarli yo'ldan qayt, uka! Ota-bobolarimiz solgan dovon turganida qayga uloqasan?
       U ortga qaytishni istamasdi:
- Mayli, o'zingiz aylanib o'tavering! - deya qoyatoshga battar tirmashdiyu kutilmaganda bir oyog'i og'irlashib, pastga tortildi. Bazo'r engashib qarasa, akasi tortayotir.
- Bu xatarli yo'ldan qayt, uka! Mayli, o'zing yo'l boshla, faqat bunday yo'llardan qayt! Deya yolboribdi akasi.
- Borsa kelar yo'lingiz o'zingizga siylov, aka! Menga xatarli bo'lsayam shu yo'l qisqaroq. O'z holimga qo'ying meni!
       Akasi uni eshitmagandek oyog'idan tortishda davom etadi.  Buning g'ashi keladi. Og'irligini ikki qo'liga jamlab, bo'shagan oyog'ini akasining yuziga qo'yadiyu shu asnoda naq kuragiga nimadir o'qdek sanchiladi. Qo'llari bo'shashib, o'zi sirg'alib tusha boshlaydi. Nazarida tubsiz chohga yiqilayotgandek tuyulib, joni halqumiga tiqilibdi…
       Qodir o'zini jar qa'ridami, tog' o'nguridami - qayerda yotganini bilolmadi. Harqalay, shunisi aniqki, o'sha o'q hali-hanuz kuragida sanchig'liq turibdi. Og'rining zo'ridan qad rostlash tugul qimirlash mahol. Ko'z ochib ko'rgani shu bo'ldiki, yotgan joyi - zimiston. Bazo'r bosh burib, atrofga javdiradi. So'ng derazaga ko'z tushib, darrov tushundi: uch kundan buyon shu yerda yuztuban yotibdi-ku, axir! Hech qachon yerga tegmagan kuragi battar yerga tegmay, singan yeri zirqirab yotibdi-ku!
       Bu uch kun mobaynida tortgan azoblari, chekkan dardu sitamlari! Jon asari yo'qdek harakatsiz yotgan chap qo'li! Salgina qimirlasa butun a'zoi badanini zirqiratuvchi ayovsiz og'riq! Hmmasidan og'iri - qimirlamay yuztuban yotish-yotaverish! Aziz boshiga bu balolar qayoqdan yog'ilaqoldi o'zi?! Yechilmas jumboqlarni ham oppa-oson yechib, baloning o'qidan omon chiqa oladigan uchar-uddaburro uchun uzzukun yuztuban yotish-yotaverish… osonmi? Bu yorug' olamda qirq to'rt yil yashab, o'ttiz yildan buyon yulduzni benarvon uygudek yulqinib chopaverib, yetib kelgan joyi shumi?! Bunday ayanchli giriftorlikka nima sabab, kim aybdor? Qay yozug'i uchun bu jazo? Umr bo'yi o'z boshiga o'zi yog' surib, do'stga - tobe, dushmanga - kulgu bo'lmaslik umidida tirishib-tirmashsa, "o'zim, bolam, chaqam" deb boshini o'tdan olib cho'qqa ursa, zinhor-bazinhor birovga yomonlik sog'inmasa-yu, hech qachon birovning arpasini xom o'rmagan bo'lsa, xo'sh, o'zida ne gunoh? Gunohi, o'rtamiyona umr kechirishni o'zining yigitlik sha'niga isnod deb bilgani, odamning oldi bo'lib yashashni istaganimi? Shu ham gunohmi?!
       Chindan ham u oldi odamlardek yashashga intildi. Xuddi ko'pkariga tushgan uchqur bedovdek, ko'z oldida tirik jon asari emas, bepoyon kenglikni ko'rishni istadi. Ne-ne o'zag'onlardan o'zib o'tmaguncha halovat nimaligini bilmadi. Aytish oson, roppa-rosa o'ttiz yil yo'qni yo'ndirib, unmasni undirib, qandini urib yashadi. Odam bolasi bu dunyoga umid bilan qadam qo'yganidan keyin, shunday QANDINI URIB yashasin-da, axir, uddasidan chiqsa! Odamlik sha'niga isnod keltirib, qumursqadek g'imir-g'imir qilavermay!..
       Esida, bolalik kezlarida o'zi kashf etgan g'alati bir o'yinlari bor edi. "Tuya lo'k-lo'k etadi, ustida karvon o'tadi" degan bu o'yinda ko'pincha tuyalik - Sobir akasining, tuyakash-sarbonlik - Botir ukasining, xo'jalik esa o'zining chekiga tushar edi. Sobir akasining yelkasida o'tirib, Botir ukasini tolchiviqda savalab, har ikkisini lo'killatib xumorini yozar edi.
- Hoy, o'yining o'silgurlar! - deya urishar edi oyisi gohida. - Bu nima qiliq, bu qanday o'yin? Bir kuni o'yinlaringdan o't chiqmsa koshki edi.
       Kunlardan bir kuni o'yinlaridan o't-ku chiqmadi, faqat otasi ko'rib qoldi. O'shanda oyisiga o'xshab urishmadi. Aksincha yelkasidan qo'rqa-pisa sirg'alib tushganida ma'noli bosh chayqab, achchiq kuldi:
- Sen bola shu ketishingda bola emas, balo bo'ladiganga o'xshaysan. Sendan bir balo chiqadi!
       Bu gaplar tanbehmi yo tan berish, ayblashmi yo maqtash - aniq bir nima deyish qiyin. Anig'I shuki, o'shanda ilk bor o'zida mislsiz bir qudrat tuydi. Qudratki, istasa akasini emas, otasini ham tuya qilib mina oladigandek!
       Bu qudrat vaqti kelib o'zini ko'rsatmay qolmadi. Sinfda - sinfboshi, maktabda - komsomolboshi, tengdoshlari orasida - davraboshi bo'ldi. O'qituvchilarining "Shu ketishda bir nimaga bosh bo'lasan" qabilidagi olqishlari ko'p bo'ldi. Uch og'a-ini orasida yolg'iz o'zi, maktabda birinchi bo'lib, tumanda endigina urfga kirgan oltin nishonni olishga erishdi. Maktabni bitirgach, Toshkent politekhnika bilimgohini mo'ljal olib turgan edi, otasi shashtidan qaytardi: "Endi o'qishni qo'ya turib, bir hunarning boshini tut, bolam! Hunardan unar deganlar otam!.." "Mayli, hunar bo'lsa hunar-da!" deb Turkistonda olti oy shofyorlikka o'qidi. Endi bir mashinaning boshini tutaman deb turganida harbiy xizmatga ketdi. Ikki yilni yapon dengizi sohilida - Nahodka bandargohida o'tkazdi. Xizmatga oddiy askar bo'lib bordi - starshina, soddaroq aytganda, oqsoqol bo'lib qaytdi. Ikki yil ichida rus tiliga qo'shib bandargohda orttirgan bir ajnabiy tanishidan yapon tilini ham shunaqangi o'rgandiki, naq "mana man" degan yaponshunoslarga dars bergudek! O'ziga qolsa, birato'la Tokioga o'tib, yaponning eng zo'r jonoini qo'lga olgan bo'lar edi, nachora, mamlakat chegaralari Xitoy devoridan ham mustahkamroq ekan! Shu chegaragacha borib, naryog'iga o'tolmay qaytib keldi.
Harbiy xizmatdan qaytgach, pasqamgina uylari, mo'min-qobil aka-ukasi, soddadil hamqishloqlarigina emas, o'z otasiyu butun Turkistona ko'ziga behad yupun-bechorahol ko'rinib ketdi. Do'ppidekkina Qorachiq qishlog'iga emas, butun boshli Turkistonga sig'may qoldi. Ustiga ustak o'sha yili bir qahraton qish bo'ldi, bir ayoz bo'ldi, bir qor tashladi, ostona hatlab hovliga chiqolmaysan kishi! Bu ham yetmagandek, otasi xastalanib yotib qoldi. Qani endi shu kuyib kulga aylanayotgan jismi-joniga darmon bo'lgulik bir parcha etni qonsiragan ajdahoning og'zidan yulib bo'lsa-da, olib kirib qozonga bossang! O'zingni nochor-notavonligingni ko'rib "dod" devorging keladi, xudo haqqi! Shu ham odamcha yashash bo'ldimi?! Qani kuni kecha Botir bobosidan qolgan bir qo'ra qo'y, ot bilan tuyalar?.. Eshigi ochsa yopilmaydigan og'ilxonadagi bittayu bitta jon asari - tirraqi echkining bo'g'zida qilqillab turgan jon… uyda xastalanib yotgan yarim jonga ora kirarmidi? Bu qanaqasi?! Jannatmakon Turkiston zaminida… bu qanday hayot?!
       Halovatini yo'qotib, to'lg'onib yurganida qishloqni bir o'qbo'kan bosdiki, naq mo'r-makaxdek deysiz. Yo'q, osmondan yog'ilgan chalpak deysiz! Hamqishloqlari bu "o'z oyog'i bilan kelgan nasiba"ni kim o'zarga terib olishayotganini ko'rib, tomirlarida yigirma yildan buyon obdon qizishib qaynovga yetgan qon battar gupurdi. Qo'lida - pichoq, ko'zida - qon, o'zini maydonga urdi. "Mana, endi qishloqning oldi bo'lishga gal keldi!" dedi o'zicha. Harchand urinmasin, o'shanda qishloqning oldi bo'lish unga nasib etmadi. Uloq qo'shnilari Bashir ovchida ketdi. Keyinchalik hisoblab qarashsa, u qo'lga kiritgan o'ljalar soni Bashir ovchining o'ljasidan ikkitaga kam chiqdi! "Atigi ikkitagina oqbo'kanning tanasi kam bo'lsa bo'libdi-da, shunga ham ota go'ri - qozixonami, hali Bashirning yoshiga yetguncha u ham topadi, deb o'ziga tasalli berdi. Bunisi mayli, lekin oqbo'kanning go'shti hil-hil pishgan rohatijon sho'rvani ichib, quvvatga kirgan otasining "Oqpadar!" deya so'kishi, ustiga-ustak urishi!.. Mushtga-ku chidar, ammo qarg'ishga… qanday chidab bo'lsin?! Gunohi nima uning? Gunohi ammamning buzog'idek lallayib o'tiravermaganimi? Shumi gunohi, oqpadarligi!
       Bunga ham bir amallab chidar. Erta birisi kuni kechirvorsa unutilib ketar, degan umid ham yo'q emasdi. Biroq otasining bevaqt qazo qilishi xonadon boshiga yomon kulfat bo'lib tushdi Kulfat ustiga judolik yuki bilan barobar ag'darilgan ma'raka tog'i! Ship-shiydam uyda qoqquruq qo'llarini qovushtirib turgan Sobir akasiyu Botir ukasining aftodahol holi!.. Bu nochorliklarga qanday chidab bo'ladi?! Kimsan Zokir muallimning ma'rakasi - uchi, yettisi, yigirmasi, qirqi, yili g'aribgina o'tadimi? El-yurt, do'st-dushman nima deydi? Uch og'a-ini uchun o'lim emasmi bu?!
Ana o'shanda dasti qisqa onaizoru quruqqo'l aka-ukaning shikasta dillariga uning "oqpadar" ekani malham bo'lmadimi? Yaxshi ham ikki yillik harbiy xizmat chog'ida o'sha ajnabiyga o'zbek tilini o'rgatgan ekan, evaziga o'zi yapon tilini o'rganish bilan kifoyalanmay, yaponcha qo'shiqlar yozilgan yap-yangi bideomagnitafon orttirgan ekan. Yaxshi ham uni Bashir ovchiga ko'tara savdo qilib, biryo'la "qishloqdagi dastlabki videomagnitafonning egasi" degan nomdan qutulgan ekan. Mablag'I asqotdi, o'zi yengil tortdi.
       O'shanda otasining irqini o'tkazishgan, Sobir akasini Cho'chqako'lga ishga, Botir ukasini maktabga o'qishga jo'natib, hayhotdek huvillagan uyda oyisi bilan yolg'iz qoldi. Fotihagarchilik kunlari uzzukun onasining ko'ziga termulib o'tirishning o'zi bo'ladimi? Qirq birinchi kuni bu ham yelkaga to'nini tashladi. "Olma pish, og'zimga tush" deb o'tirib bo'ladimi!.. Men ham endi bir ishning boshini tutay", deya guvranib borib raisga yuzma-yuz bo'ldi. Ijikilashib o'tirmay gapning po'stkallasiga o'tdi:
- Qani, biz ham davringizda bir mashina minaylik endi, aka?!
       Rais o'tirgan o'rnida bezovtalandi:
- Kishi boshiga bittadan mashinani qayoqdan topaman? Ana, Cho'chqako'lga borib akangning yoniga kir. Mana, Qizilko'pirda g'isht ter, ana, podachilik o'rni bo'sh!.. Bobong ham cho'pon o'tkanku?!
       Qodir bo'sh kelmadi:
- Kechirasiz, akam! - dedi achchiq kulib. - Xudoga shukr, qo'limda guldek hunarim bor! Turkistonda olti oy o'qib qo'yganman. Harbiy xizmatni ham katta-kichik mashinalarni kavlashtirib o'tkazdim. Men sizga aytsam, har qanday mashinaning ichak-chavag'ini ag'darib tashlayman. Xullas, menga buzuq bo'lsayam bitta mashina berasiz, akam!
       Rais bir qadar shashtidan tushib yelkasini qisdi:
- Iloji bo'lsa jonim bilan edi, inichak, nima qilay, mashina zovutim yo'q!.. - Davomini ichida aytdi: "… bo'lganda ham, yog'lash kerak! Mashina deganlari yog'lamasa yurmaydi. Bekorga ovora bo'lganing qoladi!"
       U idoradan hafsalasi sovib qaytdi. Yo'l-yo'lakay o'zini ovutdi. Nachora, yo'q bo'sa, yo'qda! Bor bo'lganda ham, o'zi bermasa urib ololmaysan-ku, axir! Qorachiqda bo'lmasa, ana, mashinalarning kattasi Turkistonda! Qo'lida - hunari, cho'ntagida - hujjati bo'lgach, shu yoqdan topilar… Uyi oldidan o'tayotib tasodigan Bashir ovchiga duch keldi. Kim bilsin atayin poylab turganmi, padarqusir uni uzoqdan ko'riboq yoqimsiz tirjaydi. Hol-ahvol so'rashgach, alqay ketdi:
- "Video" deganing zo'r narsa ekan-ku, a, Qodirvoy? Chaqirsam kelmaydigan kazo-kazolar ham uyimga uyri bo'lib olsa de! To-oza savobga qoldingda, inim! Shuni opkeb menga berganing zap ish bo'ldi-da! Hay, qayerlardan?..
       Qodirnin xunobi oshdi:
- Raisning oldidan… Ish so'rab boruvdim, mashina bermadi…
- Olishnin yo'lini qilmagansan-da, yigitti guli! - Bashir ovchi uning yelkasiga qoqib ma'noli kuldi. - Hamma narsaning yo'li bor-da! Og'zini moylamadingmi?
       U Bashir ovchiga ajablanib qaradi:
- Nima, davlatnin mashinasi… sotib olinadimi? Narxi qancha? Bilmaysizmi mabodo?
- Kim biladi deysan, inichak! Eshitichimcha yangisi ming emish.
- Ha, yaxshi, arzon ekan, olsa bo'lar ekan, - dediyu o'sha kuni uyga kirib uzoq bosh qotirdi. Videosining pulidan ming tugul yuz ham qolmabdi. Endi nima qilsin? Kimdan tilansin? Aqalli besh yuz topsa edi, eskirog'ini bir amallarmidi? Bu yog'I Bashirning o'rtada dallollik qiladigan siyoqi borga o'xshaydi. Turkistondan tekin mashina qidirib topgani bilan… shaharda ishlashning o'zi bo'ladimi!..
       Ertasiga Sobir akasiga "hormang" degani Cho'chqako'lga bordi. Gap orasida so'radi:
- Besh yuz topib bera olasizmi, aka?
