Adabiy o'ylar
Otauli
Ruhiyat ehromi
"Olamdagi hamma narsa vaqtdan qo'rqadi, vaqt esa, ehromlardan qo'rqadi". O'ylab qarasangiz, bu maqolni arab xalqigina yaratishi mumkin. Beshafqat vaqt o'z hukmini o'tkaza olmaydigan umriboqiy qurilmani yo'qdan bor qila olgan bunyodkor va donishmand xalqning o'ziga yarasha gapi-da bu! Hamisha odil hakam - vaqtni yuksak qadrlash hissi, o'zining vaqt yemirolmaydigan mustahkam va muhtasham inshootni tiklay olganidan faxr-iftixor tuyg'ulari, boshqa ne bir kechinmalaru fikrlar singdirilgan bu bir qarashda oddiygina gap zamiriga! Maqol buyuk sohibqiron bobomiz Amir Temur hazratlarining "Agar qudratimizga shak keltirsangiz, biz qurgan imoratlarni ko'ring" degan purhikmat gapiga mohiyatan juda-juda o'xshab ketadi.
Bu o'rinda gap ajdodlarimiz bunyod etgan va hozirda bunyod etilayotgan umriboqiy inshootlar xususida emas, har bir inson qalbida o'ziga xos tarzda qad rostlovchi ma'naviyat qasri, ruhiyat ehromi xususidadir.
Har bir inson ruhiyati ham shunday bir ehromki, unga qiyoslaganda Misr ehromlari qalovini topib terilgan shunchaki xarsanglar xirmonigina, xolos. Zero toshdek qattiq emas, guldek nozik inja ko'ngil mulki, qalb gavhari, dil javhari, ma'naviyat qasri, xullas, eng umumlashma so'z birikmasi bilan aytganda, ruhiyat ehromining qirralari uchta-to'rttagina emas, baayni olmos qirralaridek behisob, rang-barang, serjilva, maftunkor... Bir qirrasi - andisha, bir qirrasi - tavfiq, bir qirrasi - iymon, bir qirrasi - vijdon, bir qirrasi - diyonat... Tag'in shunisi ham borki, andishani - fahm-farosatsiz, tavfiqni - halollik-pokliksiz, iymonni - ruhiy sog'lomlik va butunliksiz, diyonatni dinsiz va ruhoniyatsiz tushunib bo'lmaydi. Bularni tushunishda esa, baayni shimoldan o'z ka'basi - janubga tomon talpingan uchar qushlardek ruhiyat iqlimlarida erkin parvoz qiluvchi adabiyot va san'at bizga beminnat yordam qo'lini cho'zadi. Chunonchi, "O'tkan kunlar" romanini o'qib andishalilik va andishasizlikning nimaligini dil-dildan teran his qila olamiz. "Kecha va kunduz" romanini mutolaa qilganimizda betavfiqlar iskanjasidagi tavfiq sohibasining ona sutidek halol, paxtadek oppoq, bokira va inja ko'ngli bizni o'ziga maftun-mahliyo etadi. "Diyonat" romani esa, o'z nomi bilan diyonatdir. Bu asar xudosiz Sho'ro tuzumi sharoitida, aytish mumkinki, Xudoni, Xudoning qudratini ko'zlarga ayon ko'rsatib, butun qalbi diyonatga to'la, ruhan barkamol, avliyosifat, pokdomon, xullas, tom ma'nodagi ziyoli-ruhoniy zotning jonli qiyofasini ko'z oldimizda qoyilmaqom badiiy gavdalantirib bergani bilan qadrlidir.
Sirasini aytganda, yangi o'zbek nasrida ziyoli-ruhoniy zotlarning jonli qiyofalarini aniq-tiniq chizib ko'rsatish bobida "Diyonat"ga qadar ham muayyan tajribalar to'plangan edi: Yusufbek hoji, Solih mahdum, Qori Ishkamba, Razzoq so'fi... Lekin ular, xuddi "Eshonim deb eshagimdan ayrildim", "To'y to'y bo'lmadi, xo'ja bilan shayx egallab oldi" qabilidagi istehzoli maqollarga jonli misoldek o'taketgan ziqna, ichi tor, ma'naviy qashshoq kimsalarki, bu, albatta, ruhoniy zotlarni har bob bilan yomonotliq qilib olabo'ji ko'rsatishga ustasi farang Sho'ro tuzumi mafkurasining siyosiy talabi edi. Yuqoridagi tasqaramijoz dindorlar ro'yxatida birgina Yusufbek hoji ma'lum darajada istisno, lekin u ham "ma'lum darajada", xolos. Dini islomning beshala farzini bekami ko'st ado etgan, hojilik sharafiga ham noil bo'lgan, o'zi aytganidek, butun umrini el-yurt qayg'usida o'tkazgan bu ruhoniy zotni ham tom ma'nodagi komil inson deyishimiz qiyin. Aks holda u dumbultabiat xotinining qutqusi bilan allaqanday "ota-ona orzusi"ni deb yolg'iz o'g'lining baxtiga zomin bo'lmas edi, ma'naviy barkamol donishmand ota sifatida o'g'lining ahvol-ruhiyasini o'z vaqtida teran his qilib, unga hamdard-hamnafas bo'lib, o'z oilasidagi baxtsizliklarga o'rin qoldirmas edi.
O'zbek romanida Normurod Shomurodovdan avval va Yusufbek hojidan keyin yaratilgan tom ma'nodagi ruhoniy zotlardan yana biri "Qutlug' qon" romanidagi Yo'lchidir. Bu qahramon, ko'p yillar mobaynida buzib talqin etilganidek, "inqilobchi" emas, o'z nomi bilan yo'lchidir. Baayni Hizr alayhissalomdek abadiy yo'lchi, Najmiddin Kubrodek el-yurtni deb jondan kechgan fidoyi zot, ixlos qo'yib ko'z tikishimiz mumkin bo'lgan yo'lchi yulduzlarimizdan biri... To'g'ri, bu qahramon Normurod Shomurodov bilan Yusufbek hojidek olim va yo dindor emas, g'irt savodsiz, omi bir mardikor. Lekin u ruhiy komillikda ancha-muncha ziyoli-dindorlardan baland turadi. Chunki u xo'ja, o'z nasl-nasabiga ko'ra baayni Xo'jai Hizr, Xo'ja Nasriddin afandi, Xo'ja Xofiz, Xo'ja Ahrori Valiylardek tom ma'nodagi ruhoniy zxotlardan biri. Axir u Xo'ja Ahrori Valiy tug'ilib o'sgan Bog'iston yaqinidagi Xo'jakent qishlog'idan bo'ladi-da! Yo'lchiki xo'jakentlik ekan, tog'asi Mirzakarimboy ham xo'jakentlik, albatta. Lekin Mirzakarimboy "Xo'jalar tushdan keyin ayniydi" degan pichingli maqolda aytilganidek tushdan keyin qorni ochib nafsi hakkalak otganida fe'li aynigan xo'ja, Yo'lchi esa, hali yosh, asl, aynimagan xo'ja. Shuning uchun ham bu tog'a-jiyan xo'jalardan biri boylik orttirish yo'lida har qanday pastkashlik va ablaxlikdan qaytmaydi, ikkinchisi oddiy bir qovunchi dehqondan to o'z tog'asidek yurt egalariga qadar har bir xalq vakilining fe'l-atvori, dardi-dunyosi, ahvol-ruhiyasi xususida jiddiy o'ylarga cho'madi. Mirzakarimboy faqat o'zini - o'z nafsini deb yashaydi, Yo'lchi xalqqa qayishib, elim deb, yurtim deb yonib-kuyib yashaydi.
Bu qadimiy zamindagi oddiy bir mardikorki, Yo'lchidek elsuyar, haqgo'y, diyonatli..., xullas, ruhiy barkamol ruhoniy zot ekan, haqiqiy ziyolilarni, ayniqsa, qalam ahlini ruhoniyatsiz tasavvur etib bo'lmaydi. Shu boisdan ham, deylik, Ahmad Yassaviydan to Abdulhamid Cho'lponga qadar jamiki ulug' mutafakkirlarimiz oddiygina shoir emas, ayni chog'da xoja, nasriddin, nizomiddin, farididdin, sirojiddin, sadriddin, so'fizoda, xo'ja, qori, shayxzoda..., xullas, ruhoniy hamdir. Adabiyotimiz tarixida biron-bir shoir va yo nosir yo'qki,u odam bolasining fe'l-atvori, ko'ngil mulki, dil dardi, qalb kechinmalari, xususan, o'z zamondoshlari ruhiyatida ro'y berayotgan evrilishlar, ma'naviy qashshoqlashuvlar va tubanlashuvlar xususida iztirob-hayajon bilan yozmagan bo'lsin. Ahmad Yassaviy bundan qariyb to'qqiz yuz yil avval bitgan quyidagi hikmatli satrlar shu qadar zamonaviy jaranglaydiki, oradan to'qqiz asr emas, to'qqiz kun ham o'tmagandek:
Na onoda mehr qoldi, na otoda,
Og'a-ini bir-birig'a mojaroda
Musulmonlig' da'vo qilur, ichur boda,
Mastlig' bilan qarindoshdin tondi, ko'ring!
Jiddiyroq o'ylab qarang, mazkur satrlar bitilgan chog'larda, deylik, "abort", "tirik etim", "etimxona", "qariyalar uyi" kabi tushunchalar, hattoki bular xususidagi tasavvurlar ham yo'q edi! O'tgan to'qqiz asr mobaynida odam bolasining qalbidagi mehr-muhabbat hissi kuchaydimi-susaydimi, Xudo biladi, lekin o'z zamondoshlari qalbidagi bemehrlikdan afsus-nadomatlar chekib ozmuncha shoh satrlar va shoh asarlar bitilmagan. "Mehr ko'p ko'rguzdim, ammo mehribone topmadim" deb yozgan edi Alisher Navoiy. "Boshimni silashga bir mehribon qo'l, bir og'iz shirin so'z nondek arzanda, Men odam edim-ku, inson farzandi" deya bo'zlagan edi G'afur G'ulom... Shoh satrlardan shoh asarlarga o'tsak, yana G'afur G'ulomning mashhur "Shum bola" asari, Oybekning "Bolalik" va Abdulla Qahhorning "O'tmishdan ertaklar" qissalari ota-ona, qavm-qarindoshdagina emas, umuman, el-ulus va tuzum-jamiyatda bemehrlik-beshafqatlik kuchaygani, etimlik va ruhiy qashshoqlik fojialari ta'sirchan qalamga olingan. Xudoga shukur, mustaqilligimizning sharofati bilan nasriy orzu-armonlarimiz ushalib, deylik, etimxonalar "mehribonlik uylari" deya shunchaki xo'ja ko'rsinga chiroyli nomlanayotgani yo'q, aslida ham shunday mohiyat kasb etib, chinakam mehr-muruvvat maskaniga aylanib bormoqda. Sho'ro tuzumi davrida odam bolaining bir-biriga qahr-g'azab va nafrat ko'zi bilan qarashi atayin avj oldirilgan bo'lsa, endilikda, aksincha, harbir maktab, oila, mahalla, qo'ying-chi, butun jamiyatimizda mehr-muruvvat, mehr-shafqat, mehr-oqibat va mehr-muhabbat o'zaro insoniy munosabatlarning etakchi tamoyili tusini olmoqda. O'z bolaligini mustaqillik sharoitida kechirayotgan hozirgi avlodga har qancha havas qilsak arziydi. Bu avlod ham aqlan, ham jismonan, ham ruhan - har jihatdan, darhaqiqat, sog'lom avlod, ota-ona mehri, ustoz-mukrabbiy mehri, el-yurt mehri, umuman, mehrga qonib ulg'ayayotgan barkamol avlod. Bizdek o'z bolaligini etimlikda yo'lida uchragan har bir nokasdan shafqat so'rab kechirgan ko'ngli siniq va shikastadil avlod emas bu!
