Адабий ўйлар
                                                                                  Отаули
Ру?ият э?роми

       "Оламдаги ?амма нарса ва?тдан ?ўр?ади, ва?т эса, э?ромлардан ?ўр?ади". Ўйлаб ?арасангиз, бу ма?олни араб хал?игина яратиши мумкин. Бешаф?ат ва?т ўз ?укмини ўтказа олмайдиган умрибо?ий ?урилмани йў?дан бор ?ила олган бунёдкор ва донишманд хал?нинг ўзига яраша гапи-да бу! ?амиша одил ?акам - ва?тни юксак ?адрлаш ?исси, ўзининг ва?т емиролмайдиган муста?кам ва му?ташам иншоотни тиклай олганидан фахр-ифтихор туй?улари, бош?а не бир кечинмалару фикрлар сингдирилган бу бир ?арашда оддийгина гап замирига! Ма?ол буюк со?иб?ирон бобомиз Амир Темур ?азратларининг "Агар ?удратимизга шак келтирсангиз, биз ?урган иморатларни кўринг" деган пур?икмат гапига мо?иятан жуда-жуда ўхшаб кетади.
       Бу ўринда гап аждодларимиз бунёд этган ва ?озирда бунёд этилаётган умрибо?ий иншоотлар хусусида эмас, ?ар бир инсон ?албида ўзига хос тарзда ?ад ростловчи маънавият ?асри, ру?ият э?роми хусусидадир.
       ?ар бир инсон ру?ияти ?ам шундай бир э?ромки, унга ?иёслаганда Миср э?ромлари  ?аловини топиб терилган шунчаки харсанглар хирмонигина, холос. Зеро тошдек ?атти? эмас, гулдек нозик  инжа кўнгил мулки, ?алб гав?ари, дил жав?ари, маънавият ?асри, хуллас, энг умумлашма сўз бирикмаси билан айтганда, ру?ият э?ромининг ?ирралари учта-тўрттагина эмас, баайни олмос ?ирраларидек бе?исоб, ранг-баранг, сержилва, мафтункор... Бир ?ирраси - андиша, бир ?ирраси - тавфи?, бир ?ирраси - иймон, бир ?ирраси - виждон, бир ?ирраси - диёнат... Та?ин шуниси ?ам борки, андишани - фа?м-фаросатсиз, тавфи?ни - ?алоллик-покликсиз, иймонни - ру?ий со?ломлик ва бутунликсиз, диёнатни динсиз ва ру?ониятсиз тушуниб бўлмайди. Буларни тушунишда эса, баайни шимолдан ўз каъбаси - жанубга томон талпинган учар ?ушлардек ру?ият и?лимларида эркин парвоз ?илувчи  адабиёт ва санъат бизга беминнат ёрдам ?ўлини чўзади. Чунончи, "Ўткан кунлар" романини ў?иб андишалилик ва андишасизликнинг нималигини дил-дилдан теран ?ис ?ила оламиз. "Кеча ва кундуз" романини мутолаа ?илганимизда бетавфи?лар исканжасидаги тавфи? со?ибасининг она сутидек ?алол, пахтадек оппо?, бокира ва инжа кўнгли бизни ўзига мафтун-ма?лиё этади. "Диёнат" романи эса, ўз номи билан диёнатдир. Бу асар худосиз Шўро тузуми шароитида, айтиш мумкинки, Худони, Худонинг ?удратини кўзларга аён кўрсатиб, бутун ?алби диёнатга тўла, ру?ан баркамол, авлиёсифат, покдомон, хуллас, том маънодаги зиёли-ру?оний зотнинг жонли ?иёфасини кўз олдимизда ?ойилма?ом бадиий гавдалантириб бергани билан ?адрлидир.
Сирасини айтганда, янги ўзбек насрида зиёли-ру?оний зотларнинг жонли ?иёфаларини ани?-тини? чизиб кўрсатиш бобида "Диёнат"га ?адар ?ам муайян тажрибалар тўпланган эди: Юсуфбек ?ожи, Соли? ма?дум, ?ори Ишкамба, Раззо? сўфи... Лекин улар, худди "Эшоним деб эшагимдан айрилдим", "Тўй тўй бўлмади, хўжа билан шайх эгаллаб олди" ?абилидаги исте?золи ма?олларга жонли мисолдек ўтакетган зи?на, ичи тор, маънавий ?ашшо? кимсаларки, бу, албатта, ру?оний зотларни ?ар боб билан ёмонотли? ?илиб олабўжи кўрсатишга устаси фаранг Шўро тузуми мафкурасининг сиёсий талаби эди. Ю?оридаги тас?арамижоз диндорлар рўйхатида биргина Юсуфбек ?ожи маълум даражада истисно, лекин у ?ам  "маълум даражада", холос. Дини исломнинг бешала фарзини беками кўст адо этган, ?ожилик шарафига ?ам ноил бўлган, ўзи айтганидек, бутун умрини эл-юрт ?ай?усида ўтказган бу ру?оний зотни ?ам том маънодаги комил инсон дейишимиз ?ийин. Акс ?олда у думбултабиат хотинининг ?ут?уси билан алла?андай "ота-она орзуси"ни деб ёл?из ў?лининг бахтига зомин бўлмас эди, маънавий баркамол донишманд ота сифатида ў?лининг а?вол-ру?иясини ўз ва?тида теран ?ис ?илиб, унга ?амдард-?амнафас бўлиб, ўз оиласидаги  бахтсизликларга ўрин ?олдирмас эди.
Ўзбек романида Нормурод Шомуродовдан аввал ва Юсуфбек ?ожидан кейин яратилган том маънодаги ру?оний зотлардан яна бири "?утлу? ?он" романидаги Йўлчидир. Бу ?а?рамон, кўп йиллар мобайнида бузиб тал?ин этилганидек, "ин?илобчи" эмас, ўз номи билан йўлчидир. Баайни ?изр алай?иссаломдек абадий йўлчи, Нажмиддин Кубродек эл-юртни деб жондан кечган фидойи зот, ихлос ?ўйиб кўз тикишимиз мумкин бўлган йўлчи юлдузларимиздан бири... Тў?ри, бу ?а?рамон Нормурод Шомуродов билан Юсуфбек ?ожидек олим ва ё диндор эмас, ?ирт саводсиз, оми бир мардикор. Лекин у ру?ий комилликда анча-мунча зиёли-диндорлардан баланд туради. Чунки у хўжа, ўз насл-насабига кўра баайни Хўжаи ?изр, Хўжа Насриддин афанди, Хўжа Хофиз, Хўжа А?рори Валийлардек том маънодаги ру?оний зхотлардан бири. Ахир у Хўжа А?рори Валий ту?илиб ўсган Бо?истон я?инидаги Хўжакент ?ишло?идан бўлади-да! Йўлчики хўжакентлик экан, то?аси Мирзакаримбой ?ам хўжакентлик, албатта. Лекин Мирзакаримбой "Хўжалар тушдан кейин айнийди" деган пичингли ма?олда айтилганидек тушдан кейин ?орни очиб нафси ?аккалак отганида феъли айниган хўжа, Йўлчи эса, ?али ёш, асл, айнимаган хўжа. Шунинг учун ?ам бу то?а-жиян хўжалардан бири бойлик орттириш йўлида ?ар ?андай пасткашлик ва аблахликдан ?айтмайди, иккинчиси оддий бир ?овунчи де??ондан то ўз то?асидек юрт эгаларига ?адар ?ар бир хал? вакилининг феъл-атвори, дарди-дунёси, а?вол-ру?ияси хусусида жиддий ўйларга чўмади. Мирзакаримбой фа?ат ўзини - ўз нафсини деб яшайди, Йўлчи хал??а ?айишиб, элим деб, юртим деб ёниб-куйиб яшайди.