- Nima qilasan besh yuzni?
       Savoldan miyasiga qon tepdi: "O'l qilaman! Dard qilaman. Pishirib yeyman! Kerakki, so'rayapman. O'smoqchilamay, "ha" yo "yo'q" desa bo'ldi-ku!"
- Kerak, aka!
- Nimaga kerak?
- Davlatning mashinasini sotib olaman! Bo'ldimi?
- "RAISGA PORA BERAMAN" deb qo'yaqol, - Sobir akasi achchiq kuldi. Ustiga-ustak nasihat qildi: - Qo'y, xatarli yo'lga yurma, uka! Undan ko'ra, mening maslahatim - yonimda suvchilik qil.
- Yo'q, men mashina minaman! - dedi qizishib. - Arzonga sotib olib, qimmatiga sotaman! Qo'limda hunarim bor, pravam bor!.. Siz topib bera olasizmi, shuni ayting? Xotirjam bo'lavering, uch oydan keyin ikki hissa qilib qaytaraman! - Akasining jim qolganini o'zicha tushunib o'zidan ko'ngli qoldi. Bekorga ovora bo'ldi! Bekor so'radi! O'sha o'zi bilgan akasi-da! Qo'y og'zidan cho'p olmaydi. Shu topda yaxshi odamlarni yomon ko'rib ketdi. Yaxshilikni yeb bo'lmasa, sotib bo'lmasa! Yaxshilikka mashina sotib ololmasang! Yo'q, u yomon odam bo'ladi! Shunaqangi yomon odam bo'ladiki, hamma undan qo'rqib-hurkib tursin. Hech kim bosqilayolmasin!..
       Ich-ichidan g'ijinib uqtirdi:
- Ha, mayli, qarzni boshqa birovdan qidirarman. Biroq mashina minmay qo'ymayman, aka! Gap shu! Tillaga bo'lsayam sotib olaman!
       Sobir akasi "To'xtab tur!" dediyu ildam yurib o'lchakka kirdi. Zum o'tmay hoynahoy tutingan otasi Ismat qo'riqchidan qarz olib chiqdi:
- Ma, uka, bilganingni qil! Faqat o'zingga ehtiyot bo'l!..
- Bu yog'ini menga qo'yib beravering, aka! - tegajoqlik qildi Qodir. - Nihoyati shaloq arava ekan-ku, erta birisi kun raisning o'ziniyam sotib olaman!
       Bashir ovchining "xolis xizmati" tufayli uch kun dganda bir shaldiroq arava qo'lga tegdi. Eskini epga keltirguncha esi ketdi. Harqalay, roppa-rosa ikki hafta deganda eshik oldida mashinani dudutlatdi. G'ira-shira xuftonda ichkaridan Botir yugurib chiqdi. Kabinada qiya o'tirgan ko'yi ukasiga buyurdi:
- Boltani ola chiq-chi, boltani! Sobir akangdan hol-ahvol so'rab, yo'lakay bir mashina saksovul olib qaytamiz.
       O'sha kundan e'tiboran otni qamchiladi. "Sotib olgan mashina"ni xudoning bergan kuni sakkiz soat - kolxoz uchun, sakkiz soat - o'zining foydasiga g'izillataverdi. Mashinasini ko'rgandan - ko'rmana, so'raganda - kira olaverdi. G'alla o'rim-yig'im mavsumida-ku joni kirdi. Har mashina g'alladan qurtdek sanab, ikki qopni uyiga to'kib o'taverdi. To'g'ri, ko'proq olsayam bo'lardi. Biroq ota-bobolari "insof sari baraka" deganlar. Bug'doy-ku, yemish, somoni g'archcha pul bo'ldi! Bir mashinasini ellikdan pulllab, Turkistonning yuzlab xonadonini obod qildi. Roppa-rosa uch oy deganda Sobir akasiga va'dadagi mingni qaytarib, mingni o'qishga otlangan Botir ukasining cho'ntagiga kishi bilmas joylab, o'nni Bashir ovchidagi videoni qaytarishga sarflab, keyingina bir muddat nafas rostladi. Garaj mudiri arz-dod qilganmi, qaydam, bu orada rais o'z huzuriga chaqirtirib qoldi. Borsa, dag'dag'a bilan qarshi oldi:
- Hoy bola, mashinani nega garajga qo'ymaysan? Bu qanaqasi?!
       U kuldi:
- Men bu shaloq aravangizni halol pulimga sotib olganman, akam! Kambag'alning moli ko'z oldida turgani ma'qul-da endi!..
       Rais talmovsirab, asabiy shivirladi:
- Ji-i-im! - keyin qattiq yovqarash qildi: - Sen jo'jaxo'rozning to'yib qolganing rostga o'xshaydi-ku! Patingni yulaymi endi?!
       Qodir muomalani o'zgartirdi:
- Agar gunohim bo'lsa, bir qoshiq qonimdan kechsiz, aka, - deya qo'lini ko'ksida qovushtirdi. Shu bahonada qo'yin cho'ntagidan bir bog'lam o'ntalik chiqardi: - Endi-i, aka, manavi - yangi mashinaning moyi. Biroq menga eskisiyam bo'laveradi. Garajdagi bekor yotgan matohni epaqaga keltirib, minib yurganimdan suyunmaydimi anavi sariq takangiz!..
       Raisning dag'dag'asi endi ancha yumshab, bor-yo'g'i po'pisa shamoyiliga kirdi:
- Haddingni bilib yur, bola! Eskisiniyam ko'p kormay tag'in!
- Xo'p, aka, xo'p! - deya qo'l qovushtirib tashqariga chiqdi-da, tag'in yeng shimarib ishga tushdi. Ketganning o'rnini durustroq qoplash yo'llarini topish kerak edi. Ketgan - ketdi, sadqai sar, sadaqa ham kerak. Pul deganlari shunaqa - qo'lning kiri, yuvsa ketadi, biroq… qo'li moylanmagan shofyor shofyormi! Va'daga binoan haddidan oshmadi, faqat pishiqchilik paytida Turkiston tuman, Chimkent viloyati, boringki, Qozog'iston chegaralaridan oshdi. Qizilo'rdaga bir mashina pomidor oborib, ko'tara savdo qilishdan boshlagan faoliyatini qishning boshlarida Novosibirskka bir mashina nok oborish bilan vaqtincha xotimaladi. Shahar ahlining aksariyati "nok" deganlarini umrida birinchi marotaba ko'rib turishi ekan, yeb ko'rib, asalga yopishgan aridek talab ketishdi. Safardan qaytib akasining oldiga bir bog'lam o'ntalikni qo'ydi-da, qistalang qildi:
- Yo'lni bo'shating, aka, po'sht! Boring, ana, sizga uch oy muhlat! Shu uch oy ichida uylansangiz uylandingiz, bo'lmasa o'zim uylanaman!
       Akasi-ku, uylandi, biroq o'zi uylanishga shoshilmadi. Endigina yigirma birga to'lib, yigirma ikkiga ketyapti. Hali erta! Qolaversa, Qorachiqdan Sobirga qadar rosa kezinib, ancha-muncha go'zallarni uchratdi, ammo birortasi jiz etkizmadi. Uchratganda ham, o'sha hurliqo o'qimagan bir aravakashni pisand qiladimi-yo'qmi, buni bilmaydi. Nazariga ilishi qiyindir-ov! Demak, o'shanga qadar sirtdan bo'lsayam biron o'qishga kirib qo'yish kerak! Qishi bilan tayyorgarlik ko'rib, yozning boshlarida Chitadan qaytdi-da, uch yillik hordiqni biryo'la so'rab yozilgan arizasiga bir bog'lam yigirma beshtalikni ilova qilib, raisga ro'para bo'ldi:
- Hozircha ishlab bo'ldik, akam! Endi biz ham bi-ir o'qiylik!
       Ilova ko'nglini yumshatdimi yo "Zora shu uchar boshqa manzillarga butunlay uchib ketsa-yu, balodan qutulsam" degan xayolga bordimi, ishqilib, yov bo'lishiga qaramasdan rais oppa-oson rozilik bervordi. To'ppa-to'g'ri Turkistonga - o'zi biror yil avval orttirgan tomiri - tuman qishloq xo'jalik boshqarmasi boshlig'ining uyiga kirib bordi. Otamlashuvlardan birida "Olma Otaning qoq yarmi mening qo'limda! Falonchi - akam, tuvlanchi - ko'kam", balo-battar deb rosa maqtangan edi, maqtanganning uyiga bormay qayoqqa borsin? Axir, unga Olma Otaning qoq yarmi kerak emas! Nihoyati qishloq xo'jalik bilimgohining sirtqi bo'limidagi bittayu bitta o'ringina kifoya!
       Tomirning maqtanganicha bor ekanmi, xazondek sovurilgan pullari ish berdimi, yo o'zi qishloq xo'jalik moshinlaridan tuppa-tuzuk xabardor ekanmi, ishqilib, o'sha yiliyoq sirtqi o'qishga kirib qaytdi. Qaytishga qaytdi. Biroq rais kelishiga hozirlab qo'ygan yap-yangi mashinani minib ulgurmadi hisob. Qarasa, sariq taka garajni kemiraverib ko'taram bo'lganmi, ishdan ketibdi. O'rni shundoqqina bo'm-bo'sh turibdi. Qulay fursatdan foydalanib, vaqtida otni qamchilab qoldi - orttirgan tomirlariyu pulning kuchi bilan shu o'ringa o'tdi-oldi. "Tamom! - o'yladi o'zicha. - Halloslayverib itdek charchadi. Endi bir joyda o'tirib og'zining yeli bilan topadi pul". To'g'ri, rais "Shu bola taqimim ostida bo'lsin" deb xayol qildimi, o'zining yengil mashinasiga shofoyorlikka o'tishga qistadi. Biroq u tuzoqdan silliqqina sirg'alib chiqdi: "Sizni boshimda ko'tarib yursam ham oz, aka, lekin nima qilay, yiliga ikki marta o'qishim bor. Meni o'qishga jo'natib, o'zingiz piyoda qolasizmi? Keling, shu garajingizni ishonib Gap bor!" - dedi. Rostdan ham shunday obod bo'ldiki!.. Yuzga yaqin mashidan naq yarmi qantariqda yotgan ekan. QO'lbola shogirdlariga yo'nalish berib, ularni bir chekkadan safga qo'shdi. Haydovchi xalqini gah desa qo'lga qo'nadigan qildi. Qo'lga o'rgatdi. Shunday o'rgatdiki, xudoning bergan kuni ertalab har biri bitta "lenin"ni tashlamay garajdan chiqib bo'pti! Berganda ham jon-jon deb beradi desangiz! Ishqilib, mashinasi qantarilmay, to'rt g'ildirak aylanib tursa bas. Garajning ishlarini ko'ngildagidek tartibga solgach, kabinetida o'tirib o'zicha xomcho't qildi.  Eh-he! Ikki yildan buyon boshini dam o'tga, dam cho'qqa urib, o'zini o'zi qiynab yurgan ekan-ku u! QO'lini sovuq suvga urmay bir kunda o'rta hisobda besh yuz ishlasa bo'lar ekan-ku! Hay, ana, shundan yuz-ikki yuzi azamat o'qituvchining bir oylik maoshi-ku bu! Kamyob ehtiyt qismlarning chakana narxi bu hisobga kirmaydi, albatta. Nihoyati garaj mudiriki shunday! Bosh hisobchiyu bosh muhandis, bosh ziroatchiyu bosh chorvador, boshqa ne-ne "bosh-bosh"larning ahvoli qanday ekan? Rais-chi, rais? Haliyam to'qlikdan yorilib ketmas ekan-da! Xo'sh, raykomdagilar-chi? Obkomdagilar-chi? Markazdagi yo'lboshchilarning ahvol-ruhiyasi qanday? Tuyani yutib, dumini ko'rsatmaydimi, yo dum beradimi?! Eng birinchi yutong'ichi, eng ulkan nahangi kim ekan-a? "Bosh"lardan qay biri?! Bosh kotib emasmi mabodo?!
       Hapriqqan o'pkasini shu joyda bazo'r bosdi. Endigina birinchi kursda tahsil ko'rayotgan yigirma ikki yashar o'spirin qayoqda-yu, "Vatanning yuragi"da o'tirgan payvastaqosh bosh kotib qayoqda! Ko'rpasiga qarab oyoq uzatgani ma'qul. Shu do'ppidekkina qishloq xo'jaligining bir tarmog'iga bosh bo'lsin avval! Sariq takaga o'xshab besh qo'lini baravar og'ziga tiqmasligi kerak! Ko'rmaganning ko'rgani qursin, deganlar. Elburutdan o'zini ham, boshqalarni ham qo'rqitish yaxshi emas. Axir, uning ota-bobolari ko'rgan. Balki bunaqasini ko'rmagandir. Nasib qilsa, bosh muhandisligini ham, boshqa "bosh"likni ham ko'rar! Hammasi vaqti-soati bilan. Unga qadar chakana savdoyu o'tkinchi dunyoning mayda g'avg'olariga o'ralashib yurmay, ko'ngilning ko'chalaridan ham aqalli birrov o'tib qo'yishi kerakmidi?
       Zehn solib qaragan edi, ko'gnlining bir yo'la uch ko'chasiga ko'zlariga yaqqol ko'rindi: avvaliga, mayli, qishloqda raisdan keyin ikkinchi bo'la qolsin, harqalay, tuman oralab endi-endi tarqalayotgan "Jiguli"dan bittasiga ega chiqishi kerak. Keyin o'sha ko'ngliga jizillab o'tirishadigan bir kuydirmajonni qidirib topadi. Va nihoyat, mana, yigirma uchga ketyapti, allakimlar jon kirgizgan temir-tersaklarni kavlashtiravermay, o'zi ham NIMANIDIR YARATISHI kerak!
       Kutilmaganda har uch yo'ldan birvarakayiga o'tish imkoni tug'ildi-qoldi: raisning "Jiguli"si buzilgan ekan, tuzattirolmay xunob ekan,oldiga chaqirib tavallo qildi: shuni o'zing oplamasang bo'lmaydiganga o'xshab turibdi, inichak! Qani, karomatingni bir ko'raylik-chi!.." Qishloqda anqoning tuxumidek noyob "tulporning ichak-chavog'i"ni kavlashtirar ekan, kutilmaganda qo'lidan boshi zo'rroq ishlab ketdi. Rejasining bir uchini raisga yotig'i bilan tushuntirdi: "Shunday bir qismi ishdan chiqibdiki, zovutining o'zidan olib kelmasa bo'lmaydi, akam! Yo'llanma bering, yo'qni yo'ndirib kelay?.."
       Yo'llanmaga chekdaftarni o'rab, avvaliga "Qaydasan, Toshkent" deya yo'l tortdi. Yotoqxonada kitoblarga ko'milib yotgan Botir ukasiga restoran deganlarini ko'rsatib, belini baquvvat qilgach, uchoqqa o'tirib uchdi. Ikki kundan keyin "topilmas matoh"ni yap-yangi "Jiguli"ning g'aladonchasiga tiqib, o'zi rulga o'tirdi. Mashinaning bir narxini - yo'lidan, bir narxini - qo'lidan olib ko'ngli to'lganlar quvaytlik shahzodadan ham sahovatliroq bu qorako'z ucharning hurmatini joyiga qo'yib, kuzatib qoldilar. Mashinaning "obkadka"sini "Vatanning yuragi" - Moskvagacha chiqarishni ma'qul ko'rdi. Shaharni yaxshigina tomosha qilib, xarid qilgan matohlarini yukxonaga joylab, "Qaydasan, Turkistonning Qorachig'i?" deya ortiga yo'l tortdi. Moskvadan chiqaverishda yo'l chekkasiga qarasa, o'sha qidirgani - sochlari olov, o'zi oqqush, qomati shamshod bir ofatijon… nafis qo'lchasini havoda silkib, "mana man" deb turibdi. Beixtiyor to'xtadi. Ma'lum bo'ldiki, Saratovga bormoqchi ekan, to'yga shoshilayotgan ekan, "asli anovi savlatda sudralguncha uchib ketgan ma'qul ekan".. Yonidagi bo'm-bo'sh o'rindiqqa taklif qildi: "Keling, uchsak birga uchaylik! Saratovga uchirib oborsam bo'ladimi sizni?.." Sal yurgach, o'zini loqayd-beparvo tutib o'smoqchiladi:
- Na chyu svadbu tak speshite? Svoyu?
