Perhapja e Islamit ne Shqiperi
PERHAPJA E ISLAMIT NE SHQIPERI Thomas Arnold Duam t� japim sh�nime t� gj�ra dhe t� ve�anta mbi m�nyr�n e p�rhapj�s s� Islamit n� popullsin� e krishter� t� Shqip�ris�, t� Serbis� dhe t� Bosnjes, sepse secili prej k�tyre vendeve, i pushtuar nga osmanlinjt�, ka r�nd�si t� ve�ant� n� historin� e p�rhapjes s� Islamit n� Shqip�ri. Shqiptar�t, me p�rjashtim t� nj� pjese q� �sht� e popull�zuar n� Greqi (1), jan� t� v�ndosura n� viset kodrinore t� bregut lindor t� Detit Adriatik, midis Malit t� Zi dhe gjiut t� Nard�s apo Prevez�s. Ato i p�rkasin nj�rit prej popujve m� t� vjet�r t� Evrop�s t� cil�t p�rfshih�n n� fisin Arian, dega Pellazge. Invadimi i par� i turqve n� Shqip�ri u b� n� vitin 1387 (789 H.), por pak m� von� forcat turke u t�rhoq�n nga ajo an�. Shqiptar�t p�r her� t� par� n� vitin 1423 (827 H.) e pranuan pushtetin e sulltanit. Shqip�ria, n�n udh�heqj�n e Gjergj Kastriotit, i cili �sht� i njohur me emrin Islam Skenderbe, fitoi p�r nj� koh� pamvar�sin� e saj. Tregimet p�r Skenderbeun se qysh n� f�mij�ri �sht� marr� peng n� Turqi, se �sht� edukuar nd�r musliman� dhe se ka t�rhequrvemendjen e sulltanit, nga hulumtimet historike jan� cil�suar si t� trilluara. Faktet e hulumtuara, tregojn� se Skenderbeu e ka kaluar rinin� e vet n� viset kodrinore t� populluara me shqiptar�. Luft�rat kund�r turqve, kan� filluar me ngadh�njimin e tij n� vitin 1444 (848 H.). Pas luftrave t� rrepta e t� suksesshme, t� cilat zgjat�n m� shum� se 20 vjet, n� vitin 1467 (872 H.) dhe pas vdekj�s s� skenderbeut, turqit filluan p�rs�ri t� pushtojn� Shqip�rin�. Nj�mb�dhjet� vjet m� von� edhe Kruja, e cila ishte q�nd�r e fisit Kastriot, ra n� duart e turqve, por Shqip�ria nuk u n�nshtrua plot�sisht. Kryengritjet p�rs�riteshin, por nuk pati ndonj� rezistenc� t� p�rgjith�shme. Mir�po, disa v�nde bregdetare p�r nj� koh� t� gjat� nuk u dor�zuan. Durr�si me v�shtir�si u pushtua n� vitin 1501 (907 H.) kurse limani Tivar (Antivar), pika m� veriore ku kishte shqiptar�, u dor�zua n� vitin 1571 (979 H.). Kushtet e dor�zimit t� tij kan� q�n� k�to: t� ruh�n zakonet e vjetra dhe gjuqet e vendeve, t� krishter�t t� munden lirisht dhe publikisht t'i kryejn� ritet fetare, kishat dhe kapelat - kish�zat t� jen� t� ruajtura nga sulmet, e n� rast se ndonj� do t� rr�nohej, t� ngrihej p�rs�ri, populli t� ket� t� drejt� mbi pasurin� e tij t� prekshme dhe t� paprekshme dhe p� mos paguaj� mbitaksa p�r t�. KARAKTERISTIKAT E POPULLIT SHQIPTAR Shqip�ria n�n sundimin turk vazhdimisht ka pasur nj� lloj qeverisjeje gjysmautonome, duke e ruajtur pavar�sin� ashtu sikurse e kan� pasur disa fise para pushtimit. Ndon�se ishin n�n udh�heqj�n e sulltanit, zotimi i tyre p�r besnik�ri nuk shkoi aq larg sa t� pajtoheshin q� n�pun�sit turq t� nd�rhyjn� n� �eshtjet e tyre t� brendshme. Ka mjaft shkaqe t� arsyeshme t� m�ndohet se Turqia nuk ka caktuar asnj� n�pun�s, i cili nuk ka q�n� autokton, madje nuk e ka caktuar as shqiptarin p�r m�k�mb�s apo prefekt n� at� v�nd, i cili nuk �sht� b� i famsh�m me arm�n e vet apo nuk ka pasur lidhje t� forta farefisnore (2). Krenaria komb�tare e shqip�tar�ve �sht� e madhe. Kur e puet dikush nj� shqiptar se �'�sht�, para se t� p�rgjigjet se �sht� musliman apo i krisht�r�, t� thot� se �sht� shiptar. Kjo shprehje, duke marr� parasysh kuptimin e saj, do t� mund t� shpjegohej se ai �sht� banor i shkrepave. Kjo m�nyr� e shprehjes s� individualitetit �sht� shkak i ve�ant� i ndjenjave komb�tare, sepsae menjanoi grindjen e ashp�r midis ithtar�ve t� k�tyre dy feve, q� mbret�ronte n� pjes�t e tjera t� p�r�ndoris� Osmane. Shqiptar�t musliman� dhe t� krishter� flasin gjuh� t� nj�jt�, kultivojn� tradita t� nj�jta dhe kan� m�ndime e zakone t� nj�jta. Krenaria e p�rbashk�t komb�tare �sht� aq e fuqishme, sa q� nuk i ka l�n� vend ndikimit t� dasive fetare te pjestar�t e k�tij populli (3). N� rradh�t e ushtris� jo t� rregullt p�r ruajtjen e rendit dhe p�r sigurimin e qeverisjes, kan� sh�rbyer musliman�t shqiptar�, por edhe t� krishter�t shqiptar�. Meq� shqiptar�t e t� dy feve, n� P�r�ndorin� Turke jan� konsideruar nd�r m� t� guximshmit, ata vazhdimisht kan� q�n� n� sh�rbim t� pash�s n� Shqip�ri. Shqipatr� t� krishter�, sh�rbimin ushtarak e kan kryer n� ushtrin� turke gjat� luft�s s� Krimes� (4). V�rtet�, t� krishter�t, edhe pse jan� m� t� qet� se musliman�t dhe m� shum� jan� t� prirur p�r bujq�si, megjithat� midis tyre ka pak dallim. Shqiptar�t e krishter� i kan� ruajtur arm�t dhe zakonet e tyren ushtarake dhe vazhdimisht kan� treguar shpirtin e liris� e t� krenaris� dhe frym� t� ashp�r nacionale. Kan� q�n� t� frym�zuar me ndjenja nacionale sa edhe bashk�fistar�t e tyre t� cil�t kishin p�rqafuar fen� Islame (5). DOBESIMI GRADUAL DHE TERHEQJA E KRISHTERIMIT P�r hulumtimet rreth p�rhapjes s� Islamit n� Shqip�ri, me r�nd�si �sht� t� merret parasysh sa tham� m� sip�r, sepse kjo p�rhapje u realizua shkall�-shkall� nd�r banor�t autokton�, mbi t� cil�t nuk �sht� ushtrtuar kurrfar� presioni i jasht�m. N� k�t� pikpamje, t� dh�nat mbi veprimtarin� misionare, t� cilat i kemi n� dor�, jan� mjaft t� kufizuara, sepse faqet e historis� Shqiptare prej shekullit XV deri te shfaqja e Ali Pash Tepelen�s, gjat� treqind vjet�ve duket se kan� mbetur t� zbraz�ta (6). N� k�t� koh�, sa ne kemi arritur t� hulumtojm�, kthimi n� Islam �sht� b�r� ngadal� por n� m�nyr� t� vazhdueshme. T� dh�nat p�r k�t� jan� marr� nga kronikat e rretheve t� ndryshme kishtare dhe nga projektet, t� cilat koh� pas kohe i jan� d�rguar Pap�s (7). Por, nga esenca e k�tyre burimeve, gj� q� vetvetiu kuptohet, do t� jep�n t� dh�na t� mang�ta, n� m�nyr� t� ve�ant� p�r sa i p�rket� atij q�llimi t� lart� t� kthimit. Madje as epror�t kishtar� t� asaj kohe nuk mund t� bindnin vet�n se ka ndonj� q�llim t� sinqert� n� zemrat e atyre q� ktheheshin n� Islam. N� m�nyr� t� ve�ant� �sht� v�shtire t� kuptohet se ata do t� mund t� shprehnin mendimin e tyre mbi ekzistimin e atij q�llimi t� sinqert�. N� t� v�rtet�, n� shekullin XVI ndon�se atje kishte lindur nj� rrym� prozelitizmi (kthimi), megjithat� dukej se Islami shum� pak kishte p�rparuar. Numri i t� krishter�ve n� Shqip�ri n� vitin 1600 (1019 H.) ishte dhjet� her� m� iu madh se i musliman�ve (8). Fshatret, n� pjes�n m� t� madhe, kan� q�n� t� banuara me t� krishter�, midis t� cil�ve ka pasur ndonj� musliman (9). Nga kjo kuptohet se rastet e kthimit kan� q�n� m� t� shpeshta n� qytete. P�r shembull, t� krishter�t e qytetit Tivar (Antivar), t� cil�t kishin mbetur pa u shp�rngulur n� vendet e krishtere fqinje, qoft� nga shtresat e larta, qoft� nga ato t� ulta, me shumic� kaluan n� Islam. K�shtu popullsia e atejshme e krishter� ishte pak�suar (10). Pasi numri i musliman�ve sa vinte e rritej, disa kasha i shn�rruan n� xhami (11). Edhe pse kjo n� t� v�rtet� ishte n� kund�rshtim me kushtet e vendosura t� tradit�s, popullata e atjeshme autoktone, duke nd�rruar fen�, e konsideronte t� arsyeshme, t'i transformonte edhe faltoret e veta. Sipas versionit t� Ferlatit, arqipeshkvi i Tivarit ankohet, sepse vihej dore edhe mbi oborrin e arqipeshkvis�. Mir�po, ai oborr tet� vjet pat q�ndruar i zbraz�t, sepse arqipeshkvi Ambrosius, duke ikur jasht� kufinjveturk u shpreh shum� ashp�r kund�r Islamit: e shau Pejgamberin e Zotit, madje mori guximin ta quaj� fen� e tij "Dispozita Satanike". K�shtu q�, p�r k�t� arsye ikjen e quajti m� t� p�rshtatshme. N� vitin 1610 mbet�n vet�m dy kasha, t� cilat sh�rbenin si shkolla, por edhe ato kishin kaluar n� duart e kish�s p�r�ndimore, latine, megjithat� ato