Bundan yigirma uch yil avval yozilgan "shafqat" nomli ma'joziy hikoyam oradan etti yil o'tgach, 1989 yilda "O'zAS"da e'lon qilingan edi. Unda, jumladan, shalpang va ding quloqlarga er qa'ridan elas-elas eshitilayotgan qadimiy va hazin qo'shiq sifatida quyidagi satrlar keltirilgan edi:
Nokas, hasis, bediyonat qullar hokim,
Moumanlik haddan oshib bo'ldi zolim,
El ichida xor bo'ldilar darvish, olim,
Himoyati xalqning kofir bo'ldi, ko'ring,
Fe'limizdan bizga jafo soldi, ko'ring!
Ushbu hikmatli satrlarning mag'zini chaqqaningiz sayin badiiy jihatdan barkamol asarning o'lmasligiga yana bir karra amin bo'laverasiz. O'zingizdan qolar gap yo'q, ayniqsa, sho'ro tuzumi odam bolasining fe'lidagi nokaslik, xasislik, diyonatsizlik, manmanlik, shuhratparastlik, mansabparastlik, pastkashlik, munofiqlik, laganbardorlik va boshqa shular kabi ruhiy illatlarni tarixda misli ko'rilmagan darajada gullati-yashnatib yubordi. Va, aksincha, diyonat, sahovat, mehr, shafqat, sha'n-shavkat, milliy g'urur singari asriy qadriyatlarimizni o'z qalblarida asrab-avaylagan ne bir komil ionslarni har bob bilan toptab-tahqirlab, quvg'in, surgun va qatl qildi. Qodiriy, Cho'lpon, Fitratdek istiqlolimiz fidoyilarini "xalq dushmani" sifatida qatli om qilib, go'yo xalqni bu "dushmanlar"dan himoya qilgan kimsalar o'taketgan xudosiz-kofir kimsalar emasmidi, axir. Jiddiyroq o'ylab qarasangiz, Sho'ro tuzumi davrida halq boshiga yog'ilgan jamiki fojialar odam bolasining fe'l-atvori va ruhiyatida avj oldirilgan illatlarning qonuniy hosilalari edi. Baxt ham, baxtsizlik ham fe'lga yarasha bo'ladi-da! Endi mustaqillik sharoitida komil inson va fozil xalq sifatida obod-farovon va baxtiyor yashashni astoydil istar ekanmiz, avvalo fe'limizni shunga yarasha yaxshi qilishimiz, Sho'ro tuzumi davrida chuqur ildiz ottirilgan ruhiy illatlardan tobora forig' bo'la bormog'imiz kerak bo'ladiki, ruhimizdagi Arastu "katarsis", Cho'lpon "tozalanish" deb atagan jarayonda ham adabiyot va san'at bizga beminnat ko'makchidir. Qariyb ming yillik tarixga ega nasrimiz xususida gap ketar ekan, aytish kerakki, o'zbek mumtoz nasrining barkamol namunalari bo'lmish uch asar - "Qisasi Rabg'uziy", "Mahbub-ul-qulub", "Vaqoe"ni qayta-qayta varaqlab, odam bolasining turfa fe'l-atvoriyu ruhiy olami, shunga yarasha insoniy qismati xususidagi qimmatli fikrlarni ko'plab uchratasiz. Ularda mehr, shafqat, muhabbat, oqibat, diyonat, sadoqat, vijdon, iymlon, tavfiq, andisha, subut, lafz va boshqa ruhiy bisotlarimiz baayni sep qilib yozilgan, deyishimiz mumkin
Agar bu Misr ehromlaridek o'lmas asarlarimizda tarannum etilgan ruhiy qadriyatlarni ruhiyat ehromining ko'zga bir qarashdayoq yaqqol tashlanuvchi yorqin qirralari bo'lsa, mazkur ehromning mustahkam asos-poydevori, tagzamini insofdir.
Insof nima? Insof odam bolasining olamga tom ma'noda insoniy qarash mezoni, o'z-o'ziga va boshqalarga insoniy munosabat yo'sini, ko'ngil ko'zi, qalb darchasi, ruhiy tayanchi... "Pichoqni o'zingga ur, Og'rimasa o'zgaga ur" deganlaridek, boshqalarni ham xuddi o'zidek his qilish, hamdardlik, ruscha aytganda, "sochuvstvie". Deylik, "Men yashab turgan dunyoda falonchiga nima bor" deya toriqib, boshqalarga g'ashlik va g'ayirlik bilan qarash mutlaqo insofdan emasdir, zero Alloh Taolo bu olamdagi barcha bandalarini va barcha xalqlarini teng huquqli qilib kenglik va insof bilan yaratgan. Shuning uchun ham Haq Taolo-da u! Insof odam bolasining o'zini muayyan jamiyat a'zosi, mamlakat fuqarosi va xalq vakili sifatida his qilib, o'z hatti-harakatlarini ana o'sha jamiyat, mamlakat va xalqning manfaati, ehtiyoj va talablari asosida sodir etishga undovchi ruhiy kuchdir. Binobarin, o'zi mustaqil O'zbekiston davlatining fuqarosi bo'la turib, pasportida "millati o'zbek" deya qayd etilgani holda o'zbekning egnidagi to'niyu boshidagi do'ppisiga istehzo va nafrat ko'zi bilan qarab, zimdan va yo oshkora tarzda bu xalqning tinch-osuda hayotiga rahna solib, tub manfaatlariga zid hatti-harakatlar qilish tuzini ichib tuzlig'iga tupurishdek ko'rnamaklik - bu endi har qanday doirasi va insof chegarasini nazar-pisand qilmaslik qadar o'z haddidan oshishdir. Bashariyat tarixidagi har bir mutafakkir o'z faoliyatida avvalo mana shunday insoniy haddidan oshishlarga qarshi o'z ruhiy quvvatini qalqon va balogardon qilib, muayyan xalq vakillari, mamlakat ahli va jamiyat a'zolarini insofga, insof yo'lini tutishga, insof asosida ish ko'rishga chaqirganlar. Hech qachon hech qaerda noinsoflikka, demakki, nohaqlikka yo'l qo'ymaslikka harakat qilganlar. Har bir odam va har bir halqning qanchalik donishmandligi, ayniqsa, insofga munosabatda qatradagi quyoshdek ayon ko'rinadi. Xususan, donishmandlikda benazir o'zbek xalqining hikmatli gaplarida uqtiriladiki, "O'g'ri bo'l, g'ar bo'l, insof bilan bo'l", "Insof sari baraka"... Qarang-a! Noinsoflik o'g'rilik bilan g'arlikdan besh battarroq ruhiy illat ekani ta'kidlanmoqda! Agar insof yo'lini tutgan bo'lsa, o'g'ri bilan g'arni ham kechirish mumkin, lekin haddidan oshib noinsoflik qilgan nokasni kechirib bo'lmaydi! "Ey o'g'il, haddingda tur otang seni sotganda ham" deyiladi o'zbek xalq qo'shig'ida. Qay bir ota o'z o'g'lini bozordagi quldek sotishni istaydi deysiz! Basharti shunday qilgan taqdirda ham farzandning haddidan oshib, padari buzrukvoriga andishasizlik, dilozorlik, oqpadarlik va padarkushlik qilishi mutlaqo insofdan emasdir. Ana o'sha o'g'il turishi lozim bo'lgan had - insof chegarasidir, yani, insoniylik chegarasidir. Zotan, otaning uli o'g'il bo'lganidek insoniylik uning uli insofdir.
"Insof sari baraka" maqolini qanday tushunish mumkin? Deylikki, siz boy-badavlatsiz, shu bois holingizga yarasha dang'illama to'y qildingiz-da, el-yurtga qozon-qozon osh berdingiz, ortib qolgan noz-ne'matlarni molga berdingiz, axlatga tashladingiz, lekin kambag'al-muhtoj, bevaar-bechora qo'shningizga "Bu kuningdan battar bo'l!" degandek qayrilib ham qaramadingiz. Basharti qarasangiz, ayni shu ma'noda nopisandlik bilan qaradingiz. Xudoning qudrati va falakning gardishi bilan oradan ko'p o'tmay sizning qo'l kiridek mol-dunyongiz elga sovurilib, aksincha, o'sha qo'shningiz boyib ketdi. Boyib ketdi-da sizning qilmishingizni ortig'i bilan takrorladi... Bunday ahvolda isrof bor, uvol bor, xudbinlik, ziqnalik, ichi torlik va hakozo illatlar bor, lekin baraka qayoqdan bo'lsin! Insof yo'q joyda baraka nima qilsin! Shunday bir aniq-tiniq manzarani tasavvur qiling: qozon boshida qaqqayib turib olib, "Qozonchida ixtiyor - qaydan quloq chiqarsa. Davring keldi, sur, begim!" deya bilgan noma'qulchiligini qilayotgan nokasni "Bu qanaqasi?! Qozon meniki, ichidagi masalliq meniki, tagidagi o't bilan pishirilgan osh ham meniki, bitta cho'michingga ishonib nimalar qilyapsan o'zi?" deya insofga chaqirgan bechoraning boshini cho'mich bilan urib yorish...o'taketgan noinsoflikning suvratiyu maxraji mana shudir! Bunday tragikomik holatda ikki o'rtada baraka nima qilsin, axir, insof sari baraka-da!
Bundan yigirma yilcha avval toshhovuzlik yozuvchi Rayimboy Sobirovning "Insof" qissasi qo'lyozmasiga quvona-quvona taqriz yozar ekanman, o'zimcha orzu qilgan edim: qissa-ku, o'z yo'liga, lekin... qani endi "Diyonat" romanining yonida tura oladigan "Insof" degan yana bir roman bo'lsa-da, unda "insof" tushunchasining butun mohiyati tag-tugi bilan keng ko'lamda ochib ko'rsatilsa!... Oradan besh-olti yil o'tib, o'zbek badiiy publitsistikasida o'ziga xos maktab yaratgan otaxon adibimiz Ibrohim Rahimning "Qaylardasan, jannatiy insof?" maqolasini ishtiyoq bilan mutolaa qilganimda o'sha bir orzuim o'z-o'zidan qat'iy istakka aylandi. Bundan o'n ikki yil muqaddam matbuot va axborot agentligi yozuvchilar, noshirlar va olimlar ishtirokida "Yangi davr, yangi qahramon" mavzuida davra suhbati tashkil etganida mazkur istagim muayyan taklif sifatida tilga ham ko'chdi: "Qani endi bugungi kunda vijdon erkinligi qo'lga kiritilgan ekan, yozuvchilarimizdan biri, masalan, "Shayxulisloim" degan bir roman yozib bersa-da, unda ko'p yillar mobaynida quvg'in va yomonotliq qilingan ruhoniy zotlarimizdan birining ruhiy olami ham, dini islomning tub insonparvar va tinchliksevar mohiyati ham ochib ko'rsatilsa!.." Shundan buyon o'tgan o'n ikki yil mobaynida " "Tilsim (Turkiston dostoni)", "Elchi (Afandi o'lmaydigan bo'ldi)", "Ulus (Forobiyning do'sti)" va "Zamona zayli" nasriy dostonlarini yozish asnosida ko'nglimdagi o'sha bir ko'p yillik orzuim ham tobora aniq-tiniq qiyofa kasb eta bordi: deylik, shayxulislom Burhoniddin Marg'inoniy hayoti va faoliyati haqida shunday bir tarixiy roman yozilsaki, unda islom huquqshunosligi - fiqx ilmining mohiyati bilan bir qatorda tom ma'nodagi ruhoniy zotning ruhiy olami atroflicha yoritib berilsa!.. Mufti Mahmudxo'ja Behbudiyning "Ma'naviyat" nashriyotida bir necha bor chop etilgan saylanmasi va, umuman, Behbudiy merosi bilan atroflicha tanishar ekanman, yangi o'zbek adabiyotining karvonboshisi xisoblanuvchi bu ruhoniy zot xususida ham tarixiy roman yozilsa ekan, deb o'yladim... To'g'ri, keyingi yillarda ulug' ruhoniy pirlarimiz haqida bir qator tarxiy asarlar yaratildi. Sa'dulla Siyoevning "Yassaviyning so'nggi safari", Xayriddin Begmatning "Devona Mashrab" tarixiy romanlari, Naim Karimovning "Cho'lpon" ma'rifiy romani shular jumlasidan. Bu asarlar barchamiz uchun o'zicha qadrli, albatta. Lekin ruhoniyat olami, ruhiyat ehromi, uning "insof" deb atalmish tagzamini, aniqsa, bugungi kunda odam bolasining ruhi ravonida ro'y berayotgan g'oyat murakkab jarayonlar, xususan, islom dunyosi va diniy ekstremizm o'rtasidagi munosabatlarga doir olamshumul chigalliklar va muammolar... qani endi biron-bir yirik epik asarda o'zining betakror badiiy echimini topsa! Bu asar balki "Shayxulislom" deb atalar, balki "Ruhi ravonim", balki "Insof doirasi", balki boshqacharoq... Muhimi u bugungi kunda er yuzida yashab turgan olti milliard odam bolasini - butun bashariyatni insofga chaqirib, behisob nizo-nifoq va urush-janjallarga barham berish ishiga ko'maklasha oladigan, har bir inson qalbi va butun bashariyat ruhidagi o'ziga hos ehromni yana-da sarbaland va purviqor qila oladigan, avval-boshda tilga olingan arab halq maqolida nozik ishora qilinganidek, "vaqtni ham qo'rqitadigan" umriboqiy asar bo'lsa!