Бу ?адимий заминдаги оддий бир мардикорки, Йўлчидек элсуяр, ?а?гўй, диёнатли..., хуллас, ру?ий баркамол ру?оний зот экан, ?а?и?ий зиёлиларни, айни?са, ?алам а?лини ру?ониятсиз тасаввур этиб бўлмайди. Шу боисдан ?ам, дейлик, А?мад Яссавийдан то Абдул?амид Чўлпонга ?адар жамики улу? мутафаккирларимиз оддийгина шоир эмас, айни чо?да хожа, насриддин, низомиддин, фаридиддин, сирожиддин, садриддин, сўфизода, хўжа, ?ори, шайхзода..., хуллас, ру?оний ?амдир. Адабиётимиз тарихида бирон-бир шоир ва ё носир йў?ки,у одам боласининг феъл-атвори, кўнгил мулки, дил дарди, ?алб кечинмалари, хусусан, ўз замондошлари ру?иятида рўй бераётган эврилишлар, маънавий ?ашшо?лашувлар ва тубанлашувлар хусусида изтироб-?аяжон билан ёзмаган бўлсин. А?мад Яссавий бундан ?арийб тў??из юз йил аввал битган ?уйидаги ?икматли сатрлар шу ?адар замонавий жаранглайдики, орадан тў??из аср эмас, тў??из кун ?ам ўтмагандек:
На онода ме?р ?олди, на отода,
О?а-ини бир-бири?а можарода
Мусулмонли? даъво ?илур, ичур бода,
Мастли? билан ?ариндошдин тонди, кўринг!
Жиддийро? ўйлаб ?аранг, мазкур сатрлар битилган чо?ларда, дейлик, "аборт", "тирик етим", "етимхона", "?ариялар уйи" каби тушунчалар, ?аттоки булар хусусидаги тасаввурлар ?ам йў? эди! Ўтган тў??из аср мобайнида одам боласининг ?албидаги ме?р-му?аббат ?исси кучайдими-сусайдими, Худо билади, лекин ўз замондошлари ?албидаги беме?рликдан афсус-надоматлар чекиб озмунча шо? сатрлар ва шо? асарлар битилмаган. "Ме?р кўп кўргуздим, аммо ме?рибоне топмадим" деб ёзган эди Алишер Навоий. "Бошимни силашга бир ме?рибон ?ўл, бир о?из ширин сўз нондек арзанда, Мен одам эдим-ку, инсон фарзанди" дея бўзлаган эди ?афур ?улом... Шо? сатрлардан шо? асарларга ўтсак, яна ?афур ?уломнинг маш?ур "Шум бола" асари, Ойбекнинг "Болалик" ва Абдулла ?а??орнинг "Ўтмишдан эртаклар" ?иссалари ота-она, ?авм-?ариндошдагина эмас, умуман, эл-улус ва тузум-жамиятда беме?рлик-бешаф?атлик кучайгани, етимлик ва ру?ий ?ашшо?лик фожиалари таъсирчан ?аламга олинган. Худога шукур, муста?иллигимизнинг шарофати билан насрий орзу-армонларимиз ушалиб, дейлик, етимхоналар "ме?рибонлик уйлари" дея шунчаки хўжа кўрсинга чиройли  номланаётгани йў?, аслида ?ам шундай мо?ият касб этиб, чинакам ме?р-мурувват масканига айланиб бормо?да. Шўро тузуми даврида одам болаининг бир-бирига ?а?р-?азаб ва нафрат кўзи билан  ?араши  атайин авж олдирилган бўлса, эндиликда, аксинча, ?арбир мактаб, оила, ма?алла, ?ўйинг-чи, бутун жамиятимизда ме?р-мурувват, ме?р-шпф?ат, ме?р-о?ибат ва ме?р-му?аббат ўзаро инсоний муносабатларнинг етакчи тамойили тусини олмо?да. Ўз болалигини муста?иллик шароитида  кечираётган ?озирги авлодга ?ар ?анча ?авас ?илсак арзийди. Бу авлод ?ам а?лан, ?ам жисмонан, ?ам ру?ан - ?ар жи?атдан, дар?а?и?ат, со?лом авлод, ота-она ме?ри, устоз-мукраббий ме?ри, эл-юрт ме?ри, умуман, ме?рга ?ониб ул?аяётган баркамол авлод. Биздек ўз болалигини етимликда йўлида учраган ?ар бир нокасдан шаф?ат сўраб кечирган  кўнгли сини? ва шикастадил авлод эмас бу!
Бундан йигирма уч йил аввал ёзилган "шаф?ат" номли маъжозий ?икоям орадан етти йил ўтгач, 1989 йилда "ЎзАС"да эълон ?илинган эди. Унда, жумладан, шалпанг ва динг ?уло?ларга ер ?аъридан элас-элас эшитилаётган ?адимий ва ?азин ?ўши? сифатида ?уйидаги сатрлар келтирилган эди:
Нокас, ?асис, бедиёнат ?уллар ?оким,
Моуманлик ?аддан ошиб бўлди золим,
Эл ичида хор бўлдилар дарвиш, олим,
?имояти хал?нинг кофир бўлди, кўринг,
Феълимиздан бизга жафо солди, кўринг!        
