HMEICHHIAHTE PAWIMAWHNA

Pu Lalchhuanmawia Sailo         

Hmeichhe pawimawhna hi a tam hle mai a sawi vek sên a ni lovang. Mipa amah chauhva awm hi Pathianin tha a ti lova, amah pui tûr leh a kawppui tûrin hmeichhia a pe tih kan Bible-ah kan hmu a (Gen.2:18-24) Chutichuan hmeichhia leh mipa hi kan intikim tâwk chiaha, intanpui tawn tûr kan ni bawk. Khawvêlah hian hmeichia ngainêp apaing hi hnam hnufuala sawi an ni a. China, India leh Muslim ram tam zâwkte hian hmeichhia an dah hnuai avâng leh hmeichhe fa aia mipa fa an duh avâng hian buaina an tâwk mêk a. Nupui tûr hmu zo lo leh nei lo pawh an tam phah thîn. Chhiarpuia mipa leh hmeichhe awm zât hian changkân leh kân loh a kâwk nasa hle tih Econimics lamah kan zir thîn. Helam chu sawi thui lo mai ila, chhûngkuaa an pawimawhna leh Fanau enkawlnaa an pawimawhna i han chhui bîk hlek teh ang u.

1. CHHUNGKUAA HMEI-CHHE  PAWIMAWHNA:  Inchhûngkhurah hian nute hi an pawmawh ber ti ila kan tisual kher lovang. Inchhûng nawm leh nawm lohvah te hian Nu berah kan innghat lian hle. Pi Biakmawi’n ‘Mikhualna a chaw hmeh tui ber chu thlen in nute mitmei a ni’ a tih hian awmze thûk tak a nei a ni. In chhûngah hian nu chauh hmeichhia an ni lova, mahse nu kan sawi hian hmeichhe dangte kan huap tel tih kan hre dâwn nia.  

1.1. Inchhûng tihfaiah hian nuten mawh kan phur lian ber thîn. Kan fanute kan awmpuite (awmpui kan neih chuan) thu pe a tih dân tûr rêltu chu nu ber a ni a. Kan inchhûng-chhuat, ceiling, bang leh in leh a vêlte vawn fai hi kan mawhphurhna deuh a nih avângin kan pawimawh a ni. Thil tifaitu leh rêlfeltu kan lo nih chu.  

1.2. Inchhûng hi a fai mai tûr a ni lova a fel tûr a ni. Kan in chu a nih ang angin a fel thlap tûr a ni a. Puan bân tam lutuk te, thil in zam niai nuaih te pawh a tha hek lo. Engkim a awmna hmun a awm tûr leh a dahna tûr a siamah dah a nih a tûl. Hêng ti vêltu ber chu hmeichhia te kan ni a, chutah pawh chuan Nu berin mawh a phur ber thîn. A pawimawh hle mai.  

1.3. Thawmhnaw leh bungbêl pawh a faiin enkawl ngun tûr a ni a. Faten kawrkilh leh kepte tla nial nual an hâkte, pa berin kekawr nawh loh a hâk fo te, kan bungbêl a leh vêl mai mai leh a un viaute a tha lo hle a. Chutiang kan nih chuan miten min sawi mai ang. Hetiang in chhûng kan nih loh nân Nu ber leh a fanuten mawh kan phur tlat a ni. Kan inchhûng leh bungbêl te vawngfai tûrin hmeichhiate kan pawimawh a nih chu.  

1.4. Nu ber chu chhûngkaw Economics enkawltu a ni a, a pawimawh êm êm a ni. Kan inchhûnga pawisa lo lût zawng zawng hi nuin kan enkawl tlângpui a. Kan lâkluh mila khawsak hi kan thiam a tûl avângin nute chuan Economics kan thiam a tûl ta a ni. Economics dânah chuan hetiangin kan zir a:-  

          Y + C + S

Y= Income (Lâkluh zawng zawng)

C= consumption

        (ei leh bâra hman zawng zawng)

S= Saving (Khâwl khâwm)

Nu ber te chuan he dân hi kan hmang thiam tûr a ni a. Kan hmang hrâm hrâm ang a, kan la hmang lo a nih pawhin hman ngei kan tum tlat tûr a ni. Thlakhata kan lâkluh kha Rs 8,000/- emaw a nih chuan Rs 7,500/- aia tam lo hman kan tum ang a, chutichuan Rs 500/- emaw tal kan khâwl ziah tûr a ni. He dân hi vai tuichawi te pawhin an hmang thiam a, an thatpui hle a. Kan lâkluh zawng zawng kan hman zawh vek a, kan la bat belh zêl phei chuan kan zahawm lo zo vek thîn. Nu ber te hian he dân hi hmang vek ila, kan khawsak intihtêt dân te ngaihtuah ila kan tha sawt ang. Chu chu a pawimawh êm êm a, intodelhna hmanraw tha tak a ni bawk.  