Iloyo shunday bir asarni yaratish o'zlarini "kishi ruhining injenerlari", ruhshunos, ruhiy olam bilimdoni deb hisoblovchi adabiyot va san'at ahliga tez orada muyassar bo'lg'ay! Agar kimdir shu o'ta muhim va mushkul ishga qo'l urishga jur'at qilsa, bashariyat ma'naviy dunyosi ravnaqiga beqiyos hissa qo'shgan buyuk ajdodlarimiz - biri biridan ulug'roq ruhoniy zotlarimizning o'lmas ruhi poklari o'sha jur'at sohibiga madadkor bo'lg'ay!
Adabiy o'ylar
Otauli
RUHIYAT
RUHONIYAT
RUHSHUNOSLIK
"Ruhiyat ehromi" turkumidan
Ikkinchi maqola
Sevimli shoirimiz Abdulla Oripovning bundan qariyb qirq yil avval yozilgan sara she'rlaridan biri "Ruhim", yodingizda bo'lsa, shunday yakunlangan edi:
Sen misli kamalak, yuksak va so'lmas,
Kamalakni esa, parchalab bo'lmas.
Darhaqiqat, kamalakni parchalab bo'lmaganidek, inson ruhini ham mayda bo'laklarga, tarkibiy qismlarga ajratib bo'lmaydi. Agar ajratib ko'rsatilsa, bu xuddi "yulduzlar olami", "nabotot dunyosi", "tiriklik olami" singari, bir butun ruhiy olamning murakkab tabiatini nisbatan soddaroq shakllarda tushuntirishning o'ta shartli vositasigina, xolos. Insonning muayyan ruhiy holati, ahvol-ruhiyasi, kayfiyatini his qilishga ko'maklashuvchi "ruhi siniq", "tushkun ruh", "ko'tarinki ruh", "ruhi shikasta", "ruhiy hasta" singari ko'pgina so'z birikmalari ham, aslida, xuddi shunday shartli vositalardir. Zotan, ruhni (hoh u Oliy Ruh, ya'ni, Alloh Taolo bo'lsin, hoh Alloh Taoloning o'ziga xos tajalliysi sanaluvchi inson ruhi, ya'ni, ko'ngil, dil, qalb, yurak...) anglab etishga nisbatan his qilish osonroq. Chunki ruh aqliy bilishga nisbatan hissiy bilish sohasiga ko'proq taalluqli hilqatdir. Shu boisdan ruhning mohiyatga mutafakkir olimga nisbatan yaratuvchi san'atkorning chuqurroq kirib borishi nisbatan osonroq va qulayroq. Natijada, deylik, ilhom, intuitsiya, ya'ni, savqi tabiiy singari ruhiy hodisalar mutafakkir olimga nibatan ijodkor san'atkorga ko'proq xosdir. Boshqacha aytganda, mutafakkir asosan aql bilan, san'atkor esa, asosan kayfiyat, tuyg'u bilan ish ko'radi.
Yozuvchining so'z san'atkori va kishi ruhining injeneri sifatida ruhning tub mohiyatiga chuqurroq kirib borishi, inson ruhiy olamini biron-bir badiiy asarda teran ruhiy tahlil asosida jonli aks ettirish va, ayniqsa, asar qahramonlari timsolida ular mansub bo'lgan xalq ruhini yorqin bo'yoqlarda ko'rsatib berish oson ish emas. Ruhoniy shaxsning ruhiy dunyosi, deylik, biron payg'ambar, avliyo, shayx, mufti, mahdum, qori, imom, eshon, maxsum va boshqa ruhoniyat peshvolarining ruhiy olamlari xususida roman yozishda esa, tabiiyki, ish kamida ikki-uch barobar mushkullashadi. Chunki bu o'rinda avvalo hissiy va aqliy bilish, mutafakkirlik va san'atkorlik, adabiyot va ilm-fan o'ziga xos tarzda uyg'unlashib ketishi, o'zaro zid qutblarning birlashtirilishi taqozo etiladi.
Mening nazarimda, bu o'ta mushkul ishni ko'ngildagidek uddalashda o'zbek yozuvchisiga monelik qiluvchi yana bir jihat ham bor. Gap shundaki, garchi bizda bir paytlar kalom ilmi, tasavvuf ilmi, falsafa, mantiq va boshqa fanlar rivojlangan, yangi davr nasrida esa, ayniqsa, Odil Yoqubov romanlarida qahramonning ichki dunyosini teran ruhiy tahlil etishning boy tajribasi to'plangan bo'lsa-da, ruhshunoslik, ya'ni, psixologiya fani, ayniqsa, uning muayyan xalqning millat sifatidagi ruhiy olami, milliy tabiati bilan bog'liq sohasi bo'lmish ijtimoiy ruhshunoslik, ya'ni, sotsial psixologiya rivojlanmagan. Aniqrog'i, SHo'ro tuzumi davrida bu soha atayin rivojlantrilmagan. Xolbuki jahon romanchiligidagi, deylik, Stendal va Floberdan to Dostoevskiy va Joys asarlariga qadar ruhiy tahlil bobida to'plangan boy tajribalar, xususan, ong oqimi va ongosti (podsoznanie)ga xos jarayonlarni tahlil etish mahorati ruhshunoslik fani yutuqlari, masalan, Zigmund Freydning ruhiy tahlil tajribalari, Nitsshe, Spenser, Shopengauer va boshqa ko'pgina ruhshunoslarning ilmiy tadqiqotlari zaminiga asoslangandir. Keyingi bir asr mobaynida bizga ruhan yaqinroq bo'lib qolgan rus adabiyotini olib qarasak, bu adabiyotning ikki olamshumul cho'qqisi - Lev Tolstoy va Fedor Dostoevskiy asarlaridagi teran ruhiy tahlil san'ati ham bo'shliqda birdaniga paydo bo'lib qolmagan, albatta. Ular Gogol va Pushkindan boshlab to mazkur adiblarning o'zlariga qadar ko'pgina yozuvchilarning rus xarakteri, rus xalqiga xos milliy xususiyatlarga doir falsafiy mushohadalari, ro'y-rost aytilgan oshkora fikr-mulohazalari, fanda esa, Pavlov, Sechenev, Mechnikov kabi buyuk rus fiziologlarining ruhshunoslikka doir teran ilmiy tadqiqotlari iqlimida vujudga kelgandir. Masalan, Ilya Mechnikovning "Inson tabiati haqida lavhalar" va "Ko'tarinkilik lavhalari" ilmiy tadqiqotlari odam bolasining ichki tabiati va rus xalqining milliy xarakterini teranroq tushunishda nafaqat o'quvchilar, balki yozuvchilar uchun ham beqiyos ahamiyatga ega ko'makchi bo'ldi va hali-xanuz bu boradagi beqiyos ahamiyatini to'la-to'kis saqlab turibdi.
O'z adabiyotimizni olib qaraydigan bo'lsak, deylik, akademik Bertelsning "O'tkan kunlar" romani taqir joyda baayni Pomir tog'idek qo'qqisdan paydo bo'lgani xususidagi fikrida muallif dahosiga qoyil qolishga nisbatan, nazarimda, "Qayoqdan paydo bo'ldi bu?" qabilida ajablanish, hayratga nisbatan taajjub hissi kuchliroq edi. Shunday har jihatdan barkamol romanning tegishli ilmiy asos, ijtimoiy ong darajasi, fan taraqqiyoti, xullas, mustamlaka sharoiti va mustabidlik zamonida tegishli tagzamini bo'lmagani holda dabdurustdan - kutilmaganda paydo bo'lib qolishi, ayniqsa, mustamlakachilar uchun, darhaqiqat, taajjublanarli edi.Xolbuki o'zbek adabiyotining oltin asri bo'lmish temuriylar davrida ham dastavval Mirzo Ulug'bekning osmon ilmi va boshqa ilmlar, ana undan keyingina Alisher Navoiyning so'z san'atimizni osmoni-falakka yuksaltirgan beqiyos she'riyati dunyoga kelgan edi-da! Demoqchimanki, odatda har bir ishda, ayniqsa, badiiy ijodda yutuqning qanchalik olamshumulligi ilmiy asos - tagzaminning nechog'li mustahkamligiga bevosita bog'liqdir. Afsuski, bizda o'zbek xalqining milliy mentalitetiga xos musbat va manfiy jihatlar, xususan, "oltinchi barmoq"qa bog'liq illatlar, umuman olganda, o'zbek xarakteri, o'zbekchilik, o'zbeklik, o'zlik haqidagi oshkora mushohadalar, falsafiy asarlar, ilmiy tadqiqotlar, deylik, rus, nemis va ingliz xalqlarida bo'lganidek ko'p emasdir. Bu ham "Bosh yorilsa - bo'rk ichida, ilik sinsa - eng ichida" deya sir boy bermay sipoyilik saqlab yashashga moyil o'zbekning milliy tabiati bilan izohlansa ajabmas. Xolbuki "Og'riqni yashirsang isitmasi oshkor qilar" deganlaridek,butun ichki sir-asror va ruhiy dunyoning aniq-ravshan ifodasini xalqning o'z ijodidan istaganingizcha topishingiz mumkin. Masalan, "Bor bo'lsang - ko'rolmaydi, yo'q bo'lsang - berolmaydi" degan hikmatli gap faqatgina o'zbek xalqi yarata oladigan, o'zbekning o'z ichidan chiqqan balolar - baxil va ziqna kimsalardan yonib-o'rtanib, oh-faryod chekib yaratgan tom ma'nodagi miliy maqolidir. Yoxud, "O'zingniki o'zagingni o'yadi" maqolini olib, uning mag'zini chaqib, falsafiy-ruhiy salmog'ini o'zingizcha chamalab ko'ring! Naqadar o'zbekona maqol bu! Uchtagina bo'lakdan tarkib topgan shu sodda yig'iq gapni ilk bora tilga olgan o'zbek uni, xuddi Mirtemir domlaning "Majnuntol tagiga o'tqazing meni, Men uchun yig'lasin, men yig'lab bo'ldim" satrlari kabi, dil-dildan bo'zlab, qon qaqshab, ikki qo'li bilan boshini changallab aytgan bo'lsa ajab emas!..