i k�naqnin nevojat e bashk�sis� s� krishter�, e cila kishte mbetur atje (12). Cfar� r�nd�sie kan� k�to rrethana, pak a shum� mund t� argumentoh�n n� fjal�t e shkrimtarit Marko Bizzi: "Atje kan� q�n� 600 sht�pi, t� cilat ishin t� banuara pa dallim me musliman�, latin� dhe ortodoks� grek�. Musliman�t numerikisht dominonin mbi katolik�t dhe ortodoks�t." Duke marr� parasysh� t� dh�nat q� kemi mbi lidhjen sociale nd�rmjet t� krishter�ve dhe musliman�ve dhe q� midis k�tyre dy bashk�sive s'ka ndonj� viz�, e cila mund t'i ndante, arrijm� t� kuptojm� se Islami fitonte ithtar� p�r aq sa dob�sohej zellshm�ria dhe jeta shpirt�rore e kish�s. Shpesh ndodht� q� prind�rit e krishter� i martonin vajzat e veta p�r mysliman�, pra nuk i pengonin t� krishterat p�r k�t� martes� (13). Nga k�to martesa t� p�rziera f�mij�t meshkuj edukoheshin si mysliman, nd�rsa femrave u lejohej t� rriteshin n� fen� e krishter� (14), vet�m se kjo leje nuk p�rfillej p�r shkak se epror�t, femrave t� k�tilla ua ndalonin pjes�marrjen ne� ceremonit� e shenjta dhe i mbanin jasht� kish�s (15). V�rtet�, q� disa prift�rinj n� vende t� vogla nuk i zbatonin urdh�rat e epror�ve t� tyre, por megjithat�, q�ndrimi ndaj grave i shtyri shum� prej tyre t� p�rqafonin fen� e burrave t� vet. Megjithat�, disa gra t� krishtera kultivonin besime primitive lidhur me pag�zimin. Ato i pag�zonin f�mij�t e tyre, duke pandehur se ai vepron me sukses kund�r lebr�s, magjive dhe sulmit t� ujq�ve (16). Prift�rinjt� e krishter� ishin t� gatsh�m t� p�rforconin k�t� besim t� shtremb�r tek k�to gra, t� cilat vinin p�r t'i pag�zuar f�mij�t e tyre (17). Ndjenjat bujare midis ithtar�ve t� k�tyre dy feve (18) shfaq�shin edhe me pjesmarrjen e mysliman�ve n� ceremonit� fetare, t� cilat p�rgatiteshin p�r nder t� ndonj� shenti t� krishter�. N� lidhje me k�t� Marko Bizzi thot�: "N� dit�n e Sh�ngjergjit, t� cil�n shqiptar�t e respektojn� ve�an�risht, n� kish� m� shum� shiheshin musliman� se t� krishter� (19). Sipas nj� versioni, musliman�t shqiptar� edhe sot e konsiderojn� t� shenjt� Marin� (hazreti Merjem�n), i respektojn� t� shenjt�t e krishter� dhe i vizitojn� varret e tyre. N� an�n tjet�r, t� krishter�t gjithashtu, u drejtoh�n me p�rgjerim tyrbeve t� t� dashurve musliman� t� Zotit me q�llim q� t'ua sh�rojn� s�mundjet (20). N� vendin Kaveleak, ku jan� t� v�ndosur 60 familje t� krishter� dhe 10 familje muslimane, shumica e musliman�ve, t� martuar me t� krishtera merrnin pjes� n� mir�mbajtjen e priftit t� atjesh�m (21). Marko Bizzi k�to i shpjegon n� tri m�nyra: me t� joshurit e dobive t� k�saj bote, me d�shir�n p�r t� shp�tuar nga hara�i, me munges�n e klerik�ve t� aft� t� cil�t n� mas� t� mjaftueshme t� k�naqin nevojat shpirt�rore t� popullat�s (22). Shumic�n e kthimeve n� Islam ia l�n� barr�s s� padurueshme t� tatimit, i cili u caktohej t� krishter�ve. K�shtu, p�rmendet se t�r� fshatrat b�n� "dezertim" n� m�nyr� q� t� shp�tojn� nga ky tatim. P�r k�t� ankes� nuk mund t� themi se ka arsye t� mjaftueshme p�r t� v�rtetuar, sepse kjo ��shtje akoma nuk �sht� krejt e qart�; ose ky �sht� nj� interpretim i param�nduar i atyre t� cil�t duan t� gjejn� pretekst p�r konversionin e bashk�fetar�ve t� tyre t� dikursh�m; ose kjo p�rb�het nga pohime hiperbolike t� kishtar�ve se �sht� absolutisht e pamundur t� p�rqafohet Islami me bindje. Me siguri njer�zit, t� cil�t thjesht� p�r shkak t� shp�timit nga tatimi, apo me shprehje tjet�r nga gjoba, e kan nd�rruar fen� e m�parshme, kan� q�n� pak t� lidhur me fen� e tyre. Sikur t� mund t� gjenim di�ka m� shum� se ato ankesa, p�rgjith�sisht t� pap�rcaktuara, mbi "despotizmin turk", do t� mund t� caktonim se a ka pasur arsye t� mjaftueshme p�r kthim me dhun� n� fen� Islame, por d�shmit� e versioneve