1.5. Nute hi inchhûng zahawmna kengtu an nih avângin an pawimawh êm êm a. Chuvângin nu ber te chu an lêng mai mai fo tûr a ni lo. In chhûng a awp lum ang a, a fate leh a pasalte tân nu nih a tling fo tûr a ni. Lên hi nuam viau mahse mi tikhaw lotu, min tinêptu leh kan inchhûng tichangkâng lotu a nih avângin chîn loh a tha hle. Khawhar ina kal leh Kohhran thil a kan chhuah loh hi chu chhuak vâk lo i la a tha ber. Kan lên hian kan fate a tisual thei a, a thatlohna a tam viau. Lên ai chuan inchhûngah sekrek ilo khawih ila, kan thatpui zâwk. Hmeithai pakhat chu râl kan tum a, a inah kan hmu thei lova, kan thulh thak a ni.  

1.6. Hmeichhiate chu inchhûng enkawltu ber an ni a, an pawimawh lehzual. Inchhûng enkawlnaah chuan pasal leh fate, ran leh in leh a vêl te chenin a huap vek. Pasalte enkawltu kan lo nih avâng hian inchhûng a inremna leh inrem lohnaah chen mawh kan phur a ni. Kan pasalte hi kan hmangaiha kan lerh san loh a tûl a, min rin thlap theih tûr a kan nun a tûl. Pasalte tilâwm thiam leh an thuawih thîn hmeichhia kan nih a pawimawh a, Bible min zirtîr dân pawh a ni (I Korinth 7:3-5; Tit 2:3-5, I Pet.3:1) Pasalte rêl mai lovin an tlinlohna pawh thupa tanpui zâwk tûr kan ni tih hre reng tûr kan ni a. Kan fate leh kan ran te pawh mi nin loh tûrin kan enkawl that a tûl hle a ni. Chumia mawhphurtu chu nu ber a ni a, a pawimawh bîk thîn.  

1.7. Nute chuan eirawng kan bâwl thiam hi a tûl leh hle mai, in ngeihna bul a ni tlat a sin. Chawhmeh tûr te uluk taka siam a tûl a. Tui tam luau lovin chhum leh kan pawh siam ila, chhûngte chu rawt tui tak te hmehpui ila kan hlim sawt ang. Chaw hi kan thupui ber pâwl a ni a, Hmeichhiaten tui tak a kan siam a tûl thîn a ni. Chaw leh chawhmeh tui avâng a inhau kan hre khât hle thîn.  

2.FANAUTE ENKAWLNAA HMEICHHIATE PAWI-MAWHNA: Nu te hian fate hi kan ta bîk riau mai a, an seilen dânah pawh mawh kan phur tam bîk a, kan pawimawh bîk tihna a nih chu. Nu hian nau a pai atangin a enkawl tan tih hi kan hre tûr a ni. Nau pai lai a nun hlim te, ei that te, mut that thleng hian a pawimawh a, naupang nun leh hmêl a siam a ni. Nu a hlim a, a ei that hle chuan naupang an hmêltha duh tiin Doctor ten an sawi thîn. Hetiang naute hi nungchang tha leh nunze nghet nei an ni duh bawk. Nau pai laia zûk leh hmuam uar lutuk te, in hau chîng leh zu in te hian nau hmêlchhia, hrisêl lo leh nungchang tha lo pu an hring duh a, nau a tê duh bawk. Fanau enkawlna a nute pawimawna hi sawi vek sên a ni lovang a, a zualpui tlêm i sawi ang u.  

2.1. NAUSEN ENKAWL (THLA 1-12): Helai hun hian duat an tûl ber a, tih phût zawk zawk a tha lo, an dawih duh, kan lawm pawhin thu tha tak takin kan lâwm tûr a ni a, kan koh duat pawhin hming tha takin kan ko duat tûr a ni.  

Naute hnute hne lai hian a nu chu a mitah a en kiau thîn a, an fing hle, mitmeng atangin thil an hrethiam tan dêr tihna a ni a, thla 6 an lo tlin phei chuan mi duh leh duh loh te an nei tan tawh mai a, thil tha leh mawi chauh zirtîr tûr a ni. Nau tamtak hi kum khat hmain an kal thei a, chuvângin thil an hretam hman hle a, duat takin enkawl a tûl.  