Ha, "Kuygandan kulli balo chiqadi" deganlari rost! Kuygan yuraklardan "Munojot"dek kuy, "Cho'li Iroq"dek beqiyos navo, tosh yuraklarni ham zir titratguvchi girya, yo'qlov, iltijo va hakozo mo'jizalar chiqishi tabiiydir, ayniqsa, o'zingniki har qadamda o'zagingni o'yib turgan bir paytda va xalqingni ko'ngli yarim, shikastadil, ruhi siniq, nomukammal, o'zingni esa, nochor-notavon his qilib, Alisher Navoiy chizgan "Zanjirband sher"dek najot istab, chora qidirib ojizona to'lg'onganingda... Goho shunaqangi shoh asarlar dunyoga keladiki, muallifning o'zi ham "Voajab, shu menmi?!" deya hayratdan yoqa ushlaydi. Badiiy tafakkurni jahoniy yuksakliklarga ko'targanini o'zi ham bilmay qoladi.
O'zbek xalq qahramonlik eposi - "Alpomish" dostonini olib, unda o'zbek xalqining milliy tabiatiga xos fazilat va illatlar nechog'li yorqin bo'yoqlarda aks etganiga diqqat qiling. Asardagi ziddiyatning keskinlashib boshlashiga qarang. Arzimas bir bahonai sabab - zakot tufayli bir qorindan talashib tushgan aka-ukalar Boybo'ri va Boysarining bir-biri bilan arazlashib, yuz ko'rishmas bo'lib ketishi... bu qanaqasi?! Aytish mumkinki, jahonda o'zbekdan boshqa hech bir xalq bunday holatni aqligayam sig'dirolmaydi. "Voajab, qondosh-jondosh aka-ukalar dunyoning molini talashyaptimi, nimani bo'lisholmayapti? Zakot sifatida beriladigan bir tirraqi echkiga ota go'ri qozixona bo'ldimi endi? Shunga shunchami?!" deya ajablanishi aniq. Bu holatni faqatgina o'zbek to'g'ri tushunib, teran his qila oladi. Zotan, qari qizning ko'ngli nozik bo'lganidek, jahonning eng qadimiy xalqlaridan biri bo'lmish o'zbekning ko'ngli shu qadar nozikki, unga eng yaqin jigarbandi tomonidan sodir etilgan salgina nopisandlik ham malol keladi-da, u bilan ulkan bir mamlakatga ham sig'ishib o'zaro murosa-madora qilolmay, har biri o'zi xon, o'zi bek, o'zi o'ziga xon, ko'lankasi maydon bo'ladi-qo'yadi. Fazilatmi-illatmi, xudo biladi, har qalay, o'zbek xalqiga "qo'ndoqda tekkan kasallik", ya'ni, avval-boshda "o'zbek" nomiga asos bo'lib xizmat qilgan eng birlamchi ruhiy sifat-da bu! Yohud, doston voqealari yana-da keskinlashgan chog'dagi bir vaziyatga e'tibor qiling! Mana, Yortiboy oqsoqol singari o'taketgan xudbin va kaltabin kimsalarning qutqusi bilan Boysari o'n ming uyli qo'ng'irot elini boshlab yurtni tark etdi-da, qalmoqlar yurtida sig'indi sifatida qo'nim topdi. Qalmoqlar yurtidagi to'qson alp yoppasiga Barchinga zug'um o'tkazib, "Yo birimizga, yo barimizga tegasan" deya qistalang qilganida yana o'sha Yortiboy oqsoqoldek kimsalarning "dono maslahatlari" bilan Barchinning yolg'iz o'zi ovloq bir joyga badarg'a qilinadi, hamma "Alplar bilan qizning o'zi muomala qilaversin, bizning boshimizni g'alvaga qo'ymasin" degan antiqa to'xtamga keladi.
Bu o'rinda kiroyi xalqqa emas, olomonga xos xususiyat - "o'zim", "o'z tinchim" deya o'z boshi va qornining qayg'usi bilan yashash illati san'atkorona ifodalangandir. O'zbekning o'rnida boshqa biron-bir xalq vakili "Ie, bu qanaqasi?! Avval-boshda qiz bechorani qalmoqlar yurtiga qo'lidan sudragandek majburan olib kelganlaridan keyin nega uni o'z himoyalariga olib, balogardon bo'lishning o'rniga oralaridan haydab chiqarib, yolg'iz o'zini baloga yuzma-yuz qoldirishyapti? Bu qanaqa xalq o'zi?!" deya ajablanishi shubhasiz. Butun boshli qavm - o'n ming uyli qo'ng'irot ahli shunday o'taketgan noinsoflik va nohaqlik qilayotgan bo'lsa-da, hech kim ularga e'tiroz bildirib, insofga chaqirmasa! Go'yo aynan shunday bo'lishi kerakdek. Go'yo musofir yurtidagi tang ahvollariga o'zlari emas, begunohdan begunoh Barchinoy aybdordek! Bunday ruhiy holatlar tasvirida xalq tabiatidagi eng afsuslanarli illatlardan birini ro'y-rost ko'rsatish, shu asosda xalqning o'zini o'zi olomonga xos illatlardan xalos etib, har bir qorako'z o'zbekka joni qayishib, joni achib, jonkuyarlik va jonfidolik bilan qarashga da'vat ham san'atkorona ifodalanganki, "Alpomish" dostonining shoh asarligi avvalo mana shunday ruhiy holatlarning qoyilmaqom tasviridadir.
Zamonaviy o'zbek nasrining ikki shoh asari - "O'tkan kunlar" bilan "Kecha va kunduz" romanlarini olib qarasak, bu asarlarda ham o'zbek xalqining milliy xarakteriga xos musbat va manfiy jihatlar - o'zbekona ruh, o'zbek ruhi, xuddi "Alpomish" dostonidagi kabi, san'atkorona ifodalanganini ayon ko'ramiz.
E'tibor bering, Otabek Kumush bilan, yuzaki qaraganda, tahorat, ya'ni, halollik-poklik sabab ro'y bergan bir baxtli tasodifning sharofati, aslida esa, Xudoning qudrati bilan sevib-sevilib turmush qurishdi. Hoh kutilmagan bo'lsin, hoh kutilgan, har qalay, bir insoniy baxt-saodat shunchalik bo'ladi-da!
Ana endi jiddiyroq o'ylab qarang! Jahondagi har bir ota-onaning eng birlamchi orzusi o'z o'g'il-qizlarini sevib-sevilib turmush qurgan, olamdagi eng oliy insoniy baxt-saodatga erishgan holda ko'rish emasmi? Ruhi komil va aqli butun ota-onaning bundan-da ulug'roq qanday orzusi bo'lishi mumkin?!
Romanni o'qigan o'zbekdan boshqa xalqlar vakillari ko'nglida bu singari savollar o'z-o'zidan uyg'onadi. Lekin o'zbek o'quvchisi bunga mutlaqo ajablanmaydi, chunki u yaxshigina biladi va dil-dildan chuqur his qiladiki, har bir o'zbekning ota-ona sifatidagi orzusi o'z zuryodini baxtiyor ko'rish bilangina ushala qolmaydi, balki bundan ham ko'proq boshqalarga namoyish qilish, hattoki ichidan qirindi o'tib yotgan bo'lsa-da, atrof-javonibdagi do'st-dushmanlariga o'zlarini bu olamdagi eng baxtiyor, bekami ko'st insonlar sifatida ko'rsatish, o'z baxtini ko'z-ko'zlash, kerak bo'lsa, ko'zlarni kuydirib yashash, xullas, oiladek eng shaxsiy masalalarda ham o'zlarini emas, boshqalarni deb yashash ishtiyoqi hamisha kuchliroqdir.
Ota-onadan o'g'ilning ruhiy holatiga o'tsak, yana-da antiqaroq manzarani ko'ramiz. Otabekning o'rnida, masalan, biron rus yigiti bo'lganida Zaynabga majburan uylanishning o'rniga "Papasha, bu mening shaxsiy hayotim, yashaydigan men, tak chto shaxsiy hayotimga mutlaqo aralashma!" deya orani ochiq qilib qo'ya qolishi shubhasiz edi. Lekin Otabek bunday demaydi, deyolmaydi, chunki u o'zbek, o'zbekning butun fazilat va illatlarini o'zida mujassamlashtirgan, jumladan, o'zbekona andisha sohibi. Shu boisdan, masalan, "aqlli kishilarning o'z o'g'illari ustidan qilgan ishlari nojo'ya bo'lmas" qabilidagi nazokatli ishoralar, lutflar, nari borsa, iltimoslar va o'tinchlar qiladi, lekin zinhor ota-onasining yuziga oyoq qo'yib, ular bilan haq-huquq talashmaydi, ularning ham yuksak ichki madaniyatiga, o'zbekona farosatiga umid bog'laydi. Faqatgina andishaning otini qo'rqoq qo'yib, haddidan oshishlar avj olganida yuvoshdan yo'g'on chiqib, qo'y og'zidan cho'p olmagan beozor jon ham avval biryo'la uch kishining qotiliga, so'ngra xotini Zaynabni "jalab" deya haqoratlaydigan og'zi shaloq so'kong'ichga va, nihoyat, shahidga aylanadi.
Umuman, "O'tkan kunlar" romanida, xususan, Otabek siymosida yozuvchi shaxs erki masalasini jiddiy qilib qo'yadi. Shaxs o'zining shaxsiy hayotini o'zi hal qilolmasdan bshqa birovga (hattoki u o'z ota- onasi bo'lsa ham) bosh-butun topshirib qo'ydimi, bas, uning baxtsizliklari va kulfatlari tobora oshib-toshaveradi, baayni burnidan ip o'tkazilgan tuyadek achinarli alfozlarga o'zi istamagan holda tushaveradi! Ayni shu ta'kid Abdulla Qodiriyning ikkinchi asari "Mehrobdan chayon"da o'z baxti va o'z erki uchun nisbatan dadilroq kurashuvchi Anvar va, ayniqsa, Ra'noning jasorati tasvirida nisbatan yaqqolroq uqtiriladi. Har ikki asarda xalqni mustaqillikka olib keluvchi ruhiy asos - shaxs erki ekani insoniy qismatlar misolida san'atkorona ko'rsatiladi.
Shaxsning erksizligi qanday insoniy fojialarga olib kelishi mumkinligini "O'tkan kunlar" bilan "Mehrobdan chayon" romanlariga nisbatan yana-da kuchliroq, ta'sirchanroq ko'rsatib bergan asar, shubhasiz, "Kecha va kunduz" romanidir. Asarning bosh qahramoni Zebi(nisa) boshidan kechirgan ko'rgiliklarda hamma aybdor: bir tomonda - qahramonning o'zi, uning erksizligi, huquqsizligi, nochor-notavonligi... ikkinchi tomonda - onasi Qurvonbibi fitnaning bo'sh-bayovligi, otasi Razzoq so'fining kaltabinligi, Miryoqubning xudbinligi, Xadichaxonning makkorligi, Enaxonning nochorligi, Akbaralining noinsofligi, "Baliq boshidan chiriydi" deganlaridek, asarda ko'rsatilgan eng oliy ruhoniy zot - Hast Eshonning ham o'z manfaati shaxsiyasi yo'lida haq yo'lidan ozganligi... Qizig'i shundaki asarda hamma o'z shaxsiy manfaatidan kelib chiqqan holda Zebining baxtsizligiga - shu go'zal gulg'unchaning ochilmay turib erta xazon bo'lishiga o'z hissasini qo'shadi. Lekin ulardan birontasi, hattoki el-yurtning ruhiy suyanchiq, ruhiy madadkor, ruhoniy sifatida ishongani Hast Eshon ham "Hoy, musulmonlar, nima qilyapsanlar?! Bu bechora norasida go'dakni odamga o'xshab yaxshi yashagani qo'yinglar-da endi!" deya Zebining atrofini qurshagan noinsoflarni insofga chaqirmaydi, chaqirolmaydi! Asarning "Kecha"ligi, ya'ni, unda ko'rsatilgan ruh osmonining qorong'u kechadek tim qaro, ya'ni, zimistonligi mana shu-da!