Ушбу ?икматли сатрларнинг ма?зини ча??анингиз сайин бадиий жи?атдан баркамол асарнинг ўлмаслигига яна бир карра амин бўлаверасиз. Ўзингиздан ?олар гап йў?, айни?са, Шўро тузуми одам боласининг феълидаги нокаслик, хасислик, диёнатсизлик, манманлик, шу?ратпарастлик, мансабпарастлик, пасткашлик, мунофи?лик, лаганбардорлик ва бош?а шулар каби ру?ий иллатларни  тарихда мисли кўрилмаган даражада гуллати-яшнатиб юборди. Ва, аксинча, диёнат, са?оват, ме?р, шаф?ат, шаън-шавкат, миллий ?урур сингари асрий ?адриятларимизни  ўз ?албларида асраб-авайлаган не бир комил ионсларни ?ар боб билан топтаб-та??ирлаб, ?ув?ин, сургун ва ?атл ?илди. ?одирий, Чўлпон, Фитратдек исти?лолимиз фидойиларини "хал? душмани" сифатида ?атли ом ?илиб, гўё хал?ни бу "душманлар"дан ?имоя ?илган кимсалар ўтакетган худосиз-кофир кимсалар эмасмиди, ахир. Жиддийро? ўйлаб ?арасангиз, Шўро тузуми даврида ?ал? бошига ё?илган жамики фожиалар одам боласининг феъл-атвори ва ру?иятида авж олдирилган иллатларнинг ?онуний ?осилалари эди. Бахт ?ам, бахтсизлик ?ам феълга яраша бўлади-да! Энди муста?иллик шароитида комил инсон ва фозил хал? сифатида обод-фаровон ва бахтиёр яшашни астойдил истар эканмиз, аввало феълимизни шунга яраша яхши ?илишимиз, Шўро тузуми даврида чу?ур илдиз оттирилган ру?ий иллатлардан тобора фори? бўла бормо?имиз керак бўладики, ру?имиздаги Арасту "катарсис", Чўлпон "тозаланиш" деб атаган жараёнда ?ам адабиёт ва санъат бизга беминнат кўмакчидир. ?арийб минг йиллик тарихга эга насримиз хусусида гап кетар экан, айтиш керакки, ўзбек мумтоз насрининг  баркамол намуналари бўлмиш уч асар - "?исаси Раб?узий", "Ма?буб-ул-?улуб", "Ва?ое"ни ?айта-?айта вара?лаб, одам боласининг турфа феъл-атворию ру?ий олами, шунга яраша инсоний ?исмати хусусидаги ?имматли фикрларни кўплаб учратасиз. Уларда ме?р, шаф?ат, му?аббат, о?ибат, диёнат, садо?ат, виждон, иймлон, тавфи?, андиша, субут, лафз ва бош?а ру?ий бисотларимиз баайни сеп ?илиб ёзилган, дейишимиз мумкин
       Агар бу Миср э?ромларидек ўлмас асарларимизда тараннум этилган ру?ий ?адриятларни ру?ият э?ромининг кўзга бир ?арашдаё? я??ол ташланувчи ёр?ин ?ирралари бўлса, мазкур э?ромнинг муста?кам асос-пойдевори, тагзамини инсофдир.
        Инсоф нима? Инсоф одам боласининг оламга том маънода инсоний ?араш мезони, ўз-ўзига ва бош?аларга инсоний муносабат йўсини, кўнгил кўзи, ?алб дарчаси, ру?ий таянчи... "Пичо?ни ўзингга ур, О?римаса ўзгага ур" деганларидек, бош?аларни ?ам худди ўзидек ?ис ?илиш, ?амдардлик, русча айтганда, "сочувствие". Дейлик, "Мен яшаб турган дунёда фалончига нима бор" дея тори?иб, бош?аларга ?ашлик ва ?айирлик билан ?араш мутла?о инсофдан эмасдир, зеро Алло? Таоло бу оламдаги барча бандаларини ва барча хал?ларини тенг ?у?у?ли ?илиб кенглик ва инсоф билан яратган. Шунинг учун ?ам ?а? Таоло-да у! Инсоф одам боласининг ўзини муайян жамият аъзоси, мамлакат фу?ароси ва хал? вакили сифатида ?ис ?илиб, ўз ?атти-?аракатларини ана ўша жамият, мамлакат ва хал?нинг манфаати, э?тиёж ва талаблари асосида содир этишга ундовчи ру?ий кучдир. Бинобарин, ўзи муста?ил Ўзбекистон давлатининг фу?ароси бўла туриб, паспортида "миллати ўзбек" дея ?айд этилгани ?олда ўзбекнинг эгнидаги тўнию бошидаги дўпписига исте?зо ва нафрат кўзи билан ?араб, зимдан ва ё ошкора тарзда бу хал?нинг тинч-осуда ?аётига ра?на солиб, туб манфаатларига зид ?атти-?аракатлар ?илиш тузини ичиб тузли?ига тупуришдек кўрнамаклик - бу энди ?ар ?андай доираси ва инсоф чегарасини назар-писанд  ?илмаслик ?адар ўз ?аддидан ошишдир. Башарият тарихидаги ?ар бир мутафаккир ўз фаолиятида аввало мана шундай инсоний ?аддидан ошишларга ?арши ўз ру?ий ?увватини  ?ал?он ва балогардон ?илиб, муайян хал? вакиллари, мамлакат а?ли ва жамият аъзоларини  инсофга, инсоф йўлини тутишга, инсоф асосида иш кўришга ча?ирганлар. ?еч ?ачон ?еч ?аерда ноинсофликка, демакки, но?а?ликка йўл ?ўймасликка ?аракат ?илганлар. ?ар бир одам ва ?ар бир ?ал?нинг ?анчалик донишмандлиги, айни?са, инсофга муносабатда  ?атрадаги ?уёшдек аён кўринади. Хусусан, донишмандликда беназир ўзбек хал?ининг ?икматли гапларида у?тириладики, "Ў?ри бўл, ?ар бўл, инсоф билан бўл", "Инсоф сари барака"... ?аранг-а! Ноинсофлик ў?рилик билан ?арликдан беш баттарро? ру?ий иллат экани таъкидланмо?да! Агар инсоф йўлини тутган бўлса, ў?ри билан ?арни ?ам кечириш мумкин, лекин ?аддидан ошиб ноинсофлик ?илган нокасни кечириб бўлмайди! "Эй ў?ил, ?аддингда тур отанг сени сотганда ?ам" дейилади ўзбек хал? ?ўши?ида. ?ай бир ота ўз ў?лини бозордаги ?улдек сотишни истайди дейсиз! Башарти шундай ?илган та?дирда ?ам фарзанднинг ?аддидан ошиб, падари бузрукворига андишасизлик, дилозорлик, о?падарлик ва падаркушлик ?илиши  мутла?о инсофдан эмасдир. Ана ўша ў?ил туриши лозим бўлган ?ад - инсоф чегарасидир, яни, инсонийлик чегарасидир. Зотан, отанинг ули ў?ил бўлганидек инсонийлик унинг ули инсофдир.
          "Инсоф сари барака" ма?олини ?андай тушуниш мумкин?  Дейликки, сиз бой-бадавлатсиз, шу боис ?олингизга яраша дан?иллама тўй ?илдингиз-да, эл-юртга  ?озон-?озон ош бердингиз, ортиб ?олган ноз-неъматларни  молга бердингиз, ахлатга ташладингиз, лекин камба?ал-му?тож, беваар-бечора ?ўшнингизга  "Бу кунингдан баттар бўл!" дегандек ?айрилиб ?ам ?арамадингиз. Башарти ?арасангиз, айни шу маънода нописандлик билан ?арадингиз. Худонинг ?удрати ва фалакнинг гардиши билан орадан кўп ўтмай сизнинг ?ўл киридек  мол-дунёнгиз елга совурилиб, аксинча, ўша ?ўшнингиз бойиб кетди. Бойиб кетди-да сизнинг ?илмишингизни орти?и билан такрорлади... Бундай а?волда исроф бор, увол бор, худбинлик, зи?налик, ичи торлик ва ?акозо иллатлар бор, лекин барака ?аё?дан бўлсин! Инсоф йў? жойда барака нима ?илсин! Шундай бир ани?-тини? манзарани тасаввур ?илинг: ?озон бошида ?а??айиб  туриб олиб, "?озончида ихтиёр - ?айдан ?уло? чи?арса. Давринг келди, сур, бегим!" дея  билган номаъ?улчилигини ?илаётган нокасни  "Бу ?ана?аси?! ?озон меники, ичидаги масалли? меники, тагидаги ўт билан пиширилган ош ?ам меники, битта  чўмичингга ишониб  нималар ?иляпсан ўзи?" дея инсофга ча?ирган бечоранинг бошини чўмич билан уриб ёриш...ўтакетган ноинсофликнинг сувратию махражи мана шудир! Бундай трагикомик ?олатда икки ўртада барака нима ?илсин, ахир, инсоф сари барака-да!
