Roli i Islamit ne integrimin e Shqiperise etnike dhe kombit shqipetar
E verteta dhe paragjykimet per Islamin ne bote dhe nder shqiptaret
ROLI I ISLAMIT NE INTEGRIMIN E SHQIPERISE ETNIKE DHE TE KOMBIT SHQIPTAR Dr. Muhamet Pirraku All-llahu le t� mos ma bekoj� asnj� dit� n� t� cil�n nuk m�soj di�ka t� re! (Muhammedi a. s.) P�rvoja historike e pjes�s m� t� madhe t� popujve d�shmon se nj�sia e fes� ishte nd�r faktor�t e r�nd�sish�m n� procesin e integrimit t� perandorive mesjetare, kurse roli i feve n� integrimin e nj�sive etnokulturore e gjeopolitike komb�tare do t� shfaqet n� fillet e koh�s s� re, n� periudh�n e rilindjes, me nj� r�nd�si t� shtuar gjat� Humanizmit, Iluminizmit dhe Rilindjes Komb�tare.1 N� trojet albanofone dhe brenda popullsive albanofone mesjetare k�t� rol integrues fillimisht e synoi feja katolike e Principat�s s� Arb�nit dhe pik�risht nga mesi i shekullit XII deri n� mesin e shekullit XV, kur u thye rezistenca shqiptare e periudh�s s� Sk�nd�rbeut.2 Faktet historiografike tregojn� se at� q� nuk e arriti katolicizmi shqiptar me luft� e me p�rkrahjen nd�rkomb�tare mesjetare, do ta arrij� feja islame pa luft� dhe n� m�nyr� paq�sore brenda vetvet�s, midis viteve '70 t� shekullit XV dhe viteve '70 t� shekullit XVHI, n� periudh�n e Komb�sis� Shqiptare si meskategori shoq�rore e historike midis bashk�sis� shoq�rore Popull Shqiptar dhe kategoris� historike Komb Shqiptar.3 Hulumtimi i shkaqeve t� kalimit masiv t� shqiptar�ve n� islam dhe i rolit t� islamit n� integrimin e nj�sis� etnokulturore e gjeopolitike t� Shqip�ris� e t� kombit shqiptar ishte objekt interesash k�rkimore i shum� studiuesve, por hulumtimit shkencor ne m�nyr� institucionale po i qaset, p�r her� t� par�, simpoziumi Feja, kultura dhe tradita islame nd�r shqiptar�t.4 T� dh�nat nga hulumtimet interdisiplinore albanistike tregojn� se roli i islamit n� procesin e integrimit t� nj�sis� etnokulturore e gjeopolitike t� Shqip�ris� dhe t� kombit shqiptar ishte i natyr�s komplekse politike, sociologjike, etnokulturore, filozofike, fetare, gjuh�sore, letrare, arsimore, artistike, juridike, eq.. P�r k�t� kompleksitet flet dhe programi i k�tij simpoziumi.5 Roli i fes� dhe i kultur�s islame n� procesin e integrimit t� nj�sis� etnokulturore e politike t� Shqip�ris� dhe t� kombit shqiptar do t� kuptohet m� mir� vet�m pasi t� kemi nj� pasqyr� sa m� t� qart� t� realitetit shoq�ror, politik, administrative fetar, arsimor e kulturor n� trevat albanofone n� periudh�n e dezintegrimit administrativ shtet�ror, politik, ekonomik e fetar t� p�randorive, pjes� t� t� cilave ishin trevat e v��anta t� truallit albanofon.6 P�r t� sqaruar k�t� ��shtje, paraprakisht �sht� e nevojshme t'e' kuptohet drejt e pa paragjykime fakti se ku e shpiente trev�n albanofone ndarja mesjetare n� shum� nj�si administrative sistemesh t� ve�anta: greke, sllave e latine, italiano-fr�nge sikurse edhe cop�timi feudal i br�nd�sh�m, n� kushtet e veprimit t� tri kishave antagoniste antishqiptare; greke bizantine, serbe svetisaviane dhe katolike latino evropiane e p�r�ar�.7 T� ndri�ohet drejt r�nd�sia q� ka shteti unik, nj�sia administrative osmane mbi trevat albanofone p�r lidhjen e copave territoriale me tradita fetare, arsimore, kulturore e shtet�rore t� ndryshme dhe antagoniste e s�paratiste e nj�r�s pjes� ndaj pjes�s qet�r.8 N� drit�n e shkenc�s t� shihet edhe roli i islamit si faktor integrues i nj�sis� etnokulturore dhe gjeopolitike t� Shqip�ris� dhe t� kombit shqiptar deri n� fillim t� Rilindjes.9 Historiografia e huaj, e p�rfillur edhe nga pjesa m� e madhe e historiografis� shqiptare, kalimin e shqiptar�ve n� Islam e shikoi ngusht�sisht: si aspirat� t� bujari7 s� shqiptare p�r pushtet p�r t'i ruajtur privilegjet e arritura n� periudh�n paraosmane, kurse kalimin e masave, si nevoj� p�r t'i ikur dhun�s ekonomike t� turqve barbar�, si dhun� aziatike barbare, si turqizim e akultur�zim t� shqiptar�ve.10 Do t� p�rmendet n� m�nyr� retorike edhe mungesa e prift�rinjve shqiptar� t� fes� katolike dhe apostrofohet morali fetar diskutabil i mas�s shqiptare, sot myslimane, ndaj fes�. P�r soj shqiptari, p�r k�t� historiografi, �sht� shqiptari i fes� katolike!?11 Nuk thuhet e v�rteta se Islami fillimisht dhe masivisht i pushtoi viset ku nuk arriti t� shtrihej administrimi insfltucional i kish�s katolike, e cila synonte t� b�hej fe gjith�shqiptare, q� do t� thot�: Islami i pushtoi trevat albanofone, n� t� cilat administronte, apo synonte t� administronte skizma serbe ortodokse svetisaviane, ose shkinia, si� e quante populli shqiptar.12 Hulumtimi interdisiplinor n� fush� t� Islamit nd�r shqiptar�t tregon se n� kalimin masiv t� shqiptar�ve n� Islam rolin kryesor e pat�n motivet e natyr�s politike shqiptare komb�tare n� mund�si.13 Realisht, lufta e gjat� e l�vizjeve heretike t� krishtera e islame n� Ballkan e n� trojet albanofone, se paku nga mesi i shekullit X, ng�rthen n� vete fillet e l�vizjes, th�n� kushtimisht, p�r integrimin e nj�sis� albanofone dhe t� komb�sis� s� arb�rit p�r distancim nga gjiri i shoq�ris� bizantine e bullgare.14 M� von�, lufta antagoniste e tri kishave q� administruan tokat albanofone: greke, serbe e katolike latine n� shekujt XII-XIV, p�r dominim, th�n� kushtimisht, n� trevat shqiptare, irritoi dhe e largoi popullsin� shqiptare ndaj krisht�rimit n� p�rgjith�si dhe ndaj skizm�s ortodokse svetisaviane, m� agresilve, n� ve�anti.15 K�to kisha t� huaja dhe ve�an�risht kishat skizmatike ortodokse, qysh n� fillim t� pushtetit osman ne Ballkan fituan koncesione t� m�dha nga Sulltani, liri t� plot� p�r thellimin e procesit t� nivelimit etr�k t� tokave shqiptare n� serbe e greke, t� filluar n� periudh�n bi'zantine.16 Duhet t� vihet n� dukje fakti, se sipas bot�kuptimeve mesjetare osmane dhe evropiane, e kujt ishte kisha, e tij ishte dhe komb�sia e besimtar�ve q� e ndiqnin at� kish�, at� fe.17 S� k�ndejmi, fillimet e kalimit t� shqiptar�ve n� Islam nuk mund t� arg�mentohen si dhun� e drejt�p�rdrejt� e turqve mbi shqiptar�t katolik�, por si dhun� e t�rthort� turko-osmane me an� t� ortodoksis� serbe e greke dhe vet�m si hap i par� m� i fuqish�m i vet� shqiptar�ve p�r t'u distancuar nga kisha serbe e greke, e bashk� me k�t� edhe nga komb�sia serbe e greke, dhun� shpirt�rore e gjenocid, por edhe nga kishat e komb�sit� kishtare t� tjera evropiane, asokohe m� pak agresive.18 Fillimet e Islamit institucional osman n� trevat albanofone i hetojm� n� periudh�n e vasalitetit turk mbi principatat shqiptare, n� vitet '80 t� shekullit XIV, por n� m�nyr� triumfale nis�n n� fillim t� viteve '90, kur u themeluan institucionet e para islame n� q�ndr�n administrative dhe kulturore t� Dardanis� antike, n� Shkup.19 Gjat� shekullit XV n� q�ndrat kryesore t� Dardanis� dhe t� ish-provinc�s romako-bizantine Maqedoni, n� t� cilat jeton popullsia etnike shqiptare muslimane n� vazhdim�si historike dhe dominante20, u hap�n mejtepe, medrese e biblioteka dhe u ngrit�n teqe, xhami, zavi e shum� objekte shoq�rore t� prejardhjes lindore islame. N� shekullin XVI Islami u b� fe zot�ruese n� t� gjitha viset shqiptare islame historike.21 P�r t'i kuptuar m� mir� sukseset e Islamit n� trojet albanofone, duhet t� nisemi nga fakti se sistemi shoq�ror osman fillimisht ishte progresiv, m� civilizues dhe m� human se sistemet feudale t� korruptuara t� vjetra bizantine, serbe e latino-anzhuine, t� cilat populli shqiptar i barti mbi kurriz shekuj t� t�r�.22 T� kihet parasysh edhe fakti se Islami i periudh�s s� dep�rtimit n� trevat albanofone ishte fe dhe kidtur� me nj� zhvillim t� plot�, ishte m� progresiv, m� liberal, m� i ri, m� humanist se sa krisht�rimi n� p�rgjith�si, e katolicizmi n� ve�anti, q�, at�bot�, kishte r�n� n� nj� kriz� shoq�rore, n� nj� dekadenc� e imoralitet q� pasqyrohet mir� n� veprat letrare t� Dantes e t� bashk�koh�sve t� tij, n� veprat si ai, ne ve-pr shkencore t� Galileut e t� mendimtar�ve si ai n� veprat filozofike e fetare t� ideolog�ve t� reformacionit n� kish�n e Per�ndimit dhe n� veprat filozofike e historiografike t� materialist�ve fr�nge. Zaten ajo dekadenc� n� kish�n katolike nxiti lindjen dhe zhvillimin e reformacionit, e me k�t� edhe fillimet e integrimit t� komb�sive evropiane.23 Realisht, populli shqiptar mbijetoi n� saj� t� kthesave t� m�dha kulturore e politike historike.24 Kur shum� sisteme pushtuese me shum� sovran� armiq�sor�, t� huaj e t� vendit u z�v�nd�suan nga nj� pushtues e nga nj� sovran, nga sulltani osman-turk, shqiptar�t n� viset m� t� rrezikuara nga proceset integruese sllave, greke e latine - italiane e kroate, me Islamin synuan arritjen e unitetit dhe t� bashkimit fetar islam si korrniz� ideologjike p�r integrimin e nj�sis� etnokulturore e politike t� Shqip�ris� dhe t� kombit shqiptar fillimisht n�n �atin� perandorake osmano-turke.25 Se Islami n� hapin e par� ishte forme e hap�t e distancimit dhe e bojkotimit shqiptar nga kisha ortodokse svetisaviane dhe nga kishat e qera me intenca antishqiptare, d�shmon edhe fakti se t� gjitha periudhat dhe val�t e kalimit masiv t� shqiptar�ve n� Islam vinin