Nahotki Zebining eng birlamchi insoniy haqqi-huquqini ham himoya qiladigan aqalli bironta musulmoni komil bu "Musulmonobod Turkiston" deya ulug'lanuvchi qadimiy bir o'lkada topilmasa?! Asarni o'qigan o'zbekdan boshqa xalq vakili bo'lmish kitobxon shunday savollar ustida bosh qotirgan ko'yi hayrat barmog'ini tishlab, yoqasini ushlashi aniq. Lekin o'zbek kitobxoni mutlaqo ajablanmaydi. Chunki biladi: bu xalq haqiqat yo'lida o'z vaqtida eng shimarib dadil kurashishga nisbatan "Qani, ko'raylik-chi, nima qilar ekan, oxiri qaerga borib to'xtar ekan" deya "arqonni uzun tashlab" kutishni, jimgina sukut saqlashni, tomoshabinlikni xush ko'radi. Har qanday zolimning ham kunlardan bir kuni insofga kelishidan umidini uzmay sabr-toqat bilan kutadi. Lekin pichoq borib suyakka qadalganida... shunaqangi portlaydiki, natijada, deylik, Cho'lponning "Kecha"sidek jamiyatni ham, ruhiyatni ham, mohiyatni ham larzaga keltira oladigan badiiy tafakkur mo'jizasini beixtiyor yaratib qo'yadi.
Bunday mo'jizalar ko'zlarini o'tdek kuydirgan chog'ida xalq ichidagi g'alamis kimsalar ham favqulodda jumbushga kelib, "O'zing nega xotiningga kalish obermaysan?" deya afandini aybdor qilishga uringan o'g'ridek, o'sha mo'jiza sohiblarini har bob bilan yomonotliq qilishga urinadilar. Ayniqsa, o'zbek xalqida bunday urinishlar kutilgan samaralarini beradi ham! Xususan, "Kecha va kunduz" romanidan keyin Abdulhamid Cho'lponni, deylik, bir hovuch shotut atrofida kurakka turmas bahonalar bilan yomonotliq qilishlar boshlanib ketgani bugungi kunda barchaga ma'lum! Bunday holatlarda faqat fojialar ro'y beravermaydi, gohida yangi mo'jizalar ham jamol ko'rsatadi. Masalan, Alisher Navoiyning "Navosiz ulusning navobaxshi bo'l, Navoiy yomon bo'lsa, sen yaxshi bo'l" shohbayti, Abu Ali Ibn Sinoning "Agar menki kofir ersam, Bu olamda musulmon yo'q!" shohsatri shular jumlasidandir.
Abdulhamid Cho'lpon va Abdulla Qahhordek ulkan so'z san'atkorlari, haqgo'y adiblarimizga nohaq taqalgan ayblarning eng ommaviysi ularni xalq hayotini qora bo'yoqlarda ko'rsatish va xalq hayotidagi ijobiy hodisalarni ko'rolmaslikda ayblash bo'lgani mutlaqo bejiz emasdir. Gap hamisha mevali daraxtga tosh otilishidagina emas, balki har bir buyuk yozuvchining ijodiy faoliyatida bunday ayblovlar uchun asos hamisha etarli bo'lishidadir. "Do'st achitib aytadi, dushman kuldirib", deydi xalqimiz. Buyuk adibning kuyib-yonib aytgan har bir sidqidil gapi achitish, achintirish, kuydirish-yondirish qudratiga egadir. Binobarin, buyuk shaxsning gapirayotgan gapini to'g'ri tushunishda mazkur gapning aytilish jarayonidagi muallifning ruhiy holatini teran his qilish, dilidagi dardi va pirovard maqsadini anglab etish muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, deylik, irland xalqining milliy tabiatiga xos illatlardan yuragi o'rtangan, "Bu xalq qachon odam bo'lar ekan-a!" deya iztirob chekkan, hatto uni bo'ralatib so'kishdan ham qaytmagan Jeyms Joys va yo rus xalqini yuvuqsizdan olib yalqovga solgan, o'g'ridan olib kazzobga solgan ayrim rus adiblari bizning o'z xalqimizga muhabbatimizga nisbatan ming chandon kuchliroq tuyg'u bilan o'z xalqini sevgani, azbaroyi uni yana-da komilroq ko'rishni astoydil istagani, uning ruhidagi har bir illatdan yuragi o'rtangani, shu bois "Menga nima zaril!" deya beparvo-loqayd qarayolmagani shak-shubhasizdir. Biz esa... Tabiatimiz shunaqaki, ko'p hollarda o'z xalqimizga mansub ayrim kimsalarning qorong'u kecha emas, sim-siyoh tundek qop-qora yuraklarida ruhiyat ehromi o'rnida baayni qora tuynukdek bir tubsiz o'pqon, Sahroi Kabirdek bepoyon qumlik yastanib yotgan va uni o'z ko'zlarimiz bilan ko'rib-bilib turgan bo'lsak-da, ko'rgan-boqqanlarimizni oshkora aytib, illatga bahamjihat davo qidirishning o'rniga lom-mim demay sukut saqlashni, ko'rib ko'rmag anga olishni, "Tuya ko'rdingmi - yo'q...", "Ko'rmadim dedim - qutuldim..." deyishni afzal bilamiz. Shu qadar tinchliksevar, qo'ymijozmizki, ichimizdan chiqqan balolar bizni tinchimizga qo'ysalar bas!.. Qolaversa, juda ko'p yillar millat qayg'usi, xalq dardida kuyib-yongan ne bir millatparvar-xalqparvarlar "millatchi" va "xalq dushmani" sifatida badnom, quvg'in va qatl etilavergach, bunday xizmatga tuhmatlardan yurak oldirib qo'ygan odamlar o'z tinchini o'ylaydigan bo'lib qolishi tabiiy-da! Shuning uchun hattoki xalq yozuvchilari va olimlari orasida "Xalq bilan necha pullik ishim bor! O'zim, bolam, chaqam..." deb qarovchilar bugungi kunda ham, afsuski, ko'pchilikni tashkil etadi... To'g'ri, O'zbekiston davlat mustaqilligining dastlabki yillarida, deylik, Azamat Ziyoning o'zbekchilik xususidagi turkum maqolalari, marhum adabiyotshunos olim Matyoqub Qo'shjonovning "O'zbekning o'zligi", shoir Azim Suyunning "O'zlik" kitoblari, oynai jahonda "O'zlik" va "Ochun" ko'rsatuvlari paydo bo'ldi. Lekin, afsuski, bu yo'nalishdagi ishlar izchil davom ettirilmadi. Ayniqsa, ruhshunos olimlarimiz hali-xanuz g'aflat uyqusiga g'arq bo'lib yotibdilar, desak mubolag'a qilmagan bo'lamiz... Ruhiyat, ruhoniyat va ruhshunoslik xususidagi mazkur adabiy o'ylar ham kaminai kamtarinning 1977 yilda yozib tugatilgan va 1983 yilda qoq yarmi amal-taqal chop etilgan "Osmon to'la yulduzlar (Tuyg'ular haqida suhbat)" falsafiy essesidan keyin oradan talay yillar o'tib, yorug'lik ko'rishiga bir ishonib, bir ishonmay, qalb darchasini salgina qiya ochib, o'ta ehtiyotkorlik bilan yozilgan haminqadar oshkora mushohadalaridir. Mazkur adabiy o'ylardan ko'zda tutilgan muddaoni to'g'ri tushunasiz degan umiddaman: hech bir inson va hech bir xalq sirti yaltiroq, ichi qaltiroq bo'lib qolmasin. Moddiy boyliklar ketidan quvishlar ma'naviy-ruhiy inqirozlarga olib kelmasin. Ruhimiz sog'lom, ruhiyatimiz boy, ruhoniy olamimiz go'zal bo'lsin!
Adabiy o'ylar
Otauli
Ruhiy holat tahlili
"Ruhiyat ehromi" turkumidan
Uchinchi maqola
Qadimiy xalqlar asotirlarida ham, o'zbek xalq og'zaki ijodida ham, mumtozx yozma adabiyotimizda ham jon qushga nisbat beriladi. Shu bois, masalan, tilimizda "jon qushi" so'z birikmasi ko'p qo'llaniladi. Alisher Navoiy Farididdin Attorga qiyoslagan qaqnusmi va yo "Lison ut tayr" dostonida tilga olgan qushlardek beozorgina, lekin burgut bilan lochindek vahshiy bo'lmagan jon qushi o'ta sezgir, ziyrak, hamma narsani biladigan qushdir. Jon tark etgan tana, jonsiz gavda tilimizda "mayit" deb ataladi va u hech nimani sezmaydi ham, tushunmaydli ham, bilmaydi ham.
Hindlarning mashhur akteri bosh rolni ijro etgan "Raamjaan" badiiy filmi o'zbek tiliga "Xudo biladi" deb tarjima qilingan. Hind, ya'ni qadimiy sanskrit tilidagi "raam", yahudiy, ya'ni, qadimiy ibrit tilidagi "abraham" va arab tilidagi "rahim" - ham shakldosh, ham ma'nodosh, ham o'zakdosh so'zlar bo'lib, Alloh Taolo va uning eng birlamchi sifati - rahmdillikni anglatadi. Qadimiy hind tilidagi "jaan" esa, "biladi", to'g'rirog'i, "bilgich" ma'nosidagi so'zdir.
Ha, Xudo bilgich, lekin bandasining bilgichligi hamisha haminqadar, ya'ni, cheklangandir. Alloh Taolo bu olamdagi jamiki jonzotlarga bilishning quyi bosqichi - hissiy bilish, ya'ni, beshta sezgi a'zolari orqali ko'rish, eshitish, hid va ta'm bilish, teri sezgisi vositasidagi bilishni beminnat ato etgan. Shu bois tirik jon , jon egasi uchun sezmay qolish ulkan fojea, halokat demakdir. Farishtalar, jinlar, devlar, parilarga esa, bilishning nisbatan yuqoriroq bosqichi - aqliy bilish ato etilgan. Bilishning buk shaklida tanadagi beshta tashqi sezgilar orqali bilish oddiy jonzotlarda bo'lganidek hal qiluvchi ahamiyat kasb etmaydi. Ko'pincha jon tanadan tashqarida ham bemalol yashayveradi. Masalan, o'zbek xalq ertaklaridagi ayrim devalarning jon qushi nafas olib nafas chiqarish bilan bog'liq holda uning og'ziga kirib-chiqib turadi, g'orga yashirib qo'yilgan bo'ladi va hakozo. Devning tanasini qiymalab tashlasangiz ham o'ldirolmaysiz, chunki u, huddi zamonaviy robotlarga o'xshab, og'riq, issiq-sovuq kabilarni mutlaqo sezmaydi...