2.2. NAUTE ENKAWL (KUM 1-3): Fanau enkawl dân tûrah chuan hetih lai hun hian thil an thiam chak êm êm a, an thiam thar ve zel zul bawk a, enkawl that an tûl tih a ni a, hetih lai hian nu bawkin kan awm tam ber a, chuvângin nute chuan :-  

(a) Naupangin fak an duh thîn tih hriain a thil thiam tharte fakin lâwmpui tûr a ni a.

(b) I hmangaih thu leh i duat thu hrilh fo la, thiltihin ti lang fo bawk rawh. Dâwt hrilh chîn, tihder te, ngaihsak loh te hi an sualna bul a ni a, an chîng ve nghâl a, a tha lo a ni.

(c) A AW B zirtîra, number 1-20 pawh kum 3-ah chuan zirtîr theih an ni tawh a, tawngtaina tawi tê tê pawh zirtîr an hun. Aganwadi School-ah kaltîr pawh an hun ve ta.

(d) An fiamthu thawh hriatthiam tum tlat la, lâwmin nuihpui ang che. Thil an ti chhe thei tawh a, pawi tak tak an hre si lova, taima tak a enkawl a tûl a ni.

 2.3. NAUPANG ENKAWL (KUM 4-12): Naupang hun pawimawh lai ber a ni a, thil an zir tam lai a niin an  thiam chak êm êm a, an dîlchhûtin hriat ve leh khawih ve kher an duh lai a ni a, an hlei êm êm bawk.

 (a) Nu leh pa an ngaihsân lai ber hun a ni a, an bulah kan fîmkhur a tûl. Kan zia leh tawngkam te an la vek a, kan awmdân leh tih dân te an chîng ve zêl a. Hei vâng hian naupang bulah thinchhiat loh te, mi rêl loh te, inhauh te, tawngkam bawlhhlawh te chîn loh tûr a ni. Mi i rêl fo chuan, an rêl ve ang a, mi thil pêk i chîn chuan an chîng ve ang.

(b) An thu ngaih pawimawh a hun a, an mahni pawh râwn zeuh zeuh an tha tawh. Duh lai leh duat lai an nih an in hriat nawn fo a tul a, tihlan fo a tûl. Chuti lo chuan an inthlahrung a, mi aia nêpah an inngai mai thîn. Tawng pawng vîn mai mai suh, an chawlawl a, an ti luhlul mai thîn a, vîn ringawt zêl lovang che.

(c) Awmdân mawi leh tha zirtîr hun an ni a, Pathian thua mi leh an mi ngaihsân zâwngte hmangin awmdân zirtîr ang che.

(d) Dâwt an sawi uar lai a ni a, an dâwt leh dâwtloh fiah zeuh zeuh tûr a ni a, an chanchin pawh a thiante zâwt zeuh zeuh rawh.

(e) A kawr ip te check zeuh zeuh la, a thil chîn i hre thei ang. Dâwt-in hau ngai lo la, i hriat chianah zilhhau ang che. An thiltih that fak sak la, mi awmlai te in fak la, a hlim sawt ang.

(f) An suala kan hauhvin an mahni kan hmangaih vâng a ni tih hrilh hriat hi a tûl êm êm. Unau zîng a a duat bîk emaw a duat loh bîk emaw niin an in hriat loh nân tan lâk a tûl.

2.4. Tleirâwl enkawlna (Kum 13-19): Tleirâwl enkawl nân a pawimawh ber chu ‘Hriat-thiamna’ a ni. Naupang nun kalsan a puitling nun a an kal lai a ni a, an buaithlâk êm êm hun a ni.

1) Mi zîngah hau suh, an zak a, thiante zîngah an tuitlâkloh phah bawk a, a fâlin uluk takin zilh ang che.

2) A thiante lo lâwm thiam la, an awmdân hrethiam ang che. Thurûk vaklote a rûkin an sawi ser ser a, ngaihthlâk rûk an duh lova, an thin a chhe hle a, an ngêng ngalh mai a, hriatthiam an tûl.

3) Nu leh pa an ngainêp tan a, an thu an duh a, an thu zawm chin leh zawm loh tûr chin thliar thiam a tûl a, tum ang che.

4) Thil tihchhin an duh vek hun a ni a, vên ngun an tûl hun lai ber a ni. Zu, drugs, hmeichiat mipatna chenin chhin ve rêng rêng an duh a, i vên that chuan an dam chhûngin an tha tawh mai ang.