       Yap-yangi mashinasi qadah jarangidek tiniq kulguga to'ldi:
- Chto vi! Men yeshyo rano do svadbi!
- Razve? - tag'in o'smoqchiladi Qodir. O'zi qachonlardir eshitgam bir naqlni maroqlanib hikoya qila ketdi: emishki, qadimda bosqinchilar norasida qizaloqlarni ot ustida quvlab ketayotib boshidagi kattakon qalpoq bilan urar ekanlar. Agar qizaloq qalpoq zarbidan qalpoqdek uchsa - hali balog'atga yetmagan, yiqilmay yuguraversa - balog'atga yetgan hisoblanar ekan. Bunday qizga uylansa bo'laverar ekan.
       Qiz shaddodgina chiqib qoldi: hazilni to'g'ri tushunib, tegishli javob qaytardi:
- Siz ham bosmachimisiz deyman? Faqat… qalpog'ingiz qani? Yalangboshsiz-ku!
- Shunday ham ko'rinib turibdiki, men bosar emas, olarman. Nari borsa yo'lbarsman.        Boringki, olib ucharmi-olib qacharman!
- Negadir ishongim kelmayapti. Gapingizdan bosmachiga o'xshaysiz!
       O'ylab qarasa, qiz hazilga o'ta jiddiy ma'no beryapti. Shu tobda jiddiylikka balo bormi! Rulni buraturib gap ohangini o'zgartirdi:
- Kak vas verlichat, moya yedinstvennaya sputnitsa?
       Qiz hazilni tag'in to'g'ri, ya'ni, yuzakiroq tushundi:
- Vera. A chto?
- Ne mogu verit! - yolg'ondakam qovog'ini uydi Qodir.
- Pochemu?
- Vi budete Veroy tolko togda, kogda poverite, chto ya ne basmach!
       Aftidan qiz bu gal hazilni tom ma'nosida tushunib, beozorgina jilmaydi:
- Nu chto je. Teper nachinayu verit… A vas kak zvat?
- Vam nujen podlinnik ili perevod?
- Eto kak ponyat?
- Delo v tom, chto ya - Qadir, to yest Mogushiy!
       Hurliqo hamsuhbati olovrang sochlarini taroqlay turib sho'x kuldi.
- Nado je! I chto je mojete!
- Konechno, ne vsemogushiy. Vsyo je mnogogo mogu! - Temirni qizig'ida bosdi. - Naprimer, mogu vas uvesti pryamo v Turkestan!
       Qiz ham balo ekan, hazilga munosib hazil bilan javob qildi:
- Dumayete, eto otnositelno, deshevle, da?
       Yo'q, oddiygina balo emas, baloyi azim ekan! Naqli evaziga tag'in shunday vir latifani ham savolga ilova qildiki, bunaqasini kamdan-kam eshitasiz! Emishki, urush yilarida o'zbeklardan maxsus polk tuzilibdi. Qo'mondon qarasa, o'zbeklarning jangga unchalik hushi yo'q. Ularni qiziqtirish niyatida shunday antiqa shart qo'yibdi: "Har bir fashistning o'ligi o'n so'mdan sotib olinadi". Qarabsizki, hammayoq fashistning o'ligiga to'lib ketibdi. Misli ko'rilmagan jangarilik qo'mondonni shoshirib qo'yibdi. Narx-navoni pasaytirishga majbur bo'libdi: "Endi har bir jasad besh so'mdan sotib olinadi". Ana o'shanda jangchilar norozi bo'lishibdi. Sababini so'ragan ekan, bittasi ochig'ini tan olibdiki: "Axir, biz o'zimiz har bir o'likni yetti so'mdan sotib olamiz!"
       To'g'ri, bir qadar tahqiomuz latifa! Lekin unda naqadar teran ma'no, nozik qochirim, noz-istig'no, iddao, mot qilish ishtiyoqi bor. Husniga maftun bo'lishdan tashqari, aqliga ham tan berish kerak, shekilli? Go'zallar go'lroq bo'ladi deganlari noto'g'rimi, nima balo! Harqalay, ta'bi nozik, hazilga tushunadigan, gaplashsa bo'ladigan qizga o'xshaydi. O'zbekning savdogarliklardan boshqa tag'in nimalarga qodirligini ko'ziga ko'rsatsang, balki unisini ham tushunar? Nahot hech qanday nuqsoni bo'lmasa?!
       To Saratovga qadar davom etgan "chuqur tekshirish"lar shundan dalolat berdiki, qizning na husni-jamolida, na aql-farosatida, na pushti-palagida, na turish-turmushida zig'ircha ham kam-ko'st bor edi! To'g'ri, "benuqson - parvardigor" deganlar. Ammo bu qiz farishta ekan, harchand qidirmasin, biron-bir nuqsoni topilmadi. Otasi - Toshkentda, Turkiston harbiy qo'shinlarining qo'mondoni, onasi - Moskvada, tashqi ishlar vazirining birinchi o'rinbosari, xolasi - Saratovda, komsomol qo'mitasining birinchi kotibi, o'zi - Moskvada, dorilfununning birinchi kurs talabasi! Shaharning qoq markazida dang'illama uylariyu hovlilarida "Chayka" bilan "Mersedes" mashinalari tursa! Nega Moskvaning bir chekkasidagi bekatda poyi-piyoda yuribdi bu qiz? Unga ko'zi uchibmi? Kelar yo'liga ko'z tikibmi? Be-e! Aldab-laqillatish uchun anoyingni topgan ekansan! Sen-ku, o'n yetti yashar qizaloqsan, o'sha qo'mondon otang shoxida yursa, bilib qo'yki, akang qarag'ay bargida yura oladiganlar xilidan, oyimtilla! Cho'pchagingni o'zingning Ivanushka durachogingga aytasan. Lekin sir boy bermadi. Qizni komsomol qo'mitasining oldida qoldirib, o'z iltimosiga binoan yozib olgan manzillariga yo'l-yo'lakay sim qoqdi. Azbaroyi shubha-gumonlarini tasdiqlab xotirjam bo'lish niyatida shunchaki qiziqdi. Vodarig'! Qayoqdagi bo'lmag'ur shubhalarga borib, boshiga bexos qo'ngan baxt qushini mahkam ushlashning o'rniga uchirib yuboribdi-ku u! Rostdan ham otasi - Turkiston qo'shinlarining qo'mondoni Pyotr Ivanovich Vladimirov, onasi - Ittifoq tashqi ishlar vazirining birinchi o'rinbosari Anastasiya Borisovna Vladimirova, o'zi - mamlakat bosh dorilfununining talabasi Vera Petrovna Vladimirova-ku! Demak, "Ishonmasangiz surishtiring!" deganicha bor ekan-da? O'zining iltimosiga binoan Veraning ota-onasiga hojatbarorligini ma'lum qilgach, uchar emas, lapashang-landovurligidan qattiq afsuslandi. "Qizilo'rdadan tag'in Saratovga qaytib borsam-chi?" deb ham o'yladi. Yo'q, ko'ngil izmiga bu gal yurmaslikka o'zida kuch topdi. Bu - Qodirligiga xilof, axir! U hech kimning oldiga yalinib yo bosh egib bormaydi. Agar yuragidan urgani rost bo'lsa, uning o'zi qachonlardir qidirib keladi. O'shanda ham o'z qadrini balang tutadi. Kelajakning muhtasham qasrini kimningdir qo'li bilan emas, o'zi, o'z qo'li bilan tiklaydi!
       Qorachiqqa kirib borar ekan, butun jismi-jonida allanechuk qoniqish tuydi. Safar davomida uchta bo'lmasa-da, harqalay ikkita qush bexato urildi: ham mashinalik bo'ldi, ham qidirganini uchratdi. Endi ko'ngilning uchinchi ko'chasidan yurishi - nimanidir YARATISH kerak bo'ladi.
       Qorachiqda ikkinchi "Jiguli"dan zo'rroq nimani yaratish mumkin? Yaratishi mumkinmi o'zi?! Yaratgani shunday mo'jiza bo'lsaki, anavi hurliqoning o'zini emas, ota-onasini ham qoyil qoldirsa!
       U biror hafta o'ylay-o'ylay shunday bir antiqa fikrga kelib to'xtadiki, bunaqasini Edil yoqasidagi zavodning bosh ixtirochisi yetti uxlab tushida ham ko'rmagandir-ov: uzoqqa borib o'tirmay, shu "Jiguli"ning o'zini takomillashtiradi! Deylik, peshonasiga - varrak, ikki biqiniga - yig'ma qanot o'rnatsa, ularni maxsus moslamalar bilan motoru rulga ulasa, o'zini imkon qadar yengillatsa… uchmasmi ekan? Nahotki yerda uchgan ko'kda uchmasa?! Axir, ertaklardagi uchar otlarning ham yig'ma qanotlari bo'ladi, ular ham yerda, ham ko'kda ucha oladi-ku! Ne-ne ertagu cho'pchak, dostonlar ro'yobga chiqayotgan mo'jizalar asrida bu ertak ham amalga oshsa ne ajab? Mayli, uning uchar oti Moskvaga yetib bormasin. Mayli, Turkistonga ham yetib bormay qo'ya qolsi! Aqalli shu Qorachiq atrofida uchsa kifoya-da! Har qanday uchoq ham uchira olgan ucharga uchadi-da!
       Niyatini Qorachiq sharoitida amalga oshirib bo'larmikan? Yo'lu imkon qidirib Turkistonga - ta'mir-mexanika zavodida muhandislik qiladigan bo'lasi Ernazar Ro'zimatovning oldiga kirdi. Ko'rdi-bildiki, bu yerda yuradigan uskunalar ta'mirlanadi, xolos. Lekin bu odamdan yaxshigina bir yo'l-yo'riq chiqdi: "Toshkentdagi traktor zavodida bir hamyurtimiz rahbarlik qiladi. O'shaning oldiga borsang, yordam berishi mumkin", dedi. Bordi. Mirzaahmedov degan odam ekan. Zavod hovlisida eskiyu yangi taqir-tuqir ko'p. Hammasi uchishga emas, yurishga, boringki, sudralishga mo'ljallangan. Bu odamdan ham chiqqani yo'l-yo'riq bo'ldi. Otasi Vazirlar Kengashida raisning birinchi o'rinbosari bo'lib ishlar ekan, o'shanga sim qoqdi: "Turkistonning Qorachig'idan chiqqan bir bola… yordam so'rab kelibdi… xayoli naq osmonda! Ko'maklashasizmi?" Otasining ko'magi shu bo'ldiki, Toshkent tayyorasozlik ishlab chiqarish birlashmasi bilan allaqanday harbiy qismga yo'lladi. Birlashmaning turgan-bitgani vahima ekan - har qanday ucharning ham kapalagini uchiradigan! Harbiy qism ancha ma'qul keldi. Satta vertolyotlar! Bir ixtirochisiga tasavvurini pala-partishroq chizib ko'rsatdi: "Shunday ot yasamoqchiman. Yasasam, uchadimi?" Ixtirochi uni masxaralab kuldi: "Ot faqat ertaklarda uchadi. Hatto dostonlarda ham uchmaydi!" Qodirning qaysarligi tutdi: "Dostonda uchmaydiganini hayotda uchirish - mening ishim! Sizning ishingiz - vertolyotning ishlash printsiplarini tushuntirib, metollomga topshiriladigan eski qismlarini berish!" Bir mashina temir-tersakni yuklab Turkistonga qaytdi. Yarmini - remzavodga, yarmini - garajga to'ktirdi. Yeng shimarib ishga tushdi: qirqdi, egovladi, tekisladi, ulashtirdi, moslashtirdi, xullas uch oy deganda tasavvuri qo'lga ushlasa bo'ladigan aniq bir shamoyil kasb etdi. Tulpori kalitni bir burasa lochinnikidek qanotlari yozilib, ninachinikidek pirpiragu parraklari aylanadigan bo'ldi. Xullas, kalitni bir burasa - yuradi, tag'in bir burasa - uchadi! "Shuni uchirmasam uchar laqabimni boshqa qo'yaman!" - dedi o'zicha.
       Sinov uchun gavjum kunduzdan osuda kechani ma'qulroq ko'rdi: tun yarmida qishloqni kesib o'tuvchi keng-ravon yo'lga chiqdi. Mashinasiga gaz berdi. Avvaliga yerda uchirdi. Olisdan "Aris - Turkiston" kanali tasmadek yaltirab ko'ringanda "Bismillo, yo Dovud alayhissalom!.." deb kalitni tag'in bir buradi. Ikki yonida ikki temir qanot sharaqlab yozildi. Ohista havolay boshladi. Xayolan to'ppa-to'g'ri Hazrati Sultonni mo'ljal olib… uchdi. Avval Birlikning, keyin Ishtihonning ustidan uchib o'tdi. Kalitni bir buraganda g'ildiraklarni boshqaradigan rul ikkinchi buralishda qanotlarni boshqarishga moslashtirilgan edi, u ham, xayriyatki, bexato ishladi. Maqbara ustidan uch karra davra olib uchgach, ortiga qaytdi. Ohista pasayib, kanaldan o'tgandan keyin, g'ildiraklar silliq yerga tegar-tegmas kalitni ortiga buradi. Qanotlar sharaqlab yig'ildi. G'ildiraklar bir maromda aylanishga tushdi…
       O'sha tunda tongga qadar uxlayolmadi. Nahot uning YARATGAN haq-rost bo'lsa?! Nahot YARATGANIning diydoriga chindan ham yetgan bo'lsa?! Xushxabarni kimga aytish kerak? Umuman, aytish kerakmi? Yo isiniyam chiqarmay jimgina yuravergani ma'qulmi?
       Ikkinchi yo'lni tanladi…
       … Ochig'i, muk tushib yotaverish joniga tegdi. To'g'ri, uch kundan byonga yagona ovunchog'i - o'ylarining eng qiziq va quyuq qatlamlariga endi-endi sho'ng'idi u! Uyqusi ham batamom o'chdi. Xuddi o'sha diydor tunidagidek qoq yarim kecha bo'lsa kerak? Koshki qo'l cho'zib soatiga qaray olsa! Nachora, shu tobda to'shakka mixlanib, muk tushib o'ylashdan - o'ylar ummoniga sho'ng'ishdan boshqa iloji yo'q uning!..

Beshinchi bob

       Dunyoda har qanday uchoqlaru ucharlardan ham uchqurroq bir mo'jiza bor, uni shoirlar "xayol qushi" deydilar. Faqat u kabutardek emin-erkin, simobdek harakatchan, pahlavondek zo'r, ayni chog'da, pufakdek puch, g'oradek xom!.. Shuning uchun "xomxayol" deb ham ataladi.
       Xomdir-pishiqdir, harqalay, u hamisha asalaridek eng sof xilqat, eng totli ne'mat, eng bokira gul, eng tansiq sharbatga intiladi. Topdimi - bas, o'shandan aylanib-o'rgilaveradi. Bir muddat yiroqlashsa ham, qanot bog'lab qayta uchib kelaveradi. Shu bois Qodirning o'ylari tez orada o'sha bir-biridan saodatli onlarga qaytsa kerak.
       O'shanda uchar otini qo'radagi poxolga ko'mib, ishxonasiga xizmat mashinasida borib, kabinetida "pashsha qo'rib", to'g'rirog'i, kechasi ko'rganlarining tushidami-o'ngida kechganini bilolmay o'tirgan edi, eshik shaxd bilan ochilib, u kirib keldi. Yo qudratingdan! Tushimi-O'ngimi? Nahot manovi oldida turgan… Vera bo'lsa?!" Ikki hatlab borib, unga yuzma-yuz keldi.