         Бундан йигирма йилча аввал тош?овузлик ёзувчи Райимбой Собировнинг "Инсоф" ?иссаси ?ўлёзмасига  ?увона-?увона та?риз ёзар эканман, ўзимча орзу ?илган эдим: ?исса-ку, ўз йўлига, лекин... ?ани энди "Диёнат" романининг ёнида тура оладиган "Инсоф" деган яна бир роман бўлса-да, унда "инсоф" тушунчасининг бутун мо?ияти таг-туги билан кенг кўламда очиб кўрсатилса!... Орадан беш-олти йил ўтиб, ўзбек бадиий публицистикасида ўзига хос мактаб яратган  отахон адибимиз Ибро?им Ра?имнинг "?айлардасан, жаннатий инсоф?" ма?оласини  иштиё? билан мутолаа ?илганимда ўша бир орзуим ўз-ўзидан ?атъий истакка айланди. Бундан ўн икки йил му?аддам матбуот ва ахборот агентлиги ёзувчилар, ноширлар ва олимлар иштирокида "Янги давр, янги ?а?рамон"  мавзуида давра су?бати ташкил этганида мазкур истагим муайян таклиф сифатида тилга ?ам кўчди: "?ани энди бугунги кунда виждон эркинлиги ?ўлга киритилган экан, ёзувчиларимиздан бири, масалан, "Шайхулислоим" деган бир роман ёзиб берса-да, унда кўп йиллар мобайнида  ?ув?ин ва ёмонотли? ?илинган ру?оний зотларимиздан бирининг ру?ий олами ?ам, дини исломнинг туб инсонпарвар ва тинчликсевар мо?ияти ?ам  очиб кўрсатилса!.." Шундан буён ўтган ўн икки йил мобайнида "  "Тилсим (Туркистон достони)", "Элчи (Афанди ўлмайдиган бўлди)", "Улус (Форобийнинг дўсти)" ва "Замона зайли" насрий достонларини ёзиш асносида кўнглимдаги ўша бир кўп йиллик орзуим ?ам тобора ани?-тини? ?иёфа касб эта борди: дейлик, шайхулислом Бур?ониддин Мар?иноний  ?аёти ва фаолияти ?а?ида шундай бир тарихий роман ёзилсаки, унда ислом ?у?у?шунослиги - фи?х илмининг мо?ияти  билан бир ?аторда том маънодаги ру?оний зотнинг ру?ий олами  атрофлича ёритиб берилса!.. Муфти Ма?мудхўжа Бе?будийнинг "Маънавият" нашриётида  бир неча бор чоп этилган сайланмаси ва, умуман, Бе?будий мероси билан атрофлича танишар эканман, янги ўзбек адабиётининг  карвонбошиси хисобланувчи бу ру?оний зот хусусида ?ам тарихий роман ёзилса экан, деб ўйладим... Тў?ри, кейинги йилларда улу? ру?оний пирларимиз ?а?ида бир ?атор тархий асарлар яратилди. Саъдулла Сиёевнинг "Яссавийнинг сўнгги сафари", Хайриддин Бегматнинг "Девона Машраб" тарихий романлари, Наим Каримовнинг "Чўлпон" маърифий романи шулар жумласидан. Бу асарлар барчамиз учун ўзича ?адрли, албатта. Лекин ру?оният олами, ру?ият э?роми, унинг "инсоф" деб аталмиш тагзамини, ани?са, бугунги кунда одам боласининг ру?и равонида рўй бераётган ?оят мураккаб жараёнлар, хусусан, ислом дунёси ва диний экстремизм ўртасидаги муносабатларга доир оламшумул чигалликлар ва муаммолар... ?ани энди бирон-бир йирик эпик асарда ўзининг бетакрор бадиий ечимини топса! Бу асар балки "Шайхулислом" деб аталар, балки "Ру?и равоним", балки "Инсоф доираси", балки бош?ачаро?... Му?ими у бугунги кунда ер юзида яшаб турган олти миллиард одам боласини - бутун башариятни инсофга ча?ириб, бе?исоб низо-нифо? ва уруш-жанжалларга бар?ам бериш ишига кўмаклаша оладиган, ?ар бир инсон ?алби ва бутун башарият ру?идаги ўзига ?ос э?ромни яна-да сарбаланд ва пурви?ор ?ила оладиган, аввал-бошда тилга олинган араб ?ал? ма?олида нозик ишора ?илинганидек, "ва?тни ?ам ?ўр?итадиган" умрибо?ий асар бўлса!
              Илоё шундай бир асарни яратиш ўзларини "киши ру?ининг инженерлари", ру?шунос, ру?ий олам билимдони деб ?исобловчи адабиёт ва санъат а?лига тез орада муяссар бўл?ай! Агар кимдир шу ўта му?им ва мушкул ишга  ?ўл уришга журъат ?илса, башарият маънавий дунёси равна?ига бе?иёс ?исса ?ўшган буюк аждодларимиз - бири биридан улу?ро? ру?оний зотларимизнинг ўлмас ру?и поклари  ўша журъат со?ибига мададкор бўл?ай!









     
Адабий ўйлар
                                                                                 Отаули 
РУ?ИЯТ
РУ?ОНИЯТ
РУ?ШУНОСЛИК

"Ру?ият э?роми" туркумидан
Иккинчи ма?ола

       Севимли шоиримиз Абдулла Ориповнинг бундан ?арийб ?ир? йил аввал ёзилган сара шеърларидан бири "Ру?им", ёдингизда бўлса, шундай якунланган эди:
              Сен мисли камалак, юксак ва сўлмас,
       Камалакни эса, парчалаб бўлмас.
       Дар?а?и?ат, камалакни парчалаб бўлмаганидек, инсон ру?ини ?ам майда бўлакларга, таркибий ?исмларга ажратиб бўлмайди. Агар ажратиб кўрсатилса, бу худди "юлдузлар олами", "наботот дунёси", "тириклик олами" сингари, бир бутун ру?ий оламнинг мураккаб  табиатини нисбатан соддаро? шаклларда тушунтиришнинг ўта шартли воситасигина, холос. Инсоннинг муайян ру?ий ?олати, а?вол-ру?ияси, кайфиятини ?ис ?илишга кўмаклашувчи "ру?и сини?", "тушкун ру?", "кўтаринки ру?", "ру?и шикаста", "ру?ий ?аста" сингари кўпгина сўз бирикмалари ?ам, аслида, худди шундай  шартли воситалардир. Зотан, ру?ни (?о? у Олий Ру?, яъни, Алло? Таоло бўлсин, ?о? Алло? Таолонинг ўзига хос тажаллийси саналувчи инсон ру?и, яъни,  кўнгил, дил, ?алб, юрак...) англаб етишга нисбатан ?ис ?илиш осонро?. Чунки ру? а?лий билишга нисбатан ?иссий билиш со?асига кўпро? тааллу?ли  ?ил?атдир. Шу боисдан ру?нинг мо?иятга мутафаккир олимга нисбатан яратувчи санъаткорнинг чу?урро? кириб бориши нисбатан осонро? ва ?улайро?. Натижада, дейлик, ил?ом, интуиция, яъни, сав?и табиий  сингари ру?ий ?одисалар мутафаккир олимга нибатан ижодкор санъаткорга  кўпро? хосдир. Бош?ача айтганда, мутафаккир асосан а?л билан, санъаткор эса, асосан кайфият, туй?у билан иш кўради.