si pasoj� e l�shimeve t� m�dha t� Sulltanit e t� pushtetit qendror ndaj kishave.26 Madje, edhe fazat e shuarjes a t� heshqes administrative t� kish�s ortodokse svetisaviane dhe katolike n� periudh�n e komb�sis� shqiptare (shekulli XV-XVIII), sh�nojn� jo dhun�n turke aziatike islamike kund�r k�tyre kishave, si� thuhet n� historiografi 27, por mbeqen e k�tyre kishave pa besimtar� shqiptar�, q� ishin mas� absolute, bojkotim shqiptar masiv i krisht�rimit dhe kalim n� Islam.28 P�r dukurin� e apostrofuar qart� flet fati i krisht�rimit t� luhatur e laraman n� viset e principatave shqiptare: Balshajve, C�rnojevi��ve, Dukagjin�ve, Jonim�ve, Gropajve, Zgurajve, Kastriot�ve, Topiajve e pjes�risht ato t� Zenebisht�ve, Muzak�ve, Aranit�ve e t� qer�ve m� n� jug.29 N� arealin e principatave veriore e lindore t� trojeve shqiptare dhe pik�risht n� veri dhe n� lindje t� trev�s albanofone historike, Islami do t� shtrihet kryesisht vet�m deri aty ku gjuha shqipe ishte e ruajtur pa nj� trazim t� madh, por edhe n� disa enklava ilirovllaho-shqiptare, ku kishte humbur gjuha shqipe, por ishte ruajtur kompakt�sia etnike josllave: nd�r pomak�t, tobresh�t, goran�t dhe boshnjak�t.30 Hulumtuesit t� Islamit nd�r shqiptar�t i bie n� sy fenomeni i pandri�uar deri n� fund, paraqitja e emrit t� ri, unik, p�r gjuh�n, p�r popullin dhe p�r vendin: shqip, shqiptar dhe Shqip�ri, si bashkatdhetar� besnik� t� Islamit n� tokat shqiptare.31 Emrin e gjuh�s e zuri Buzuku (1555)32 t� popullit Zmajevi�i (1703)33 dhe t� vendit Thunnmani (1774)34, por kjo nuk �sht� d�shmi se k�ta emra u shfaq�n bash n� ato vite kritike. Ata ishin n� popull s� paku nga koha kur ishin edhe emrat p�r gjuh�n, popullin e vendin e Arb�ris�, t� Epirit e t� Maqedonis� shqiptare mesjetare.35 T� dh�nat m� t� verifikuara flasin se vallja e emrit t� ri p�r gjuh�n, p�r popullin dhe p�r vendin u nis nga viset e Dardanis� - Peonis� antike, t� parat t� p�rfshira nga Islami, dhe pik�risht nga treva albanofone midis Nishit - Limit - Sharrit - Matit - Dibr�s - Strug�s - Shtipit e Kumanov�s, me epiqend�r n� viset e Shkupit, q� n� shkenc� konsiderohen p�r djep t� gjuh�s shqipe, faz� moderne e ilirishtes dhe t� popullit shqiptar historik pasilirian.36 Emri i ri p�r popullin, emri komb�tar, duhej t� ishte em�r i nj� popullsie dardane ilire i periudh�s parakrishtere dhe pik�risht emri i popullsis� midis Qaf�s s� Prushit e posht� n�n qytetitn Shkup, t� cil�t Plini i sh�noi si skirtar�, kurse Ptolomeu n� trajt�n skyrton�. Emri i ri muind t� ishte edhe shum�si i emrit t� banor�ve t� Shkupit: shkyptar, shkuptar, shqiptar - lidhje m� e thell� me emrin e shpesit totem ose Or� dardano - ilire; shqype, shqipe.37 N� momentin kur Islami u b� fe e shumic�s, fe e vendit t� shqipeve, si� do t� thoshim me goj�n e shum� udh�p�rshkruesve t� huaj, dhe pik�risht aty deri n� mesin XVII, emri i ri, integrues i vendit, emri Shqip�ri, do t'i v�r� n� heshqe n� m�nyr� paq�sore toponimet antike e mesjetare p�r pjes� t� ve�anta t� trojeve albanofone: Dardani, Maqedoni, Arb�ri, Epir, eq.. Nj�sia etnokulturore e gjeopolitike Shqip�ri (Arnautluk, Albania), m� s� voni, deri n� mesin e shekullit XVII p�rfshinte rreth 110 mij� km2 sip�rfaqe t� Rumelis� Osmane t� banuar me shqiptar� ose me shumic�n absolute shqiptar� - albanofon� islam�, ortodoks� dhe katolik�. S� k�tejmi mund t� theksohet se emri i ri komb�tar p�r popullin e vendin ishte produkt i kultur�s s� re shqiptare t� integruar n� drit�n e kultur�s s� re shqiptare t� provinienc�s islame.38 Kjo kultur� shqiptare nuk u shpif, nuk u planifiktia dhe nuk u ndikua nga jasht�, nga ndonj� propagand� proshqiptare, dhe p�r zhvillimin e saj ka merit� vet�m mendja e gjeniut shqiptar. N� gjirin e shoq�ris� osmane kjo kultur� shqiptare ishte disidente, ka�ake e komb�sis� shqiptare. Me r�nd�si �sht� t� potencohet edhe fakti se procesi i thellimit t� kalimit n� Islam, kultivimi dhe ruajtja e Islamit si fe e pjes�s absolute t� popullsis�, pati karakter mbrojt�s gjith�shqiptar, kurse nga fundi i shekullit XVIII p�r Shqip�ri etnike do t� konsiderohen vet�m trevat t� cilat do t� rrethohen nga brezi islam shqiptar. Ky brez, n� t� gjitha koh�t, do t� paraqitet si dig� e si mur mbrojt�s i t�r�sis� s� Shqip�ris� etnike nga fqinj�t ekspansionist� t� pangopsh�m.39 T� vihet n� pah edhe fakti se kultura shqiptare me prejardhje islame, duke i hapur udh� emrit t� ri komb�tar p�r gjuh�n, popullin e vendin, ndikoi edhe n� integrimin e br�nd�sh�m, n� heqjen e emrave etnik� antik� t� popullsis� albanofone, si arb�resh, maqedon, dardan, epirot, q� synonin t� b�heshin emra komb�sish albanofone t� ve�anta, mandej n� zbuqen dhe heqjen e dallimeve etnokulturore dhe t� aspiratave t� disa fiseve mesjetare p�r t'u ve�uar si komb�si albanofone me fe skizmatike svetisaviane, bizantine, greke ortodokse dhe katolike, si ku�e, kelmende, palabardhe, labe, �ame, suljote, etj..40 Fiset dhe viset q� do t� mbesin plot�sisht jasht� mas�s islame, jasht� brezit islam shenjues t� nj�sis� etnokulturore e gjeopolitike t� Shqip�ris� s� periudh�s osmane, pararilind�se, n� veri, lindje e jug, n�n mbizot�rimin e vazhduesh�m t� kishave t� huaja, do t� asimilohen n� dalmat� (kroat�), malazez�, serb�, bullgar� e grek�. K�tu zuri fill ngushtimi i trev�s gjuh�sore e etnike shqiptare historike.41 P�rhapja e kultur�s shqiptare me prejardhje islame do t� ndikoj� si filt�r p�r kultur�n shqiptare t� p�rdhosur. Kjo mund t� d�shmohet edhe vet�m me nj� hulumtim sondues interdisiplinor n� historin� e fshatrave n� arealin etnik albanofon, t� cilat gjat� mesjet�s bizantine e sllave ishin prona t� kishave e t� manastireve ortodokse, n� fshatrat e cil�suara katunde vllehe, ish-feude t� bujaris� mesjetare serbe. Do t� shihet se bash k�to fshatra nd�r t� parat n� rrethin�n e tyre kaluan masivisht n� Islam dhe se Islami u sh�rbeu si filt�r p�r ndarjen e premisave e t� relikteve fetare, kulturore, gjuh�sore e toponimike sllave, greke e latine, filt�r p�r rikthimin n� gjirin e k-omb�sis� shqiptare.42 Realisht, feia islame, me vetit� e saj toleruese, kultur�s shqiptare nuk ia mbylli prespektiv�n e zhvillimit evropian, por i la mund�si t� m�dha p�r t'u zhvilluar mbi shtratin e tradit�s etnike, p�r t'i kultivuar m� tutje vlerat e seleksionuara t� kultur�s shqiptare e materiale ilire, t� ruajtura n� m�nyr� disidente e ka�ake gjat� periudh�s s� krisht�rimit universel. T� dh�nat nga hulumtimi etnografik i terrenit tregojn� se traditat dhe kultura shqiptare parakrishtere m� mir� jan� ruajtur n� viset t� cilat, n� periudh�n paraislame, ishin t� p�rfshira nga herezit� antikrishter�, m� pak se viset ku u ruajt katolicizmi i patrazuar sesa n� enklavat katolike laramane dhe shum� m� pak u ruajt n� viset ku ortodoksia nuk u trazua nga herezit� mesjetare, nga katolicizmi dhe islami.43 T� themi edhe nj� fakt: Islami n� integrimin e nj�sis� etnokulturore dhe politike t� Shqip�ris� dhe t� kombit shqiptar ndikoi si kultur� me tiparet e veta egaliatre, liberale e humane. Ai nuk ishte dogm� thjesht� fetare, por ishte sistem vlerash totalitare publike, m�sim i hapur, q� nuk e njeh Shpirtin e Shenjt� dhe paprekshm�rin� e individu; kultur� konkret� gjith�p�rfshir�se morale, k�shill�dh�n�se, udh�rr�fyese, fetare, qortuese, kritike, moralizuese, juridike, shoq�rore, kodifikuese, shkencore, filozofike, mjekuese e mbi t� gjitha arsimuese. Islami nuk ishte fe turke dhe as fe e pushtuesit, por ishte sa fe e turqve, aq edhe e shqiptar�ve dhe e t� qer�ve dhe turqit n� umm�n� (bashk�sin�) muslimane osmane paraqitnin vet�m pakic�n sunduese, pa ndonj� r�nd�si t� madhe p�r jet�n e p�rgjithshme dhe prespektiv�n e perandoris�. Shqiptar�t, realisht, q� nga fillimet e kalimit n� islam, nga pjesa e par� e shekullit XV e ndan� pushtetin perandorak me turqit n� t� gjitha nivelet politike, ushtarake, qeveritare, diplomatike, kulturore, arsimore, fetare e t� tjera, p�rpos postit t� sulltanit.44 Populli shqiptar i dha Perandoris� Osmane n� periudh�n e lul�zimit t� saj, pjesa e dyt� e shekullit XV pjesa e par� e shekullit XVII, po edhe m� von�, qeveritar�, komandant� ushtarak�, dijetar�, letrar�, filozof�, diplomate, historian�, arkitekt�, mjek� specialist�, mjesht�r profesionesh t� ndryshme, t� njohur n� historin� dhe n� kultur�n bot�rore. K�to personalitete shqiptare kurr� nuk hoq�n dor� nga komb�sia e tyre shqiptare, vepruan edhe si pararoj� e kombit t� tyre dhe e atdheut t� tyre. Veprimtaria e tyre filozofike, letrare, artistike, historiografike, arkitektonike, ushtarake dhe iluministe, shkruar n� gjuh�n e Kur'anit, - arabisht; n� gjuh�n e poezis� margaritare t� Lindjes - persisht dhe n� gjuh�n zyrtare shtet�rore universale p�r perandorine - osmanisht, me vlera t� m�dha t� p�rgjithshme do t'i hap� rrug� edhe zhvillimit t� mendimit filozofik, artistik, fetar, politik e arsimues n� gjuh�n shqipe, me nj� ndikim vazhdues n� integrimin e nj�sis� etnokulturore e politike t� Shqip�ris� dhe t� kombit shqiptar. Vlerat madhore t� trash�gimnis� shqiptare n� gjuh�n e Lindjes, t� shkruara n� periudh�n osmane n� Shqip�ri (1389-1912), i takojn� mendimit shqiptar, kultur�s shqipe, po aq sa edhe n� gjuh�n greke, latine e italiane dhe duhet t� studiohen, t� shqip�rohen dhe t'ia kthejn� kultur�s son� komb�tare.45 Nuk �sht� e tep�rt t� konstatohet se edhe zhvillimi i let�rsis� shqipe t� prejardhjes s� krishter� katolike t� shekujve XVI-XVII �sht� rrjedhim i t�rthort� i rrit�s s� Islamit nd�r shqiptar�t dhe i rreziksh�m tek ortodoks�t serb� p�r katolicizmin nd�r shqiptar�t edhe m� gj�r�. Kjo let�rsi shqiptare u vu n� rrug� me ndihm�n morale, politike e materiale t� kish�s s� per�ndimit dhe Pap�s, si reaksion dhe mas� kund�r thellimit t� Islamit dhe t� skizmimit ortodoks t� shqiptar�ve.46 Mir�po, derisa kjo let�rsi, me vlera t� larta si burim i gjuh�s s� shkruar shqipe, e p�rkufizuar kryesisht n� p�rkthimin e ungjijve dhe t� doracak�ve fetar�, e n� poezi moralizuese, do t� shterret pa b�r� ndonj� ndikim t� sh�nuesh�m n� integrimin e nj�sis� etnokulturore dhe gjeopolitike t� Shqip�ris� dhe t� kombit shqiptar (sepse Evropa katolike dhe Papati p�r afro dy shekuj nuk do ta ndihmojn� gjithanshm�risht ��shtjen katolike t� Shqip�ris�), let�rsia shqipe me alfabet arab, burimet e ruajtura t� s� cil�s vijn� nga pjesa e dyt� e shekullit XVII, sa vinte dhe zhvillohej, sa q� n� vitet '20 t� she'kullit XVIII, kur zuri fillin iluminizmi evropian, u b� faktor kryesor n� integritetin e mendimit letrar, politik dhe kulturor iluminist e rilind�s t� Shqip�ris�.47 Let�rsia shqipe me alfabet arab, e njohur si let�rsi e bejtexhinjve, alhamiada shqiptare e shkruar mbi nj� sintaks� shqipe t� mir�fillt�, ishte e p�rhapur n� t� gjitha viset shqiptare. Ajo nuk ka q�n� me ndikim t� kufizuar, si� thuhet n� shum� histori t� let�rsis�, por ishte pron� e jet�s shpirt�rore e masave shqiptare.48 P�rshkruhej, p�rhapej dhe m�sohej p�rmend�sh, si luqe e si k�ng�. Fakti se ishte e mbytur n� orientalizma dhe ve�an�risht moralizuese, nuk do t� thot� se ishte e pakuptueshme p�r lexuesit dhe absorbuesit, sepse ato fjal� orientale ishin nocione filozofike e fetare t� kuptueshme p�r koh�n, aq sa jan� evropianizmat n� shkrimet tona n� gjuh�n shqipe, p�r koh�n ton�.49 Ajo q� e shpuri p�rpara dhe e mbajti n� jet� deri sot, �sht� fryma e saj universale dhe shoq�rore e arsimuese shqiptare, sociale e revolucionare tej mase p�r koh�n kur qe krijuar, lirike anakronike, kritike kastiane, arsimuese, romantike e liridash�se. Pjesa m� e madhe e k�saj let�rsie u shkrua n� vargun tet�rrok�sh t� poezis� popullore, e ndihmoi let�rsin� popullore, e ve�an�risht lirik�n, dhe e p�rgatiti rrug�n p�r let�rsin� e Rilindjes Komb�tare. Qysh n� mesin e shekullit XIX u b� objekt i studimit i albanolog�ve n� z�, themelues t� albanistik�s, si Hahni e t� qer�.50 Duhet t� vihet n� dukje se p�rmes lidhjeve kulturore me Lindjen dhe me an� t� veprave filozofike e shkencore n� gjuh�t orientale dhe n� gjuh�n shqipe, erdh�n dhe u ngulit�n motive t� Lindjes n� kultur�n materiale e shpirt�rore, n� arkitektur�, n� artet figurative aplikative, n� veshmbathje, n� artin muzikor, n� kompletimin e sht�pis�, n� kuzhin�n shqiptare, n� mir�sjelljen shqiptare, n� let�rsin� popullore, n� filozofin� shqiptare, me nj� fjal�, n� jet�n shqiptare. K�to motive universale t� Lindjes, kultur�s shqiptare n� p�rgjith�si ia shtuan frym�n demokratike, universale; i dhan� gjall�ri, kolorit, frym� t� re, e p�rt�rit�n dhe e pasuruan p�r t'u trajtuar, dje dhe sot, si margaritar midis kulturave t� nj�trajtshme t� komb�ve evropiane. R�nd�sia e k�saj begatie kulturore q�ndron edhe n� faktin se ajo n� shum� aspekte u b� p�rcjell�se e jet�s shqiptare edhe t� shqiptar�ve t� krishter�, ve�anarisht te laraman�t dhe katolik�t. S� k�tejmi, feja islame nuk e varf�roi dhe as nuk e akultur�zoi kultur�n shqiptare etnike, por e b�ri p�r t� q'een� si nj� kopsht me Iule shum�ngjyr�she, si� do t� thosha me goj�n.e shum� romantik�ve evropian� t� shekullit XIX.51 N� gjirin e kultur�s s� re shqiptare, t� periudh�s s� komb�sis�, fenomeni i toleranc�s fetare nd�r shqiptar�t do t� b�het tipar komb�tar dhe nd�r hallkat n� integrimin e ruajtjen e nj�sis� s� kombit shqiptar n� kushte t� ekzistimit t� tri feve. Realisht, nga mesi i shekullit XVIII, pjesa m� e madhe e administrator�ve shqiptar�, n� viset shqiptare, do t� udh�heqin politik� s�paratiste shqiptare, n� p�rgjith�si, t� mjedisit t� vet ndaj pushtetit q�ndror t� Stambollit. K�ta qeveritar� vendas n� Islam shihnin edhe platform�n e mundshme politike p�r bashkimin e Shqip�ris� s� ndar� n� nj�si administrative osmane dhe p�r lirin� e saj. Programi politik i luft�s p�r �lirim komb�tar i k�tyre pionier�ve t� rilindjes politike t� Shqip�ris� mb�shtetej n� tradit�n shqiptare t� luft�s �lirimtare v�llaz�rore midis shqiptar�ve t� feve t� ndryshme dhe posa��risht ne epok�n e lavdishme sk�nderbejane, sikurse paraardh�sit e tyre t� periudh�s s� rilindjes e t� humanizmit.52 Madje, se paku nga periudha e qeveritar�ve arsimues nga dera e Bushatasve dhe e Tepelenasit shtresat e larta dhe masat shqiptare islame e bart�n pesh�n e luft�s p�r bashkimin dhe �lirimin komb�tar t� popullit shqiptar dhe t� Shqip�ris� nga rob�ria osmano-turke. Ideolog�t q� dol�n nga kjo mas�, ata t� periudh�s s� filleve t� Rilindjes dhe t� m�vonshmit, bashkimin komb�tar t� shqiptar�ve me fe t� ndryshme do t� mb�shtesin fuqimisht n� porosit� dhe k�shillat urdh�ruese t� Kur'anit: Edhe Zoti yn� edhe Zoti juaj �sht� nj� dhe Atij i p�rulemi', pra, 'Juve feja juaj, kurse mua feja ime!53 T� konstatojm� edhe k�t�: Bushatasit dhe Tepelenasit, me politik�n e tyre shqiptare rilindase, i vun� themelet shoq�ris� shqiptare pluraliste fetare moderne, th�n� kushtimisht, o.borret e tyre qeveritare jan� b�rthama t� akademive shqiptare, n� t� cilat u kultivua tipari i toleranc�s fetare shqiptare n� interes t� luft�s p�r �lirimin komb�tar, t� unitetit pluralist fetar shqiptar rreth unitetit t� Shqip�ris�. P�rvoja e tyre do t� b�het m�sim p�r gjeneratat e reja, p�r ideolog�t e kombit shqiptar t� periudh�s s� Rilindjes. Lufta e amz�s shqiptare muslimane q� rreth vetes t� lidhte fuqimisht dhe p�rjet�sisht pjes�t shqiptare ortodokse dhe katolike, pa ua prekur tradit�n fetare, zgjati m� shum� se nj� shekull, aq sa ka zgjatur periudha e luft�s p�r kuror�zimin e k�rkesave t� Rilindjes Komb�tare Shqiptare.54 Kjo p�rpjekje shqiptare vazhdimisht, dinak�risht dhe p�rgjaksh�m u minua dhe u pengua nga kisha ortodokse serbe, greke, bullgare e pjes�risht edhe ajo katolike, si dhe nga qarqet politike, shtet�rore, shkencore e publicistike antiislame dhe antishqiptare ballkanike dhe evropiane. Dhe, pse t� mos thuhet qart�, faktori politik i jasht�m me nd�rhyrje t� her�pashershme nga fillimi i shekullit XVII dhe me nd�rhyrje sistematike nga fundi i shekullit XVIII, Islamit ia preu rrug�n q� t� b�hej fe gjith�shqiptare dhe platform� politike komb�tare ngjashm�risht me skizm�n ortodokse svetisaviane te serb�t ortodokse bizantine te grek�t, ekzarkiste ortodokse te bullgar�t, katolike te kroat�t, etj.55 Megjithat�, roli i Islamit si fe e rreth 88% t� shqiptar�ve n� trojet e Shqip�ris� Etnike, n� luft�n e pand�rprer� p�r unitet komb�tar, p�r bashkimin e Shqip�ris� dhe p�r �lirimin e popullit shqiptar dhe, mbi t� gjitha, p�r ruajqen e t�r�sis� s� Shqip�ris� Etnike nga ekspansioni pushtues i fqinj�ve ortodoks� e katolik�, ishte i paluhatur dhe vendimtar. P�r k�t� fakt, p�rpos burimeve historike t� prejardhjes evropiane e t� Lindjes, �sht� d�shmi tradita popullore historike, k�nga historike shqiptare.56 T� thuhet edhe kjo: Fal� toleranc�s fetare t� shumic�s mulsimane, do t� d�shtojn� t� gjitha p�rpjekjet e qarqeve kishtare e politike antishqiptare ballkanike e evropiane p�r t� shkaktuar luft� fetare n� Shqip�ri, mynxyrat q� i p�rjetoi Evropa e krishter� dhe Lindja.57 Duke p�rfunduar, le t� m� lejohet t'u qasem shkurtimisht disa tezave publicistike p�r q�nien katolike paraislame t� shqiptar�ve musliman� dhe p�r nevoj�n e kthimit t� tyre n� katoliciz�m pra, n� kultur� t� krishter�, si kusht p�r t� g�zuar p�rkrahje t� Evrop�s p�r pavar�sin� e Kosov�s dhe p�r bashkimin e Shqip�ris� s� cop�tuar m� 1913 (!?!).58 Teza se shqiptar�t musliman� kan� q�n� t� gjith� t� krishter� nuk ka mb�shtetje as burimore, as etnografike, as arkeologjike, as kulturore. Kjo tez� fillimisht ishte shtruar nga kisha ortodokse serbe e greke dhe kishte p�r q�llim q� viset e Arb�ris� mesjetare katolike t'i tregonte p�r djep t� popullit shqiptar, i cili gjoja m� von�, me an� t� ekspansionit islam, t� ket� v�rshuar n� Kosov� e gjetk� n� viset e Dardanis� dhe t� Maqedonis�, n� djepin e kultur�s serbe dhe t� shtetit serb!? Kisha greke shqiptar�t ortodoks� i konsideronte puro grek�!? Po, shkenca e bazuar n� argumente nuk i pranon as nj�r�n as tez�n qet�r.59 T� gjitha t� dh�nat flasin se islamizimi n� kultur�n shqiptare nuk ka mund�si t� konsiderohet si nj� incident kalimtar. Nj� kultur� me tradit� gjasht�shekullore e nj� komb me mbi 88% musliman� nuk �sht� aksident !?60 Atyre q� k�rkojn� nj� rikthim e nj� 'rirreshtim' t� shqiptar�ve musliman� 'n� kultur�n