gtturk

D�LB�LG�S� TERC�ME Y�NTEM�

Dil ��retiminin k�sa bir tarih�esi

Dil ��retim y�ntemlerinin tarihini k�saca inceleyen bu b�l�m �a�da� y�ntemlerin tart��lmas� i�in bir zemin haz�rlamakta ve bu y�ntemleri analiz ederken temel alaca��m�z konular� ele almaktad�r. Bu tarihsel boyuttan bak�ld��nda, modern y�ntem niteliklerinin do�u�una neden olan endi�elerin, yabanc� dillerin nas�l ��retilmesi gerekti�ine ili�kin tart��malar�n merkezinde yer alan endi�elere benzedi�i g�r�lebilmekte. Tarih boyunca dil ��retim y�ntemlerinde g�r�len de�i�iklikler ��rencilerin gereksinim duyduklar� yeterlik derecesindeki de�i�iklikleri de yans�tmaktad�r; �rne�in, dil ��reniminin amac� olarak okuma-anlama becerisinden s�zel yeterli�e do�ru bir kay�� g�r�lmektedir. Y�ntemlerdeki de�i�iklikler ayn� zamanda dilin do�as� ve dil ��renimine ili�kin kuramlerdeki de�i�iklikleri de yans�tmaktad�r.

Bug�n�n d�nya n�fusunun yakla��k y�zde altm��n�n �okdilli oldu�u tahmin edilmektedir. �a�da� ve tarihsel a��lardan bak�ld��nda, ikidillilik ile �okdillili�in bir istisna olmaktan �ok bir norm olduklar� g�r�l�r. �u halde, tarih boyunca yabanc� dil ��reniminin her zaman �nemli bir rol oynad��n� s�ylemek yanl�� olmaz. Nas�l ki bug�n �ngilizce d�nyada en yayg�n kullan�lan yabanc� dilse, be�y�z y�l �nce bu dil Bat� d�nyas�nda e�itim, ticaret, din ve y�netim alanlar�nda bask�n olan Latince'ydi. Ancak, onalt�nc� y�zy�lda Avrupa'daki politik de�i�ikliklerin sonucu olarak Frans�zca, �talyanca ve �ngilizce �nem kazand� ve Latince s�zl� ve yaz�l� ileti�im arac� olma niteli�ini yava� yava� yitirdi.

Latince'nin ya�ayan bir dil olma konumundan okul programlar�nda "istisnai" bir ders olma konumuna ge�mesiyle, Latince ��renimi farkl� bir i�lev �stlendi. Virgil, Ovid ve Cicero'nun eserlerinin yaz�ld�� klasik Latince'nin ��renilmesi ve dilbilgisi ile s�z sanat�n�n analiz edilmesi onyedinci y�zy�ldan ondokuzuncu y�zy�la kadar yabanc� dil ��renimini i�in bir model halini ald�. Onalt�nc�, onyedinci ve onsekizinci y�zy�llarda "dilbilgisi okulu"na giren ��rencilere ilk olarak Latinceye giri� dersi verilmekteydi ve bu da dilbilgisinin ezberlenmesi, ad �ekimi ve y�klem �ekimlerinin incelenmesi, �eviri ve bazan paralel ikidilli metin ve diyaloglar kullan�lmas� yoluyla �rnek t�mcelerin yaz�lmas� uygulamalar�yla ger�ekle�tirilmekteydi (Kelly, 1969; Howatt, 1983). Temel yeterlik edinildikten sonra ��rencilere dilbilgisi ve s�z sanat� konusunda ileri d�zeu �al��malar sunulmaktayd�. Okulda ��renim ��renciler i�in i�kence benzeri bir uygulama olsa gerek, zira bilgide hatalar olmas� �o�u kez �iddetli cezaland�rmayla kar��lanmaktayd�. E�itime alternatif yakla��mlar getirme �abalar� da aras�ra g�r�lmekteydi; �rne�in, onalt�nc� y�zy�lda Roger Ascham ve Montaigne ile onyedinci y�zy�lda Comenius ve John Locke program reformuna ve Latince'nin ��retilme tarz�na y�nelik belirgin �nerilerde bulunmu�lard� (Kelly, 1969; Howatt, 1984), fakat Latince (ve bir �l��de Yunanca) o kadar uzun s�redir klasik ve bunun sonucu olarak da en ideal dil formu olarak kabul edilegelmi�ti ki okul program�nda dil ��reniminin rol�ne ili�kin fikirlerin Latince'nin yerle�ik konumuna y�nelik olmas� �a��rt�c� de�ildi.