       Ёзувчининг сўз санъаткори ва киши ру?ининг инженери сифатида  ру?нинг туб мо?иятига чу?урро? кириб бориши, инсон ру?ий оламини бирон-бир бадиий асарда теран ру?ий та?лил асосида жонли акс эттириш ва, айни?са, асар ?а?рамонлари тимсолида улар мансуб бўлган хал? ру?ини ёр?ин бўё?ларда кўрсатиб бериш осон иш эмас. Ру?оний шахснинг ру?ий дунёси, дейлик, бирон пай?амбар, авлиё, шайх, муфти, ма?дум, ?ори, имом, эшон, махсум ва бош?а ру?оният пешволарининг ру?ий оламлари хусусида роман ёзишда эса, табиийки, иш камида икки-уч баробар мушкуллашади. Чунки бу ўринда аввало ?иссий ва а?лий билиш, мутафаккирлик ва санъаткорлик, адабиёт ва илм-фан ўзига хос тарзда уй?унлашиб кетиши, ўзаро зид ?утбларнинг бирлаштирилиши та?озо этилади.
       Менинг назаримда, бу ўта мушкул ишни кўнгилдагидек уддалашда ўзбек ёзувчисига монелик ?илувчи яна бир жи?ат ?ам бор. Гап шундаки, гарчи бизда бир пайтлар калом илми, тасаввуф илми, фалсафа, манти? ва бош?а фанлар ривожланган, янги давр насрида эса, айни?са, Одил Ё?убов романларида ?а?рамоннинг ички дунёсини теран ру?ий та?лил этишнинг бой тажрибаси тўпланган бўлса-да, ру?шунослик, яъни, психология фани, айни?са, унинг муайян хал?нинг миллат сифатидаги ру?ий олами, миллий табиати билан бо?ли? со?аси бўлмиш ижтимоий ру?шунослик, яъни, социал психология ривожланмаган. Ани?ро?и, Шўро тузуми даврида бу со?а атайин ривожлантрилмаган. Холбуки жа?он романчилигидаги, дейлик,  Стендаль ва Флобердан то Достоевский ва Жойс асарларига ?адар ру?ий та?лил бобида тўпланган бой тажрибалар, хусусан, онг о?ими ва онгости (подсознание)га хос жараёнларни та?лил этиш ма?орати ру?шунослик фани юту?лари, масалан, Зигмунд Фрейднинг ру?ий та?лил тажрибалари, Ницше, Спенсер, Шопенгауэр ва бош?а кўпгина ру?шуносларнинг илмий тад?и?отлари заминига асослангандир. Кейинги бир аср мобайнида бизга ру?ан я?инро? бўлиб ?олган рус адабиётини олиб ?арасак, бу адабиётнинг икки оламшумул чў??иси - Лев Толстой ва Федор Достоевский  асарларидаги теран ру?ий та?лил санъати ?ам бўшли?да бирданига пайдо бўлиб ?олмаган, албатта. Улар Гоголь ва Пушкиндан бошлаб то мазкур адибларнинг ўзларига ?адар кўпгина ёзувчиларнинг рус характери, рус хал?ига хос миллий хусусиятларга доир фалсафий мушо?адалари, рўй-рост айтилган ошкора фикр-муло?азалари, фанда  эса, Павлов, Сеченев, Мечников каби буюк рус физиологларининг ру?шуносликка доир теран илмий тад?и?отлари  и?лимида вужудга келгандир. Масалан, Илья Мечниковнинг "Инсон табиати ?а?ида лав?алар" ва "Кўтаринкилик лав?алари" илмий тад?и?отлари  одам боласининг ички табиати ва рус хал?ининг миллий характерини теранро? тушунишда нафа?ат ў?увчилар, балки ёзувчилар учун ?ам бе?иёс а?амиятга эга кўмакчи бўлди ва ?али-хануз бу борадаги бе?иёс а?амиятини тўла-тўкис са?лаб турибди.
       Ўз адабиётимизни олиб  ?арайдиган  бўлсак, дейлик, академик Бертельснинг  "Ўткан кунлар" романи та?ир жойда  баайни Помир то?идек ?ў??исдан пайдо бўлгани хусусидаги  фикрида муаллиф да?осига ?ойил ?олишга нисбатан, назаримда, "?аё?дан пайдо бўлди бу?" ?абилида ажабланиш, ?айратга нисбатан таажжуб ?исси кучлиро? эди. Шундай ?ар жи?атдан баркамол романнинг тегишли илмий асос, ижтимоий онг даражаси, фан тара??иёти, хуллас, мустамлака шароити ва мустабидлик замонида тегишли тагзамини бўлмагани ?олда дабдурустдан - кутилмаганда пайдо бўлиб ?олиши, айни?са, мустамлакачилар учун, дар?а?и?ат, таажжубланарли эди.Холбуки ўзбек адабиётининг олтин асри бўлмиш темурийлар даврида ?ам даставвал Мирзо Улу?бекнинг осмон илми ва бош?а илмлар, ана ундан кейингина  Алишер Навоийнинг сўз  санъатимизни осмони-фалакка  юксалтирган бе?иёс шеърияти дунёга келган эди-да! Демо?чиманки, одатда ?ар бир ишда, айни?са, бадиий ижодда юту?нинг ?анчалик оламшумуллиги илмий асос - тагзаминнинг нечо?ли муста?камлигига бевосита бо?ли?дир. Афсуски, бизда ўзбек хал?ининг миллий менталитетига хос мусбат ва манфий жи?атлар, хусусан, "олтинчи бармо?"?а бо?ли? иллатлар, умуман олганда, ўзбек характери, ўзбекчилик, ўзбеклик, ўзлик ?а?идаги ошкора мушо?адалар, фалсафий асарлар, илмий тад?и?отлар, дейлик, рус, немис ва инглиз хал?ларида бўлганидек кўп эмасдир. Бу ?ам "Бош ёрилса - бўрк ичида, илик синса - енг ичида" дея сир бой бермай сипойилик са?лаб  яшашга мойил ўзбекнинг миллий табиати билан изо?ланса ажабмас. Холбуки "О?ри?ни яширсанг иситмаси ошкор ?илар" деганларидек,бутун ички сир-асрор ва ру?ий дунёнинг ани?-равшан ифодасини хал?нинг ўз ижодидан истаганингизча топишингиз мумкин. Масалан, "Бор бўлсанг - кўролмайди, йў? бўлсанг - беролмайди" деган ?икматли гап фа?атгина ўзбек хал?и ярата оладиган, ўзбекнинг ўз ичидан чи??ан балолар - бахил ва зи?на кимсалардан ёниб-ўртаниб, о?-фарёд чекиб яратган том маънодаги милий ма?олидир. Ёхуд, "Ўзингники ўзагингни ўяди" ма?олини олиб, унинг ма?зини ча?иб, фалсафий-ру?ий салмо?ини ўзингизча чамалаб кўринг! На?адар ўзбекона ма?ол бу! Учтагина бўлакдан таркиб топган шу содда йи?и? гапни илк бора тилга олган ўзбек уни, худди Миртемир домланинг "Мажнунтол тагига ўт?азинг мени, Мен учун йи?ласин, мен йи?лаб бўлдим" сатрлари каби, дил-дилдан бўзлаб, ?он ?а?шаб, икки ?ўли билан бошини чангаллаб айтган бўлса ажаб эмас!..