5) Nuih vak vak an chîng a, lâr leh theih an châk a, an tawng a chibuh nuaih thîn. Awmdân mawi leh tawngkam mawite zirtîr ngun tûr.

6) An len tawh avângin chhûngkawthilah pawh râwn ve zêl an hun a, mawhphurhna pêk tam an hun tan a ni.

3. FANAU ENKAWLNA DANGTE: Napoleona chuan ‘Sipai tha lo an awm lova hotu tha lo erawh an awm’ a lo tih ang hian ‘Naupang tha lo an awm lova, Nu leh pa tha lo erawh an awm’ ni in a lang. Pathian chuan kan sualte avângin a tuar a, a vuakna vualte a tihdamin kan awm ta zâwk a (Isaia 53:3). Mahse keini chuan kan fate sualna leh an lungngaihna te kan phur ngam lo fo thîn. Mawhpuh tûr dang kan zawng thîn a, mahse i fa sualna bulpui ber chu nangmah i ni a, i enkawl ngun lohvang leh a sual chhanah a thian te, mi dang te, a pa te, a school kalna te, i mawhpuh thin vâng a ni si. Nute hi fanau enkawlnaah hian kan lo va pawimawh êm.

 3.1. Thunun rawh: Fate sualna zêpa thup hi a tha lo ber pâwl a ni a, an sualnaah nu leh pa tang rualin kan thunun tûr a ni. Naupangin meng rei mu tawh rawh u, tih aiin Mut a hun i mu ang u, tih a sâwt zâwk thu mai a thunun zawh vek rual an ni lova, chuvângin nangmah bânah kaiin i duh tih tîr rawh. Bangah thil ziak suh tih fo aiin a ziak tihfai tîr la a sâwt zâwk ang.

 3.2. Naupang lai rûkru lo kan awm kher lovang. An thil rûk dâwp chhuah a hau hrep ai chuan a rûk chu pêkkîr tîr leh la a sâwt zâwk ang. A that loh thu hrilh la, a tih leh chuan vuak thlengin i zilh ang tih hrilh la. A rûk leh chuan i thu hlen ang che.

 3.3. Naupang hi tawngkam mawi nuin kan zirtîr tûr a ni a, chutah chuan mahnin tih hmasak a ngai. Khawngaih takin tih te, ka lâwm e, tih te, Bye Bye tih te nangman chîng la, i fa chu i zirtîr a ni ang.  

3.4. I fate chu taimâk zirtîr la, an pui châk chein hau mai lovin an tih theih tûr ang zawnpui chîng ang che. Hrem nân hna thawh tîr lo la, chuti lo chu hnathawh a hmusit ang.

 3.5. I fa hmangaih la, khawngaih lutuk suh. I fa i hmangaih chuan pawisa i pe fo lovang a, i khawngaih erawh chuan i pe fo thîn ang. Mahse pawisa sum hi sualna bul a ni tlat si. I fa a tahin i hmangaih chuan pawisain i thlêm lovang a, tawngkam hlîrin i thlêm ang. I khawngaih erawh chuan pawisa te, thil eng emaw te in i thlêm ang a, a lo sual zêl ang.  

3.6. Mite aia i fa sual bîk leh harsa bîkah sawi ngai suh a zual zêl ang. A felzia te a thuawi zia te sawi zâwk la, a that pui zâwk ang. Chu chu nu fingte tih dân a ni.

 3.7. Naupangte thuawih zirtîr te, mawhphurhna (an phâk tâwk) pêk thiam te, mahni in thunun zirtîr te, chapo loh zirtîr te, nute mawhphurhna a ni a. Hêngah hian Nupa tandun hi a hlâwk ber a, thu pawh inhrilh tawn vek ang che u.

 3.8. Kan fate hi kan vîn mai maiin kan hau zen tûr a ni lo. I thin a rim avângin i fa chu vaw lo la, a that i duh avângin vaw zâwk ang che. Kan tawng umphâk loh tûr sawi mai mai tûr a ni lova, kan sawi angin kan awm hrâm tûr a ni. A châng a khauh viau va, a châng a nêm viau a tha lo. Khauh lutuk lovin enkawl ang che.

 3.9. Kan fate hi Pathian thu nêna enkawl a, an sual pawh a tawngtaina nêna zilhhau hi a sâwt hle keimahni aiin Pathian hlauh zirtîr hi a tha êm êm bawk. Keimahni pawh entawnah insiam hrâm hrâm kan tum tûr a ni ang. Chuvângin fa enkawlnaah hian tih tak tak chhuahin taimâk i chhuah ang u khai.

Up | Next