Odam bolasining Alloh Taolo nazdida eng oliiy mavjudot, mukarram va musharrafq zotligi avvalo shundaki, u jamiki jonzotlarga xos hissiy va jamiki farishtalar, devlar, jinlar, parilarga xos aqliy bilish shakllarini o'zida oliy darajada birlashtirgan yuksak ong, tafakkur sohibi bo'lib, ham tirik jon sifatida JONga. Ham ongli mavjudot, tafakkur sohibi sifatida RUHga egadir. Shuning uchun ham odam bolasi "Hazrati Inson" deya ulug'lanadi. U Oliy Ruh - Alloh Taoloning tajalliysi bo'lmish o'z irsoniy ruhini ko'ngli (qalbi, dili, yuragi)da jon qushidek asrab-ardoqlab, parvarishlab, o'stirib-undirib, qanot baxsh etib, yuksak parvozlarga shaylab yashaydi. Imtihon dunyosidagi paymonasi to'lganidan keyin bu ruh Yaratganning dargohiga - Oliy Ruhga qaytadi. Shunday qilib, tirik jonzotlar orasida faqatgina inson ham tana sezgilari orqali hissiy bilish, ham fikr-mushohada orqali aqliy bilish, ham shu ikki bosqichga asoslangan holda o'z ruhini kamol toptira borib, qalb ko'zi orqali ko'rish-bilish, ruscha so'z va atamalar bilan aytganda, "chute", "yasnovidenie", "intuitsiya", o'z tilimizda keng qo'llanuvchi so'zlar bilan aytadigan bo'lsak, tiyranlik, zehn, farosat, nuktadonlik, savqi tabiiy orqali bilish qobiliyatiga egadir. Bilishning bu uch bosqichidan birinchisi barcha oddiy odamlarga, ikkinchisi olim-allomalarga, uchinchisi esa, avliyolar va buyuk mutafakkirlarga - tom ma'nodagi komil insonrlarga xos xususiyatlardir. Dunyoqarashi tor, bilimsiz, aqli kalta, o'z hissiyotlariga asir odam boshqa jonzotlardan kam farq qilganidek, oddiygina insoniy his-tuyg'ulardan mahrum, o'ta aqlli, sovuqqon, maqolda aytilganidek, olim bo'lganu odam bo'lmagan "toshyurak" kimsalar yo farishtaga, yo devga, yo jinga, yo pariga o'xshaydilar. Ham his-tuyg'ularini, ham aql-idrokini tarbiyalab kamol toptirgan olijanob qalb va uchqur tafakkur sohibi, ham tuyg'ulari boy, ham bilimi chuqur va dunyoqarashi keng, ham ko'ngil ko'zi ochiq, boshqacha aytganda, ham jismonan, ham aqlan, ham ruhan sog'lom - har jihatdan barkamol shaxs, to'laqonli, kiroyi, risoladagi odam komil inson sifatida ulug'lanadi. Komil insonlik odam bolasining bu imtihon dunyosida intilgan, intilishi lozim bo'lgan eng nurafshon manzil, oliy maqsaddir. Bu manzil-maqsad yo'lidagi birlamchi mashg'ulotimiz esa, ko'ngilni oq, dilni sof, qalbni beg'ubor, yurakni toza tutib, ruhni muttasil baloyi nafsning kirdikorlaridan poklay borishdir. Insoniy tiriklikning asl ma'nosi va pirovard maqsadi mana shudir. Hazrat Alisher Navoiy bitgan shohbayt orqali aytganda, "olam uyidin notugal ketmak baayni erur hammomdin nopok chiqmoq".
Ikkinchi maqolada ko'rib o'tganimizdek, niyat va ruhshunoslik, boshqacha aytganda, din-diyonat va ilm-fan baayni qo'sh qanotdirki, ularning juftligi va bahamjihat harakatisiz ruh qushi komil insonlikka erishish yo'lidagi yuksak parvozlarga noqobildir.
Rivoyat qilishlaricha, ruh qushi odam bolasining tuproqdan bino bo'lgan tanasiga qarab, "Bunday zimiston g'orga kirmayman" deya tixirlik qilibdi. Ana o'shanda Alloh Taolo bir sohir kuy - qari navoni ham yaratibdiki, uning sehriga maftun-mahliyo bo'lgan jon qushi tan g'origa o'ynab-o'ynoqlab kirib ketganini o'zi ham bilmay qolibdi. San'atlar ichida ayniqsa musiqa jismi-jonimizga o'zgacha huzur-halovat baxsh etishi shundan. Nima bo'lganda ham, ruh qushi tana g'orida o'zini qanday his qilib, undan qachon qay tarzda halos bo'lishiga qarab odam bolasiga baho berib uning fe'l-atvorini o'zimizcha ta'riflaymiz: yaxshi, yomon, rasvo, ziqna, pastkash, palid... Odam bolasining ruhi, fe'l-atvori, ruhiy holati - butun siyrati uning suvrati, jismi, tashqi qiyofasida ko'zgudagidek ayon ko'rinib turadi.
Buyuk ingliz tabiatshunosi Charlz Darvinning "Insonlar va hayvonlarda hissiyotlarning ifodalanishi" deb nomlangan antiqa bir asari bor. Avvaliga mashhur "Turlarning kelib chiqishi va tabiiy tanlanish" asariga bir bob sifatida yozib boshlangan, keyinchalik alohida kitob qilingan bu asarda alloma go'yo donishmand o'zbek xalqi yaratgan bir maqol - "Rang ko'r - hol so'r"ning naqadar purhikmat gap ekanini ilmiy jihatdan asoslab bergandek bo'ladi. Mazkur asarda aytilishicha, masalan, jahonning ko'pgina tillarida "sineva", ya'ni, "rangpar","zahil" so'zlari "ko'kimtir"dan tashqari "baxil" degan ma'noni ham anglatar ekan. Chunki baxil kimsaning ruhidagi illat jismiga o'z ta'sirini o'tkazib, uni ko'kimtir, rangpar va zahil tusga keltirib qo'yar ekan!.. "Pakana - fitna, novcha - laqma" deydi xalqimiz. Bu maqol zamirida ham buyuk tabiatshunosning yana bir tadqiqotiga tatiguli hikmat bordir. Pakana odatda o'zining jismoniy ojiz-notavonligi, pachoqqina "kichkina odam"ligini bilintirmaslik uchun ming xil fitna-fujur, makr-hiyla o'ylab topishga ustasi farang bo'ladi. Iskandar Zulqarnayndan to Lenin, Stalin va Gitlerga qadar bashariyat tarixidagi jamiki yovuz va fitnakor kimsalar mana shunday pakanagina, jikkakkina "mayda odamcha"lardir. Novcha esa, odatda shuning uchun ham laqmaki, unda o'zining novcha, norg'ul va baquvvat gavdasiga ishonch hissi kuchli bo'ladi, shu tuyg'uga asoslangan holda boshqalarga ham ishonch ko'zi bilan qaraydi. Uning Xudo bergan alpdek qaddi-qomatiga g'ayirlik nazaridagi g'alamis kimsalar esa, bu ishonchni suiste'mol qilib, har bob bilan laqillataveradilar. Shu boisdan ham ko'pincha novcha, bo'ydor, alpqomat kishilar fitnakor kimsalarning makr-hiyla tuzog'iga tushib, ko'ksidan emas, elkasidan pichoq eb o'ladilar. Necha ming yillik tariximizda Alp Er To'nga, ya'ni, Afrosiyobdan to Nomoz botirga qadar ko'pdan-ko'p bahodirlarimiz novcha-alpqomat edilar. Alisher Navoiyning padari buzrukvori G'iyosiddin kichkina ham jussasi kichkina emas, balki ikki mashhur G'iyosiddin bahodirning yoshi kichkinasi edi! O'zbek xalqining "Alpomish" dostonidagi Hakimbek va yo Alisher Navoiyning "Farhod va Shirin" dostonidagi Farhod esa, tabiiyki, mubolag'aga moyil badiiy asar qahramonlari sifatida hayotiy qahramonlarga nisbatan yana-da novcharoq, bo'ydorroq, alpqomatroqdir.
Bizning Turkistonimizda shunday qadim turkiy maqollardan biri hozirga qadar saqlanib qolgan: "Tusi kelishgandan tungilma". Uni hozirgi o'zbek adabiy tiliga so'zma-so'z o'girsak, "Chiroylidan bezor bo'lma" demakdir. Odatda chiroyli, xushbichim, yuzida farishtasi bor, jismonan sog'lom odamning ruhiy olami ham go'zal, oqko'ngil, sofdil, yuragi toza bo'ladi. "Sog' tanda sog'lom aql" maqolidagi "aql" so'zi zamirida ko'ngil, dil, qalb, ruh ham nazarda tutiladi, albatta. Va, aksincha, jismoniy biron-bir nuqsoni bor, mayib-majruh odamning ruhi ham majruh, ko'ngli siniq, shikastadil bo'ladi. Ko'zi ko'r odamning ko'zi ochiqlarga g'ayirlik va baxillik bilan munosabatda bo'lishi, "Nenga men ko'rolmayapman, u ko'rayapti?" deya ich-ichdan nadomat chekishi g'oyat tabiiy ruhiy holatdir. Xullas, jismoniy sog'lomlik va tashqi go'zallik ruhiy barkamollik va ichki go'zallik bilan uzviy bog'liq hodisalar bo'lib, ular insonning har tomonlama etuk bo'lish yo'lidagi sidqidil sa'y-harakatlari, jumladan, jismoniy tarbiyasi, jismidagi har bir a'zoni jonkuyarlik-g'amxo'rlik bilan parvarishlashining qonuniy hosilasidir. Rivoyat qilishlaricha, qiyomat kunida odam bolasining jismidagi har bir a'zo o'z sohibining fe'l-atvori xususida "meni pok tutdi","meni nojo'ya ishlarga yumshamadi" deya guvohlik berar ekan. Hattoki bu foniy dunyoda ham, deyliku, ko'zlari olazarak, qarashlari bejo, badbashara, quloqlari qanqaygan, burni tanqaygan, qo'li egri, oyog'i qiyshiq... kimsalarning butun turqi-tarovati va har bir a'zoyi badani uning siyrati, ruhiyati xususida bizga guvohlik berib turgandek bo'ladi... Xalqimizning eng yomon qarg'ishlaridan biri "Betingdan buzilgur" ekani bejiz emasdir. Chunki harom-harishga bo'g'zigacha botgan fohisha va yo xotinboz dastavval betidan buzilib boshlaydi, ana shundan keyingina biron teri-tanosil kasaliga giriftor bo'ladi... Xullas, har jihatdan sog'lom va go'zal insonning ruhi tushkun, g'amgin, miskin bo'lishi va yo, aksincha, o'lim to'shagida ozib-to'zib obdon hunuklashgan qariyaning ruhi ko'tarinki, kayfiyati chog', xushnud-baxtiyor bo'lishi favqulodda yasama, notabiiy, zo'rma-zo'raki holatdir.