e krishter�, p�r nj� kthim n� rr�nj�n katolike (!?!), ua rikujtoj tregimin popullor m� t� shkurt�r dhe m� t� thell� q� e di profesor Anton Ceta: Burri e thirri gruen: Oj grue, ku je !? P�rtej djepit! - P�rtej djepit, p�rtej detit! - ia priti burri!61 Shkurt, thirrja pa mbules� p�r shkuror�zim nga islami, p�r nj� fe t� re, �sht� anakronike. Mendoj se kan� per�nduar koh�t mesjetare t� feve. S� fundi, �'t� b�jm� me shqiptar�t ortodoks� q� jan� tre her� m� shum� se ato katolik�? T'ua falim grek�ve?! M� n� fund ta pyesim, veten ose t� konsultojm� historin� shqiptare: C'u soll�n shqiptar�ve t� krishter� krynegrilet e nxitura nga Evropa e krishter� n� shekujt XV-XVII?62 C'fitoi Kara Mahmut pash� Bushati dhe ve�an�risht Ali pash� Tepelena q� i ofronin Evrop�s s� krishter� nd�rrimin e fes� vet�m p�r t� fituar p�rkrahjen p�r bashkimin dhe �lirimin e Shqip�ris� ?63 Dhe, a kemi ndonj� garanci evropiane e bot�rore t� krishter� se v�rtet� do t� �liroheshim dhe do t� bashkoheshim n� Shqip�rin� Etnike, n�se rirreshtohemi n� rr�nj�, n� kultur�n e krishter�, n� katoliciz�m? Duke u mb�shtetur mbi p�rvoj�n historike t� popullit ton� fuqimisht mendoj se shum�sia e feve n� Shqip�rin� etnike �sht� fat historik q� nuk mund t� zhb�het dhe kjo dukuri unikale nuk duhet shikuar edhe m� tutje si plag� p�r t� ardhrnen e kombit shqiptar, por t� shikohet si pasuri e freski kulturore dhe si p�rpar�si q� ndihmon afrimin e popullit shqiptar pa paragjykime me popujt e qer� me fe t� ndryshme.64 Ajo q� �sht� e duhet t� jet� p�r jet� t� jet�ve par�sore �sht�: shkenc�tar�t, publicist�t, letrar�t, artist�t, hoxhallar�t, prift�rinjt�, m�suesit, me nj� fjal�, forcat mendore komb�tare, duhet t� ushtrojn� ndikim t� vazhduesh�m p�r ruajtjen e tiparit shqiptar t� toleranc�s fetate si kusht p�r ruajtjen e unitetit komb�tar mbi parimet filozofike rilindase t� Bushatasve e t� Tepelenasit, t� Hoxh� Tahsinit, t� Pashko Vas�s e t� Thimi Mitkos: Paq� t� sigurt� midis feve n� Shqip�ri, v�llaz�rim t� v�rtet� midis shqiptar�ve t� feve t� ndryshme, unitetit t� Shqip�ris� mbi baz� t� nj�sis� s� gjuh�s s� bashkuar, t� kultur�s dhe t� nj�sis� etnokulturore e politike komb�tare.65 Me fjal�t e At Anton Harapit do t� thoshim: toleranc� fetare, toleranc� shoq�rore dhe toleranc� politike.66 Marr� nga: Feja, kultura dhe tradita islame nd�r shqiptar�t, simpozium nd�rkomb�tar, Prishtin�, 1995. REFERENCA 1. Gj�r�sisht, Mithridates oder algemaine Sprachenkunde 11, Berlin 1809; Allgemaine Encyclop�die der Wissenschaften un Ktinste, 11, Leipzig 1818; G.Ancey, Memoire sur l'Albanais dans le Mith grec, Paris 1914: Opsta Enciklopedija Larouse, T.1, Beograd, 1971, 474-562; M.Jugovi�, Opsta istorija stari vek, Beograd, 1952, 135-144; Refonna protestasse dhe katolike, Kisha dhe historia e saj, VII, Ferizaj-Zafreb, 1982; Sveti Sava: Beseda ose pravoj veri. Sveti liznjatije Bogonosac. Poslanice, Beograd, 1991; F.Rahman, Duh islama, Beograd, 1983; N.Srnailagi�, Klasi�na kultura Islama, 1 Teolouija, Filozofija, Znanost, Zagreb, 1973, Ilir�t dhe Iliria te autor�t e antik�, Tiran� 1965: Vizantiski izvori za istoriju naroda Jugoslavije, T.1, Beograd, 1955: V.Zamarovsky, Heronjt� e miteve antike, Prishtin�, 1985; S. Bali�, Kultura Bosnjaka, Muslimanska komponenta, Vien 1973; Z. Dani'man, Ko�i Bey risalesi, Ankara, 1985, s I.D.Mitrovi�, Ponovo studiji Dr. Nikse Stan�ica: Hrvatska nacionala ideologija preporodnoga pokreta u Daimaciii (Mihovil Pavlinovi� i njegov krug do 1869), Zagreb 1980, 41-143: M.Gros, Historijska znanost, Razvoj, oblik, smjerovi, Zagreb, 1976, 83-92; M.Xhaxhiu, N� rruc�n p�r te pellazg�t, Drita, nr.28, Tiran�, 13.VII.1986, 10. 2. Gj�r�sisht, Historia e popullit shqiptar, I, Prishtin�, 1969; M.Barleti, Historia e jet�s dhe e vepr�s s� Sk�nderbeut, Tiran�, 1964; Jire�ek-Radoni�, Istorija srba, II, Beograd, 1952; M.Shufflay, Serb�t dhe shqiptar�t, Prishtin�, 1968; Gasp�r Gjini, Skopska-Prizrenka biskupija kroz stolje�a, Zagreb, 1986. 3. Gj�r�sisht, M.Pirraku, Kultura komb�tare shqiptare deri n� Lidhjen e Prizrenit, Prishtin�, 1989; Shkaqet e kalimit n� Islam t� shqiptar�ve, P�rparimi, nr.2 Prishtin�, 1991, 185-228. 4. Shih, Simpoziumi Nd�rkomb�tar, Drita Islame, nr. 42, Prishtin�, 1992, 36. 5. Shih gj�r�sisht kumtesat n� k�t� p�rmbledhje; M.Pirraku,Roli i Islamit n� integrimin dhe ruajtjen e kombit shqiptar dhe t�r�sis� s� Shqip�ris� etnike, H�na e Re, nr. 43, Shkup,1992,18-19. 6. Shih p�r krahasim: Historia e popullit shqiptar 1, Prishtin�, 1969; Istorija naroda Jugosllavije, 1, Beograd, 1950; J. Von Hammer, Historija, turskog (osmanskog) carstva, 1, 2, 3, Zagreb, 1979: 1. Djuri� Sumrak Vizantije, (Vreme Jovana VIII Paleologa), Beograd, 1984. 7. Gj�r�sisht, M.Pirraku, Kultura komb�tare shqiptare deri n� Lidhjen e Prizrenit, Prishtin�, 1989; St. Novakovi�, Srbi i Turci (Od kraja XVIII veka do po�etka XX veka�, Beograd, 1979; Postanak i razvoj srpske nacije, Beograd, 1979; S. Borkovi�, 0 postanku i razvoju cmogorske nacije, Titograd, 1974. 8. Gj�r�sisht, V. Vllahoviq, Revolucioni dhe krijimtaria, Prishtin�, 1975; Istorija crkve Starozavetne i Novozavetne srednje Skole, Beograd, 1885, 4-104; N.V. Gogolj, Razmatranie bozanstvene liturgije, Zemun, 1981, 9-112, R. Jovi�, Crka i setke, Negotin. o. v. b., 3-25; P.Malaj, Djelovanje franjevaca dubrova�ke provincije medju albanskim katolicima, samostan Mali bra�e u Dubrovniku, Zagreb, 1985, 223-255; J. Cviji�, Balkansko poluostrovo, 1, 11, Beograd, 1960; Alba Lima, Kostandin Balsi� (1392-1402). Jistorijski roman u tri dijela, Zagreb, 1920; M. Ze�o, Viset shqiptare n� kronik�n politike t� Efremit, Drita, nr.32, Tiran�, 1986. VIH,10: I. Zamputi, N� em�r t� liris� p�rball� sulitanit dhe perandorit, Drita, nr.28, Tiran�, 10. VII, 1988. 9. Shih M.Pirraku, Kultura komb�tare shqiptare deri n� Lidhjen e Prizrenit, Prishtin�, 1989; Islami dhe musliman�t n� Ballkan, H�na e Re, nr.27, 12-18, Shkup VI-VII, 1991, 8; Roli i Islamit n� integrimin e Shqip�ris� dhe t� kombit shqiptar, H�na e Re, mir�.48, 15.11.1993, 18; nr. 49, 1, Ill. 1993, 18; Roli i islamit n� integrimin dhe ruajtjen e kombit shqiptar dhe t� t�r�sis� s� Shqip�ris� etnike, H�na e Re, nr. 43, Tetor 1992, 18-19. 10. Gj�r�sisht, Historia e popullit shqiptar 1, Prishtin�, 1969; Istorija naroda Jugoslavije, 1, Il, Beograd, 1950, 1953; I. Zamputi, Relacione mbi gj�ndjen e Shqip�ris� Veriore dhe t� Mesme n� shekullin XVII (vell. 1, 1610-1634), Tiran�, 1963; V�ll. Il, 1634-1650, Tiran�, 1965; Gasp�r Gjini, Skopsko-prizrenska kroz stoljeca, Zagreb, 1986; Simpoziumi p�r Skenerbeun (9-12 maj 1968), Prishtin�, 1969. 11. Zamputi, Relacione 1, II; Thekse t� posa�me n� k�t� drejtim nga Don Lush Gjergji, n� Simpoziumin Shqiptar�t dhe Evropa dje dhe sot, 23 maj 1991; Po aty, Engj�ll Sedaj, dt.25.V.1991; Ismail Kadare n� intervistat e tij gjat� viteve 1991 1993. 41. Po aty; Si sh�n. 36; Nj� kor�ar (i krishter�), duke u folur p�r r�nd�sin� e islamit nd�r shqiptar�t, shkroi me 1900 se shqiptar�t musliman e bart�n barr�n e ekzistenc�s komb�tare t� shqiptar�ve dhe t� shqip�rise: "S'jan� vall� musliman�t shqiptar� q� mbajt�n n� k�mb� gjer m� sot ato zakone t� t� vjet�rve tan� q� �udit�n bot�n?! S'�sht� e v�rtet� se pa musliman�t, t� cil�t besa i b�ri t� largohen nga t� tjer�t, nga kaur�t, do t� ishin q� shum� shuar e harruar k�to zakone?! T� mos ishin k�ta tradh�tar� t� fes�, si thon� ca tradh�tar� t� m�m�dheut, Shqip�ria nuk do t� ishte aq e madhe sa �sht� sot, do t� ishte p�rgjys�m, nj� e kat�rka nga shkaku i Shqehvet (Sllavi) q� na kishin pllakosur gjer n� k�rthiz� t� Shqip�ris� ). Musliman�t shqiptar� vun� fren� p�rhapjes s� detit shqah (... t� me nepet leje t� thom� se Shqip�ria e poshtme n� gjendet sot e pandar� nga trupi i Shqip�ris�, kjo gj� detyrohet gjith� musliman�ve shqiptar� (... ). ata q� pushtuan islai-nizmin, musliman�t e sot�m jan� q� apin Epirit karakter shqiptar (Kalendar Komb�tar, Mot'i gjat�, Sofje, 1902, 61-72). 42. Gj�r�sisht, Onomastika e Kosov�s, Simpozium i mbajtur m� 25-27 shkurt 1977, Prishtin�, 1979; Simpoziumi p�r Sk�nderbeun, Prishtin�, 1969; S.Pulaha, Popullsia e Kosov�s n� shekullin XV dhe XVI, Tiran�, 1984; Pes�dhjet� vjetori i 28 N�ntorit shqiptar, Izmir, 1968, 10; Eqrem Telhaj: Vet� Sk�nderbeu, shprehja m� e bukur dhe m� shk�lqyer e rac�s son�, u rrit, u p�rgatit, u forcua n� shkoll�n osmane dhe n� shpirtin e fort� luftarak t� k�sai shkolle dhe t� asaj koh� t� ndritur ... Dalja e ushtrive t� sulltanit n� Ballkan e ndaloi p�rparimin sllav, kurse shqiptar�t filluan t� rim�k�mben n� fillim t� sliekullit XVI kur hyn� n� nj� radh� me turqit, fituan shum� t� drejta, sidomos kur p�rqafuan vullnetarisht fen� islame. Duke hyr� n� besimin e ri, shqiptari u largua m� tep�r nga sllavi, nd�rroi fen�, por shp�toi fisin. Sikur t� mos kish nd�rhyr� me koh� fuqia e Perandoris� Osmane, sot n� Kosov� , n� Dib�r dhe n� Maqedonin� shqiptare do t� kish mbetur vet�m nj� pakic� shqiptar�sh n� proces t� shpejt� sllavizimi. Ve�an�risht minaret� e Kosov�s - q� sot (vitin 1943, kur ishte arritur bashkimi i Shqip�ris� etnike - MP) nuk ka m� shkak t� lozin nj� rol politik dhe komb�tar - nj� koh� kan� q�n� mburojat e Shqip�ris�, fortesa t� pathyeshme p�r mbrojtjen e rodit arb�resh; prandaj, duhet (pavar�sisht nga r�nd�sia q� kan� edhe sot n� l�m�n fetare dhe etnofilozofike) q�, shqiptar�t t� �do besimi, t'i nderojn� dhe t'i konsiderojn� si monumente komb�tare. Edhe p�r k�t� shkak 500 vjet jete me Dovletin nuk r�nduan mbi Shqip�rin� ashtu si� r�nduan mbi t� tjer�t kombe t� Perandoris�. Gjat� k�saj koh� shqiptari ka mbetur pjes�risht i lir�, ka patur edhe privilegje; nuk ka paguar rregullisht taksa, nuk ka b�r� rregullisht sh�rbim ushtarak (ose e ka b�r� kur ia ka dashur qejfi si vullnetar), nuk ka toleruar padrejt�si dhe nuk ka duruar zgjedh�n e Valiut dhe t� Pashait... (Ne dhe Turqia, Kosova, Nr. 15, Tiran�, 19.Xll. 1943). 