gojore nuk duket se leht� do t� sigurojn� nj� rezultat t� till�. Tradita e keqe e perandoris� Osmane si shitja e pozitave provinciale atij q� jep m� shum�, pastaj mosp�rcaktueshm�ria e zgjatjes s� k�tyre pozitave, n� rastet m� t� shpeshta do t� kuror�zohej me at� q� n�pun�sit, t� cil�t i p�rvet�sonin, p�rpiqeshin me t� gjitha mjetet e mundshme me an�n e shantazhit, me t� holla t� b�jn� kapital sa m� t� madh. Mir�po, �sht� e njohur se kjo barr� e r�nd� ka q�n� ngarkes� jo vet�m p�r t� krishter�t, por n� t� nj�jt�n mas� edhe p�r musliman�t (23). E v�rteta �sht� se, p�r n�pun�sin e pangopur dhe t� padrejt�, sigurisht m� leht� ka q�n� t'i b�j� dhun� t� krishterit se muslimanit, e n� m�nyr� t� ve�ant� atyre t� krishter�ve p�r t� cil�t �sht� dyshuar se kan� q�n� n� sh�rbime tradh�tuese (spiunazh) me Venedikun dhe shtete t� tjera t� krishtera ose pjes�marr�s n� komplote t� ndryshme kryengrit�se. Edhe sikur t� ishte gjendja e till�, nuk mund t� dyshohet n� ndikimin q� e b�nte veprimtaria e kujdesshme p�r Islamin para nj� hierarkie t� till� apatike kishtare. Sikur Islami t� kishte m� shum� hoxhallar� n� Shqip�ri, duke folur p�r �eshtjet fetare, Marko Bizi lavd�ron sinqeritetin, bujarin� dhe miq�sin� e tyre - kjo do t� shkaktonte progres t� rrufesh�m n� t� (24). Prift�rinjt� e krishter� shumica ishin t� padijsh�m. N�se dikush prej tyre ka ditur t� lexoj�, m� shum� kan lexuar p�rmend�sh se nga libri. Ata aq pak ishin t� udh�zuar n� detyr�n e tyre fetare, sa q� shum� prej tyre as lutjen e eremis� nuk e kan� ditur ta recitojn� p�rmend�sh (25). Edhe pse disa kan� ditur t'i citojn� lutjet me rastin e sh�rbimit t� p�rbashk�t, t� cilat tradicionalisht ishin caktuar t� citoh�n n� gjuh�n latine, megjithat� ka q�n� v�shtir� t� has�sh midis tyre n� t� atill�, t� cil�t e kuptonin k�t� gjuh�. Ata nuk kan� pasur dije tjet�r mbi esencat e fes� s� tyre, ve� disa t� dh�nave t� p�rcaktuara, t� cilat kishin mb�shtetje n� tradit�n gojore (26). Autori i p�rmendur mendon se p�r keto t� meta p�rgjegjes jane ata q� kan� qen� ne pozitat peshkopate. Ai, ata i konsideron gjithashtu p�rgjegjes edhe per numrin e pamjaftueshm�m t� prift�rinjve, p�r mosdijen e atyre q� ishin n� detyrat shpirt�rore, p�r jet�n dhe vdekjen e shum� krishter�ve, t� cil�t nuk e kishin m�suar "Fen�", p�r "renegatit�" q� ndodhin �dokund. Ai pandeh se atje do t� zhduket krisht�rimi n�se k�saj nuk i gjendet ila�i (28). N� k�t� rast �sht� dh�n� me vler� t� p�rmendet se shqiptar� nuk ishin sikur ata ortodoks� n� pjes�t e tjera t� perandorise Turke, t� cil�t qen� rojtar�t e vet�dijes dhe aspirat�s nacionale. Ndones� edhe nd�r prift�rinjt� tjer� ordoks ka pasur t� padijsh�m, megjithat� ata me p�rkushtim e kan� ruajtur detyr�n e besnik�rise ndaj krishterimit, i cili �sht� baza e jet�s nacionale si p�r shembull tek Grek�t (29). Te shqiptar�t, p�rkundrazi ndjenjat komb�tare jan� plotesisht t� ndara prej besimeve fetare. P�r sa i p�rket q�ndrimit t� tyre ndaj Turq�ve, ata ishin t� bindur, e kjo vjen nga besnik�ria qe kishin ndaj frym�s se vjet�r feudale, se duhet tu n�nshrtohen urdh�rave t� tyre meq� ata jan� zot�rinj t� vendit (30). Midis prift�rise dhe popull�sis� nuk kishte marr�dh�nie miq�sore. K�t� e v�rteton nj� rast i �uditsh�m i konverzionit "N� koh�t e vjetra, dersia e gjith� shqip�ria ishte krishtere, n� Shkod�r gjendej nj� fotografi e Maris�. N� mauzole ku ishte e vendosur kjo fotografi, vinin me mij�ra njer�z nga t� gjitha viset, sillnin dhurata luteshin me modesti dhe me pik�llimet e tyre k�rkonin sh�rim. P�r di�ka ndodhi nj� armiq�si nd�rmjet popull�sis� dhe prift�ris�. Nj� dit� u fut�n kolektivisht n� kish� dhe deklaruan se n� qoft�se prift�rinjt� nuk i plot�sojn� d�shirat e tyre t� gjith� t� bashkuar do ta braktisini