Ruhiy holatdan tashqi qiyofa va hatti-harakatga nisbatan ham yaqqolroq dalolat beruvchi narsa, albatta, aytilayotgan gap-so'z va uning aytilish ohangidir. Masalan, qo'l qovushtirib, qulluq qilib, mo'mingina bo'lib turgan odamning "Faqir qulingiz" qabilidagi lutf-karamini yuzaki tushunib, andishaning otni qo'rqoq qo'yib, nopisandlik bilan quldorning qulga muomalasini qilish... kaltabinlik ham, noinsoflik ham mana shudir. Aslida "Meni xudodek ko'ryapti-ya, hurmatni qarang, kamtarlikni ko'ring!" qabilida o'ylashga, o'zgalarni ham lutf-karam nazari bilan qarashga undovchi tagdor va purma'no "bir so'z" bu! Aksincha, gerdayib turib "Bilasanmi, men kimman?" qabilidagi dag'dag'a-tahdidli savolni ko'ndalang qo'ygan odam, salomga yarasha alik deganlaridek, "Sen ham o'zimiz qatori bir bandai ojizsan-da! Har qalay, Aflotun emasliging aniq!" singari nordongina javob olishi tabiiy. Ijtimoiy hodisa sifatidagi insonning kamoli-yu zavoli avvalo mana shunday gap-so'z, muomala-munosabatning qonuniy hosilasidir. Nafaqat muayyan tashqi qiyofa, jismoniy holat, rang-ro'y, avvalo SO'Zning buyuk ta'sir qudratini chuqur his qilgan Ahmad Yassaviy va Boborahim Mashrabdek ulug' so'z san'atkorlari bo'lmish avliyoi kiromlar, garchi o'zlari o'zlarini "Qul Xo'ja Ahmad" va "Devona Mashrab" deya kamtarlik, hokisorlik, faqiru haqirlik bilan tilga olsalar-da, ular aytgan har bir so'zning qadrini yaxshi bilgan nuktadonlar, aksincha, bu zoti shariflarni "Hazrati Sulton" va "Shoh Mashrab" deya ulug'laganlar.
Odam bolasining suvrati va so'zida ifodalanuvchi siyrati - ruhiy holatini ruhoniylik va olimlikdek qo'sh nigohi bor yozuvchining ko'zi bilan qarab atroflicha tahlil qilganingiz sayin biri biridan ajoyib-g'aroyib manzaralarni ko'raverasiz. Ayniqsa, so'zda ruhiy holatning qay tarzda aks etishiga zehn qo'yib qarasangiz, so'z ustasi - so'z san'atkori bilan oddiygina ezma-vaysaqi va yozg'uvchi-nazmboz o'rtasidagi osmon bilan ercha farqni ayon ko'rishingiz mumkin. Bu borada donishmand o'zbek xalqining har bir so'zi, iborasi, maqoli, latifasi, afsona-rivoyati..., aytish mumkinki, tilloga teng. Masalan, "Eski hammom - eski tos" iborasini olib, shu uchtagina so'zning mag'zini chaqib qarang! Yaqqol manzara ham, aniq ruhiy holat ham, tagdor ifoda ham, qo'ying-chi, olam-olam ma'no shu bir ibora - uchtagina so'z zamiriga san'atkorona singdirilgan. Eski hammom - bu dunyoning, eski tos - har bir insonga tegishli narsa, bisot, nasibaning timsolidir. Bugina emas. Birgina "tos" so'zida qo'shaloq ma'no ifodalangan. Gap shundaki, tilimizda tog'ora ham, dumg'aza ham "tos" deb ataladi. Iboradagi "tos" so'zini xohlasangiz - tog'ora, hohlasangiz - dumg'aza, boshqa so'zlar bilan aytganda, orqa, ket, chatanoq deb tushunaverasiz. Torgina hammom misolida keng dunyoni obrazli idrok qilish, shu bir obrazda butun ruhiy holatni jonli va lo'nda aks ettirish... ulkan so'z san'atkorigagina muyassar bo'ladigan ulkan mahorat, albatta. Ayni mahoratni chuqur his qilgan odam so'z san'atining yana bir mumtoz namunasi bo'lmish "Siqqanga ham bittangga, sig'maganga ham bittangga" maqoli zamiridagi teran ma'noni to'g'ri tushuna oladi. Tarix darsligida qachonlardir bir oyog'ida bazo'r tik turgan dehqonning suvrati bo'lardi, ko'rganmisiz? "Qutlug' qon" romanidagi Yo'lchiga o'xshab eridan ajragan dehqonning ham ijtimoiy, ham jismoniy, ham ruhiy holatini ayon ko'rsatuvchi suvrat u! Xuddi shunday, ikki oyog'i bir etikka tiqilib, do'ppi tor kelib, o'ta tang ahvolda qolgan va bu mushkulotni ham kulib enga olgan donishmandlikda benazir xalqning nishonga bexato urilgan o'qdek o'tkir hikmatli gapi-da bu! Maqolga asos bo'lgan rifoyat, tabiiyki, yana-da purhikmatroq. Emishki, bir poshsholikda shunday yangi soliq turi joriy qilinibdi: mamlakatning jamiki fuqarosi bir chekkadan bitta-bitta tog'oraga o'tqazilib, orqasi tog'oraga sig'sa ham, sig'masa ham bir tangadan soliq undiriladigan bo'libdi!.. "Maqsad kishi boshiga bir tangadan soliq undirish ekan, tog'oraga o'tqazib ovora bo'lishning nima keragi bor?" deya ajablanarsiz balki? Aslo-aslo ajablanmang! Axir, mazkur rivoyatning yuksak badiiyat namunasi sifatidagi qizig'i, maza-matrasi, qaymog'i ham mana shunda-da! Axir, asosiy maqsad soliq undirish emas, ko'ngli tusagan noma'qulchilikdan qaytmaydigan o'taketgan pastkash kimsaning soliq bahonasida odam bolasini "hazrati inson" sharafiga nomunosib bir tarzda ahmoq, ovora-sarson, kalaka kilish, ruhini cho'ktirib, insoniy sha'n-shavkati va g'ururi-iftixorini poymol qilib, o'zi bilan barobarlashtirib, qora ko'nglidagi eng pastarin xumorini yozish...
Biz badiiy nasrning eng mo'jaz shakllari, qatrada quyosh aks etgandek o'zida olam-jahon ma'nolarni birlashtirgan badiiyat nuqralari - ibora, maqol va rivoyatda muayyan ruhiy, shuningdek, jismoniy va ijtimoiy holatning nechog'li teran ifodalanganini birrovgina ko'zdan kechirdik, xolos. Ko'rinib turibdiki, xalqning qudratiga taraf yo'q! Jahonning eng ulug' so'z san'atkorlari o'z mahoratlarini jamlaganlarida ham xalqning birgina kiroyi iborasi, maqoli, latifasi va yo rivoyatini yaratolmaydi. Shu ma'noda buyuk Cho'lponning "Xalq dengizdir, xalq to'lqindir, xalq kuchdir" satri xalqning go'zal shoirona ta'rifigina emas, xalq so'zi - xalqona so'zning qudratidan yaqqol dalolat hamdir.
Xalqning har bir so'zini teran his qilgan qalamkashning, deylik, musavvir, haykaltarosh, bastakor va boshqa jamiki ijodkor ziyolilar, hattoki o'qituvchi-murabbiy va olim-allomadek so'z bilan ish ko'ruvchi malakali mutaxassislardan afzal jihati avvalo shundaki, u so'zdan ham hissiy bilish, ham aqliy bilish, ham shu ikki bilish shaklini o'zida yuksak darajada uyg'unlashtirgan ruhiy holat, ruhiy kechinma, ko'ngil ko'zi, savqi tabiiy, tahayyulni bilishning muhim vositasi va o'zining hal qiluvchi ahamiyatga ega ish quroli sifatida foydalana oladi. Ayni shu imkoniyatining sharofati bilan so'z san'atkori, ayniqsa, shoir boshqa ziyolilarga nisbatan xalqqa ruhan yaqinroq turadi, uning ko'ngliga, ko'nglidagi eng pinhoniy nuktalarga yo'l topa oladi. Ma'lumki, shoir o'zining eng botiniy kechinmalarini she'rda ro'y-rost ifoda va izhor qilar ekan, istasa-istamasa, o'zining muayyan ruhiy holatini so'zda tahlil, taftish va tadqiq qiladi. "Har ne istarsen, o'zingdin istagil" deganlaridek, shoirning so'z vositasida o'z ko'ngliga, ko'nglidagi eng botiniy tuyg'ulariga nechog'li teran nazar tashlay olish qobiliyati uning qanchalik xalq shoiri - xalqona shoirligidan yaqqol dalolat berib turgandek bo'ladi. YAngi davr o'zbek adabiyotida Abdulhamid Cho'lpon, Hamid Olimjon, G'afur G'ulom, Mirtemir, Erkin Vohidov va Abdulla Oripov she'riyatlari bunday xalqona so'z vositasida ko'ngil ummoniga cho'mish va muayyan ruhiy holatni tahlil qilishning tobora teranlashuv yo'lini muxtasar ko'rsatgandek bo'ladi. Endi she'riyatda odam va olam , xalq va bashariyat, o'tmish va zamon... xususidagi intihosiz kechinmalarni she'riyatimiz sarchashmasida turuvchi Ahmad Yassaviy hazratlari tilga olgan "uch yuz oltish tomir, to'rt yuzt so'ngak"dan, hozirgi atama bilan aytganda, "qalb prizmasi"dan o'tkazib ifodalash, muayyan ruhiy holatning asl she'riy tahlilini Abdulla Oripovdan, bu shoirning "O'ylarim", "Bahor", "Avlodlarga maktub", "Muhabbat" singari eng mumtoz she'rlaridan oshirish... endi hech kimga hech qachon muyassar bo'lmaydigandek. Lekin ruhiy holat tahlili bobida badiiy nasrning, ayniqsa, zamonaviy o'zbek nasrning to'plagan tajribalari she'riyatimizga nisbatan kamroq, imkoniyatlari esa, aksincha, ko'proqdir. Bunga amin bo'lish uchun hikoya, lavha, ocherk, badia, qissa, doston kabi nisbatan ixchamroq nasriy janrlarni qo'ya turib, o'zbek romanchiligining sakson yillik tarixiga ayni nuqtai nazardan ko'z tashlash bu o'rinda kofoya qiladi deb o'ylaymiz.
"Qisasi Rabg'uziy", "Mahbub ul qulub", "Boburnoma" kabi mumtoz badiiy nasrimizning umriboqiy obidalari yuksak mahorat bilan aytilgan badiiy so'z namunalari sifatida beqiyos ahamiyatga ega, albatta. Lekin o'zbek badiiy nasrida so'z vositasida go'yoki jonli odam qiyofasini badiiy gavdalantirish, nasrda to'laqonli adabiy qahramon siymosini yaratish Abdulla Qodiriy ijodi, xususan, "O'tkan kunlar" romanidan boshlandi. Yana shunisi ham borki, o'zbek romanchiligining asoschisi o'zining "O'tkan kunlar" va "Mehrobdan chayon" romanlarida u yoki bu adabiy qahramonning insoniy qismati, boshidan kechirganlari, sa'y-harakatlari, tashqi qiyofalarini ipga tizilgan marjondek izchil va aniq-tiniq tasvirlab ko'rsatish, ayrim hollarda esa, ta'riflash yo'lidan boradi. Garchi jahon romanchiligining yutuqlaridan yaxshigina xabardor bo'lsa-da, an'anaviy dostonlar ruhida tarbiyalangan o'zbek kitobxonining idrokini nazarda tutgan holda qahramonning muayyan ruhiy holati, o'y-kechinmalari, ruhiy olamini mutlaqo tahlil etmaydi. Mohir rassom va yo rejisserdek ichki dunyoni tashqi qiyofada va hatti-harakatlarda berishni ma'qul ko'radi. Xolbuki, deylik, "Otello" fojiasidagi Otello obrazining beqiyos ta'sir qudrati bu rolni qoyilmaqom ijro etayotgan Abror Hidoyatovning tashqi qiyofasi va hatti-harakatlarida, hattoki gapirayotgan gaplarida emas, buyuk akter har bir so'zga joylagan yoniq qalb kechinmalari, ehtiroslar quyuni, qalb qo'ri, yurak yolqini, pafos, qo'ying-chi, ruhiy holatning qoyilmaqom akterona tahlilidadir. Jumladan, "uv-v-v" va "im-m-m" singari uvvos va imolardadir. Demoqchimanki, masalan, Abdulla Qodiriyning o'rnida Fedor Dostoevskiy va yo Odil Yoqubov bo'lganida, deylik, sevimli xotini Kumushni sevmas xotini Zaynab zaharlab o'ldirganidan keyingi Otabekning ruhiy holatini - ayni shu ruhiy holatni butun boshli bir romanda atroflicha tahlil etishi ehtimol edi. Lekin Abdulla Qodiriy, yana takrorlaymiz, jahon romanchiligining bu boradagi yutuqlaridan xabardor bo'lgani holda, o'zbek kitobxonining idrokini nazarda tutib, qahramonning muayyan ruhiy holatiga chuqur kirib boishdan o'zini tiyadi, ruhiyatni tahlil etmaydi, balki uni tashqi qiyofada va hatti-harakatlarda ko'rsatadi.