43. Qj�r�sisht, Udh�p�rshkrues evropian� n� tokat shqiptare, Dituria, Tiran�, p�r vitet 1927, 1928 dhe 1929; M. Pirraku, Kultura Komb�tar Shqiptare deri n� Lidhjen e Prizrenit; Kalendari Kombiar, Sofje, 1902; Les albanai musulmans, UAlbanie, nr. 2, Lausanne, I.X. 1915; Kosova, nr, 15, Tiran�, 19.XH. 1943. 44. Gj�r�sisht, si n� sh�nimet 38, 39, 40, 41, 42, 43; Shqiptar�t gjat� k�tyre shekujve t� fundit kan� z�n� vende me r�nd�si n� gji t� perandoris�,; jan� b�r� n�pun�sa, oficera, diplomate, sadrazema. Shqiptari nuk ka q�n� i rob�ruar, ay nuk ka q�n� i sunduar por ka sunduar, ka qeverisur me zot�sin� e tij popuj q� jetonin n� suaz�n e Perandoris�, t� asaj perandorie q� fillonte n� Danub dhe mbaronte n� Aden dhe n� Tunizi (... ). Mund t� shqojm� edhe se, n� qoft� se pushtimi dhe m� von� sundimi turk i hoq�n popullit shqiptar pjes�risht lirin� e vet, n� an�n tjet�r ai i ka ndihmuar t� ruajn� individualitetin e tij komb�tar prej rrezikut t� asimilin�t sllav (... ) - Eqrem Telhaj, Ne dhe Turqia, Kosova, nr. 15, Tiran�, 19.XII. 1943. 45. Po aty; Musliman�t shqiptar� jan� t� par�t q� hartuan e p�rpunuan programet dhe Levizjet Komb�tare. K�ta nuk i b�n� k�to p�r interesa t� veta personale, p�rkundrazi, k�ta ishin njer�z me pozita t� larta n� shoq�ri, me respekt t� madh dhe t� cil�t rrezikonin �do gj� q� kishin. Shqip�ria i dha Perandoris� Osmane 24 vezir� t� lart� (38 sipas Kosova, 19.XII.1943) -M.R), nj� tuf� gjeneral�sh dhe burra shtet�ror� pa num�ruar mij�ra funksionar� t� lart� t� t� gjitha deg�ve t� administrat�s. Vet�m nga Cuperlit� ishin pes� vezir� t� lart� deri te Ferid Pasha, e gjenerali Rexhep Pasha e shum� t� tjer�. T� gjith� k�ta burra t� njohur me kreni e quanin veten shqiptar� dhe n� mesin e bashk�atdhetar�ve e flitnin gjuh�n komb�tare dhe nuk hiqnin nga mendja shtetin e tyre komb�tar. K�ta shqiptar� me em�r, pa marr� parasysh se cili ishte, t� cil�sdo hierarki administrative apo ushtarake, nuk shihnin ndonj� prespektiv� pa emancipimin komb�tar dhe shtetin. K�ta shqiptar� duke studiuar historine e huaj m�suan ta duan kombin e vet. K�ta jan� fark�tuesit e nacionalizmit shqiptar... (Shqip�rim i lir� nga artikulli Les albanais Lausanne, I.X. 1915). 46. Gj�r�sisht, Dh.S. Shuteriqi, Shkrimet shqipe n� viset 1332-1850, Prishtin�, 1978; Meshari i Gjon Buzukut (1555), I, H, Prishtin�, 1985; Budi, Poezi 1618-1621, Prishtin�, 1986; P.Bogdani, Ceta e Profet�ve 1, Prishtin�, 1990; M.Pirraku, Kultura komb�tare shqiptare deri n� Lidhjen e Prizrenit, Prishtin� 1989. 47. Gj�r�sisht, si n�n 46; 0. Myderrizi, Let�rsia shqipe me alfabet arab, Buletin p�r shkencat shoq�rore, II, Tiran�, 1955; IH1956; Tekstet e vjetra shqip me alfabetin arab, Konferenca e par� e Studimeve Albanologjike, Tiran� 1965; Arif Gjyli, Zenel Bastari vjersh�tari i gjysm�s s� par� t� shekullit XIX, BUSH, SSH, I, Tiran�, 1961; H. Kalesi, Albanskaalhamiado knjizevnost, Prillozi za Orjentalnu filologiju, XVI-XVH 1967/68, Saraiev�, 1970; Prilog poznavanju arbanaske knjizevnosti iz vremena preporoda, godisnjak Balkanoloskog instituts, I, Sarajev�, 1957; Arbanaska knjiz�venost na arapskom alfabetu, GBI, 1, Sarajev�, 1956; Neki problenii izu�avanja kultume istorije pologa za vreme turskog perioda, Bigorski sabori. 177-189. 48. Shih, Historia e let�rsis� shqipe q� nga fillimet deri te Lufta Nacional�hrimtare, Tiran� 1983; M.Pirraku, Kultura komb�tare shqiptare; Disa mendime rreth filleve t� Rilindjes Komb�tare Shqiptare, C�shtje t� studim�eve albanologjike, II, Prishtin�, 1987. 49. Gj�r�sisht, M.Pirraku, Gjurm� t� veprimtaris� letrare shqipe me alfabet arab n� Kosov�, Dituria, nr.1-2, Prishtin�, 1978; Giurm� t� shkrimit shqip me alfabet arab n� Kosov� (U). Gjurn�me albanologjike, SSHF, IX-1979, Prishtin�, 1980; Gjurm� t� shkrimit shqip me alfabet arab n� Kosov� (11), Gjurtnime albanologjike, SSHF, IX-1979, Prishtin�, 1980; Gjurrn� t� shkrimit shqip me alfabet arab n� Kosov� (111). Gjurmime albanologjike, SSHF, IX-1979, Prishtin�, 1980; M.Hysa, Tri pyetje kontestuese nga let�rsia e vjet�r, Fjala, nr. 9, Prishtin�, I.V.1986; Vepra poetike e Nazim Frakull�s, Fjala, nr. 13, 14, 15, Prishtin�; Koncepti islam n� poem�n Erveheja t� Muhammed Ky�ykut, Dituria Islame, nr. 50, Prishtin�, 1993; N.Krasniqi, Vepra Ilahi shqip e Hysejn Nexhatiut, Dituria Islame, nr. 48, Prishtin�, 1993. 50. Shih, J.G. von Hahn, Albanesische studien, 11, Jena, 1854, 123-150-, si sh�nimet n�n 46,47, 48, 49. 51. Gj�r�sisht, Dituria, Tiran�, p�r vitet 1927, 1928 dhe 1929, M.Pirraku, Kultura komb�tare shqiptare deri n� Lidhjen e Prizrenit, Prishtin�, 1989; Islami, megjithat�, �sht� paqe dhe jo dhun�!, Kosovarja, nr. 16, Prishtin�, Prill 1991, 4; E v�rteta p�r t� v�rtetat, Bujku, Prishtin�, 4.1.1991; Bujku, 7.I.1991, fq.7; Insinuat� me pasoja politike, Buiku, Prishtin�, 15.VI.1993, 6, Marketing pseudopublicistik?, Bujku, Prishtin�, 25.Vl. 1993. 52. Gj�r�sisht, M.Pirraku, Kultura komb�tare shqiptare; Shkaqet e kalimit n� Islam t� shqiptar�ve, P�rparimi., 2/1991; Kalendari Kombtar, Sofje, 1902; 12AIbani, Lausanne, I.X.1915; Tiran�, 19.XH.1943. 53. Gj�r�sisht, M.Pirraku, Kultura komb�tare shqiptare; Th. nd�rmjet musliman�ve dhe t� krishter�ve shqiptar� nuk ekziston kurrfar� antagonizmi, edhe kjo ka vazhduar me breza t� t�r�. Faktori i b�simit nuk ka q�n� shkak p�r ndasi n� mes tyre (Povijesti Islama, Sarajev�, 1899, 215); Kultura Islame, nr. 1, Tiran�, 1943-1 R.M della Rocca, Nazione e religions in Albania (1920-1944), Bologna, 1990; G.Jaray, Au jeune royaume d'Almabie, Paris, 1914. 54. S.N.Na�i, Pashall�ku i Shkodr�s n�n sundimin e Bushatllinjve, Tiran�, 1964; P�rt�ritja e Pashall�kut t� Shkodr�s n�n qeverisjen e Ibrahim Pash� Bushatit dhe karakterin e saj, Studime Historike, 1, Tiran�, 1983; Udh�p�rshkruesit evropian� n� Shqip�ri, n� Dituria, Tiran�, p�r vitet 1927, 1928, 1929; M.Pirraku, Kultura komb�tare shqiptare deri n� Lidhjen e Prizrenit, Prishtin�, 1989, 253290. 55. Po aty; Shkaqet e kalimit n� Islam, n� P�rparimi, 2/1991. 56. Gj�r�sisht, Y.Jaka, Lidhjet letrare shqiptaro-fr�nge, Prishtin�, 1979; Srpske narode novine, Pesna, 9.I. 1844; Ipirotiqi estia, Janin�, 1967; P. V. Prenushi, Visari Komtar I, K�ng� popullore bl� i par�. K�ng� popullore gegnishte, Sarajev�, 1911; Th.Mitko, Bleta shqyptare, Vjen�, 1924; K.Taipi, Z�na popullore (K�ng� popullore), Volumi I, Shkod�r, 1993-, Rev. Dituria, Tiran�, 1927, 1928, 1929. 57. Gj�r�sisht, M.Pirraku, Kultura komb�tare shqiptare dhe shkrimet e tjera t� cituara m� sip�r. 58. Gj�r�sisht, M.Pirraku; P�rgjegj�sia p�r fjal�n e shkruar, Dituria Islame, nr. 37, Maj 1922, 20-22. 59. M.Pirraku, Shtypi dhe diplomacia serbe kund�r bashkimit komb�tar shqiptar dhe t�r�sis� s� Shqip�ris� etnike n� periudh�n e Aleanc�s Ballkanike, Simpoziumi 80 vjetori i Pavar�sis� s� Shqip�ris�, Tiran�, 24-25 n�ntor 1992. Botuar n� Flaka e vllaz�rimit, Shkup. 9-23.XII.1992; Demistifikimi i paragjykimit: Kosova �sht� zemra e Serbis�!, Gjurmime albanologjike SSHH 22-1992, Prishtin�, 1994. 60. Koncepte q� i hodhi n� shtypin fr�ng shkrimtari Ismail Kadare m� 1991-1993 dhe t� p�rvet�suara verb�risht nga shkrimtar�t e cazetar�t Teki Dervishi dhe Rushit Ramaboja. Shih Drita Islame, 37/1992. K�t� loj� e luan edhe dr.Zekeria Cana n� Bujku, 24 e 25.XII. 1993. 61. E sh�nova me 14 tetor 1992. 62. Shih t�r�sisht, Historia e Shqip�ris�, 1, Tiran�, 1984; gj S.Ptilaha, Q�ndresa e popullit shqiptar kund�r sundimit osman nga shekulli XVI deri n� fillim t� shekullit XVIII (Dokumente osmane), Tiran�, 1978; S.Rizaj, Kosova gjat� shekujve XV, XVI dhe XVII, Prishtin�, 1982; R.Ismaili, Hyrje n� vepr�n e Budit, Poezi (16181621), Prishtin�, 1986; Simpoziumi p�r Sk�nderbeun, Prishtin�, 1969. 63. Gj�r�sisht., D.N.Nikaj, Historia e Shcypniis �'me filles� e deri m� koh� kur ka ra n� dor� t� Turkut, Bruksel, 1902; S.N.Na�i, Pashall�ku i Shkodr�s n�n sundimin e Bushatllinjve (1757-1796), Tiran�, 1964; M.Pirraku, Kultura komb�tare shqiptare deri n� Lidhjen e Prizrenit, Prishtin�, 1989, fq. 175-346. 64. Shih gj�r�sisht, M.Pirraku, shkrimet e botuara n� H�na e Re, Kosovarja, Bujku, Dituria Islame, t� cituara n� k�t� studim. 65. Teksti i k�tij kooreferati, pa fusnota, u botua n� H�na e Re, nr. 48 dhe 49/1993. 66. C�shtja e elementeve shqiptare n� Shqip�ri, Bujku, 7, 9 janar 1995