- Mana, Siz qayoqlarga qochib ketgan ekansiz! - Huriliqo sevinchini ham, ginasini ha, g'amzasini ham shu bir jumlaga jamlab, unga mehr bilan boqdi. Keyin sho'x kulib dedi: - Ne-ne gavjum shaharlar, quyuq o'rmonlar, so'lim sohillar qolib, shu yaydoq dashtda yashar ekansiz-da, azizim, xuddi quvg'indi ruhlardek?
       Hov o'shandagidek tagi zilroq bu hazil ko'ngliga malol kelgan bo'lsa-da, sir boy bermadi.
- Bu dashtning havosini Qora dengiz sohillaridan ham topolmaysiz, azizim!.. O'zlarini qanday shamol ochirdi?
- Sizning shamolingiz-da…
       Iqror hazil uyg'otgan noxush o'ylarni tumandek tarqatib, o'zida ham qanot paydo qilgandek bo'ldi.
- Nahotki?.. U holda… ketdik!
- Qayoqqa?
       Verani beozorgina quchib, tashqariga boshlar ekan, sho'x kuldi:
- Mening qudratimni dasht havosida ko'rgani!
       Eshik oldida egarlangan otdek bo'lib yap-yangi qaymoqrang "Volga" turardi. Veraning o'sha tomonga dadil yurganini ko'rib taqqa to'xtadi.
- Nima… o'zlaridanmi?
- Komissarniki. Dadam tayinlagani uchun… mening shaxsiy poyloqchim…
       Ajablanib mashinaning ichiga qaradi. Ko'rdiki, shofyorning yonida bir harbiy o'tiribdi. Polkovnik! Vera aytgan komissar, yo'q, shaxsiy poyloqchi!
       Orqa o'rindiqqa - Veraning yoniga o'tirib, ko'rishgach, haydovchiga manzilni aytdi. Harchand uchar bo'lmasin, kutilmagan mehmonlarni uyga boshlab kirishga ko'ngli bo'lmadi. Uyga yaqinlashganlarida Veraning qulog'iga shivirladi: "Meni yo'lda kuting - otlanib chiqay. Keyin… anovilarga javob berasiz. Oshga pashsha bo'lmasin!.." Bir necha soatdan buyon qattiq sog'intirgan uchqur tulporini "ko'mma"dan ochib, minib chiqdi.
       Ikkovlon tanho qolishgach, Veraga Turkistonni bir ko'rsatgisi kelib qoldi. Avval Shkarbuloqqa olib bordi, keyin Kentovga olib chiqdi. Xantovga olib o'tdi. Uchar otining nimalarga qodirligini namoyish qildi. O'zligini ko'p va xo'b ko'rsatdi, ammo… na uyini, na onasini ko'rsatmadi. Nima deb ko'rsatadi? Qolaversa, oyisi nima deb o'ylaydi? O'rniga milliy taomillarga muvofiq komissarning qo'liga "bus-butun" topshirib xayrlashdi.
       Oradan to'rt-besh oy o'tib, qishki ta'til chog'i imtihonlarni uch-to'rt kun ichida yumaloq-yostiq qilib, "endi qidirib borish navbati meniki", deya Olma-Otadan to'ppa-to'g'ri Moskvaga uchdi. Ikkovlon azim shaharni "bo'yigayu eniga" rosa kezdilar. Arbat ko'chasidagi uylaridan bopshlangan sayr tashqi ishlar vazirligi binosida - Anastasiya Borisovnaning xonasida nihoyasiga yetdi. Anastasiya Borisovna sinchkov ekan, oilaviy sharoitiyu kelgusi rejalari, murod-maqsadini so'rab-surishtirgach, qizining "did chakki emasligi"ni yashirmadi. Ammo bo'lg'usi kuyovining o'z tug'ilgan tuprog'iga tish-tirnog'i bilan yopishib olgan ashaddiy vatanparvarligidan biroz afsuslandi. "O'taketgan feodal"ligidan esa ochiq-oydin xavotirga tushdi. Moskvada yashashga chaqirib, xorijiy safarlarni tavsiya qildi… Ammo ko'zining oqu-qorasi bo'lmish yakka-yolg'iz arzandasi "Oyi, sen aralashma, Kolya nima qilishni o'zi biladi", degach, jim qoldi. Xullas, masalani uzil-kesil hal qilish keyinroqqa qoldirilib, Domoyedovoda xayrlashdilar.
       Qorachiqqa qaytib kelgach, hech narsadan xabari yo'q onasi zorlandi:
- Erta-indin Sobir akang ko'ch-ko'roni bilan tagin Cho'chqako'lga ketadi. Kenja bo'lsa, o'qishda. Yana uyda yolg'iz o'zim qolamanmi? Tezroq sening ham boshingni ikkita qilsam edi…
       Shunday qulay fursatni kutib yurgan Qodir tavakkal qildi. Kutilmagan gapdan onasining kapalagi uchib ketdi:
- Voy o'lay! O'risdan kelin qilamanmi endi? Qo'y, bolam, bo'ladigan gapni gapirsang-chi! Moskovchi boy qayoqdayu biz qayoqda!
- Ha, nima qipti? Tilingizni o'rganib, yo'rig'ingizga yursa bo'ldi emasmi? O'ris ham odam, oyi!..
       Onasi battar vahima qildi:
- Kim biladi, o'rismi-chulchutmi, o'rganadimi-o'rgatadimi, o'zi keladimi-seni opketadimi!..
       Qodir bosiqlik bilan ahvolni tushuntirishga o'tdi.
- "Onasini ko'rib qizini ol" der edingiz, onasini ko'rdim - yaxshi odam ekan. Endi o'ziga kelsak, o'zi men qayerda bo'lsam - shu yerda yashayman, deb turibdi.
       Ona baribir ro'yxushlik bermadi:
- Ha, endi, hozir shunday deyveradi. Ertaga boshingni aylantirib… - U yig'lamsirab unga qaradi: - Ke, qo'y, qirq yil g'isht bilan ishqab ketkazolmaydigan gunohga botma tag'in, bolam! Uylansang, ana, Qorachiq to'la qiz!
       Qodir so'nggi chorani qo'llashga majbur bo'ldi:
- Siz avval qizning o'zini bir ko'ring, oyi! Yoqmasa, mayli, aytarsiz! Axir, ana, shahada o'risga uylanib, yaxshigina yashab yurganlar qancha!
       Onasi buni ham yo'qqa chiqardi:
- Shaharni ro'kach qilma, bolam! Shahar o'z nomi bilan shahar! U yerda hammasi aralash-quralash, pala-partish bo'laveradi. Biroq Qorachiqni vatan qilgan mardum…
       Qodir gapning davomini o'zicha tushundi. Sho'x kulib dedi:
- … to'g'ri, bunaqasini ko'rmagan! O'shaning uchun ham bir qiziq bo'lsin demoqchiman-da, oyi!..
       Onasidan boshqa sas-sado chiqavermadi. Bamisoli tildan qoldi. Allanechuk chimirilib paxta chigitlashda davom etdi. Qorachiq tarixidagi eng mushkul muammoni birgina suhbatda yechish amrimahol edi, albatta. Shu bois o'ziga taskin-tasalli qidirdi. "Qani, vaqt o'taversin-chi! Qizning o'zini ko'rsin-chi! Ana o'shanda balki rozi bo'lar!.." tag'in ikilandi: "Xo'p, ana, ko'rishdiyam deylik! Biroq… qay tilda gaplashadi? O'zi o'rtalarida tilmochlik qiladimi? Tilmochlikni eplay oladimi? Qachongacha eplaydi?.."
       O'zini har nega qodir deb biluvchi ayni shunga kelganda juda-juda ojiz his qildi. Keyin bu xususda ortiq o'ylab o'tirmay, o'zini ishga andarmon qildi. Uchar otini yanayam takomillashtirishga kirishib ketdi. Kunlardan bir kuni garajiga… ulkan yuk mashinasini kirib keldi. Kabinadan barvasta bir harbiy tushdi. Xonasidan chiqib so'rasa, uni qidirib kelishibdi. Nimagadir yuragi shuvillab o'zini tanitdi. Ma'lum bo'lishicha, Turkiston harbiy qo'shinlarining qo'mondoni Pyotr Ivanovich Vladimirov uning "olamshumul kashfiyoti" xususida kimdandir eshitib, o'ziyu uchar otini ko'rmoq bo'libdi… Darrov tushundi: Vera aytgan! "Hech kimga aytma!" desa ham aytgan! Yo hamma joyda hoziru nozir ko'z-quloqlardan biri yetkazdimi ekan? Modomiki gap JINOYAT emas, KASHFIYOT xususida ketar ekan, nima bo'lganda ham, bu tashrifu taklifdan suyunishi kerak! Balki boshiga baxt qushi qo'nib, ko'z oldida keng-ravon yo'l ochilgani shudir?
       Qo'mondonning belgilagan qabul soatlarini kutar ekan, har ehtimolga qarshi Veraga sim qoqib, masalaga oydinlik kiritdi. Modomiki Qodir ekan, modomiki uchar ekan, nafaqat oydinlik kiritdi, balki bir o'q bilan uch-to'rt qushni urdi u! O'zini qiynagan uch-to'rt savolga biryo'la javob qidirdi: "Sen aytdingmi? Otangning menga ko'zi uchyapti? Niyati yaxshimi? Basharti niyati yomonroq bo'lsa, himoya qilasanmi?" Javoblardan ko'ngli to'ldi. Demak, xabarni ko'z-quloqlardan biri yetkazgan! Biroq niyati yaxshi - yordam berish… Hatto javobni keragidan ortiq darajada oldi: "Otamga mendan salom ayt".
       Bo'lajak qaynotasi uni iliqqina qarshi oldi. Qo'l berib salomlashgach, oldiga bir qog'oz qo'ydi:
- Ixtirongizni mutaxassislar bilan o'rganib chiqdik. Bu - uning rasman tan olingani haqidagi hujjat! Tabriklayman, o'rtoq starshina!
       Qodir beixtiyor qo'lini ko'ksiga qo'yib, qulluq quldi:
- Sizga rahmat, o'rtoq general-polkovnik! Mening kichik bir xonaki mashqimni shuncha yuksak qadrlaganingiz uchun!
       Hamsuhbati unga sinchkovlik bilan tikildi:
- Bu gaplarni qo'ying-da, ayting-chi, endi nima qilmoqchisiz?
       Qodir savolni tushunmadi. Gap nima xususida ketyapti o'zi? Minnatdorlikning boshqa shaklimi, yangi ijodiy rejami, yo… Vera bilan munosabatlarining davomimi?..        Bir qadar mujmalroq javob qildi:
- O'qib… ishlayapman… hozircha shu!
- Agar ixtirochilar sho'vasiga ishga olsak, qulay sharoit yaratib bersak, bizda ishlaysizmi?
       Bu taklif Qodirni avvalgi savoldan beshbattar esankiratib qo'ydi. Bir nima deyishdan avval pirovard-natijani puxtaroq o'ylab ko'rish kerak. Taklif zamiridagi asl niyatni to'g'ri tushunib olsin-da avval! Uzog'I bilan bir oyga muhlat so'radi:
- Men jiddiyroq o'ylab ko'ray, o'rtoq general-polkovnik.
- Yaxshi, jiddiyroq o'ylab oling!
       Qorachiqqa kelib, rosa o'yladi. Nima qilish kerak? Ammo na Veraga, na oyisiga, na Sobir akasiga maslahat soldi. O'zi o'ylab topmog'I kerak. Topgani shu bo'ldiki, harbiy uchoqlar ixtirosi yo'lida ishlayolmas ekan! To'g'ri, uchinchi kursga endi ko'chadigan talaba uchun bunday qulay imkoniyat, naq osmoni-falakka olib chiqadigan yo'l har kuni bo'lavermaydi. Undan voz kechish esa noshukrlik. Lekin nachora! Uning harbiy qo'shinlarda qiladigan ishiyam, to'laydigan qarziyam qolmagan. Mana, Sobir akasi mamlakatning harbiy qudratini oshirish yo'lidagi noyob strategik xom-ashyoni peshma-pesh yetkazyapti. Ana, Turkistonning dashtu tog'lari misli ko'rilmagan dahshatli qurollarini azamat yelkalarida dast ko'tarib, jon hovuchlab turishibdi. Bunday qurollarni o'zi o'z qo'li bilan yaratsinmi endi?! Yo'q, bunaqasi ketmaydi! Uning murod-maqsadi - uchirish emas, uchish - o'zi uchish! Uchirar emas, uchar u! Dedardir, Ikardir, ishqilib, uchar! Qo'mondonga bu gaplarni qanday aytadi? Veraga yozgan navbatdagi "sog'inchli salom xat"iga bir jumla ilova qildi: "Otangga aytib qo'y, azizim, men Qorachiqdan ko'ngil uzib ketolmas ekanman!".
       Ikkinchi kursni tamomlagach, ikkilana-ikkilana Olma-Otadan Moskvaga - Veraga sim qoqdi. Vera uning qo'ng'irog'ini. Ilhaqlik bilan kutayotgan ekan, yuragiga yangi cho'g' tashladi: "Moskvaga bir kelsang-chi, azizim! Juda sog'intirib yuboring-ku. Keyin maslahatli gap ham bor. Zo'r gap!@ Yo o'zim borayinmi?" Bu chorlov qariyb yarim yilga cho'zilgan ikkilanishlariga uzil-kesil barham berdi. To'rt soatdan keyin u Vera bilan yuzma-yuz turardi. Keyin Podmoskovyening quyuq o'rmonlarida birga-birga kezinishlar, dala hovlidagi qizg'in sirlashuvlar oqibati shu bilan xotimalanadiki, endi u o'qishini Moskvaga ko'chiradigan, Veraga uylanadigan bo'ldi. Atigi uch yilgina shu shaharda yashasa, o'qishini bitirgach, ikkovlon, ehtimol, uchovlon Turkistonga qaytishar. Tamom, boshqa gapga o'rin yo'q! Bu yo'lidagi har qanday to'siqni Veraning otasiyu onasi bartaraf etadi. Onaning roziligi olish esa - undan!
       Albatta, bu ish - hammadan mushkuli. Buni Qodir yaxshi his qiladi. Lekin u eplaydi. Modomiki Qodir ekan, buni ham uddalaydi. Qachongacha o'sha do'ppidekkina Qorachiqdagi ko'rimsizgina garajning atrofida girdikapalak bo'lib umr o'tkazadi?! Ota yurtga qaytish qochib ketmas! Faqat hozir - yoshligida uchishi, imkon qadar balandroq uchishi kerak!
       Ammo harchand urinmasi, tushuntirmasin, ishontirmasin, onaizorining roziligini olib bo'lmadi. Otasidan ham eshitmagan achchiq-tiziq gaplarni eshitib oldi:
- Seni shu niyatda boqib katta qilgan edimmi, bolam? O'qishni bahona qilib… bitta tevatsochni deb… qaytmas bo'lib ketmoqchimisan o'sha begona yurtlarga? Otangni norozi qilganing yetmovdimi?
- Mayli, nima desangiz deng, ona. Faqat to'y boshida turib bering. Atigi uch kungina! Bir kun borasiz, bir kun bo'lasiz, ertasiga o'zim olib kelib qo'yaman, - dedi.
       Ammo harchand yolbormasin, qistab yalinmasin unamadi. Ilon ham po'st tashlaydigan gaplarni tilga olib: "men o'z o'g'limning to'yini allaqanday begona shaharda emas, o'z uyimda ko'rsam deb edim. G'aribgina o'tsa ham mayli edi!" - dedi. Rozi bo'lmasalar, nachora? Yolg'iz o'zi qaytdi. Yo'lakay Toshkentdan aqalli Botir ukasini o'zi bilan birga to'yga olib ketmoqchi edi, aksiga olib u qattiq shamollagan - kasalxonada ekan. Hay, ana, boranda ham nima karomat ko'rsatardi? Ota bilan onaning o'rniga o'tarmidi?