?а, "Куйгандан кулли бало чи?ади" деганлари рост! Куйган юраклардан  "Муножот"дек куй, "Чўли Иро?"дек бе?иёс наво, тош юракларни ?ам зир титратгувчи гиря, йў?лов, илтижо ва ?акозо мўъжизалар чи?иши табиийдир, айни?са, ўзингники ?ар ?адамда ўзагингни ўйиб турган бир пайтда ва хал?ингни кўнгли ярим, шикастадил, ру?и сини?, номукаммал, ўзингни эса, ночор-нотавон ?ис ?илиб, Алишер Навоий чизган "Занжирбанд шер"дек нажот истаб, чора ?идириб ожизона тўл?онганингда... Го?о шуна?анги шо? асарлар дунёга келадики, муаллифнинг ўзи ?ам "Воажаб, шу менми?!" дея ?айратдан ё?а ушлайди. Бадиий тафаккурни жа?оний юксакликларга кўтарганини ўзи ?ам билмай ?олади.
Ўзбек хал? ?а?рамонлик эпоси - "Алпомиш" достонини олиб, унда ўзбек хал?ининг миллий табиатига хос фазилат ва иллатлар нечо?ли ёр?ин бўё?ларда акс этганига ди??ат ?илинг. Асардаги зиддиятнинг кескинлашиб бошлашига ?аранг. Арзимас бир ба?онаи сабаб - закот туфайли бир ?ориндан талашиб тушган ака-укалар Бойбўри ва Бойсарининг бир-бири билан аразлашиб, юз кўришмас бўлиб кетиши... бу ?ана?аси?! Айтиш мумкинки, жа?онда ўзбекдан бош?а ?еч бир хал? бундай ?олатни а?лигаям си?диролмайди. "Воажаб, ?ондош-жондош ака-укалар дунёнинг молини талашяптими, нимани бўлишолмаяпти? Закот сифатида бериладиган бир тирра?и эчкига ота гўри ?озихона бўлдими энди? Шунга шунчами?!" дея ажабланиши ани?. Бу ?олатни фа?атгина ўзбек тў?ри тушуниб, теран ?ис ?ила олади. Зотан, ?ари ?изнинг кўнгли нозик бўлганидек, жа?оннинг энг ?адимий хал?ларидан бири бўлмиш ўзбекнинг кўнгли шу ?адар нозикки, унга энг я?ин жигарбанди томонидан содир этилган салгина нописандлик ?ам малол келади-да, у билан улкан бир мамлакатга ?ам си?ишиб ўзаро муроса-мадора ?илолмай, ?ар бири ўзи хон, ўзи бек, ўзи ўзига хон, кўланкаси майдон бўлади-?ўяди. Фазилатми-иллатми, худо билади, ?ар ?алай, ўзбек хал?ига "?ўндо?да теккан касаллик", яъни, аввал-бошда "ўзбек" номига асос бўлиб хизмат ?илган энг бирламчи ру?ий сифат-да бу! Ё?уд, достон во?еалари яна-да кескинлашган чо?даги бир вазиятга эътибор ?илинг! Мана, Ёртибой о?со?ол сингари ўтакетган худбин ва калтабин кимсаларнинг ?ут?уси билан Бойсари ўн минг уйли ?ўн?ирот элини бошлаб юртни тарк этди-да, ?алмо?лар юртида си?инди сифатида ?ўним топди. ?алмо?лар юртидаги тў?сон алп ёппасига Барчинга зу?ум ўтказиб, "Ё биримизга, ё баримизга тегасан" дея ?исталанг ?илганида яна ўша Ёртибой о?со?олдек кимсаларнинг "доно масла?атлари" билан Барчиннинг ёл?из ўзи овло? бир жойга бадар?а ?илинади, ?амма "Алплар билан ?изнинг ўзи муомала ?илаверсин, бизнинг бошимизни ?алвага ?ўймасин" деган анти?а тўхтамга келади.
Бу ўринда киройи хал??а эмас, оломонга хос хусусият - "ўзим", "ўз тинчим" дея ўз боши ва ?орнининг ?ай?уси билан яшаш иллати санъаткорона ифодалангандир. Ўзбекнинг ўрнида бош?а бирон-бир хал? вакили "Ие, бу ?ана?аси?! Аввал-бошда ?из бечорани ?алмо?лар юртига ?ўлидан судрагандек мажбуран олиб келганларидан кейин нега уни ўз ?имояларига олиб, балогардон бўлишнинг ўрнига ораларидан ?айдаб чи?ариб, ёл?из ўзини балога юзма-юз ?олдиришяпти? Бу ?ана?а хал? ўзи?!" дея ажабланиши шуб?асиз. Бутун бошли ?авм - ўн минг уйли ?ўн?ирот а?ли шундай ўтакетган ноинсофлик ва но?а?лик ?илаётган бўлса-да, ?еч ким уларга эътироз билдириб, инсофга ча?ирмаса! Гўё айнан шундай бўлиши керакдек. Гўё мусофир юртидаги танг а?волларига ўзлари эмас, бегуно?дан бегуно? Барчиной айбдордек! Бундай ру?ий ?олатлар тасвирида хал? табиатидаги энг афсусланарли иллатлардан бирини рўй-рост кўрсатиш, шу асосда хал?нинг ўзини ўзи оломонга хос иллатлардан халос этиб, ?ар бир ?оракўз ўзбекка жони ?айишиб, жони ачиб, жонкуярлик ва жонфидолик билан ?арашга даъват ?ам санъаткорона ифодаланганки, "Алпомиш" достонининг шо? асарлиги аввало мана шундай ру?ий ?олатларнинг ?ойилма?ом тасвиридадир.
Замонавий ўзбек насрининг икки шо? асари - "Ўткан кунлар" билан "Кеча ва кундуз" романларини олиб ?арасак, бу асарларда ?ам ўзбек хал?ининг миллий характерига хос мусбат ва манфий жи?атлар - ўзбекона ру?, ўзбек ру?и, худди "Алпомиш" достонидаги каби, санъаткорона ифодаланганини аён кўрамиз.
Эътибор беринг, Отабек Кумуш билан, юзаки ?араганда, та?орат, яъни, ?алоллик-поклик сабаб рўй берган бир бахтли тасодифнинг шарофати, аслида эса, Худонинг ?удрати билан севиб-севилиб турмуш ?уришди. ?о? кутилмаган бўлсин, ?о? кутилган, ?ар ?алай, бир инсоний бахт-саодат шунчалик бўлади-да!