E VERTETA DHE PARAGJYKIMET PER ISLAMIN NE BOTE DHE NDER SHQIPTARET Mr. Qemajl Morina "At�her� kur lam� pas dore t� kaluar�n dhe vlerat tonashqipt�rore, nuk na e kishtefrik�n askush. Nd�rsa sot,kur ne po i kthehemi thesarit ton� dhe vlerave tona shpirt�rore, jemi n� pozit� q� dikush t� na e ket�frik�n,ndon�se deri dje ne ua kishim frik�n atyre." Imam Abdullah ibnu Badis (1889-1940) Shpejt�sia me t� cil�n mori hov dhe u p�rhap feja islame n� bot�, ishte dukuri e panjohur n� historin� e feve t� m�parshme. Krisht�rimi, p�r shembull, gjalloi i fshehur shekuj me radh� nd�r skuta e udh�kryqe, derisa ngadhnjeu mbi paganizmin. U legalizua vet�m kur n� t� hyrinj� mbret gjysm�pagan, i cili e ndihmoi at�, duke i zbatuar disa k�rkesa dhe q�llime t� krisht�rimit.1 Nd�rsa kur �sht� fjala p�r Islamin, ndodhi fare ndryshe, sepse pa kaluar tridhjet� vjet pas predikuesit dhe m�suesit t� tij t� madh, Muhammedit a.s., ai shtroi rrug�ne vet t� sigurt� dhe dep�rtoi n� zemrat e miliona njer�zve. Dhe, pa u mbushur nj� shekull i plot�, jehona e shpalljes s� m�simeve Kur'anore, q� ishte nisur n� shpeHira, arriti n� tre kontinente. Realisht pasardh�sit e gamberit a.s. pushtetin dhe Islamin e shpun� n� Per�deri n� Andaluzi (Spanj�), nd�rsa n� Lindje kaluan in Sind.2 Ky sukses kaq i madh i p�rhapjes s� fes� me dhe ndikimi i madh q� pati Islami n� bot�kuptimin e njer�zve, u b� shkak q� shumica e studiuesve t� krishter� t� thon� se lslami �sht� fe agresive dhe se ai �sht� p�rhapur me shpat� e me dhun�.3 Shkaqet e p�rhapjes s� Islamit me shpejt�si kaq t� madhe dhe me nj� hap�sir� aq t� gj�r�, jan� t� ndryshme: sociale, humane, fetare, liberale, etj, por gjithnj� edhe me pranin� e nj� faktori tejet t� r�nd�sish�m n� saj� t� pun�s s� madhe t� misionar�ve (dijetar�ve) musliman�, t� cil�t t�r� q�nien e tyre ia kushtuan Thirrjes islame.4 Forca e Islamit si fe e si besim do t� d�shmohet edhe me faktin se ai, n� munges� t� forc�s ushtarake t� arab�ve musliman�, do t'i fitoj� dy beteja t� m�dha shpirt�rore dhe pik�risht do t'u imponohet turqve selxhuk� ngadhnjimtar� mbi pasardh�sit e Pejgamerit a.s., n� shekullin e nj�mb'e'dhjet�, dhe mbi mongol�t n� shekullin e tremb�dhjet�. Fen� islame do ta p�rqafojn� n� m�nyr� kolektive edhe persian�t, t� cil�t, n� aspektin kulturor, ishin shum� m� t� ngritur se arab�t. Duhet t� konstatohet se misionar�t musliman�, t� cil�t e p�rhap�n fen� islame n� Afrik�, n� Kin� e n� Indi, at� veprimtari e kryen pa luft� dhe p�r mb�shtetje pat�n t� v�rtet�n islame p�r dy bot�t, p�r realen dhe p�r at� t� am�shuar.5 S� k�tejmi, sot bota islame shtrihet prej Marokut deri n� Zanzibar, prej Sierra Leones deri n� Siberi e Kin� dhe prej Bosnj�s deri n� Guinen� e Re.6 Gjurm�t e para t� dep�rtimit t� fes� islame n� Ballkan i gjejm� para shtrirjes s� Perandoris� Osmane n� viset e Ballkanit. Hulumtimet e porsafilluara v�rtetojn� se rrug�t me an� t� t� cilave u vun� kontaktet e para t� Islamit me trojet shqiptare etnike, jan� k�to: n�p�rmjet Andaluzis� (Spanj�s), ku musliman�t sunduan p�r tet� shekuj (prej vitit 711 deri m� 1492); n�p�rmjet Si�ilis�, ku arab�t dep�rtuan n� gjysm�n e dyt� t� shekullit X; p�rmes luftrave t� kryq�zatave n� shekujt XII-XIV; p�rmes misionar�ve dhe treg�tar�ve t� ndrysh�m, q� treg�tonin nd�rmjet Lindjes e Per�ndimit. Burimet historike flasin se trevat e Perandoris� Bullgare mesjetare, ku b�nin pjes� edhe shum� vise t� Shqip�ris� etnike, kan� pasur shum� musliman� dhe m� se nj� her� n� Perandorin� e Bullgaris� jan� djegur librat e musliman�ve.7 Autori i fjalorit8 t� madh gjeografik jakut El-Himevi9, duke folur p�r bashgerd�t ismailit�musliman� t� Hungaris�, konstaton se ishte takuar me disa prej tyre n� Halep (Siri) m� 624(1228, t� cil�t kishin ardhur p�r t'i m�suar bazat e fes� islame sipas medhhebit Henefi. Nj� prej tyre, Himeviut, i kishte pohuar se "Vendi yn� gjendet p�rtej Kostandinopolit. Ne jetojm� n� mesin e nj� populli t� krishter�, t� quajtur hungarez, kurse ne jemi musliman�, qytetar� t� mbretit t� tyre. Ne jetojm� n� nj� pjes� t� atij shteti. Jemi rreth tridhjet� fshatra. Mir�po, mbreti i tyre nuk na lejon t� nd�rtojm� fortifikata, sepse ka frik� se ne do t� ngrihemi kund�r tij. Ne gjendemi n� mesin e t� krishter�ve. N� veri jan� sllav�t. N� jug �sht� vendi i Pap�s, do t� thot� Roma. Papa �sht� prij�si i t� krishter�ve, ai p�r ata �sht� z�vend�s i Isait a.s., ashtu si� �sht� halifi p�r musliman�t. N� Per�ndim �sht� Andaluzia, nd�rsa n� Lindje �sht� Bizanti, Kostandinapoli. Gjuha jon� �sht� e t� krishter�ve. Po ashtu edhe veshja jon� �sht� po ajo, e tyre." P�r faktin se pse ata kishin pranuar fen� islame, ndon�se jetonin n� mesin e t� krishter�ve, kishte konfirmuar se "Un� kam d�gjuar nga t� par�t tan� t� tregonin se n� koh�t e vjetra n� vendin ton� kan� ardhur shtat� musliman� nga viset Bullgare dhe qen� vendosur n� vendin ton�. Pastaj n� nj� m�nyr� shum� t� mir� dhe t� urt� ua kishin t�rhequr v�rejtjen p�r rrug�n e gabuar n� t� cil�n ishin t� par�t tan�, duke i udh�zuar ata n� rrug�n e drejt� islame. Deshi All-llahu i madh�rish�m, Atij i qofshim fal�, dhe t� par�t tan� u b�n� musliman� dhe pranuan fen� e v�rtet� islame. Ne erdh�m n� k�to vende p�r ta m�suar fen� islame dhe, kur t� kthehemi n� vendin ton�, njer�zit tan� do t� na nd�rojn� dhe do t� na i besojn� ��shtjet e fes�". K�to jan� pra indikacione p�r ekzistimin e Islamit n� Ballkan dhe n� periudh�n e sundimit bullgar mesjetar. Mir�po, p�rhapja institucionale e fes� islame n� trojet shqiptare do t� realizohet n�n osmanllinjt�, duke filluar nga fundi i shekullit XIV.10 Realisht, turqit osman� p�r her� t� par� vijn� n� kontakt politik-ushtarak me shqiptar�t n� dhjet�vje�arin e fundit t� sundimit t� sulltan Muratit I, pik�risht m� 1385, kur Karl Topia, sundues n� nj� pjes� t� Shqip�ris� etnike - n� Tosk�ri, th�rret turqit n� ndihm� n� luft� kund�r Balsh�s 11, i cili sundonte pjes�n veriore t� Shqip�ris� etnike, Geg�rin�. Pas k�saj ndeshjeje shum� sundimtar� shqiptar� e njoh�n vasalitetin e sulltan Muratit.11 K�shtu u krijuan rrethanat p�r p�rhapjen e fes� Islame n� viset shqiptare n� m�nyr� institucionale. T� dh�nat v�rtetojn� se kalimi n� islam u b� gradualisht nga vet� banor�t e vendit, pa ndonj� presion a dhun� turko-osmane.12 Bot�kuptimet e misionar�ve t� krishter� t� shekujve XVI-XVII p�r gjoja kalimin e shqiptar�ve n� Islam nga dhuna e drejtp�rdrejt� e pushtuesit turko-osman nuk q�ndrojn�.13 Dinamika e procesit t� kalimit t� shqiptar�ve n� Islam do t� rritet nga dhjet�vjet�shi n� dhjet�vjet�sh dhe ve�an�risht nga pjesa e dyt� e shekullit XVI. Nga fundi i shekullit XVII Islami p�rfshiu mbi 90% t� shqiptar�ve n� trevat ku sot mbizot�ron popullsia shqiptare muslimane.14 Sa p�r ilustrim mund t� konstatohet se n� dioqez�n katolike t� Tivarit, m� 1624 kishte akoma 2000 besimtar� t� krishter�. N� fund t� shekullit XVII n� Tivar, kisha e vetme kishte r�n� n� at� gjendje, sa q� nuk shfryt�zohej m� p�r sh�rbime fetare, sepse n� qytet nuk kishte t� krishter�, p�rve� dy familjeve.15 Nga fillimi i shekullit XVIII, Islamin n� viset e Shqip�ris� etnike e ushtronin mbi tri t� kat�rtat e banor�ve etnik�. T� dh�nat v�rtetojn� se feja islame u b� faktor shum� i r�nd�sish�m p�r ruajqen e identitetit komb�tar t� shqiptar�ve. Nga gjiri i popullsis� do t� dilnin ushtarak� t� fuqish�m, dijetar�, arsimues, diplomate, qeveritar� krahinash, politikan� dhe komandant�-shtylla t� Perandoris� Osmane.16 N� p�rhapjen dhe p�rq�ndrimin e Islamit nd�r shqiptar�t r�nd�si t� madhe, absolute, pat�n vetit� e qen�sishme t� Islamit: barazia dhe humanizmi. Sipas Kur'anit, besimi (imani) �sht� ��shqe e brend�shme e njeriut dhe assesi nuk mund t� imponohet askujt n� asnj� m�nyr�. Pik�risht p�r k�t� Kur'ani e urdh�ron t� d�rguarin e All-Ilahut - Muhammedin a.s., dhe n�p�rmjet tij t� gjith� misionar�t islam�, q� n� rrug�n e Zotit t� th�rrasin me urt�si e me k�shilla t� mira: "Thirr n� rrug�n e Zotit t�nd me urt�si dhe k�shill� t� mir�, dhe diskuto me ta n� m�nyr� t� mir�!" (17: 125), dhe qortimin: "A do t'i detyrosh ti njer�zit q� t� b�hen besimtar�?!" (10.99), sepse: "Po t� kishte dashur Allahu, do t'ju kishte b�r� nj� popull." (16:93). K�to baza Kur'anore i zbatoi edhe i d�rguari i All-Ilahut. N� nj� hadith, t� cilin e transmetoi Ibni Xheriri nga Ibni Abbasi, thuhet se nj�ri nga fisi beni Selim bin Avf, me emrin El-Hasin, kishte dy djem t� krishter�, kurse ai vet� ishte musliman, dhe ai nj� dit� e kisht� pyetur Pejgamberin a.s. n�se ishte detyrimi i tij t'i impononte t� pranonin Islamin, pasi ata refuzonin �do fe qet�r, p�rve� krisht�rimit. Me at� rast Allahu xh.sh., t� d�rguarit t� vet i zbriti ajetin: "Nuk ka detyrim n� fe. Rruga e drejt� �sht� dalluar shum� qart� nga ajo e padrejta." (Kur'ani, 2: 256) dhe "ju keni fen� tuaj e un� kam fen� time." (Kur'ani, 109:6). Parimet islame nuk ishin th�nie deklarative, por ishin urdh�ra q� duhej t� zbatoheshin n� jet� nga musli man�t si n� koh� t� Pejgamberit a.s. Islami, realisht siguronte lirin� e