       Moskvaga borgach, uch kun o'tib "Metropol" restoranida oliymaqom to'ylari bo'lib o'tdi. Qorachiq ahlining yetti yashar bolakayidan tortib to raisiga qadar hech kim ko'rmagan bu ko'zqamashtirar to'yda, ming afsuski, kuyov tarafdan o'zidan bo'lak hech kim qatnashmadi, "Ko'rmasa ko'rmas! - g'ijindi o'zicha. - ular shunaqa: KO'ROLMAYDI! Demak, bundan kuyinish emas, suyinish kerak! Bunday baxt qushi har kimga ham qo'naveribdimi, bunday omad har kimga ham kulib boqavermaydimi? Ziyofatning to'rida u sipolikni qo'ldan bermay o'tirar ekan. Atrofiga sevinib qaradi. Ana, qaynotasi - uning Turkistonga cho'zilgan yana bir qanoti, ana Moskvani vatan qilgan mardum, mana Verasi - uning yuragi: egnida oq harir ko'ylak, boshida oq harirdan gulchambar, o'zi ham oppoq!.. Shu qudratli qo'sh qanot, shu keng maydon, shu oq yurak bilan… uzoq-uzoqlarga uchadi u! Lekin hozir!.. Modomiki "to'y" deganlari "och" emas, o'z nomi bilan "to'y" ekan, o'zining och ko'zini umrida bir marta bo'ladigan shu to'yda to'ydirmasa, qachon to'ydiradi? O'lgandami?.."
       To'ydan keyin biror hafta Vera ikkisi Qorachiqqa kelib ketishga ahdlashgan edilar. Biroq qaynonasi Anastasiya Borisovnaning kutilmagan ("kutilmagan"mi ekan?) bir to'yonasi sabab, mo'ljalni orqaroqqa surishga to'g'ri keldi. Bir oylik to'y safari Sharqiy Ovro'payu O'rta yer dengizi mamlakatlariyu azim Sharq bo'ylab o'tadigan bo'ldi. Bu baxtdan voz kechish o'taketgan noshukrlik bo'lar edi. Eng yaxshi yo'li - oyisining oldiga bir yo'la uch kishi bo'lib borish! Nevarani ko'rgan qaysi ona erib ketmaydi?! Unga qadar to'yib dunyo kezib oladi.
       Tushda kechgandek g'aroyib safardan Qodirning ko'zlari to'yib, ko'ngli o'sib emas, aksincha, cho'kib qaytdi. O'ylab qarasa, olamda ko'rganlaridan ko'rmaganlari chandon ko'p ekan! Mana, bu yorug' olamda yigirma to'rt yil yashab, ko'rgan-boqqani uning mingdan biricha bormi ekan? Qolgan qismini qachon ko'radi? Ko'rish nasib qiladimi? Ko'rib ulguradimi? Bo'lak manzillarni ham bir chekkaga qo'ya turib, yaqin Yaponiyani qachon ko'radi?
       Qiziq safar uning ilgari ko'rgan ko'p narsalarga qiziqishini, hafsalayu ishtiyoqini alanglatish o'rniga, aksincha, so'ndirardi. "Mamlakatdagi eng zo'r dorilfununlardan birida" o'qimadi. "Istagan narsasi muhayyo" ixtirochilar sho'basida ishlab ishlamadi. Butun fikri-xayoli Yaponiyada edi: "Yaponiyani qachon ko'rarkinman?" derdi.
Shu niyatim ushalarmikin, deb qaynonasi bilan xotininig ko'zlariga ko'p tikildi, og'izlarini ko'p poyladi. Kuta-kuta toqati toq bo'ldi. Nazarida butun borlig'i bo'shab-huvillab qolganidek tuyuldi. Bo'shliqni esa nima bilandir to'ldirishni o'yladi. Shu niyatda tashabbusni o'z qo'liga olishga urind. Tungi sirlashuvlar chog'ida xotining qulog'ini ko'tarib, qaynonasining qulog'ini qizitdi: "Yana bir to'y safariga chiqmaymizmi? Negadir mamasha bu haqda indamayaptilar? Tag'in asal oyini boshimizdan kechirarmidik, deyman-da?.. "Bu bilan ayol qalbining eng nozik torlariga bexato chertib o'tdi shekilli, Vera erkalanib so'radi" "Sening ko'ngling qay mamlakatni tusayapti, Kolik, azizim?" Qodir sir boy bermadi hisob: "Menga baribir, - dedi o'zini yozib kelsak bas! Yaponiyani ja-a maqtashadi. Rostmi ekan shu?"
       Oradan ikki haftacha o'tib, ixtirochilar sho'basida "miyasidan bir nima chiqara olmay", o'zi - karaxt, ko'ngli - xufton bo'lib uyga qaytganida Vera xushxabar bilan qarshi oldi: "Hozirligingni ko'raver, azizim, yanagi haftadan uzoq Sharq mamlakatlariga safar!"
       Ochig'ini aytish kerak, ikkinchi safari birinchisidan oshib tushdi. Yaponiyadan boshlanib, Janubiy Quriya, Xitoy, Tayvan, Singapur, Hindistonda davom etgan sayohatlari, avvalgi safargidek, tag'in Tseylonda yakunlandi. Eh-ho, bu safarda ko'rgan-kechirganlarining ta'rifiga, ochig'i, til ojiz! Yaponiyada ko'rgan robotlarining beshinchi avlodini qay so'z bilan ta'riflasin? Quriya sanoatini-chi?? Tivet tabobatini-chi? Hindistonning mo'jizalarini-chi? Toj-Mahal-chi… qay birini aytsin? Basharti boriga baraka deyilsa, ularning ta'rifida ona tilidagi birgina so'zni qo'llasa bo'ladi: zo'r! Shu qadar zo'rki, ularning oldida o'zingni Qodir emas, olamdagi eng pachoq kimsa sezasan kishi. Samarqandi Buxoroni, boringki, Hazrati Sultonning anovi chala qolgan maqbarasini ota-bobolarimiz qanday qurgan ekan-a? - deya ajablanasan. "Biri-biridan g'aroyib bu mo'jizaviy o'lkalarga qiyoslaganda Turkiston… nega yer bag'irlab yotibdi?" - deya o'zingda takror-takror so'raysan. "Nega asrlar mobaynida ko'hna Sharq karvonlariga bosh bo'lgan bu qadim o'lka… bugunga kelib karvonning egasi emas, karvonboshi emas, naq itning keyingi oyog'i?" deya lam bilan o'ylaysan…
       Ikkinchi safardan qaytib kelganida u Turkistonni, Turkistonning Qorachig'ini, Qorachiqdagi onasini juda-juda sog'inganini teran his qildi. Tamom, hozircha jahonni ko'rib bo'ldi, endi nasib qilsa avvaliga bir o'g'lonni ko'radi, shundan keyin sog'inganlari - Turkistonga, Qorachig'iga, onasinig oldiga ketdi, naryog'iga xudo poshsho, boshga tushganini ko'z ko'raveradi.
       Kunlardan bir kuni, nihoyat, xotini qulog'iga ohista shivirladi: "Bilasanmi, Kolik, men ikkiqatga o'xshayman?" "Nahotki? Xayriyat! Niyatim xolis ekan!" deya xudoning qudratiga qoyil qolib turganida xotini diltang po'ng'illadi: "Endi shunisi yetmay turuvdi! Ayni o'ynab-kulib yuradigan paytimizda… bu ham o'qishimizga qo'shimcha tashvish bo'ladimi, qaydam? Oldirib qutulaman-da!"
       O'shanda ilk bor u o'zining Qodirligini paqqos unutdi - xotinining oyoqlariga bosh urib yolbordi: "Nimalar deyapsan, azizim Verochka? Mayli, o'zim yordamlashay, mayli, o'zim boqay, mayli, quling bo'lay, lekin bu ahdingdan qayt! Yashashdan umidvor norasidani juvonmarg qilma! O'tinib so'rayman sendan!.." Xotini bu yolborishlarga javoban hech nima demadi. Faqat nonushta payti ahvolni oyisiga ma'lum qildi. Anastasiya Borisovna Qodirning tarafini oldi: "Kolechka to'g'ri aytibdi! Men qachon nevaralik bo'laman deb kutib yuribman, sen tentak bo'lsang!.. Parvarishini o'zimga qo'yib berabver! Biror yildan keyin pensaga chiqaman-ku, axir…"
       Shunday qilib, oradan besh-olti oy o'tgach, o'zi xotinidan umrini tilab olgan zuryodi dunyoga keldi. To'g'ri, orziqib kutganidek, o'g'lon emas, qizaloq tug'ildi. Lekin bir ajoyib qizaloqki, afsonaviy Zuhra ham chaqaloqligida shunday bo'lgandirov! Veraning xohishiga itoat etib, ismini Venera qo'ydilar. Qizdir-o'g'ildir, Zuhradir-Veneradir, Turkistonga ochilgan yo'l bu!
       Oradan uch oy o'tib, o'zlari uchinchi kursni bitirgach, qizaloqlarinig esa, birqadar suyagi qotgach, o'zicha o'yladi: "Ana endi Turkistonga borishga hech bir monelik yo'q!" Niyati tag'in bexos buzilishidan xavotirlanib, xotinining qulog'ini pishitdi. "Ona-bolani Turkistonga qovun sayliga olib boraymi? Turkistonning qovunini yemabsan - dunyoga kelmabsan! Bahonada qizalog'imizni ham chiniqtirib, ham bibisiga ko'rsatib kelamiz! Nima deding, azizim?" Ikki haftaga cho'zilgan muzokaralaru tayyorgarliklardan so'ng nihoyat, yo'lga shay bo'ldilar. Jumladan Vera, "Assalom", "Yaxshimisiz?", "Xayr" qabilidagi uch-to'rt so'zni o'rganib oldi. Uchovlon bu safar bir oyga emas, uzog'I bilan bir haftaga otlandilar. Toshkent tayyoragohida ularni qaynotasi o'ziga yetgulik as'asayu dabdaba bilan kutib oldi va… Qodir bilan sovuqqina ko'rishib, qizini quchib, nabirasini suyib-erkalab Turkistonga kuzatib qo'ydi.
Qo'lida - Venerasi, yonboshida - Verasi uyga kirib bordilar. Onaizor avvaliga turgan joyida haykaldek qotib qoldi. Sal o'tmay ko'zlarida shashqator yosh bilan ularga talpindi. Uchalasidan baravar aylanib-o'rguldi: "Voy, o'zidan ko'paygan bolam! Voy o'zimning bolalarim!" Xontaxta atrofida davra qurib o'tirishgach, tizzasiga olgan chaqaloqni erkalab suyar ekan, onasi ich-ichdan orziqib so'radi:
- Oti nima bo'ldi bu shirintoyimning?
- Zuhra! - dedi Qodir, bir paytlar o'z ismini Veraga qanday tarjima qilgan bo'lsa, qizining ismini ham onasiga xuddi shunday bexato tarjima qilib. - Oti Zuhra! Yaxshi ism-a, oyi?
- Yaxshi, albatta, yaxshi! - dedi onasi yanada orziqib. - Iloyim umri bilan bergan bo'lsin bu Zuhrabonuni - So'ng go'dakni yana bir karra suyib-erkalab, hayratga tushdi: - O'zi oppoq, ko'zlari muncha qop-qora bo'lmasa bu shakarimning! O'zini bilmadimu ko'zlari senga tortibdi, bolam!..
       "Bas!" - o'z-o'ziga hayqirdi Qodir. - Bu yog'ini o'ylamaydi! Bu yog'ining o'ylaguligi yo'q! Ammo to'shakka mixlanib, muk tushib o'ylashdan - o'ylar ummoniga sho'g'ishdan boshqa iloji yo'q uning!..

Oltinchi bob

       O'shanda ko'z ochib yumguncha o'tib ketgan bir haftalik "qovun sayli"dan so'ng uchovlon tag'in ortga - Moskvaga qaytdilar. Onasi ularni kuzatib qolar ekan, zorlandi: "Diydorlaringga to'ymadim-ku! Bir yil deganda atigi bir haftaga kelasanlarmi? Tag'in ketasanlarmi? Aqalli Kenja kelsin! Hali ta'til oldinda-ku!.."
       Ha, hali ta'til oldinda! Oldinda faqat ta'til emas, dengiz sohilidagi oltin qumlarga yo'llanma ham turibdi! Qolaversa, bir haftalik sayr mobaynida shunga iqror bo'ldiki, Turkistonda tag'in bir kun ham qololmaydi. Qolsa ketolmaydi. Xotinini, boringki, qizalog'ini ham kuzatib qo'yishi mumkin, biroq o'zi… butunlay ketolmay qoladi! Shu bois onasini zo'r berib yupatdi: "Endi tez-tez kelib turamiz, oyi! Tag'in ikki yilda o'qishimiz bitadi. Kenjani bo'lsa, yo'lda ko'rib o'tamiz. Axir, Toshkentdan uchamiz-ku!"
Afsuski, Kenjani ko'rib o'tishning imkoni bo'lmadi. To'g'rirog'i, Vera ro'yxushlik bermadi: "Qo'y, Kolik, Venerochka bilan yotoqxonama yotoqxona yuramizmi! Ukangizning o'zi Moskvaga borsin-da! Aka, emas, uka-ku!"
       Xullas, Toshkentda - qaynotasining hovlisida ikki-uch soat nafas rostlab, Moskvaga uchdi. Moskvada tag'in ikki-uch kun nafas rostladilar-da, Venerani Anastasiya Borisovna bilan enagaga qoldirib, o'zlari bulg'orlar yurtiga - Oltin qumlarga uchdilar. Uncha-muncha odam tushida ham ko'rmaydigan huzur-halovatlar ummoni, ochig'i, unga tatimadi. Turkistonning, Qorachiqning, onasining, aka-ukasining sog'inchi yoniga endi qizalog'ining ham sog'inchi qo'shildi. Venerani ham birga ola ketishni taklif qilganida Vera tanbeh berishdan nariga o'tmadi: "Qo'y, Kolik, ona-bolaning ishiga aralashma! Bu yog'iga emizishni bas qilmasam bo'lmaydi - figuram buziladi! Endi qizimizni oyim bilan enagaga ishonib, o'zimiz xotirjam dam olaylik!"
       Ikkovlon oromijon hordiqda huzur-halovat ummoniga sho'ng'ib dam olarkanlar, kunlardan bir kuni turkcha filmni tomosha qildilar. Boy xotinining o'ynashi bo'lib kurortga kelgan kambag'al yigitni boy erkakning o'ynashi kambag'al qiz boy xayol qilib, uni o'z tuzog'iga ilintiradi. Ahvolni bilib qolib umidi puchga chiqqach, yigitni xotinchalishlikda ayblab kuladi. Bor gap shu!
       Albatta, Vera o'ynashi emas, jufti haloli. Shunday bo'lsa-da, film Qodirga qattiq ta'sir qildi. O'zining xotiniga har jihatdan qaramligiga ich-ichdan iqror bo'ldi. To'ylari Turkistonning Qorachig'ida emas, "Rossiyaning yuragi"da o'tdi - ko'ndi. Kuyov emas, kelin, boringki, ichkuyov bo'ldi - ko'ndi. Qizlari Zuhra yo Cholpon emas, Venera bo'ldi - ko'ndi. Yarim yoshga ham to'lmagan murg'ak vujudni - o'z zuryodini begona qo'llarga topshirib, "O'zlari xotirjam keldilar" - ko'ndi. Bunday ko'nish-ko'nikishlardan keyin… u Qodir bo'la oladimi? O'taketgan ojiz-notavonlik, anovi kambag'al yigitdan besh battarroq xotinchalishlik emasmi bu?!