Ана энди жиддийро? ўйлаб ?аранг! Жа?ондаги ?ар бир ота-онанинг энг бирламчи орзуси ўз ў?ил-?изларини севиб-севилиб турмуш ?урган, оламдаги энг олий инсоний бахт-саодатга эришган ?олда кўриш эмасми? Ру?и комил ва а?ли бутун ота-онанинг бундан-да улу?ро? ?андай орзуси бўлиши мумкин?!
Романни ў?иган ўзбекдан бош?а хал?лар вакиллари кўнглида бу сингари саволлар ўз-ўзидан уй?онади. Лекин ўзбек ў?увчиси бунга мутла?о ажабланмайди, чунки у яхшигина билади ва дил-дилдан чу?ур ?ис ?иладики, ?ар бир ўзбекнинг ота-она сифатидаги орзуси ўз зурёдини бахтиёр кўриш билангина ушала ?олмайди, балки бундан ?ам кўпро? бош?аларга намойиш ?илиш, ?аттоки ичидан ?иринди ўтиб ётган бўлса-да, атроф-жавонибдаги дўст-душманларига ўзларини бу оламдаги энг бахтиёр, беками кўст инсонлар сифатида кўрсатиш, ўз бахтини кўз-кўзлаш, керак бўлса, кўзларни куйдириб яшаш, хуллас, оиладек энг шахсий масалаларда ?ам ўзларини эмас, бош?аларни деб яшаш иштиё?и ?амиша кучлиро?дир.
Ота-онадан ў?илнинг ру?ий ?олатига ўтсак, яна-да анти?аро? манзарани кўрамиз. Отабекнинг ўрнида, масалан, бирон рус йигити бўлганида Зайнабга мажбуран уйланишнинг ўрнига "Папаша, бу менинг шахсий ?аётим, яшайдиган мен, так что шахсий ?аётимга мутла?о аралашма!" дея орани очи? ?илиб ?ўя ?олиши шуб?асиз эди. Лекин Отабек бундай демайди, деёлмайди, чунки у ўзбек, ўзбекнинг бутун фазилат ва иллатларини ўзида мужассамлаштирган, жумладан, ўзбекона андиша со?иби. Шу боисдан, масалан, "а?лли кишиларнинг ўз ў?иллари устидан ?илган ишлари ножўя бўлмас" ?абилидаги назокатли ишоралар, лутфлар, нари борса, илтимослар ва ўтинчлар ?илади, лекин зин?ор ота-онасининг юзига оё? ?ўйиб, улар билан ?а?-?у?у? талашмайди, уларнинг ?ам юксак ички маданиятига, ўзбекона фаросатига умид бо?лайди. Фа?атгина андишанинг отини ?ўр?о? ?ўйиб, ?аддидан ошишлар авж олганида ювошдан йў?он чи?иб, ?ўй о?зидан чўп олмаган беозор жон ?ам аввал бирйўла уч кишининг ?отилига, сўнгра хотини Зайнабни "жалаб" дея  ?а?оратлайдиган о?зи шало? сўкон?ичга ва, ни?оят, ша?идга айланади.
Умуман, "Ўткан кунлар" романида, хусусан, Отабек сиймосида ёзувчи шахс эрки масаласини жиддий ?илиб ?ўяди. Шахс ўзининг шахсий ?аётини ўзи ?ал ?илолмасдан бш?а бировга (?аттоки у ўз ота- онаси бўлса ?ам) бош-бутун топшириб ?ўйдими, бас, унинг бахтсизликлари ва кулфатлари тобора ошиб-тошаверади, баайни бурнидан ип ўтказилган туядек ачинарли алфозларга ўзи истамаган ?олда тушаверади! Айни шу таъкид Абдулла ?одирийнинг иккинчи асари "Ме?робдан чаён"да ўз бахти ва ўз эрки учун нисбатан дадилро? курашувчи Анвар ва, айни?са, Раънонинг жасорати тасвирида нисбатан я??олро? у?тирилади. ?ар икки асарда хал?ни муста?илликка олиб келувчи ру?ий асос - шахс эрки экани инсоний ?исматлар мисолида санъаткорона кўрсатилади.
Шахснинг эрксизлиги ?андай инсоний фожиаларга олиб келиши мумкинлигини "Ўткан кунлар" билан "Ме?робдан чаён" романларига нисбатан яна-да кучлиро?, таъсирчанро? кўрсатиб берган асар, шуб?асиз, "Кеча ва кундуз" романидир. Асарнинг бош ?а?рамони Зеби(ниса) бошидан кечирган кўргиликларда ?амма айбдор: бир томонда - ?а?рамоннинг ўзи, унинг эрксизлиги, ?у?у?сизлиги, ночор-нотавонлиги... иккинчи томонда - онаси ?урвонбиби фитнанинг бўш-баёвлиги, отаси Раззо? сўфининг калтабинлиги, Мирё?убнинг худбинлиги, Хадичахоннинг маккорлиги, Энахоннинг ночорлиги, Акбаралининг ноинсофлиги, "Бали? бошидан чирийди" деганларидек, асарда кўрсатилган энг олий ру?оний зот - ?аст Эшоннинг ?ам ўз манфаати шахсияси йўлида ?а? йўлидан озганлиги... ?изи?и шундаки асарда ?амма ўз шахсий манфаатидан келиб чи??ан ?олда Зебининг бахтсизлигига - шу гўзал гул?унчанинг очилмай туриб эрта хазон бўлишига ўз ?иссасини ?ўшади. Лекин улардан биронтаси, ?аттоки эл-юртнинг ру?ий суянчи?, ру?ий мададкор, ру?оний сифатида ишонгани ?аст Эшон ?ам "?ой, мусулмонлар, нима ?иляпсанлар?! Бу бечора норасида гўдакни одамга ўхшаб яхши яшагани ?ўйинглар-да энди!" дея Зебининг атрофини ?уршаган ноинсофларни инсофга ча?ирмайди, ча?иролмайди! Асарнинг "Кеча"лиги, яъни, унда кўрсатилган ру? осмонининг ?орон?у кечадек тим ?аро, яъни, зимистонлиги мана шу-да!
На?отки Зебининг энг бирламчи инсоний ?а??и-?у?у?ини ?ам ?имоя ?иладиган а?алли биронта мусулмони комил бу "Мусулмонобод Туркистон" дея улу?ланувчи ?адимий бир ўлкада топилмаса?! Асарни ў?иган ўзбекдан бош?а хал? вакили бўлмиш китобхон шундай саволлар устида бош ?отирган кўйи ?айрат бармо?ини тишлаб, ё?асини ушлаши ани?. Лекин ўзбек китобхони мутла?о ажабланмайди. Чунки билади: бу хал? ?а?и?ат йўлида ўз ва?тида енг шимариб дадил курашишга нисбатан "?ани, кўрайлик-чи, нима ?илар экан, охири ?аерга бориб тўхтар экан" дея "ар?онни узун ташлаб" кутишни, жимгина сукут са?лашни, томошабинликни хуш кўради. ?ар ?андай золимнинг ?ам кунлардан бир куни инсофга келишидан умидини узмай сабр-то?ат билан кутади. Лекин пичо? бориб суякка ?адалганида... шуна?анги портлайдики, натижада, дейлик, Чўлпоннинг "Кеча"сидек жамиятни ?ам, ру?иятни ?ам, мо?иятни ?ам ларзага келтира оладиган бадиий тафаккур мўъжизасини беихтиёр яратиб ?ўяди.