fes� t� t� gjith� njer�zve e popujve q� do t� jetojn� n� kufijt� e shtetit islam, me kusht q� jomusliman�t t� paguanin nj� shum� minimale, xhizjen. Historiani i njohur anglez Arnold Tvenbi thot�: "Nuk �sht� e v�rtet� se musliman�t i detyronin njer�zit t� zgjidhnin nd�rmjet pranimit t� Islamizmit dhe shpat�s, por ata ishin t� lir� t� zgjidhnin nd�rmjet pranimit t� Islamizmit e dh�nies s� xhizjes,".17 Nd�rsa para m� shum� se dy shekujve (1735), Georg Sale, p�rkthyes i Kur'anit n� gjuh�n angleze, shkruante: "Un� nuk do t'i hulumtoj shkaqet q� b�n� q� feja islame t� has� n� nj� mir�kuptim t� papar� n� bot�, mir�po, atyre q� mendojn� se ajo �sht� p�rhapur vet�m me shpat�, mund t'i them se ata e mashtrojn� veten".18 N� periudh�n osmane Halifi dhe Porta e Lart� i kushtuan r�nd�si t� madhe toleranc�s fetare. T� dh�nat v�rtetojn� se pushteti osman n� fush� t� toleranc�s fetare, Evrop�s mesjetare t� p�rgjakur dhe t� ngulfatur n� fanatizmin fetar t� krishter�, i dha leksion p�r bashkekzistenc�n nd�rmjet feve e besimtar�ve t� feve t� ndryshme. Bashk�sit� fetare t� krishtera e �ifute, jo vet�m q� toleroheshin, por ata kishin autonomin� e tyre.19 S� k�ndejmi jan� pa asnj� mb�shteqe disa 'konstatime" t� "mbrojt�sve" t� 'katolicizmit" tek ne, se Islami tek shqiptar�t �sht� p�rhapur ekskluzivisht me llp�rdorimin e dhun�s"!!! N� k�to uj�ra noton, midis t� tjer�ve, Don Lush Gjergji, i cili duke cituar dokumentet e "Propaganda Fides" p�r kalimin e shqiptar�ve n� fen� islame, shkroi se 'nj� pjes� e madhe gjat� sundimit pes�shekullor me dhun�, me gjak dhe me ligje t� Ilojllojshme tatimore �sht� islamizuar".20 Mbi k�t� platform� propagandistike q�ndron edhe "konstatimi" i nj�far� "Shqipon Shpat�s" (!)': "Vlerat e veta, katolicizmi shqiptar m� s� shumti i tregoi gjat� sundimit otoman, duke i b�r� rezistenc� islamizmit, i cili kishte z�n� t� p�rhapej me dhun�".21 Z�ra t� till� dhe mendime t� ngjashme propagandistike, b�hen t� pad�gjuesh�m para pik�pamjeve t� mb�shtetura shkenc�risht p�r shkaqet e kalimit t� shqiptar�ve n� Islam. K�tu, n� munges� t� vendit, po i p�rmendi disa konstatime t� mb�shtetura mbi faktet. Historiani i periudh�s osmane, Dr.Ferit Duka, lidhur me k�t� ��shqe shkroi: "Faktor�t q� p�rcaktuan p�rhapjen e Islamit n� tokat shqiptare jan� t� ndrysh�m, por nj� gj� duhet th�n�: nuk ka pasur nj� politik� islamizuese t� zhviIluar me tendenc� t� posa�me nga sunduesit osman�. T� dh�nat flasin se feja islame �sht� pranuar me d�shir�, nuk ka pasur dhun� n� p�rhapjen e saj me q�llim q� t� imponohej si fe n� masat e popullit shqiptar".22 Rreth p�rhapjes s� fes� islame n� Gadishullin Ballkanik, pra edhe te shqiptar�t, Dr. Ciro Truhelka do t� konstatoj�: "Esht� mendim i gabuar se islamizmi �sht� p�rhapur me dhun�. Ekzistojn� argumente t� shumta, t� cilat e demantojn� k�t�. Un� mund t� p�rmend vet�m nj�, e ai �sht� se shekulli XIX nuk do ta gjente asnj� t� krishter� dhe asnj� kish� a manastir n� Ballkan, sikur islamizmi t� p�rhapej me dhun� shtet�rore".23 Mendim identik ka edhe historiani Ali bin Maksud, i cili shkruan: "Sikur t� kishin dashur osmanllinjt� t'u impononin gjuh�n dhe fen� e tyre popujve t� Ballkanit, t� cil�t i sunduan p�r gjasht� shekuj (nj�zet breza), sot nuk do t� mbetei asnj� jomusliman ose person q� t� mos e fliste turqishten ".24 Lidhur me shkaqet e kalimit t� shqiptar�ve n� Islam. Tomas W. Arnold, p�rve� t� tjerash shkruan: Esht� e mjerueshme ajo q� pohojn� autor�t e krishter� se shqiptar�t jan� detyruar ta pranojn� fen� n�n presionin e dhun�s e t� hara�eve t� paligjshme. K�ta autor� nuk na ofrojn� fakte p�r akuzat e tyre. Zmajevi�i konvertimin e dy mij� njer�zve e arsyeton me numurin e madh t� tatimeve dhe t� taksave t� tjera, por ai n� t� nj�jt�n koh� e pranon se edhe musliman�t jepnin t� nj�jtat tatime, me p�rjashtim t� tatimit personal".25 Studiuesi i madh i Islamit, Arnoldi, duke folur p�r islamin nd�r shqiptar�t, potencon tiparin e toleranc�s fetare nd�r shqiptar�t, t� ndri�uar nga m�simet islame: "Krenaria komb�tare e shqiptar�ve �sht� e madhe. Kur dikush pyet nj� shqiptar se �'�sht�, para se t� p�rgjigjet se �sht� musliman a i krishter�, ai do t� p�rgjigjet se �sht� shqiptar. Kjo m�nyr� e shprehjes s� individualitetit �sht� shkak i ve�ant�,i ndjenjave komb�tare, sepse ato m�njanojn� at� grindjen e ashp�r midis ithtar�ve t� k�tyre dy feve, e cila mbret�ronte n� pjes�t e qera t� Perandoris� Osmane. Shqiptar�t musliman� dhe t� krishter� flasin t� nj�jten gjuh�, kultivojn� tradita t� nj�jta dhe kan� q�ndrime e zakone t� nj�jta. Krenaria e p�rbashk�t nationale �sht� e fuqishme, saq� nuk l� mund�sin� p�r ndikimin e kund�rth�nieve fetare ndaj pjestar�ve t� nj� kombi".26 Realisht, me an� t� Islamit, shqiptar�t u integruan n� rrjedh�n shoq�rore t� Perandoris� Osmane dhe e ndan� pushtetin me osmanllinjt�.27 Ndon�se shqiptar�t p�rb�nin nj� popull t� vog�l, kontributi i tyre n� jet�n e p�rgjith�shme osmane ka q�n� tejet i madh. Sami Frash�ri n� "Kamus ul a'Iam" ka p�rmendur shum� personalitete me origjin� shqiptare q� kan� dh�n� kontribut n� m�nyra t� ndryshme p�r zhvillimin e mendimit islam n� Perandorin� Osmane dhe p�r integrimin e kombit shqiptar. fan� t� njohur 36 sadrazem� (kryeministravezir� t� m�dhenj), pastaj shum� vezir�, pashallar�, shkrimtar�, poet� e dijetar�, t� cil�t kan� shkruar n� gjuh�t orientale.28 T� dh�nat burimore etnografike v�rtetojn� se shqiptar�t, me p�rqafimin e fes� islame freskuan dhe begatuan jet�n e ambjentin e tyre me virtyte e me tradita t� reja, ngase islami nuk k�rkonte prej idhtar�ve t� vet q� ata t� linin traditat dhe t� humbnin tiparet e tyre etnike, gjuh�sore e komb�tare. Prandaj shqiptar�t do t� b�hen musliman�, por ata nuk do t� b�hen arab� dhe as turq. jeta shekullore'n� nj� shtet multinacional dhe multikonfesional, b�ri q� shqiptar�t e besimit islam n� jet�n e tyre t� p�rdorin edhe p�rsh�ndeqe q� d�shmonin p�rkat�sin� e tyre islame, si: "Esselamu alejkum!" (Paqja qoft� mbi ju!), dhe p�rsh�ndeqe "Merhaba" (lini t� lir�!). k�to p�rsh�ndeqe osmanllinjt� i huazuan nga arab�t, por n� p�rdorimin shqip ato do t� ting�llojn� shqiptar�e. Fjala "Merhaba" do t� futet edhe n� goj�n e shqiptar�ve t� krishter�.29 Po ashtu shqiptar�t musliman�, krahas pranimit t� Islamit, p�rqafuan edhe emra t� rinj p�r f�mij�t e tyre nga tradita islame, si emra t� pejgamber�ve, e t� shok�ve t� Pejgamberit a.s.. Gjithashtu, ata do t� zbatojn� edhe synetin (rrethprerjen) nd�r djemt�. Meq�n�se normat islame k�rkojn� nga besimtar�t q� t'i ken� t� past�r trupin dhe vendin ku jetojn�, si parakusht p�r mund�sin� e kryerjes s� detyrimeve fetare, n� k�t� drejtim u punua n� ndryshimin dhe n� zbukurimin e ambjentit t� jet�s e t� vendbanimit. Si rezultat i kontakteve me popujt musliman� t� ndrysh�m, do t� b�hen ndryshime sidomos n� veshjen e grave shqiptare, sepse normat islame k�rkonin nga ato q� t� mbulonin t� gjitha pjes�t e trupit, por pa e c�nuar veshjen tradicionale komb�tare. Nj� p�rparim dhe pasurim t� madh p�rjetoi kuzhina shqiptare, tashti e pasuruar me specialitete t� reja orientale. Shqiptar�t musliman� e ruajt�n tradit�n shqiptare t� martes�s. Ata nuk do t� martohen me t� af�rm prej shkall�s s� dyt� e tuqe, si� praktikohej te disa popuj musliman�. Martesat do t� b�hen jasht� fisit tradicional. Megjithat�, shqiptar�t musliman� do t� braktisin deri n� maksimum shum� tradita nga e kaluara e lasht�, si� ishte hakmarrja, pirja e alkoolit, ngr�nia e mishit t� derrit, ofendimi dhe sharja, etj.30 K�shtu, feja islame si besim dhe si kultur�, p�r shqiptar�t sot �sht� realitet q� nuk mund t� injorohet. Ky realitet meriton qasje shkencore e politike serioze, sepse, n�se shumica p�rcakton struktur�n, kombi shqiptar �sht� komb me fen� muslimane. K�t� e ka fakt historik. Popullsia shqipt�re e viseve etnike jasht� Shqip�ris� londineze dhe pik�risht ajo n� realitet e sotme shtet�rore, n� Kosov�, Serbi, Maqedoni e n� Mal t� Zi, �sht� mbi 97% muslimane, kurse sipas nj� statistike t� Komunitetit Musliman t� Shqip�ris� m� 1933, mbi 75% t� popullsis� shqiptare n� Shqip�rin� londineze jan� musliman�.31 S� k�tejmi dalin t� pakuptimta disa qasje propagandistike p�r gjoja nevoj�n e heqjes dor� t� shqiptar�ve nga Islami dhe kthimin e tyre n� "fen� burimore" - n� "katoliciz�m!"32, me t� cil�n do t� "fitoheshin" "besimi" dhe "ndihma" e Evrop�s p�r �lirimin e bashkimin e popullit shqiptar. Ky paragjykim i ka rr�nj�t thell� n� histori, por theksohet m� shum� n� momentet kur shqiptar�t gjenden n� udh�kryqe p�r liri. Ndon�se bart�s formal i k�rkesave t� tilla �sht� ndonj� "intel�ktual", ato burimin e kan� n� kuzhinat e huaja t� krishtera antiislame dhe antishqiptare. Jan� xhelat�t e Shqip�ris�, t� cil�t sikur nuk jan� k�naqur mjaft me cop�timin barbar t� trojeve shqiptare etnike dhe historike, por e d�shirojn� edhe destabilizimin shpirt�ror t� kombit shqiptar. Feja dhe kultura qindravje�are nuk jan� stoli n� tesha t� trupit p�r t'i v�n� e p�r t'i hequr sipas festave e stin�ve t� motit.33 Sh�mton fakti se k�tyre paragjykimeve sot u dha frym�, pa i