Jezusin dhe do t� p�rqafonin Muhamedin. Pasi prift�ria mbeti k�mb�ngul�sisht prapa vendimit t� saj, qoft� mir� apo keq, populli rr�mbeu nga dyert �do gj� q� kishte, kurorat dhe fihurat e krishtit dhe t� dhir�rua n�rp�rk�mb�n ato, pastaj shkuan menj�r� tek xhamia m� e aft�r, ku i imami i priste si musliman t� v�rtet (30a). P�r shkak t� moskujdesis� dhe mosshqet�sueshm�rise s� prift�ris� krishtere, filluan shum� shp�rdorime dhe �rregullime n� shoqrin� krishtere. Nj� prej k�tyre dukurive t� kund�rta me rregullat kishtare q� edhe martesat civile, e cila behej pa lutjne zyrtare dhe lejen e prifit, kjo duket se �shte af�rt me ligjin fetar Islam. N� m�nyr� q� k�saj ti jepej fund, bashk�short�t p�rjashtoheshin nga bashk�sia p�rderisa nuk fillon t� vepronin sipas kanuneve kishtare dhe riteve baz� (31). Rrethanat shoq�rore t� shekullit XXII dhe fator� t� tjer�, t� cil�t i p�rmend�m m� lart�, soll�n mjaft rezultate: Numri i popullat�s krishtere filloi shum� shpejt te bjer�. Gjat� periudh�s prej 30 vjet�sh, e cila konsiderohet e shkurter p�r popullin e vogel d.m.th. prej 1620 deri m� 1650 (1030 deri m� 1060h) tregohet se 300 mij� shqip�tare e p�rqafuan Islamin (32). Ne t�r� dioqez�n e Tivarit, n� vitin 1624 kishte vet�m 2000 katolik. N� vet� qytetin kishte mbetur vet�m nj� kish� dhe para mbarimit t� atij shekulli ajo kishte ardh� n� at� gjendje sa nuk shfryt�zohej p�r sh�rbimin kishtar krishter, sepse n� qytet kishin mbetur vet�m dy familje t� krishtera (33). Pak m� von�, n� vitin 1651 (1062h) marr� n� p�rgjith�si, shumic�n e popull�sis� s� krishter� t� k�saj trve e p�rbenin grat�. Dal�ngadal� gjendaj e krishterimit gjithnj� vinte duke u keq�suar. Numri i banor�ve katolik bie, ata jan� gati dyfish m� pak n� proporcion me pjesen tjet�r. T� krishter�t meshkuj masivisht e braktisinin krishterimin dhe e p�rqafonin Islamin (34), kurse 100 vjet m� par�, t� krishter� ka pasur djet� her� m� shum� se musliman (35). T� krishter�t e arqipeshkvis� s� Durr�sit numerikisht kishin r�n� p�rgjysm� (36). Te krishter�t e dioqez�s s� Kruj�s p�r 30 vjet me rradh� p�rqafuan Islamin (37). Prift�ria m� e ul�t, n� nj�r�n an� mas�s ua lexonte mesh�n, n� an�n tjet�r shikonte se si njer�zit nj� nga nj� deklaronin kthimin e tyre ne Islam. Rezultat i k�saj �sht� q� f�mij�t e tyre ishin t� humbur p�rgjithmone (38). Edhe prift�rinjt� e fshatit se si prind�rit krishter� i martonin vjazat e tyre me musliman, ndanin kungat� t� tyre grave, k�shtu q� kjo gjendje, me gjith� mallkimet e prift�rinj�ve m� t� lart�, vazhdonte me d�shir�n e prifit (40). Shumica e prift�rinj�ve m� t� ult� ishin v�n� n� dyhsim p�r shkak t� jet�s jonormale. Rrall� shkonin n� ritin e rrethimit, madje n� banesa posaq�risht t� caktuara p�r prift�rinj p�rgaditeshin gosti. I shitnin pasurit� e kish�s i braktisnin detyrat e tyre shpirt�rore dhe t�rhiqeshin n� periferi. Kur merrje vesh p�r ata t� cil�t mund t� thirreshin n� p�rgjegj�si p�r gjendjen e tille, k�ta strehoheshin n� gjrin e turq�ve (41). Edhe fran�eskan�t e arsimuar, t� cil�t u d�rguan q� t'i plot�sojn� nevojat shpirt�rore t� popullit, nuk mbet�n prapa n� konflikte dhe p�r�arje, t� cilat shpesh arrinin deri n� gjyq, e kjo ndodhte me hidh�rimin e popullit, i cili si shkak vinte mosp�rfillj�n e detyrave (42). Famullia vet�m nj� her� ka mundur t� shoh� fytyr�n e ipeshkvit gjat� tridhjet� vjet�ve, nd�rsa atje kan� banuar rreth 6000 t� krishter� (43). Madje kishte famulli n� t� cilat p�r 40 vjet nuk ishte par� asnj� prift. M� n� fund u qen� d�rguar kat�r fran�eskan� q� t� merrnin masat e duhura kund�r k�saj gjendjeje. K�ta n� raportet e tyre zyrtare, t� drejtuara qendr�s shpirt�rore, njoftonin se nuk kan� pasur kurrfar� p�ngesash nga ana turke gjat� vizit�s s� k�tyre viseve dhe