Latince'nin gerilemesi beraberinde Latince'nin ��retilmesi i�in yeni bir neden getirdi. Latince'nin zihinsel yetenekleri geli�tirdi�i s�ylendi ve Latince dilbilgisinnin incelenmesi kendi ba��na bir ama� halini ald�.

Latin dili normal bir ileti�im arac� olma niteli�ini kaybedince ve onun yerini yerel diller al�nca, o zaman b�y�k bir h�zla bir "zihin cimnasti�i", �st�n bir "�l�" dil, her t�rden y�ksek ��renim �eklinin temelini olu�turacak yeri doldurulamaz disiplinli ve sistematik bir inceleme kayna�� haline geldi. (Titone, 1968: 26 i�inde V. Mallison)

Onsekizinci y�zy�lda "modern" diller Avrupa okullar�n�n programlar�na girmeye ba�lad�k�a, bu diller Latince ��retiminde kullan�lan temel i�lemlere g�re ��retildiler. Ders kitaplar� soyut dilbilgisi kurallar�n�n anlat�m�ndan, s�zc�k listelerinden ve �eviri i�in t�mcelerden olu�maktayd�. Dili konu�mak hedef de�ildi ve s�zel al��t�rma ��rencilerin �evirisini yapt�klar� t�mceleri y�ksek sesle okumalar�ndan ibaretti. T�mceler dilin dilbilgisel sistemini yans�tacak bi�imde olu�turulduklar� i�in ger�ek ileti�im dili ile hi�bir ili�kileri yoktu. ��renciler a�a��dakine benzer t�rden t�mceleri �evirmeye �abalarlard�:

          Felsefeci tavu�un alt �enesini �ekti.
          O�ullar�m D�k'�n aynalar�n� sat�n ald�lar.
          Teyzemin kedisi amcam�n k�pe�inden daha sad�k de�il.

                                                                (Titone, 1968: 28)
Ondokuzuncu y�zy�la gelindi�inde Latince'nin incelenmesine dayal� bu yakla��m okullarda yabanc� dilin incelenmesinde standart yol haline gelmi�ti. Bu nedenle ondokuzuncu y�zy�lda tipik bir ders kitab� dilbilgisi konular� �evresinde d�zenlenmi� b�l�m ya da derslerden olu�maktayd�. Her bir dilbilgisi konusu listelenmekte, kullan�m�na ili�kin kurallar a��klanmakta ve �rnek t�mcelerle desteklenmekteydi.

Ondokuzuncu y�zy�l�n ders kitab� yazarlar� yabanc� dili, �nce a��klanacak ard�ndan da ezberlenecek dondurulmu� bi�imbirim ve syntax kurallar� �eklinde kodlamaya kararl�yd�lar. S�zel �al��ma hemen hemen s�f�ra indirilmi�ken rastgele haz�rlanm�� bir avu� yaz�l� al��t�rma bir t�r kurallar�n eki halinde kullan�lmaktayd�. Bu d�nemde yay�nlanan pek �ok kitap i�inde Seidenst�cker ve Pl�tz taraf�ndan yaz�lanlar belki de en tipik olanlard� ... [Seidenst�cker] belirli kurallar� �rneklemek i�in malzemesini ba�lant�s�z t�mcelere indirgemi�ti. Kitab� dikkatle ikiye b�lmekte, birinci k�s�m kurallar� ve gerekli paradigmay� vermekte, ikinci k�s�m da Almanca'ya �eviri i�in Frans�zca t�mceler ve Frans�zca'ya �eviri i�in de Almanca t�mceler vermekteydi. �lk ama� ��rencilerin verilen kurallar� uygun al��t�rmalar yolu ile uygulamalar�yd�. ... [Pl�tz] taraf�ndan yaz�lan ve yukar�da a��kland�� bi�imde ikiye b�l�nen ders kitaplar�nda tek ��retim �ekli mekanik �eviriydi. Tipik t�mceler: 'Senin bir kitab�n var. Ev g�zeldir. Sakin bir k�pe�i var. Bizim bir ekme�imiz var [...]. Kap� siyaht�r. Onun bir kitab� ve bir k�pe�i var. Baban�n at� �ok sakindi.' (Titone, 1968: 27)   Dil ��retimine bu yakla��m Dilbilgisi-�eviri Y�ntemi olarak bilinir hale geldi.