llogaritur pasojat, shkrimtari i mir�njohur lsmail Kadare, i cili "Islamizmin" n� kultur�n ton� dhe n� q�nien ton� komb�tare e konsideron "incident kalimtar", dhe shp�timin e kombit e gjen te "rikthimi yn� te feja e krishter� apo nj� rikthim n� kultur�n e krishter�!?!".35 Kadare sikur nuk ka forc� p�r ta par� faktorin komb�tar t� v�llez�rve shqiptar� t� krishter� n�n Malin e Zi, t� atyre n� Maqedoni (Rek�) dhe n� Greqi, por as dukurin� e sh�mtuar sot kur Greqia me qindra t� rinj shqiptar� musliman�, sapo i kthen n� ortodoks, p�rnj�her� i quan grek�.35 Tani, duke ndjekur Kadaren� n� propagand�n antiislame, pik�risht antishqiptare shekullore t� st�rgjysh�ve tan� e t� pasardh�sve t� tyre, do t� l�shohen disa Ilshkrimtar�" dhe "publiciste', si Teki Dervishi, duke i qortuar shqiptar�t pse sot "iu kthyen riteve fetare, kaher� t� harruara, apo t� p�rfillura nga pleqt� besimtar�!", p�r t� dezinformuar se: "shqiptar�t me shekuj luftuan p�r liri komb�tare, e jo p�r lirin� e religjionit".36 Ky "profet" i ri nuk ndalet p�r t� par� se t� gjitha luft�rat p�r �lirimin komb�tar, s� paku nga Bushatasit dhe Tepelenasi, ata t� Lidhjes Shqiptare t� Prizrenit, t� Lidhjes s� Pej�s, eq., kishin p�r synim mbrojqen e t�r�sis� s� Shqip�ris� dhe t� fes� t� rrezikuar nga armiqt� e jasht�m.37 Dhe s� fundi, pse "Evrop�s i intereson rreshtimi i popullit si t�r�si, e jo i nj� grushti intelektual�sh", dhe se ajo q�nka duke pritur se "nga do t� rreshtohen shqiptar�t: nga Lindja apo nga Per�ndimi?"38 - duhet t� b�het pyeqa se �far� garancish� paraprake u ofron shqiptar�ve Evropa p�r nj� sakrific� aq t� madhe, p�r nj� �mim t� "liris�", t� cilin nuk e ka paguar askush, asnj� popull n� bot�?!39 K�tu nuk �sht� e tep�rt t� konstatohet se 'shpikjeve t� Kadares� e t� Dervishit sikur u priu mendimi i publicistit Shk�lzen Maliqi. Ai n� simpoziumin "Feja dhe konfliktet n� Kosov�", mbajtur n� Sarajev� m� 1990, theksoi paragjykimin "p�r iden� kolektive t� konvertimit t� shqiptar�ve n� katoliciz�m", sepse sipas tij "d�shirohet t� b�het identifikimi i aktit civilizues prej Lindjes n� Per�ndim dhe kthimit n� Evrop�"!? Maliqi k�tu e sheh edhe "k�rkimin e azilit, t� cilin shkrimtari dhe patrioti i madh, Ismail Kadare - para sa koh�sh e k�rkoi n� Paris', duke konstatuar se ai �sht� "kund�rshtar i madh i orientalizmit, ai konsideron se shqiptar�t duhet t'i kthehen sht�pis� s� vet Evrop�s".40 Me k�t� ai i b�ri sh�rbim t� keq Kadares�.41 Nuk do t� ndalemi n� elaborimin e paragjykimeve t� kuzhin�s "evropiane" t� Kadares�, Dervishit e Maliqit. Q�llimi i kumtes�s son� �sht� tjet�r: shikimi i s� ardhmes, i mb�shtetur n� t� kaluar�n ton� t� ndritshme. S� k�ndejmi, e konsiderojm� t� drejt� t� �do njeriu t� mendoj� ashtu si� ia merr mendja dhe q� ai vet� t� zgjedh� besimin ose t� mos besoj� fare, mir�po mendimet e tekat t� mos ia imponojm� askujt. T� japim disa njoftime p�rmbledhtas: Disa intelektual� shqiptar� Islamin e quajn� fe t� Lindjes, nd�rsa harrojn� se edhe krisht�rimi ka lindur n� Lindje. Prandaj, as feja Islame dhe as kultura shqiptare me prejardhje islame nuk jan� t� "huaja" p�r shqiptar�t. Kultura dhe besimi islam kan� ndikuar n� nd�rgjegjen e besimtar�ve shqiptar� musliman� dhe m� gj�r�, prandaj t� k�rkosh t� mohosh at�, do t� thot� t� k�rkosh t� dal�sh nga l�kura jote dhe t� futesh n� nj� l�kur� t� huaj, t� k�rkosh t� b�hesh ai q� nuk je dhe nuk mund t� b�hesh, do t� konstatoj� publiciste Bajram Kosumi.42 Shkurt: N�se cilido prej besimeve tona e shohim si di�ka t� huaj, t� imponuar, pa prespektiv�, do t� mohonim gjymtyr�t e trupit komb�tar, vetveten. Shkenca e mirfillt�, tashm�, ka v�rtetuar se Islami ka pasur rolin vendimtar n� ruajqen e identitetit komb�tar t� pjes�s absol�te t� popullit shqiptar.43 Meq� opinioni evropian, sot, synon ta kuptoj� fen� n� m�nyr� demokratike, si veprimtari civilizuese individuale e kolektive, pse ne tashti t� krijojm� inferioritet ndaj Evrop�s p�r cil�ndo fe ton�n?! S� fundi, Islami nd�r shqiptar�t sot shikohet si ur� e Evrop�s p�r ta lidhur me Lindjen, burim i kultur�s dhe i ekonomis� p�r Evrop�n e ngusht�. Mendojm� se nuk ka forc� as tendenc� p�r t� vrar� prespektiv�n e pes�dhjet� e nj� shteteve islame, an�tare t� Organizat�s s� Kombeve t� Bashkuara. S� k�ndejmi, as shqiptar�t dhe as Islami i tyre nuk mund t� konsiderqhen mot�r pa v�lla! Duke p�rfunduar mund t� them se me konstatimet dhe tezat q� u hodh�n n� k�t� koreferat, kam synuar problematizimin e nevojes s� hulumtimit e t� ndri�imit t� s� kaluar�s s� Islamit nd�r shqiptar�t n� gjirin e bot�s islame t� kthyer nga e ardhmja e lakmueshme e kombit ton�. P�r t� v�rtet�n dhe kund�r paragjykimeve ndai islamit e p�rfundoj k�t� kumtes� me urtin� nga m�simet e Kur'anit: "At� q� e udh�zon Allahu, s'ka kush q� e shpie n� humbje' (39:37). Marr� nga: Feja, kultura dhe tradita islame nd�r shqiptar�t Simpozium nd�rkomb�tar, Prishtin�, 1995. R E F E R E N C A 1. Sejjid Emir Ali, Ruhul Islam, Bejrut, 1961, 232 2. Thomas W.Amold, Edda'vetu ilel Islam, Kajro, 1970, f.26 3. Sejjid Emir Ali, Ruhul Islam, f.233 4. Thomas W.Amold, Edda'vetu ilel islam, f.27 5. Po aty, f. 26 6. Po aty 7. Dr.Lujo Thaller, Od vra�a i �arobniaka do modemog lije�nika S.12; Cit. Sipas M.Hand�i�, Islamizacija Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1940; Dr. Muhamet Pirraku, islami dhe musliman�t n� Balkan, El-Hilai, nr.26 dhe 27, Shkup 1991 8. Mu'xhemmul Buldan, Volumi 11, Kajro 1906, f.38-39 9. Jakut El-Himevi vdiq m� 626/1228 10. Machiel Kiel, ottoman Architekture in Albania (1 385-1912),f. 15, (Research center for Islamic History, Art and Culture,Istambul/1410-1990), f. 15-18 11. Gj�r�sisht, M. Pirraku, 0 islamizaciji stanovsistva Kosova i susjednih podrucja. Uloga islama u integraciji albanske nacije, Kosovo-zrtva, Zagreb 1991, f.85-93 12. Thomas W.Amold, Edda'vetu ilel Islam, f.207 13. Gj�r�sisht M.Pirraku, Roli i islamit n� integrimin dhe ruajtjen e kombit shqiptar, H�na e re, nr.48, 49, Shkup, 1993. 14. Po aty, f.208; Gj�r�sisht, Dr. M.Pirraku, Shkaqet e kalimit n� Islam te shqiptar�t, Perparimi, nr.2, Prishtin�, 199 1, f. 185-228. 15. Po aty. 16. Machiel Kiel, Ottoman Architecture i Albania, f. 15 17. Abbas Mahmud El-Akkad, Ma jukalu anil Islam, Bejrut 1966, f.23 18. Thomas W. Arnold, Edda'vetu ilel Islam, f. 16 19. Gj�r�sisht, Dr. M. Pirraku, Kultura komb�tare shqiptare deri n� Lidhjen e Prizrenit, Prishtin�, 1989, fq.84-93, 159.173, 175-184, 224-252, 301-347 20. Drita, revist� fetare dhe kulturore, organ i zyr�s ipeshkvore, Ferizaj, nr.7-8/1991, f. 3 21. Drita, Nr.6/1991, f.22. 22. Dituria Islame, revist� mujore fetare kulturore e shkencore, Prishtin�, Nr.34, shkurt 1992, f. 14 23. H.Mehmed Handzi�, Islamizacija Bosne i Hercegovine, Sarajev� 1940, f. 28 24. Dituria Islame, nr. 42, shtator 1992, f. 25 25. Thomas W.Amold, Edda'vetu ilel Islam, f. 218 26. Po aty, f. 106 27. Gj�r�sisht si n� sh�n, 19 28. Dr. Hasan Kaleshi, Roli i shqiptar�ve n� let�rsin� orientale, Seminari i Kultur�s Shqiptare ose t� huaj, Prishtin�, 1976, f. 152. 29. Dr.M.Pirraku, Islami si identitet shqiptar i pupuilsis� dardane n� shekuit XV-XVII (N� raport me ortodoksin� sh�n saviane), H�na e Re, nr. 64, 65, Shkup, 1993. 30. Gj�r�sisht, M. Pirraku, Kultura komb�tare shqiptare, f. 115-173. 31. M.Pirraku, Qendrimi krijues ndaj islamit, El-Hilal, nr. 25 Slikup, 199 1; E v�rteta p�r t� v�rtetat, Bujku, Prishtin�, 4 dhe 7 janar 1992, f. 7. 32. Shih shkrimin e Faik Konic�s, Rreziku i af�rm i shqiptar�ve Muhammedan�, Revista Albania, Lond�r, Vjesht� III, 1908. (Ribotuar n� Fj ala e Lir�, nr. 1 1 - 1 2/93, organ i Bashk�sis� s� deg�ve t� Partis� shqiptare demokristiane, Klin�. - Lidhur me t� nj�jt�n tem� shih, Hoxh� Kadri Prishtirta, Udha e s'v�rtet�s, Nr. 2 nanduer 1923, Vjeti 1, Shkod�r, f. 44. 33. Gj�r�sisht, Dr.M.Pirraku, Apologjia auto-da-fe e Can�s, Rilindja, Tiran�, 26.1.1994, fq.12-13. 34. Z�ri, Javore politike shqiptare, nr. 1965, 3 tetor 1992, Prishtin�. 35. Shih p�r krahasim, Gyorgy Lederer, Islam in Albania, Central Asian Survey, 1994, (331-359). 36. Z�ri, nr. 1963, 29 shtator 1992, Prishtin�. 37. Gj�r�sisht M.Pirraku, Roli i islamit n� integtimin dhe ruajtjen e kombit shqiptar dhe t�r�sis� s� Shqip�ris� etnike, H�na e re, nr.43 Shkup, 1992, f. 18-19. 38. Po aty. 39. Liria e fes� �sht� komponent i lirive t� njeriut dhe t� kombeve, ndaj Evropa Demokratike, besojm� se nuk ka tag�r t� zhvilloj� luftra fetare n� em�r t� t� Drejtave t� Njeriut! 40. Preporod, Organ Mesihata Islamske Zajednice za BH, b�r�. 22/485, 15 novamber 1990, f. 1 0 Sarajev�. 41. Mendimet e pamatura t� Kadares� dhe t� "myhyt�ve" t� tij ateist�, b�n� q� Komuniteti Musliman Shqiptar n� SHBP, t� kishte iniciuar pro�edur�n p�r shpalljen e tij heretik, nj� Sulejm�n Rushidi shqiptar. Liga Islame Bot�rore me seli n� Mek� k�rkoi p�lqimin e Meshihatit t� Bashk�sis� Islame t� Kosov�s, por ky dha mendimin negativ p�r k�t� iniciativ�, dhe kjo u hesht. 42. Z�ri, Nr. 1411, 13 korrik 1991, f. 27. 43. Roberto Marco della Roca, Komb�sia dhe feia Shqip�ri 1920-1944, Tiran�, 1994, f. 23