       Veraga sezdirmadi-yu, lekin ko'nglida burunga qarshi beadad bir norozilik uyg'onib Moskvaga qaytdi. Chug'ur-chug'ur tili chiqa boshlagan qizi ham yupantiolmadi. O'zini ixtirochilik ummoniga urdi. Bir nima yaratishdan tasalli-taskin topmoqchi bo'ldi. Vodarig'! "Kashfiyot deganlari kongilning to'qligi-yu xotirjamlikka bog'liq ekan - sho'bada akademikka yo'q sharoit unga muhayyo edi, lekin… u hech nima yaratolmadi. "Yomon o'yinchiga hamisha nimadir xalaqit beradi" deganlari rost ekan. Aqalli o'sha uchar otining yangi nusxasini yarata olmadi. Tavba. Ikki yilcha avval rostdan ham u bir nima yaratgan edimi?! Yaratgaligini tasdiqlovchi hujjat-ku, mana, qo'lida turibdi. Biroq o'sha uchar otining o'zi qani? Nega qaynotasi kashfiyoti haqida lom-mim demayapti? So'rab-surishtirsinmikan?..
       Ixtironi qo'yib, mutolaaga berildi. Rivojlangan mamlakatlar sanoatini ulkan mamlakat sanoatiga, uni Turkiston sanoatiga qiyoslab o'rgandi. O'rgangani sayin ko'ngli battar cho'ksa cho'kdi-ki, ko'tarilmadi. Hatto yengilgina sanoatda osmon bilan yercha tafovut borligini ko'rgach, ko'ngli cho'kmay, nima qilsin? "Turkiston tarixan qisqa vaqt ichida qoloqlik botqog'idan qutulib, sanoati taraqqiy etgan yuksak industrial o'lkaga aylandi" deya rosa nog'ora chalindi. Holbuki, bu o'lka oddiygina gugurt ishlab chiqishga qodirmi? Butun sanoati xom-ashyoga birlamchi ishlov berishu tayyor qismlarni qoqishtirishdan iborat. Aqalli qadimiy maxsido'zlarimizga, zargarlarimizga yo'l berishsa edi. Bor zavodlarida ham yerli xalqdan shakllangan ishchilar sinfi yo'q. Afar sho'rolar - ishchilar hokimiyati atalsa, Turkistonda ishchilar sinfining o'zi bo'lmasa, demak bu o'lkada hokimiyat… kimning qo'lida? O'z hokimiyatiga amalda ega bo'lmagan xalq… Qodirmi, Ozodmi, umuman, xalqmi?! Yo'q, u Veraning ortidan soyadek ergashgan Qodirga o'xshaydi.
       Qiziyu xotini, hattoki Turkistonu onasini unutib mukkasidan mutolaaga sho'ng'igan Qodir, nihoyat, diplomni yoqlab, o'zining jismi-jonida ajib bir guvranish tuydi: ana endi to'ppa-to'g'ri Turkistonga uchsa bo'ladi. Uchganda ham qanot bog'lab uchadi! Nafaqat o'zi, qizi uchun ham bu ayni muddao. Ovrupaning sovuq iqlimiga ko'nika olmayaptimi, balki bu sun'iy sut, doimiy bog'cha, yana allambalolarning ta'siridir, ishqilib, qizining boshi kasaldan chiqmay qoldi. Shifokorlar ham havo almashtirish - janubga borishni maslahat berishmoqda. Faqat… "tashqi iqtisodiy aloqalar" bo'yicha oliy ma'lumotli mutaxassis bo'lmish xotinchasi ko'narmikan? Ko'nmaganda nima?! Vera - er, o'zi uning ketidan kelgan xotinmidiki, bir umr sudralib yuradi?! U o'zining qati'iy ahdini ma'lum qilgan edi, Vera ro'yxushlik bermadi: "Bilasan-ku, azizim Kolik, menga ikki yil San-Frantsiskoda ishlash uchun yo'llanma berishgan!" dedi. Qodir xotiniga o'qrayib qaradi: "O'qishni bitirgandan keyin Turkistonga qaytishga va'da bergan kim edi?" Xotini so'nggi umidini ham puchga chiqardi: "Esimda, Kolik, esimda, biroq u paytda San-Frantsisko haqida gap yo'q edi. San-Frantsisko turganda allaqanday Turkistonga borish… undan ko'ra, yur, ikki yil Amerikada maza qilib yashab kelamiz" Avvaliga bu qutquga uchganday bo'ldi. "Nima qipti, Amerikasini ham ko'rib kels, hamma yetaveribdimi, bu baxtga?" dedi o'zicha. Lekin chuqurroq o'ylab ko'rib aynidi: "Qo'y, men bu jahon ayvonida ko'radiganimni ko'rib bo'ldim, xotin! - dedi o'zini imkon qadar og'ir-vazmin tutib. - Amerikaga kelsak, ko'rmasam ham ko'rgandekman - to'qqiz asr avval Beruniy Turkistonda turiboq ko'rgan! Uzoqni ko'rish, arava minib olisni ko'zlash menga otameros, azizim!" Shunda ham xotini bo'sh kelmadi: "To'g'ri-yu, biroq o'z ko'zing bilan ko'rganga ne yetsin. Qolaversa, yo'llanma nima bo'ladi? Qanday voz kechaman?.." "U holda… mendan voz kecha qold! Mayli, San-Frantsiskoga olib boradigan yo'lingdan qolma, men… Venerani olib Turkistonga qaytaman! Ma'qulmi?"
       Vera bu qadar keskin taklifdan esankirab, daf'atan yumshadi: "Nimalar deyapsan, azizim?! O'zing ham yovvoyilashib, yosh boladek arazchi bo'lib qolibsan, jonim! Men, axir, "Turkistonga bormayman" demadim shekilli?"
       Tag'in ikki haftaga cho'zilgan fikr olishuv-maslahatning natijasi shu bo'ldiki, qaynotasi uzil-kesil hukmni chiqardi-qo'ydi: "Chet elda ishlash qochib ketmaydi. O'zimizning Turkistonimizga kelaveringlar! Men borman-ku!.."
       Shu bir og'iz chorlov bilan Turkistonga ko'chib keldilar. Ammo qaynotasi taklif qilganidek Toshkentda qolmadi. Oyisi o'tinganidek, Qorachiqqa chiqmadi. Ora yo'lni tanlab, Turkistonning o'ziga joylasha qoldi. Yassaviy maqbarasi yonidan sakkiz xonali muhtasham bir "oliymaqom qasr"ni sotib oldi. Vera raykomga ishga kirdi - azbaroyi Hazrati Sulton sabab, yangi ochilgan "sayyohlar bo'limi"ga mudir bo'ldi. O'zi esa, Turkiston ta'mir-mexanika zavodining bosh muhandisi, ayni chog'da, Turkiston Industrial Texnikumi (TIT)ning katta o'qituvchisi sifatida ish boshladi.
       Ish boshlashdan avval "ko'chib kelganlarining sharafiga" uy to'yi qildi. Zavodning yap-yangi "Volga"sida er-xotin Qorachiqqa chiqib, to'yga aytishni onasidan boshladilar.
- "Aqalli shu to'yimizga borarsiz?" - uchiruq qildi Qodir. Oyisi Uchiruqni tushundi - darhol javob qildi: - "Uyimda bo'lmasayam, Sultonimining yonida ekan, jon-jon deb boraman-da, jon bolam!" O'ziyam shunaqangi to'y bo'ldiki, ko'rib qo'yinglar, men nimaga Qodirman rosa tayyorgarlikni o'rniga qo'ydi. To'g'ri, tan olish kerak, birgina masalada pand yedi - Qodir bo'lolmadi. To'yga Veraning ota-onasiniyu qarindosh-urug'lari qatnashmadilar. Veraning o'zi yolg'iz o'tirdi.
       To'y tarqagach, Qodir onaisga erkalik qildi: "Bundan buyog'iga bizga bosh bo'lib, shu yerda - Sultonimning qoshida yashaysiz, oyijon! Sobir akam o'z aravasini o'zi tortaversin!" Onasi bu gapdan allanechuk og'rindi:
       "Qo'y, unaqa dema, bolam! Ota-bobongning o'tgan uyini tashlab, bu yerda turolmayman. Hali u uyda Kenjani ham uylantirishim kerak!"
       Keyin gap maromini o'zgartirib, nasihatga o'tdi: "Zehn solib qarasam, begona bo'lsayam xotindan yolchibsan, bolam! Atlas ko'ylak biram yarashibdiki!.. Endi unga musulmonchilikniyam o'rgat! Sultonimning qoshida… gunohga botma deyman-da, bolam".
- Buyog'idan xotirjam bo'lavering, oyi! - dedi ich-ichidan qirindi o'tib Qodir. - Men bu yerga gunohga botgani emas, orttirgan gunohlarimni yuvgani kelganman!
       Mana, o'shandan buyon yigirma yil o'tibdi. O'shanda oyisiga bergan va'dasi ham juda yaxshi esida. Biroq hali-hanuz bilolmaydi: va'dasining ustidan chiqoldimi-yo'qmi?
       Yeng shimarib ishga tushdi. Boshlamasiga tajriba tariqasida yangi bi tsex ochish payida. Unda qushdek yengil, otdek yeldirim, uchar likopchadek mo'jizaviy qurilmalarni ishlab chiqaradi! "Ford"u "Mersedes"lar, "Toyota"yu "Opel"larni changda qoldirib ketadigan, ham yuradigan, ham uchadigan qurilmalarning birinchi "Sir", boshqasini "Amu", yana birini "Shovvoz", eng zo'rini "Qodir uchar" deb nomlaydi! Ularni har xil xalqaro ko'rgazmalarda jahonga ko'z-ko'z qiladi. Tsexni kengaytira borib, ulkan kontsernga aylantiradi! Xatarli yo'lga emas, zafarli yo'lga opchiqadi zavodni. Direktor Qodirning kimga - kuyov, kimga - erligini biladi, shu bois tashabbuslariga ham monelik qilmay, keng yo'l ochib qo'ydi.
- Bilganingizni qiling, - dedi u. - Muhimi - bosh muhandis sifatida tsexlarning bir maromda ishlashini ta'minlab, rejani o'z vaqtida bajarib tursangiz bas! To'g'ri, bu "keng yo'l" masalani o'z-o'zidan hal qilmaydi. Ta'mir-mexanika zavodining imkoniyati shu qadar cheklanganki, temirchilik tugul, bo'yoqchilikdan boshqasini eplashning o'zi amrimahol. Lekin u eplaydi. Yo'qni yo'ndiradi. Qalovini topadi. Kesakdan o't chiqaradi. Avval qaynotasining qo'lida qumga singgandek yo'q bolib ketgan o'sha uchar otining yangi nusxasini qayta yaratadi! Qorachiqdagi garajda yaralgan narsa Turkistondagi ta'mir-mexanika zavodida yaralmaydimi! Nomi kirdi-chiqdi - "garaj" emas, "zavod"-ku, axir!
       Bir necha oyga cho'zilgan chop-choplar nihoyasida hamma narsa topildi, tayyorlab, taxt etildi, faqat… yaratgan uchar oti na yurdi, na uchdi. Ortiq etaman deb, tirtiq etdi. "Qayta tiklash" uchun baxshida etilgan yap-yangi "Jiguli"ning yuki yangillashdi-yu, ammo o'zi uchishning o'rniga yurishni ham bas qildi-qo'ydi. Yo falak! Atigi besh yil avval - talalbalik chog'idayoq o'sha uchar otni qanday YARATGAN edi?! Rostdan ham yaratgan edimi? Amalda yaratgan edimi yo faqat tasavvurida?! Modomiki qayta tiklash yo'lidagi ikkinchi urinishidan ham natija chiqmayotgan ekan, velosipedni qayta kashf etib, ochiq eshikka bosh urandan ko'qa, qaynotasidan o'sha uchar otining holi ne kechganini so'rab-surishtirsa-chi? Shunday qilmaguncha dami ichiga tushib yuraveradi, shekilli!.. Veraga "quloq qoqish qildi: "- Shu shanba-yakshanbada otamizni ko'rib kelmaymizmi?"
       Taklif eridan chiqadi-yu, Vera suyunmaydimi! Ikkovlon Venerani yetaklab, Pyotr Ivanovichning qishlik hovlisiga kirib bordilar. Odatdagidek undan hech bir sado chiqavermagach, shaxmat o'yini asnosida sekin so'radi:
- Anovi uchar otim… nima bo'ldi, ota? Uchyaptimi?
- E-e, anovimi? - hafsalasi pir bo'lib qo'l siltadi Pyotr Ivanovich. - Padarqusur mutaxassislarimiz sinaymiz deb yondirib yuborishibdi. O'shandan buyon qayta tiklayolmay xunobmiz! Senga bu gapni aytmovdimmi?
       Qodir qaynotasiga tikilib lol qoldi. Ana xolos! Rostmi shu gapi yo… aldayaptimi? Nima bo'lganda ham "Uvhar qushim uchdiyu ketdi" deganlari shu bo'lsa kerak. Qaynotasi uning avzoyidan norozilikni uqdi, shekilli, tahdidga o'tdi.
"Shuncha imkoniyat yaratib berishsa ham, o'zingdan hech bir ish chiqmayaptimi,  kuyov?"
       Qodir g'udrandi:
- Anchadan buyon yangisining ustida ishlayapman. Moskvada chiqmadi, balki endi Turkistonda chiqib qolar, Pyotr Ivanovich!
       Uyga qaytar ekan, xunovi oshdi. Uni qanday jin chaldi o'zi? Nega ishi yurishib turib, to'xtadi-qoldi? To'g'ri, xudoga ming qatla shukr, Turkistonga qaytdi. O'zi bir paytlar orzu qilgandek, "Qorachiqning oldi" emas, Turkistonning oldi bo'lib yashayapti. Do'ppidekkina garjning mudiri emas, ulkan zavodning bosh muhandisi. Dasti uzun! Lekin ko'ngli… mudom nimadandir bezovta. Hech xotirjamlik emas. Bunga sari urinishlaridan ish chiqmayotir. Ustiga ustak, zavodini taftishchi bosgan. Avvallari har ko'rganda iltifotni quyuq qiladigan direktor ham nimagadir achchiq-tiziq gaplarga o'tib oldi.
- Ishlasangiz ishlang, yo'qsa bizni tinch qo'ying! Bunday tahqiromuz gaplardan qaynotasiga shikoyat qilish o'rinsiz. Nima deb ham shikoyat qilardi? Tahdidu tazyiqlar suyak-suyagiga borib qadalgach, avval raykomga, keyin obkomga, undan o'tib Markazqo'mning sanoat bo'yicha kotibiga arz qildi.
- Nima bu, zavodimizda ixtirochilikka o'rin bormi-yo'qmi?! - Ammo dangal savoliga hech yerda tayinli javob ololmadi. Hammasi - mehribonlarcha nasihat qilishardi:
- Boshingizga g'alva orttirib nima qilasiz, azizim? Ta'mir-mexanika zavodining vazifasi ma'lum. Shu ishni qotirib qo'ying-da, yallo qilib yuravering.
- Bundan chiqdi, rangi o'chgan seyalkani bo'yab-bejab yuraveraylik ekan-da.
- Ha, asosan shu! - dangaliga ko'chdi Markazqo'ym kotibi. - Masalaning boshqa tomonlari xususida u yoqdagilar bosh qotirishadi. Siz xotirjam bo'lavering!

       O'zini olamdagi eng pachoq bir kimsa his etib, Turkistonga qaytdi. Zavoddagi "asosiy ish"ni o'rinbosariga bus-butun topshirib, o'zi exnikumdagi darslariga zo'y berdi. Markazqo'm kotibining oldida kalovlangan tili o'quvchilarning oldida yechildi. "Ukalar! - dedi u dilidagiga erk berib. - Men sizlarga aytsam, dunyo dunyo bolib mustamlakachilikning bunday makkorona turini hech ko'rmagan! Jahon tarixidagi jamiki mustamlaka, yarim mustamlaka va qaram o'lkalarning eng so'nggi nusxasi, eng antiqa ko'rinishini Turkistondan topasiz! Xo'sh, butun Turkistonda to'laqonli bitta zavod bormi? Aqalli yog'ochni gugurtga aylantiradigan bitta zavod yo paxtani ko'ylakka aylantiradigan bitta fabrika bormi? Borlari anov ta'mir-mexanika zavodidek bo'yoqchilik va yo Chkalov nomidagi tayyorasozlik birlashmasidek tayyor qismlarni yig'ish bilan mashg'ul! O'z vaqtida uchar otni yaratgan bu qadimiy xalq, nima, besh ming yildan buyon olovsiz, och-yalang'och edimi? Yo'q, nima bo'lsayam shu kecha-kunduzda bo'ldi. Turkiston o'ziga dum qo'yaman deb, qanotsiz qoldi!.."