Бундай мўъжизалар кўзларини ўтдек куйдирган чо?ида хал? ичидаги ?аламис кимсалар ?ам фав?улодда жумбушга келиб, "Ўзинг нега хотинингга калиш обермайсан?" дея афандини айбдор ?илишга уринган ў?ридек, ўша мўъжиза со?ибларини ?ар боб билан ёмонотли? ?илишга уринадилар. Айни?са, ўзбек хал?ида бундай уринишлар кутилган самараларини беради ?ам! Хусусан, "Кеча ва кундуз" романидан кейин Абдул?амид Чўлпонни, дейлик, бир ?овуч шотут атрофида куракка турмас ба?оналар билан ёмонотли? ?илишлар бошланиб кетгани бугунги кунда барчага маълум! Бундай ?олатларда фа?ат фожиалар рўй беравермайди, го?ида янги мўъжизалар ?ам жамол кўрсатади. Масалан, Алишер Навоийнинг "Навосиз улуснинг навобахши бўл, Навоий ёмон бўлса, сен яхши бўл" шо?байти, Абу Али Ибн Синонинг "Агар менки кофир эрсам, Бу оламда мусулмон йў?!" шо?сатри шулар жумласидандир.
Абдул?амид Чўлпон ва Абдулла ?а??ордек улкан сўз санъаткорлари, ?а?гўй адибларимизга но?а? та?алган айбларнинг энг оммавийси уларни хал? ?аётини ?ора бўё?ларда кўрсатиш ва хал? ?аётидаги ижобий ?одисаларни кўролмасликда айблаш бўлгани мутла?о бежиз эмасдир. Гап ?амиша мевали дарахтга тош отилишидагина эмас, балки ?ар бир буюк ёзувчининг ижодий фаолиятида бундай айбловлар учун асос ?амиша етарли бўлишидадир. "Дўст ачитиб айтади, душман кулдириб", дейди хал?имиз. Буюк адибнинг куйиб-ёниб айтган ?ар бир сид?идил гапи ачитиш, ачинтириш, куйдириш-ёндириш ?удратига эгадир. Бинобарин, буюк шахснинг гапираётган гапини тў?ри тушунишда мазкур гапнинг айтилиш жараёнидаги муаллифнинг ру?ий ?олатини теран ?ис ?илиш, дилидаги дарди ва пировард ма?садини англаб етиш му?им а?амият касб этади. Масалан, дейлик, ирланд хал?ининг миллий табиатига хос иллатлардан юраги ўртанган, "Бу хал? ?ачон одам бўлар экан-а!" дея изтироб чеккан, ?атто уни бўралатиб сўкишдан ?ам ?айтмаган Жеймс Жойс ва ё рус хал?ини юву?сиздан олиб ял?овга солган, ў?ридан олиб каззобга солган айрим рус адиблари бизнинг ўз хал?имизга му?аббатимизга нисбатан минг чандон кучлиро? туй?у билан ўз хал?ини севгани, азбаройи уни яна-да комилро? кўришни астойдил истагани, унинг ру?идаги ?ар бир иллатдан юраги ўртангани, шу боис "Менга нима зарил!" дея бепарво-ло?айд ?араёлмагани шак-шуб?асиздир. Биз эса... Табиатимиз шуна?аки, кўп ?олларда ўз хал?имизга мансуб айрим кимсаларнинг ?орон?у кеча эмас, сим-сиё? тундек ?оп-?ора юракларида ру?ият э?роми ўрнида баайни ?ора туйнукдек бир тубсиз ўп?он, Са?рои Кабирдек бепоён ?умлик ястаниб ётган ва уни ўз кўзларимиз билан кўриб-билиб турган бўлсак-да, кўрган-бо??анларимизни ошкора айтиб, иллатга ба?амжи?ат даво ?идиришнинг ўрнига лом-мим демай сукут са?лашни, кўриб кўрмаг анга олишни, "Туя кўрдингми - йў?...", "Кўрмадим дедим - ?утулдим..." дейишни афзал биламиз. Шу ?адар тинчликсевар, ?ўймижозмизки, ичимиздан чи??ан балолар бизни тинчимизга ?ўйсалар бас!.. ?олаверса, жуда кўп йиллар миллат ?ай?уси, хал? дардида куйиб-ёнган не бир миллатпарвар-хал?парварлар "миллатчи" ва "хал? душмани" сифатида бадном, ?ув?ин ва ?атл этилавергач, бундай хизматга ту?матлардан юрак олдириб ?ўйган одамлар ўз тинчини ўйлайдиган бўлиб ?олиши табиий-да! Шунинг учун ?аттоки хал? ёзувчилари ва олимлари орасида "Хал? билан неча пуллик ишим бор! Ўзим, болам, ча?ам..." деб ?аровчилар бугунги кунда ?ам, афсуски, кўпчиликни ташкил этади... Тў?ри, Ўзбекистон давлат муста?иллигининг дастлабки йилларида, дейлик, Азамат Зиёнинг ўзбекчилик хусусидаги туркум ма?олалари, мар?ум адабиётшунос олим Матё?уб ?ўшжоновнинг "Ўзбекнинг ўзлиги", шоир Азим Суюннинг "Ўзлик" китоблари, ойнаи жа?онда "Ўзлик" ва "Очун" кўрсатувлари пайдо бўлди. Лекин, афсуски, бу йўналишдаги ишлар изчил давом эттирилмади. Айни?са, ру?шунос олимларимиз ?али-хануз ?афлат уй?усига ?ар? бўлиб ётибдилар, десак мубола?а ?илмаган бўламиз... Ру?ият, ру?оният ва ру?шунослик хусусидаги мазкур адабий ўйлар ?ам каминаи камтариннинг 1977 йилда ёзиб тугатилган ва 1983 йилда ?о? ярми амал-та?ал чоп этилган "Осмон тўла юлдузлар (Туй?улар ?а?ида су?бат)" фалсафий эссесидан кейин орадан талай йиллар ўтиб, ёру?лик кўришига бир ишониб, бир ишонмай, ?алб дарчасини салгина ?ия очиб, ўта э?тиёткорлик билан ёзилган ?амин?адар ошкора мушо?адаларидир. Мазкур адабий ўйлардан кўзда тутилган муддаони тў?ри тушунасиз деган умиддаман: ?еч бир инсон ва ?еч бир хал? сирти ялтиро?, ичи ?алтиро? бўлиб ?олмасин. Моддий бойликлар кетидан ?увишлар маънавий-ру?ий ин?ирозларга олиб келмасин. Ру?имиз со?лом, ру?иятимиз бой, ру?оний оламимиз гўзал бўлсин!..

ORQAGA        UY
Hosted by www.Geocities.ws

1