kryerj�s s� misionit t� tyre (44). Peshkopi i Shkodr�s, i cili ishte despot dhe n� syt� e prift�ris� s� n�nshtruar edhe n� syt� e popullt, p�rpiqej q� me ndihm�n e turqve t� mbetej n� at� pozit� (45). Prelat�t kishtar� n� famullit� e tyre tubonin, kuptohet sipas fermanit t� mbretit, t� ardhura nga populli (46). Arqipeshkvi n� Tivar, i cili ka q�n� n� at� pozit� midis viteve 1599 dhe 1607, merrte hara� dy aspra nga �do familje e krishter�; p�r �do t� par�n martes� nga 12, n� rastin e dyt� 24, nd�rsa n� rastin e kat�rt 40 aspra. P�r tubimin e k�tij hara�i n� t� gjitha famullit�, n� rast nevoje, u drejtoheshin epror�ve turq p�r ndihm� (47). Brenda gjith� Shqip�ris� nuk kishte asnj� shkoll� e krishter� (48). Edhe vet� prift�rinjt� nuk dinin mir� t� shkruanin e t� lexonin. C'�sht� e v�rteta, disa prej tyre d�rgoheshin n� Itali p�r studime, por shkuarja e tyre n� at� vend ishte me pasoja, sepse ata duke u p�rshtatur atje me nj� jet� m� komode nuk ktheheshin m� n� atdhe. Derisa prift�ria ishte n� nj� padituri kaq t� madhe dhe derisa ishte k�shtu e pakujdesshme p�r kryerj�n e detyrave, nuk �sht� p�r t'u �uditur se masa nuk dinte as parimet themelore t� fes�. Pranda, p�r shkak t� shp�rdorimeve dhe korrupsionit, u b� - sipas fjal�ve t� nj� prifti m� t� lart� t� asaj kohe - "pla�kitja m� e madhe e kopshtit hyjnor" (49). Shum� t� krishter� me vite jetonin n� konkubinat, e nganj�her� aplikonin edhe metod�n e poligamis� (50). P�rkunder k�tyre rrethanave, prift�rinjt� i pranonin njer�zit e k�till� n� kungat� (51). N� pik�pamje t� poligamis� t� krishter�t dhe musliman�t aq shum� ishin p�rzier, saq� musliman�t merreshin p�r kumbar� me rastin e pag�zimit t� f�mij�ve dhe n� m�nyr� t� ve�ant� f�mij�t musliman�, sipas besimit t� vjet�r t� gabuar, i m�sonin p�r t'u pag�zuar (52). Ja k�shtu ka qen� gjendja e kish�s s� krishter� n� Shqip�ri n� fund t� shekullit XVII. Madje edhe shkaku m� i vog�l ka mjaftuar p�r nd�rrimin e fes�. Edhe n�nshtrimi i katolik�ve, t� cil�t n� k�t� shekull u �uan n� kryengritje, �sht� nj� prej faktor�ve t� mjaftuesh�m p�r forcimin e simpatis� ndaj Islamit dhe largimit nga kisha. Kryengritja p�r t� cil�n aludohet k�tu �sht� ajo t� cil�n e �oi arqipeshkvi i Tivarit, Gjergji, i cili gjendej n� at� pozit� shpirt�rore midis viteve 1635 dhe 1644. Gjergji me ndihm�n e peshkopit n� Durr�s, Shkod�r dhe Allsone, p�rpiqej t'i �onte n� kryengritje krer�t e krishter� kunder pushtetit Turk dhe t'i bindte ata q� t'i bashkangjiteshin Venedikut (Mletas�ve). Pasi at�her� Republika Mletase ishte n� arm�pushim me Turqin�, p�r realizimin e k�saj kryengritje u dha rasti n� vitin 1645 (1055 H.), kur filloi lufta midis turqve dhe Venedikut. Venedikasit u p�rpoq�n ta kthejn� Tivarin, t� cilin para pushtimit Turk treqind� vjet e kishte mbajtur n� duart e veta, por kjo tentativ nuk pati sukses. Shqiptar�t e krishter�, meq� ishin pajtuar me armiqt� e Turqis� dhe u ndihmonin fshehtazi atyre, kishin merituar d�nimin q� p�r pasoj� pati humbjen e privilegjeve t� tyre t� m�parshme. Nd�rsa ortodoks�t, t� cil�t kishin frik� se mos v�ndosej p�rs�ri pushteti Venedikas dhe p�r k�t� arsye duke i mbetur besnik� Turqis�, fituan privilegje dhe lavd�rime t� ve�anta. Me k�t� rast shum� katolik� p�rqafuan Islamin ose iu bashkangjit�n kish�s lindore. Esht� karakteristike bashk�ngjitja e tyre kish�s lindore. Kjo tregon se an�tar�ve t� nj� populli nuk u �sht� b�r� dhun� p�r shkak se kan� q�n� t� krishter�, as nuk �sht� p�rdorue dhuna p�r t'i kthyer n� Islam. Katolik�t, t� cil�t e kishin p�rqafuar Islamin, e kishin nd�rruar fen� q� t� shp�tonin nga pozita e keqe n� t� cil�n kishin r�n� p�r shkak t� mossuksesit t� ndermarrjeve t� tyre rebeluese. K�ta do t� mund t� arrinin t� nj�jtin q�llim sikur t'i