       Bu o'quvchilari qalbiga yetib bordimi-yo'qmi, qorong'u, bunisi noma'lum. Lekin allaqaylardagi allakimalrning quloqlariga yetib borib, kunlardan bir kuni qaynotasining shaxsan o'zi unga qo'ng'iroq qildi:
- Tez oldimga yetib keling, kuyov! Uchib keling, uchib!.. Yo'q, bolalarni qo'ya turib, o'zingiz keling!
       Toshkentga yetib borsa, qaynotasi nimagadir uni chaqirishga chqirib qo'yib, o'zi Sirdaryo bo'yidagi dala hovlisiga baliq oviga ketibdi. O'zini ham oyog'ini yerga tegizmay yetkazib borishdi. Yo'lakay xunobi chiqib o'ylardi: "Men bilan birga baliq ovlashgisi kelganmi, nima balo?!" Bekorga xunob bo'libdi. Taxmini to'g'ri chiqdi. Qaynota-kuyov daryo sohilida yonma-yon o'tirib, qarmoqning po'kagiga unsizgina temilar ekanlar, Pyotr Ivanovich, azbaroyi baliqlarni hurkitmaslik uchun, ovozini pastlatib so'radi:
- Aka-ukalaring bormi, o'rtoq starshina?
- Bor, - dedi Qodir nega bu savolni shu topda berganiga tushunma. - Bir akam, bir ukam bor. Bilasiz, shekilli?
       Pyotr Ivanovich javob bermadi - gapni boshqa tomonga burdi.
- Bundan chiqdi, "Velikolepnaya troyka" ekansizlar-da? Bizdayam "troyka" deganlari ancha bor! Keyin "Uch-puch" degan bahomizi bor. "Troyka" degan ot-aravamiz bor. Bilasanmi-yo'qmi, o'ttizinchi yillarda "troyka" degan yana bir balomiz bo'lgan. Ozimiz ko'pchilikmiz-u, biroq, aytishlaricha, bobolarimiz ham uch og'a-ini bo'lishgan ekan. Kattasini - Vladikavkaz, o'rtanchasini - Vladivostok, kenjasini - Vladimir deyishar ekan. Biz ana o'sha Vladimirning nevaralarimiz. "Turkiston" deganlari "Sharq darvozasi" emas, jahonning darvozasi. Biz bu darvozaning oldida darvozabondek qaqqayib turavermaymiz, albatta. Hali undan chiqib, Afg'onga, keyin - Pokiston, Eron, Hindistonga, naryog'i - jahon ummoniga o'tib boramiz. Bu yo'lda bizga qo'shilganlar do'st-o'rtoq, biz bilan bo'lmaganlar - dushman! Dushmanni esa, bitta qo'ymay yanchib tashlaymiz!.. Tushunding?
       Qodir bu favqulodda mulohazani unsizgina tinglar ekan, ich-ichian g'ijindi: "Qoyil-e! Akalarini bilmadim-u, biroq bobongizning ishtahasi zo'r ekan! Naq Hazrati Sultonning suyagini yamlamay yutmoqchi bo'lgan ekan. Ammo Turkiston katta bir suyak bo'lib halqumiga tiqilibdi-qolibdi. Hazm qilish uchun esa, yutib yuborish kerak. Afsuski, yutib yutolmaydi, qaytarib ham tashlolmaydi! Ha-a, siz naviralarga ham qiyin ekan! Turkistonni yutib, hazm qilib, keyin jahonni egallash… osonmi? Iskandar Zulqarnayn bilan Chingizhondek jahongirlar ham uddalayolmagan-ku, axir, bu ishni! Ana, Adolf Gitler ham… "Turkiston legioni"ni tuzishdan nariga o'tolmadi-ku!.." Ona Sirdaryoga ko'z tikkan ko'yi chuqur xayollarga cho'mgan ekan, Pyotr Ivanovichning ovozidan o'ziga keldi.
- Siz menga kuyovsiz-a, o'rtoq starshina?
       Qodir bosh silkidi.
- Shunday.
       Pyotr Ivanovich endi pand-nasihatga ko'chdi.
- Demak, bu sizga alohida mas'uliyat yuklaydi, o'g'lim! Vladimirovlarga munosib kuyov bo'lish oson ish emas! Har bir qadamingizni bilib bosishingiz, tilingizni tiyibroq yurishingiz kerak.
- Tilimni tiymay nima qilibman, Pyotr Ivanovich? Haliyam tilim qisiq. Mana, shu topda shu yerda sizning tilingizda gapiryapman-ku? - deb hazilga burdi.
- Tilning o'zini qo'ya turib, undan chiqqanini yaxshiroq bir eslab ko'ring-chi?
- Nimani?
- Ayting-chi, o'rtoq starshina, Sovetlar Ittifoqida kim kimga mustamlaka, kim kimga yarim mustamlaka, kim kimga qaram?!
- Mana, men shu topda sizning qosh-qabog'ingizga qarab o'tiribmanmi? Demak, kim kimga qaramligi tushunarli, Pyotr Ivanovich? - dedi u kulib.
       Qodirning bilsa hazil, bilmasa chin qabilida kulib aytgan gapiga javoban Pyotr Ivanovich kulmadi. Aksincha, o'ta jiddiylashdi. Pand-nasihati nihoyat ogohlantirish emas, ochiq po'pisa, ya'ni, siyosat tusini oldi:
- Mayli, bu suhbatimiz shu yerda qolsin! Uni Sirdaryoning suviga soldik… Endi… bilishimcha, Uzoq Sharqning shimoliy qismlarini ko'rmagansiz-a? Demoqchimanki, Sibir o'rmonlarini?.. Yo… shu yoqlarda biror yil daraxt kesib, aqlingizni peshlab qaytasizmi? Pyotr Ivanovich Vladimirovning kuyovi uchun bu ish uyat bo'lar? Nima dedingiz, kuyov?
       Bu tagdor tahdid-taaddiga javoban nima desin? "O'rmon oralamagan bo'lsam ham, bir paytlar Novosibirskka nok oborib sotganman. Jiqqa pul bo'lgan!" deya anqovsirab qo'ya qolsinmi? Yoki onasining o'g'iga yig'lab aytgan hasratlaridan gap ochsinmi? Bobomiz bilan tog'alarimiz Sibirni ko'rganlari, nainki ko'rganlari, suyaklari o'sh o'rmonlarda qolib ketgani yetmasmi desinmi? O'sha o'rmonlarini ko'rish buning ham peshonasida bo'lsa, o'sha bobolarinig aqalli biror daragini eshitarmi edi? Hay, qaydam-ov! Qirq yildan buyon chiqmagan darak endi - qor yog'ib, izlar bosilgach, chiqadimi?..
       O'ylay-o'ylay, nihoyat, Pyotr Ivanovichning oldida bosh egib, qo'l qovushtirdi.
- Bir qoshiq qonimdan kechasiz, ota! - deya uzrini bildirdi.
       Qaynotasi birdan yumshadi:
- Ha shunday bo'lsin, kuyov! Charchasang, mana shunday zo'r dam olish joylarimiz bor. Zeriksang, chet ellarni aylanib kel. Biroq tilingga mahkam bo'l!
       Qodir xayrlasha turib, tag'in qo'lini ko'ksiga qo'ydi:
- Xo'p, ota.
       Pyotr Ivanovich quyuq xayrlashdi.
- Mendan Verachkaga salom ayt! Venerochkani o'pib qo'y! Bundan buyog'iga yaxshi ko'rishib turaylik.
       O'sha kuni to'ppa-to'g'ri Turkistonga qaytdi-da, ishxonasida yarim yillik hordiq uchun ariza qoldirdi. Mutolaayu mushohadayu mayxo'ylikka mukkasidan sho'ng'idi. Sakkiz xonali uyda yolg'iz o'zi, xuddi Afanasiy Nikitinga o'xshab, shu uch dengiz osha armonsiz "sayohat" qildi. Oradan ikki oycha o'tib, xotinining toqati batamom toq bo'ldi.        Kunlardan bir kuni andak mehr, andak vahima, andak po'pisa bilan so'radi.
- Senga qanday jin tega qoldi, Kolik? - dedi o'rischalab.
       Mastlik rostlik ekan, harchand sir boy bermaslikka urinmasin, dilining tub-tubida yig'ilgan zardobning bir qismi beixtiyor tiliga qalqib chiqdi:
- Xudo xayringni bergur, aqalli uyda o'zbekcha gaplashaylik!
       Vera kutilmagan dag'dag'adan esankirab qoldi. Keyin yig'lamsirab yumshoq o'rindiqqa cho'kdi:
- Sen meni xafa qilyapsan, azizim! San-Frantsiskoday joylardan voz kechib, yurtingga kelganimda… shu yaxshimi?
- Nima yaxshimi?
- Anovi araq savil… manavi dag'dag'ang.
       Buni eshitib miyasiga qon tepdi.Tiliga kelganini ayamay zaharini sochdi:
- Shu talabim-a? Nima, nohaq talabmi? Sen ham insofga kel-da, xotin, o'z uyimda o'z xotinim bilan ona tilimda gaplashishga haqqim bormi-yo'qmi?! Ishxonada sening tilngda gaplashsam, uyda sening tilingda kitob o'qisam, texnikumda sening tilngda dars bersam! Baraka topgur, men sening tilngni o'zingdan ham yaxshiroq bilganimda sen aqalli uyda oz-moz bo'lsayam mening tilmda gaplash. Ana, qizimizni qara! Otasining tilda, aqalli o'z ismini ayta olarmi ekan! Zo'ravonlik ham evi bilan-da, azizim Verochka!
       Xotini uning yelkasidan quchib, sochlarini silab-erkaladi:
- Uyda yakka-yolg'iz… olamdan uzilib judayam yovvoyilashib ketibsan, o'zimning tentakkinam! Bir havo almashtirib, ko'ngillarning chigilini yozib kelishimiz kerak, shekilli?..
       Oradan ikki kun o'tib, Vera tag'in uning sochlarini silab-erkaladi.
- Amerika qit'asi bo'ylab bir oylik sayohat uchun yo'llanma topdim, azizim! Qachongacha boshqa sayyohlarni kutib-kuzatib o'tiraveraman? O'zimiz mayli, manovi Cho'lponoyimiz ham horijga chiqsin-da endi!
       Qodirnin allanechuk muzlab-tungib borayotgan ko'ngliga bahoriy bir iliqlik yugurdi. Ikki karra jahon bo'ylab sarsari kezib orttirgani - Cho'lponi bo'ldi. Shundan buyon, mana, besh yil o'tdi. O'zi - yigirma to'qqizga, xotini yigirma to'rtga ketyapti. Qizlari yolg'iz. Na singlisi, na inisi bor. Rostdan ham havo almashtirish kerak, shekilli.
Qaynotasining shahar hovlisida bir kecha, qaynonasining shahar hovlisida ikki kecha qo'nib, nihoyat, bir yonida - Verasi, bir yonida Venerami-Cho'lponi, ortida (o'zicha tusmol qiladiki) - bir-ikki ayg'oqchisi, Moskvadan to'g'ri Nyu-Yorkka uchdilar. Avval AQSh bilan Kanadani, keyin Lotin Amerikasi mamlakatlarini birma-bir kezib, oraliq manzil Kubada to'xtadilar. Dengiz sohilida ikki hafta dam olib, ko'rgan-boqqanlarini "hazm qilib", xullas, uchinchi safarlarini ham qaritib, kelgan yo'llaridan ortlariga qaytdilar.
       Buni qarang! Nyu-Yorkning osmono'par binolariyu Kanadaning osori atiqalari, Braziliya futboliyu Kolumbiya adabiyoti!.. Kolumb shu mo'jizalar ko'zini ochib, Beruniy shu ko'z-qaroqni tasavvurida yaratganmi ekan?! Endi mo'jizalar Ispaniya bilan Turkistonga hech qachon qaytmaydimi?! "Kuba" so'zining "quva" so'zidan kelib chiqqani haqidagi rivoyatlarda jon bormi ekan? Jon bo'lsa, bu jahon ayvonida odam bolasi bir-birini tirqiratib quva-quva yetib kelgan joyimi bu "Ozodlik oroli"? Quvg'in-qochqinlar ustiga qurilgan ozodlik… chinakam ozodlikmi yo sandiqdagi Tohirlik?
       U bahri muhit ortidagi qit'adan hovuri bosilib, shashtidan tushib qaytdi. Modomiki, ayni shu qit'ada nisbiylik nazariyasi yaratilib, bu olamda hamma narsalar kabi jahoniy "ozodlik" va "qaramlik" tushunchalari ham o'ta nisbiy ekan, endi o'zini jahoniy muhitning izmiga topshirishdan boshqa ne chorasi bor? Asrning boshlaridayoq "Nima bizga Amerika?" deya chirangan jahondagi eng ulkan mamlakatki, amalda bu qit'aning changiga ham yetolmay, hali-hanuz qoloqlik va qaramlik botqog'iga botib yotgan ekan, ulkan saltanatning og'zidagi eng mo'may luqma - Turkiston… qachon chinakamiga ozod bo'ladiyu bunday yuksak taraqqiyotga erishadi? Uddalasa bo'ladigan ishmi bu? Uchar ot bilan quvlab ham yetib bo'lmas! Asrning boshlarida Turkistonning ravnaqi yo'lida ot choptirganlar zap havoyi bo'lishgan ekanmi?..
       U Turkistonga qaytib, taqdirga tan berdi, oqimga qarshi suzishni bas qildi. Kunlardan bir kuni bir huzuriga o'n huzur qo'shildi - Tohir Qo-dir-ov-ich Zokirov!" Ich-ichdan g'ururlanib takrorladi: "Tohir Qodirovich Zokirov! Turkistonda tug'ilgan Tohir!.." Kunlardan bir kuni xotining chaqaloqni suyib-erkalayotgani qulog'iga chalinib qoldi: - "Tolik moy! Anatolik moy!" Miyasida bexos yashin chaqnagandek bo'ldi va u qulog'u bu qulog'ing bilan eshitib ol deb, xotiniga qat'iy uqtirdi: "Mayli, men Kolik bo'lay, mayli, qizim Venera bo'lsin, mayli, sen ham mening tilimda gapirmasang gapirmay qo'ya qol, lekin o'g'limiz Tohir bo'ladi, xotin, tushundingmi, uning ismi - Tohir!"
       Shu kundan e'tiboran o'g'lining tarbiyasi bilan shaxsan o'zi shug'ullanishga tushdi. O'zi-ku, Qodir bo'lolmaydiganga o'xshab qoldi, zora shu o'g'li Tohir bo'lsa! Zora shu o'g'li ota-bobolarining ushalmagan armonlarini ushatsa! Shu o'y bilan o'zini ovutdi. Shu ish bilan ovundi. Ammo bola nozik chiqdi, kasali kasalga ulanaverdi. Ota-ona ishni o'rinbosarlariga topshirib qo'yib, papalaganlari sari battar nimjonlashaverdi. Endi nima qilsa bo'ladi? Oyisini yordamga chaqiray desa, Qorachiqdan voz kechib kelolmaydi. Qoshiga ko'chib chiqay desa, Sobir akasi jo'jabirdek jon - o'z bolalari uyiga sig'maydi. Enaga yollay desa, yeru ko'kka ishonmagan yolg'iz o'g'illarini begonaga ishonadimi?..
       Vera yo'l ko'rsatdi.
- Endi bo'ldi, Moskvaga qaytib ketamiz. O'shanda jammamizga yaxshi bo'ladi. Chekka joyda ishlab bo'ldik, endi tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligida ishlaymiz! Oyim bo'lsa, nafaqada - Tohirga qaraydi. Nima deding, Qodirjon, azizim?