Agar o'zbek romanchiligiga Abdulla Qodiriy asos solgan bo'lsa, o'zbek romanida ruhiy holat tahliliga asos solgan yozuvchi, shak-shubhasiz, Abdulhamid Cho'lpondir. "Kecha va kunduz" romanida atigi birgina o'rinda ruhiy holat tahlili namunasini ko'ramiz. Bu Bibi Maryam (Mariya Stepanovna Astrova)ni islovatxonadan olib chiqib, jismonan tozalanish va ruhan poklanish yo'lini qidirib turgan Miryoqubning o'z-o'zini sud qilishi bilan bog'liq iztiroblari qalamga olingan sahifalardir. Asardagi boshqa biron qahramon biron joyda o'z-o'ziga aqalli birrovgina nazar tashlab, qalbiga quloq solmaydi. Deylik, Stendal qahramonlari singari ichki nutqqa, iztirobli o'ylarga berilmaydi. Aqalli biron marta "Nima qilyapman o'zi?" deya o'ylab ko'rmaydi. Faqat pichoq borib suyakka qadalganida - bor-yo'q bud-shudlari, ko'zlarining oqi-qorasi, yolg'iz zuryodlari Zebi Sibirga surgun qilinganida munis-mushtipar ota-ona beixtiyor portlaydi: Qurvonbibi fitna aqldan ozadi, Razzoq so'fi piri murshidi Hast Eshonning qotiliga aylanadi. Razzoq so'fining Eshogga qarata aytgan gaplari "Kecha va kunduz"dagi nasriy so'zning badiiy jihatdan eng yuksak cho'qqisi, chunk i u oddiygina gap emas, dil so'zlari, yurakdan aytilgan gap, nafaqat Eshon, balki jami tinglovchilar va o'quvchilar oldiga ko'ndalang qo'yilgan jiddiy savollar, jon achchig'ida aytilgan achchiq va haq SO'Z!.. Asar so'nggida aqldan ozgan Qurvonbibi fitna tilidan Zebi ta'rifida keltirilgan she'riy satrlar esa, nafaqat muosi-mushtipar onaning dil rozi, balki butun asrning avj pardasi, pafosi, qahramon ruhiy holatini she'riy tahlil qilishning go'zal namunasi hamdir.
Abdulhamid Cho'lpondan keyin o'zbek romanida ruhiy holat tahlili bobida olg'a qo'yilgan yangi bir qadamni avvalo Abdulla Qahhorning "Sarob" romanida ko'ramiz. Asarning bosh qahramoni Rahimjon Saidiy o'zbek adabiyotida voqealar tasviri asosida emas, o'y-kechinmalar ifodasi, ruhiy holat tahlili asosida badiiy gavdalantirilgan ilk adabiy qahramon sifatida biz uchun alohida qadrlidir. Shu ma'noda "Sarob" o'zbek adabiyotidagi dastlabki psixologik romandir. Saidiy muttasil o'z-o'zini taftish qiladi, o'zligini va o'zining borar manzilini anglab etishga baholi qudrat urinib yashaydi. O'zi intilgan manzil, yozuvchining so'nggi hikoyalaridan birining nomidan foydalanib aytganda, "Nurli cho'qqilar" emas, nihoyati "Sarob" bo'lib chiqqaniga uzil-kesil amin va dil-dildan iqror bo'lgach esa, yashashga nisbatan o'limni afzal ko'radi. Butun boshli roman, ayniqsa, asarning so'nggi sahifalari qahramonning ayni shu o'limini ham badiiyat, ham mantiq, ham ichki fe'l-atvor va xudbin shaxs ruhiyati nuqtai nazaridan atroflicha asoslashga mohirona yo'naltiriladi. Ayniqsa, qahramonning o'z-o'ziga da'vati, o'zini o'zi o'ldirishga chaqirishi va bu ishining to'g'riligini o'zicha asoslashi qog'ozga tushirilgan o'rinlar "Kecha va kunduz" romanidan keyin ruhiy holat tahlilining yana bir go'zal namunasini beradi.
"Sarob"dan keyin o'zbek romanchiligi tarixida dunyoga kelgan bir necha yuzlab asarlarda, ayniqsa, "Qutlug' qon", "Ufq", "Mash'al", "Umid", "Yulduzli tunlar", "Odam bo'lish qiyin", "Girdob" asarlarida ruhiy holat tahlili bobida muayyan tajribalar to'plandi. Lekin Odil Yoqubov yaratgan olti roman, ayniqsa, adib ijodining o'ziga xos gultojlari bo'lmish "Ulug'bek xazinasi" va "Diyonat" romanlari bu borada favqulodda ibratli jihatlarga ega, aytish mumkinki, o'zbek romanchiligi tarixidagi benazir asarlardir.
Odil Yoqubovning "Ulug'bek xazinasi" romanida adabiyotimizdagi Mirzo Ulug'bek mavzuida va, umuman, o'zbek romanchiligida amalga oshirgan o'ziga xos inqilobi avvalo shunda ko'zga tashlanadiki, mazkur asarda ilk bora muayyan qahramonning boshidan kechirganlarini xronologik tartibda bir chekkadan hikoya qilib berish, ya'ni, voqeanavislikdan butkul voz kechilib, butun diqqat-e'tibor qahramonning boshidan emas, ko'nglidan kechayotgan oqim - ruhiy holatlar tahliliga qaratildi. Buning uchun Mavorounnahr taxtida qirq yil hukmronlik qilgan Mirzo Ulug'bek hayotining so'nggi tahlikali kunlari olinib, bu kunlarga, eslash-eslatish, lirik chekinish, o'y-mushohada va boshqa ruhiy tahlil vositalari orqali oylar, yillar, hattoki asrlar, aytish mumkinki, baayni "Ziji Ko'ragoniy"dek zichlab sig'diriladi. Mazkur asar uchun muhimi Ota - Ulug'bekning toj-taxtdan mosuvo etilishi va Farzand - Abdullatifning taxtni egallashi, o'g'ilning o'z otasini o'ldirishi - padarkushlik insoniyat tarixidagi, deylik, "Shoh Edip" va "Qirol Lir" fojialarida qalamga olinganidek umumbashariy hamoqatning o'zi emas, bu ko'rgilikning har bir qahramon, har bir ko'ngilda uyg'otgan aks-sadosi, ruhiyatlarda ro'y bergan o'ziga xos to'fonlardadir. Qizig'i shundaki, Ulug'bek, Abdullatif, Ali Qushchi, Mavlono Muhiddin, Hoja Salohiddin zargar, Qalandar Qarnoqiy singari har bir qahramonning o'zigagina tegishli qalb haqiqati, jumladan, padarkushlikdek mash'um fojia va uning oqibatlariga o'zining shaxsiy munosabati bor! Bir asarda o'nlab qahramonlarning ruhiy olamlariga tiyran nazar tashlash va ularni bir nuqtaga - Mirzo Ulug'bek bunyod etgan ma'rifat xazinasiga munosabatda jamuljam qilish... o'zbek romanchiligida, hattoki jahon romanchiligida ham misli ko'rilmagan hodisa edi. "Diyonat" romanida esa, bu hodisa qariyb ikki barobar kengroq miqyoslarda sodir bo'ladi. Asarda bosh qahramon Normurod Shomurodov, yana bir etakchi qahramon Otaqo'zi Umarov, shuningdek, Jamol Bo'riboev, Vohid Mirobidov, Haydar va boshqa jami ellikka yaqin insonlarning ruhiy olamlari va ularning har birining diyonat tushunchasiga betakror shaxsiy munosabatlari, o'nga yaqin oilalar muhiti atroflicha ochib ko'rsatiladi. Ayni chog'da shu adabiy qaharmonlar va oilalar misolida o'zbek xalqi hayotining eposga xos keng panoramasi chiziladi.
O'zbek romanchiligi va undagi ruhiy holatlar tahlili san'atining adrijiy takomilida betakror o'rin tutuvchi bu ikki roman boshqa bir qator ibratli jihatlarga ham ega. Agar "O'tkan kunlar"da XIX asrning birinchi yarmi, "Mehrobdan chayon"da shu asrning ikkinchi yarmi, "Kecha va kunduz"da mazkur asrning so'nggi o'n yilligi, "Qutlug' qon" bilan "Sarob"da XX asr boshlari, "Navoiy"da esa, XV asrning ikkinchi yarmida yashagan o'zbek xalqining hayoti va ruhiy holati haqqoniy aks ettirilgan bo'lsa, "Ulug'bek xazinasi"da XV asr (qariyb bir asr!), "Diyonat"da esa, XX asr (asrning 10-yillaridan to 70-yillariga qadar) eslash, muqoyasa qilish, qayta idrok etish kabi ruhiy tahlil vositalari orqali lo'nda va haqqoniy tarzda badiiy gavdalantirib berildi. Agar bu har biri qariyb bir asrlik tarixni xronologik izchillikdagi tasvirda ko'rsatuvchi an'anaviy yo'lda yoritilganida bir necha o'nlab jildlik asarlar ham kamlik qilishi ehtimol edi. Lekin bizning oldimizda ko'p jildlik yilnomalar va jangnomalar, boringki, "Shohnoma" ham emas, ta'bir joiz bo'lsa, ruhnoma, inson ruhi va qismati nuqtai nazaridan qayta yaratilgan tarix, ko'hna tarixning tom ma'nodagi badiiy in'ikosi turibdi. Darhaqiat, "tarixnavis adibning ishi tarixchi olimning ishi tugagan joydan boshlanadi" degan gap teran ma'noli gap. "Ulug'bek xazinasi" va "Diyonat" romanlari buning yaqqol dalilidir
Mazkur ikki roman va ulardan keyin dunyoga kelgan talaygina asarlarda ruhiy holat tahlili bobida to'plangan boy tajribalar kelgusida ulkan tadqiqotlarga asos bo'lib xizmat qilishi shubhasiz.
Kamina bundan qariyb o'ttiz yil avval "Toshkent oqshomi" gazetasida atoqli adibimiz Odil Yoqubov tahriri ostida e'lon qilingan dastlabki adabiy-tanqidiy maqolam - "Ruhiyatlar birligi"dan keyingi ko'p yillik ijodiy izlanishlarim yakunlarini "Ruhiyat ehromi" deb nomlangan mazkur maqolalar turkumida bir qadar umumlashtirishga harakat qildim. Turkumdagi birinchi maqolamda ruhiy asos talqinlari, ikkinchi maqolada esa, ruhoniyat va ruhshunoslik, ya'ni din-diyonat va ilm-fan munosabatlariga doir mulohazalar qalamga olingan edi. Mazkur uchinchi maqolada esa, ko'rib turibsizki, inson ruhining tashqi qiyofa, hatti-harakat va gap-so'zda zuhur ko'rsatishi, siyratning suvratda namoyon bo'lishi va, nihoyat, eng ulkan suvrat, badiiy polotno romandagi ruhiy holat tahliliga doir ayrim shaxsiy kuzatishlarimni muxtasar bayon qildimki, ular yoshlarimiz, ayniqsa, ijodkor yoshlarimiz uchun foydadan holi bo'lmas degan umiddaman.