bashkangjiteshin kish�s lindore, prestigji i s� cil�s n� Tivar edhe m� shum� ishte rritur. Ky veprim d.m.th. kalimi i tyre n� Islam, argumenton se ata kan� q�n� shum� pak lojal� ndaj krisht�rimit. E nj�jta v�rejtje vlen edhe p�r ata t� krishter� t� shumt�, t� cil�t e kan� p�rqafuar Islamin n� vitet e m�pasme. Zmajevi�i shkruan se k�ta e kan� nd�rruar fen�, n� m�nyr� q� t� shp�tojn� nga hara�i, por sikur e shpjeguam m� lart�, duket se ka shum� pak gjasa q� k�t� e kan� b�r� me dhun�. Nj� kryengritje tjet�r u shfaq n� vitin 1646. iniciatori i kryengritjes ka q�n� arqipeshkvi Jozef Bonaldo. Ai b�ri marr�veshje t� fsheht� me aristokrat�t e Tivarit, Shkodr�s dhe vendeve t� tjera q� t'u hapin dyert e qyteteve t� tyre venedikasve, por megjithat� as k�t� her� nuk u realizua q�llimi i kryengrit�sve. Ushtria Turke e shtypi kryengritj�n, dhe at� me ndihm�n e asaj pjese t� popullat�s s� krishter� e cila kishte q�n� kund�r kryengritjes. Shum� shqiptar�, ndikimi i t� cil�ve ishte i rreziksh�m, u d�rguan n� br�nd�si t� Turqis�. Rreth tremij� kaluan n� truallin venedikas. T� tjer�t i kapi frika dhe p�r moslojalitetin e tyre qen� t� detyruar t� paguajn� gjob� t� caktuar p�r t� rriturit (53). Esht� e mjerueshme ajo q� autor�t e krishter� flasin q� shqiptar�t jan� detyruar ta nd�rrojn� fen� (54) me presione t� dhun�s e hara�e t� paligjshme. P�r k�t� shpesh p�rdorin shprehje t� p�rs�ritura (tautologjike). K�ta autor nuk na japin t� dh�na se a jan� t� argumentuara akuzat e tyre apo jo. Zmajevi�i, shpjegimet e veta mbi konvertimin e 2000 njer�zve, i filloi me t� num�ruarit e tatimit dhe taksave t� tjera, me t� cilat kan� q�n� t� ngarkuar t� krishter�t, por e parnon se edhe musliman�t i kan� dh�n� t� nj�jtat tatime, p�rve� tatimit p�rsonal (tatim p�r krye). Ai shkruan se ky tatim p�rsonal ka q�n� 6 talira n� vit p�r meshkujt (55), nd�rsa shpjegimet e veta i p�rfundon k�shtu: "Populli q� goditur me k�to tatime n� vendin m� t� ndjesh�m, d.m.th. n� interesin e k�saj bote. T� marrurit para sysh t� k�tij interesi vjen nga nevoja apo instingti i jasht�zakonsh�m natyror, k�shtu q� k�ta 2000 njer�z, t� cil�t braktis�n fen� e tyre q� t� shp�tojn� nga hara�i, kan� pasur t� drejt� t'i p�rballojn� vuajtjet (56). N� citatet e k�tij autori thuhet se shum� kan� kaluar n� Islam p�r t� shp�tuar nga hara�i, por megjithat�, nuk shihet asnj� argument mbi mosp�rballimin e k�tij tatimi, t� cil�t e paguanin katolik�t e q� do t'i detyronte ta nd�rronin fen�. Nuk mund t� pritet n� raportet e nj� prifti shpjegime mbi pun�n e veprimtarin� e musliman�ve p�r fitimin e kthimtar�ve t� krishter�. Vet�m n� nj� krahin� p�r shkak t� kontaktit me Turqit (musliman�t) shihet aluzioni n� at� "q� i ka p�rfshir� e keqja e pabesimtar�ve". Nj�koh�sisht n� m�nyr� t� ve�ant� theksohet arsyeja se k�ta jan� larguar nga krisht�rimi q� t� mund t� martoh�n me turkesha (57). S'ka dyshim se k�tu ka q�n� mjaft i fuqish�m ndikimi Islam. Gjithashtu ka aluzione se t� krishter�t i jan� shtruar rrezikut t� nd�rrimit t� fes� p�r shkak t� munges�s s� udh�heq�sve fetar�, prift�rinjve n� vendet e quajtura Biskashi dhe Bazi, n� t� cilat jetonin rr�th 1000 banor� t� p�rzier (58). Zmajevi�i thekson se n� krye t� nj� familjeje aristokrate, me banim n� afersi t� Tivarit, kan� q�n� dy v�llez�r dhe se ata, m� t� madhin, e lutnin kush�rinjt� e tij musliman� t� atij vendi, t� nd�rroj� fen�. N� fillim p�rm�nd se m� i vogli kishte prirje p�r profesion prift�ror. Meq� Turqit e konsideronin familjen e tij me ndikim, si prift pati mund�si t'u b�j� shum� sh�rbime t� krishter�ve edhe pse nuk ishte i pasur (59). Me siguri edhe k�to famijle d�shmojn� se musliman�t nuk jan� sjellur keq me t� krishter�t - p�r shkak t� krisht�rimit t� tyre, m� perjashtim t� rasteve kur