"Qo'y, avrama, ovora bo'lasan! - o'yladi ich-ichdan g'ijinib u. - Endi meni u shaharga zambarak otib ham oborolmaysan! Endi Moskvangni yelkamning chuquri ko'rsin!" Lekin sir boy bermadi, yotig'i bilan tushuntirdi.
- Ko'rdink-ku, azizim, Zuhramizni shu yerga opkelib bazo'r odam qilib oldik! Dasht havosini olgan Tohirimiz… Moskvaning bo'g'iq havosiga chidaydimi! Yaxshisi so'rab ko'rsang-chi, balki oyingning o'zlari kela qolarlar?
       Sim qoqishgan edi, qaynona lo'ndasini ayta qoldi.
- Mening qolgan umrim Arbatda, azizlarim! Dadalaring chaqirganda bormagan, senlarga boramanmi? O'zlaring kelinglar! - dedi u.
Shunda qaynonasining javobiga achchiqma-achchiqmi, ko'nglida qoyilmaqom bir fikr tug'ildi. Qorachiqqa ko'chib chiqadi! Xotiniga esa batafsilroq tushntirdi.
       Ko'rib turibsan, azizim, Turkiston ham yildan-yilga kattalanib, havosi ifloslanib ketyapti. Endi Qorachiqni vatan qilaylik. Bahavo joy. Zilol suv. Tohirning parvarishini oyim boplaydi. O'zimizga kelsak, atigi o'n chaqirim, qatnab ishlayveramiz! Nima deding, azizm?
       Vera e'tiroz bildirdi:
- E-e, qo'ysang-chi, Kolik! O'sha juldurvaqilar orasiga suqilishish kimga kerak!
       Endi Qodir avrashga tushdi.
- Bu yog'idan xotirjam bo'laver, azizim. Qishloqda shunaqangi bir qasr quraylikki, Arbatdagi bobongdan qolgan qasrdan qolishmasin. Tohirimiz uchun shunday qilsam, senga ma'qulmi?
       Vera ham rozi bo'ldi:
- Tohir uchun bo'lsa mayli!
       O'sha kuniyoq qishloqqa chiqib, oyisining yuragiga qo'l solib ko'rdi:
- Biz qoshingizga ko'chib chiqmoqchimiz, oyi.
       Oyisi orziqdi:
- Voy bo'yginangdan, qanaqasiga, qachon, qayerga?..
       Qodir tushuntirdi.
- Anavi qishloqning qoq o'rtasidagi do'nglikda bobmning juvozi bo'lgan, der edingiz. Shu juvozning o'rnida bir uy qurdiraymi?
       Oyisi battar orziqdi.
- Voy, qaniydi ko'z oldimda yursang!..
       Demak, endi ish boshlasa bo'ladi.
       U raisning oldiga yugurdi: "Ana, endi, nihoyat, shaldiroq aravasini emas, o'zini sotib olishga gal keldi, chog'i?' Rais zohiriy sevinch, botiniy qo'rquv bilan o'rnidan turib unga peshvoz chiqdi:
- E-e, kelsinlar, kelsinlar, azizim Qodir Zokirovich! Aytganingizda, kutib olardik?!
       U ko'z oldida ilondek eshilib-buralayotgan raisga bepisand qo'l cho'zib to'ppa-to'g'ri o'tdi-da, bir qo'li bilan hozirgina bo'shagan kursini qimirlatdi:
- Bu deyman, kursingizning oyog'I shiqirlab, sizni ko'tarolmaydigan bo'p qolibdi-ku! Yangilamaysizmi? Yo egasi yangilangani ma'qulmi? Ertaga shu joyga o'zim o'tirsam nima deysiz?
       Shu "hazil"i bilan raisni butkul dovdiratdi. Beixtiyor joyiga o'tirib, suyanchiqni jon-jahdi bilan changalladi. Harakatlarining o'taketgan ahmoqonaligi o'ziga ham nash'a qildi, shekilli, tag'in o'rnidan turib, tag'in uning ko'z oldida yalpizlanishga tushdi:
- "Kolxozimizdan chiqqan" deb faxrlanib yurganimiz… katta bir zavodning bosh injeneri… shu kichkinagina kursiga ko'z tikib qolmagandir, axir. Bir qo'li Olma-Otaga, bir qo'li Moskvaga yetadigan odam…
       Bu gaplardan Qodirning izzat-nafsi misli ko'rilmagan bir orom tuydi. Xona burchidagi oromkursiga o'tirib, oyog'ini chalishtirdi:
- U holda… bir maslahatli ish bor, rais aka!
- Maslahatingiz bosh ustiga, inim, qulog'im sizda?
- Shu-u, keliningizning ko'ngli… qishloqda yashashni tusabroq turibdi. Qo'rqmang, ishlamoqchimasmiz, yashamoqchimiz!
       Raisning rangiga qon yugurib, kursiga joylashibroq o'tirdi:
- Yaxshi-da, inim! Ot aylanib qozig'ini topadi, deganlar. Og'aynilar orasida o'z qishlog'ingda yashashga ne yetsin! Qayerni xohlaysiz?
- Anovi eski objuvozning o'rni ma'qulmi, deb o'ylayapman. Tashlandiq joy. Otamning uyiga yaqin?..
- Bir og'iz gapingiz, inim! Xuddi o'sha joyda ko'nglingiz tusagandek uy qurib berish bizdan, qabul qilib olish sizdan! Ma'qulmi?
- Mendan qanday yordam kerak?
- Yordamingiz nimasi, Qodir Zokirovich! Sizdek odamga o'z yurtida haykal qo'ysak arziydi-ku, bitta uy qurib bersih nima degan gap!.. Darvoqe, o'zingiz so'raganingiz uchun aytayapman, kichkina o'g'limiz… erta-burskun harbiy xizmatga chaqiriladigan?..
- Bu ish menga tan!.. To'g'rilaymiz! Xotirjam bo'lavering!..
       … Qodir muk tushib yotgan ko'yi achchiq istehzo bilan kuldi. Rais-ku, o'shandan buyon o'g'lidan xotirjam! Lekin o'zi-chi? Qani o'sha xotirjamlik? Huzur-halovatlar ummonida ko'ngling tusaguncha suzsang-u… xotrjam bo'lolmasang! Bu qanday azob, bu qanday qiynoq?! Jahonni sarsari kezinib topolmasang, Tohirga ota bo'lib topolmasang, Qorachiqqa ko'chib chiqibmi-qochib chiqib topolmasang!.. Anqoning tuxumimi bu "xotirjamlik" deganlari? Ayniqsa, hozir - kuragi sinib, yuragi o'rtanib, jismi-joni bir tutam bo'lib yotganida… qani o'sha muttasil qidirgan xotirjamligi? Endi qachon topadi? O'lgandami?..

Yettinchi bob

       Qorachiqqa ko'chib chiqqanlaridan biror oy o'tib, qaynotasi qo'ng'iroq qildi. Gapni qizg'in tabrikdan boshladi.
- Uy qutlug' bolsin, kuyov! Endi… o'zim anavi Afg'onga bog'liq ishlar bilan chalg'ib borolmayapman. Tabrigimni telefonda qabul qilasiz, o'rtoq starshina!
- Qulluq, ota, qulluq! - o'zida ajib bir qanot tuydi Qodir. Lekin bu qanoti… bir zarb bilan chippakka chiqdi:
- Uy qutlug' bo'lsin deymiz, biroq siz… ishonchimizni oqlayolmayroq turibsiz-da, kuyov! Men sizni vaqti kelib kamida tashqi ishlar vaziri bo'ladimi desam, siz… ko'taraman degan sayin o'zingizni pastga tortayapsiz-a! Shu yovvoyiligingiz yaxshi emas-da, kuyov!
       Bu iddaoga javoban nima desin? "Ota-bobolarimiz "O'zga yurtda sulton bo'lguncha o'z yurtingda ulton bo'l" deganlar. Siz aytgan tashqi ishlar vazirligi tugul, bosh kotiblidan ham o'z qishlog'imning temirchiligini afzalroq bilsam, shu yovvoyilikmi? - desinmikin. Nima deyishni bilmay sukut saqlab turgan edi, qaynotasining iddaosi qiziq bo'ldi.
- O'zingiz-ku, shuni istasangiz, mayli, biroq ikki o'rtada yolg'iz qizimni yo'ldan urishingiz nimasi? Yo ajratib olayinmi?
       Bu sovuqdan-sovuq malomatga nima desin? "Qizingiz boshingizda qolsin!" - desinmi? Lekin u bechorada nimma gunoh? Gunohi - uni deb ikki bolasi bilan buning otamakoniga kelin bo'lib kelganimi? "Kelin"ning o'zagi "kel"mi, "ket"mi?.. "Mayli, erni xotindan, etni tirnoqdan ajratarsiz, biroq anavi ikki nevarangizni qanday qilib to'rtga bo'lsak ekan? Balki buning yo'lini Afg'onistonda topgandirsizlar", desinmi? Ammo andisha kuchlilik qildi: nochor-noiloj o'zini oqladi:
- Bir qoshiq qonimdan kechasiz, ota! Harqalay, sizning ishonchingizni oqlasim uchun nabirangizga atab bobosining yurtida tiklangan bitta uy monelik qilolmas?..
       Mantig'i ham, hurmat-ehtiromi ham, ega-kesimi ham joy-joyida bu gapdan bir navi taskin topdi, shekilli, qaynotasi nevaralarini o'pib qo'yishini so'rab, xayrlashdi.
       Shunday qilib desangiz, eng yomoni hujumga chap bera oldi va bobokalonining ko'hna objuvozi ustida mustahkam qo'nim topdi! Endi o'zi ham zamonaviy bir objuvoz qurib, uni bir maromda xotirjam aylantira olsa edi.
       Ishlari tuppa-tuzuk o'nglanib kelayotgan, Tohiri oyoqqa turib, Venerasi o'zbekcha o'qiy boshlagan edi, shu orada Sobir akasi onasining payg'ambar yoshiga to'lganini nishonladiyu hayotlaridagi bir kemtikni sezib qoldi. Marosim esa, xuddi rahmatli otasinign janozasidek g'aribgina o'tganiga, o'zining unda nihoyati bir tomoshabin bo'lib qolganiga achindi. Va shu asno… ko'nglida nainki Qorachiq, butun Turkiston ahli o'ylashga ham qo'rqadigan atiqa bir fikr bosh ko'tardi. Onasini hajga olib borsa-chi? Jamiki gunohlarini Sobir akasi yetti uxlab tushida ham ko'rmaydigan yo'sinda qoyilmaqom qilib yuvsa-chi! Bahonada o'zi ham muqaddas tuproqni yana bir karra tavof etib Turkistonga ro'shnoli-ku, o'z ishlariga rivoj tilasa-chi? Balki yo'l-yo'lakay Turkiyadan zamonaviy juvozu boshqa mayda korxonalaruskunalarini olib qaytsa-chi! Ularni Turkiston hududidagi jamiki katta-kichik qishloqlarga baayni mag'zi to'q donlardek bir sidra sepib tashlasa-chi! Olamshumul hozil bermasmi edi?..
       Marosim nihoyasida shu niyatlarinig bir uchini chiqargan edi, oyisi astoydil orziqdi:
- Qaniydi, bolam, hajga borsam. O'zim tugul, ota-bobolarimning ham ushalmas armoni-ku bu! Keyin ma'yus tortib qo'shib qo'ydi. - Iloji bo'lgandayam… Makkaga borib kelish ozmuncha pul turmas?..
- Million ketmaydimi? Siz boraman, deysiz, biz pulni ayadikmi! - dedi u.
       Ammo oyisi nadomat bilan bosh chayqadi.
- Menga halol pul kerak-da, bolam! Haromga haj qilib… ikki dunyomni baravariga kuydiraymi?
- Bundan chiqdi, mening topganlarim… harom ekan-da?
- O'z qorako'zlaringni begona tilda o'qitib topganlaring… halol deb bo'ladimi, o'g'lim?
Qodir onasinign oldida lol-mustar bo'ldi-qoldi. Topgan gaplarini-chi! "Mayli! - dedi ich-ichidan g'ijinib. - agar hammasi shunga qarab qolgan bo'lsa buniyam yo'lini topadi. O'n yil u jadal qilib milliy sanoatga asos sololmagan ekan, aqalli mavjud sanoatni milliy til o'zagiga payvand qilsa-chi?"
       Lekin bu aytishgagina oson ekan! Texnikumdagi darslarini ona tilga ko'chirishga ko'chirdi-ku, lekin har qadamda tutulib-qoqilaverdi. Masalan, mana o'sha "texnikum" degani nima? "Industriya"chi? "Mashina"chi? "Akkumulyator"ni qo'yaturing. Boshi ahciblar ketgan.
       "Volga"siga o'tirib to'g'ri Toshkentga yo'l tortdi. Olti qavatli muhtasham binoda o'zlaricha g'imirsinib yurgan "ojiz bandalar"ga istehzoli qaray-qaray, to'rtinchi qavatga - Kenja ukasining oldiga ko'tarildi. Guvranganicha uning yoniga kirib bordi.
- Nima qilib o'tiribsan, uka?!
- Yozib… - Kutilmagan tashrifdan esankirab qolgan ukasi hech shaharlikka o'xshamas edi. Unga qarab battar ensasi qotdi.
- Jarrohlikdan voz kechib topgan ishing shu bo'ldimi? - dedi unga rahmi kelib. - Sen-ku pisarligingdan qolma! Biroq anavi mullaquruqlaring tilimizning taqdiri haqida o'ylayaptimi-yo'qmi?! Yeyotgan nonlarini halollab yesin-da, bu olifta akalaring.
- Nima gap o'zi, aka, tinchlikmi?
       U maqsadini tushuntirdi. Ukasi sal xotirjam tortib kulimsiradi.
- Bu Nutq madaniyati bo'limi, aka! Siz Atamashunoslik bo'limiga uchrashingiz kerak.
       Ukasi andak taraddudlanib turdi-da, uni boshlab tushishga chog'landi:
- Yuring, ko'rsatay!
       U ukasi bilan boshlashib yurishni o'ziga munosib ko'rmay, Kenjani qaytardi.
- Ha, mayli, sen yozuv-chizuvingni qilaver! O'zim kirib ko'ray-chi! - dedi-da, zina tomon yurdi. Aytilgan bolimga kirsa, oltmishlarni qoralab qolgan norg'ul bir odam savlat to'kib o'tiribdi. U to'g'ri borgancha, salom-aliksiz muddaoga ko'chib qo'ya qoldi:
- "Motor"ni nima deymiz, domla?
       Xona egasi unga istehzoli boqib, qosh uchirdi.
- Nima derdi, "motor" deydi-da, uka! Shuniyam bilmaysizmi!
- Iye, ona tilimizda bu so'zning atamasi yo'qmi?!
       Xona egasi ensasi qotib qo'l siltadi:
- Kim biladi deysiz, he…
       Qodirning tepa sochi tikka bo'ldi:
- Iya?! - hayqirdi tiliga biryo'la erk berib. - Bilmaysizmi hali? Bilmasangiz nima qilib o'tiribsiz bu yerda?!
       Keyin qanday shiddat bilan kirgan bo'lsa, shunday xonani tark etdi.
       Uyga qaytgach, shu "suhbat"ni kula-kula ukasiga aytib berdi. Kenja shaytonlab qolayozdi.
- Voy sizni qarangu! Kim bilan gaplashganingizni bilasizmi o'zi? Qodir "Volga" kalitini o'ynab beparvo qo'l siltadi:
- Avlotun bo'lmaydimi? Aflotub emasligiyam aniq - "motor"ni bilmaydi-ku!..
- "Motor"ingizni bilmasa bilmas! Biroq u odam… yurtimizda dostonshunoslikning eng ustalaridan-ku, aka!


<davomi bor>

        


Hosted by www.Geocities.ws

1