krishter�t jan� treguar t� d�msh�m politikisht. Zmajevi�i �sht� shqiptar me prejardhje. N� dallim nga ipeshkv�t e tjer� nuk ndejti n� truallin venedikas, por u kthye n� atdhe dhe atje jetoi (60). Derisa ishte atje, jo vet�m q� u porit mir� nga ana e n�pun�sis� turke, por edhe nga ana e pash�s m� t� madh n� Shqip�ri. Pasha i dha vend nderi n� divanin e tij dhe, p�rve� k�saj, ku e vizitonte, e p�rcillte deri tek dera (61). "ky barbar, i cili nuk i ngjante turkut, ve� t� krishterit bujar", ky pasha musliman dha ursh�r, me lutjen e ipeshkvit q� t'u ktheh�n tatimi i marr� p�r vitin e ardhsh�m banor�ve t� p�rzier t� t� kat�r qytezave (62), dhe me k�t� tregoi mir�kuptim p�r gjendj�n materiale t� t� krishter�ve. N�se �sht� sjell� keq me ndonj� prift, kjo n� rastet m� t� shpeshta ka q�n� p�r shkak t� dyshimit t� ndonj� nxitjeje dhe korespodence tradh�tuese me armikun e Turqis�. Udh�timet e shpeshta t� prift�rinj�ve n� Itali me arsye i kan� dh�n� vend k�tij dyshimi, p�rndryshe duket se nuk kan� arsye t� v�rteta ankesat e prift�rinj�ve p�r sjelljen e keqe t� musliman�ve me ta. Zmajevi�i thot� se madje edhe klisar�t e vegj�l g�zonin dashurin� dhe respektin m� t� madh t� paris� m� t� lart� turke (63). I nj�jti shembull �sht� par� edhe n� Bosnje n� famullin� e Zenic�s. Nj� prift, i cili n� shekullin XVIII ka qen� atje, p�r shkak t� shoq�rimit t� ngusht�q me musliman�t shkaktoi dyshim se synon t� p�rqafoj� Islamin, dhe pik�risht� p�r k�t� peshkopi i tij i autorizuar, n�n mbikqyrje e dergoi n� Rom� (64). Kthimet e shumta n� historin� e Shqip�ris�, t� cilat kan� ndodhur n� shekullin XVII, nuk v�reh�n n� koh�n e m�vonshme. Mir�po, edhe sot� e k�saj dite ndodhin raste t� ve�anta t� konvertimit. Ep�rsia num�rike e musliman�ve n� pjes�n e tosk�ris�, n� Shqip�rin� Jugore, ka �uar deri n� cungimin e interesit t� popullat�s s� krishter�. Kara-muratet (tradh�tar�t e zi) t� cil�t p�rb�nin nj� bashk�si prej tridhjet� fshatrash n� rrethin e Pogmjanit, deri n� shekullin XVII gjend�shin n� krishteriz�m. Pasi nuk kishte fuqi t� mjaftueshme q� t'u kund�rviheshin sulmeve t� fqinjeve t� tyre musliman�, popullat�s s� Leskovikut, u tubuan n� kish� dhe filluan t'i lusnin shpirtrat e t� shenjt�ve t� krishter� q� t'i shpetonin. U betuan se do t� agj�rojn� derisa t'u vij� ndihma shpirt�rore, m� s� larg�ti deri n� Pashk�. M� n� fund erdh�n Pashk�t, nd�rsa mrekullia e pritur nuk ndodhi. P�r k�t� u zem�ruan dhe duke braktisur krisht�rimin, p�rqafuan Islamin, pastaj meniher� pas kthimit t� tyre, duke kapur arm�t, u sul�n kund�r armiqve t� tyre t� vjet�r, i vran� dhe i pla�kit�n pasurit� e tyre (65). Duket se feja e p�rbashk�t nuk ka mundur t� ndikoj� nq �eshtj�n e gjakmarrjes nd�r fiset shqiptare. Madje deri n� shekullin XIX shum� fshatra dhe fise p�r arsye t� pa r�nd�sishme e nd�rronin fen�. Disa fise t� krishter� e p�rqafuan Islamin, sepse prifti, i cili ishte atje n� sh�rbim fetar, insistonte q� n� koh� t� pa p�rshtatshme shum� her� t� shkonin n� lutj�n e p�rbashk�t (66). N� koh�t e m�vonshme llogaritet se ka nj� milion musliman n� Shqip�ri, nd�rsa t� krishter� gjysma, vet�m se ky num�r nuk �sht� aq i sigurt�. I t�r� fisi i Mirdit�s ishte katolik. K�ta i dhan� betimin sulltanit q� asnj� musliman nuk guxon t� v�ndoset n� teritorin e tyre, por ithtar�t t� k�tyre dy religjioneve ka gati n� t� gjitha viset e tjera. Mund t� thuhet se gati gjith� Shqip�ria e Mesme �sht� muslimane. Musliman�t n� shqip�rin� veriore paraqesin mbi 60 % t� popullat�s s� atjeshme. Sa i p�rket popullat�s s� krishter�, me p�rqindje jan� m� shum� n� shqip�rin� jugore, ve�onarisht� n� pjes�n kufitare me Greqin�. P�rktheu: Muhidin Ahmeti (Marr� nga: Thomas Arnold, Povijest Islama - historijski tokovi misije Botimi i Sarajev�, 1989)