Dilbilgisi-�eviri Y�ntemi

Bu y�ntemin �nc� destek�ilerinin isimlerinin de g�sterece�i gibi (Johann Seidenst�cker, Karl Pl�tz, H. S. Ollendorf, ve Johann Meidinger), Dilbilgisi-�eviri Alman ��retiminin bir �r�n�yd� ve daha az tan�nm�� bir ele�tirmenin belirtti�i gibi, amac� "bir �eyin kendisini bilmektense o �ey ile ilgili her�eyi bilmek" (W. H. D. Rouse, Kelly 1969: 53 i�inde) idi. Dilbilgisi-�eviri asl�nda Amerika Birle�ik Devletleri'nde ilk ba�larda Prusya Y�ntemi olarak tan�nd�. (Amerikal� bir klasik diller ��retmeni olan B. Sears taraf�ndan yaz�lm�� ve 1845'te bas�lm�� bir kitap The Ciceronian or the Prussian Method of Teaching the Elements of the Latin Language [Kelly 1969] [Latin Dilinin Unsurlar�n�n ��retilmesinde �i�ero ya da Prusya Y�ntemi] ba�l��n� ta��maktayd�). Dilbilgisi-�eviri Y�ntemi'nin temel �zellikleri �unlard�:

          1. Yabanc� dil �al��mas�n�n hedefi bir dili o dilin edebiyat�n� okumak i�in ��renmek ya da yabanc� dil �al��mas�ndan kaynaklanan zihinsel disiplinden ve entelekt�el geli�meden yararlanmakt�r. Dilbilgisi-�eviri bir dili ara�t�rman�n bir yoludur ve i�e �nce dilin dilbilgisi kurallar�n�n ayr�nt�l� bir analizi ile ba�lar; sonra bu bilgiyi metinleri kaynak dilden hedef dile ve hedef dilden kaynak dile �eviri yapma g�reviyle uygulamaya koyma gelir. Dil ��renimini, yabanc� dilin bi�imini ve s�zdizimini anlay�p y�nlendirmek i�in kurallar�n ve ger�eklerin ezberlenmesi olarak g�r�r. "Anadil, ikinci dilin ediniminde bir de�inme sistemi olarak korunur" (Stern, 1983: 455).
          2. Okuma ve yazma temel noktalard�r; konu�ma ya da dinlemeye verilen sistematik �nem �ok az ya da hemen hi�tir.
          3. S�zc�k se�imi sadece kullan�lmakta olan okuma metinlerine dayan�r ve s�zc�kler iki dilde s�zc�k listeleri, s�zl�k �al��mas�, ve ezber yolu ile ��retilir. Tipik bir Dilbilgisi-�eviri metninde, s�zc�kleri ve kar�� dildeki anlamlar�n� i�eren bir liste verilir ve �eviri al��t�rmalar� yer al�r.
          4. T�mce temel ��retim ve dil al��t�rmas� �nitesidir. Dersin �o�u t�mcelerin hedef dilden kaynak dile, kaynak dilden de hedef dile �evirisi ile ge�er ve y�ntemin belirgin �zelli�i t�mcenin odak te�kil etmesidir. Dil ��retim �al��mas�na daha �nceki
yakla��mlar dilbilgisini yabanc� bir dildeki metinlerin incelenmesinde bir yard�mc� olarak kulland�lar. Ancak bunun orta okullardaki ��renciler i�in �ok zor oldu�u d��n�ld� ve t�mce �zerindeki ilgi dil ��renimini kolayla�t�rmak i�in bir �abayd� (ayr�nt� i�in Howatt 1984: 131).
          5. Do�ruluk ve kesinlik vurgulan�r. ��rencilerden �eviride �st d�zeylere gelmeleri istenir, bunun nedeni "i�ten gelen bir ahlak de�erinin yan�s�ra, y�zy�lda ortaya ��kan ve say�lar� h�zla artan yaz�l� s�navlar� ge�mek i�in bir ko�ul olan do�ruluk ve kesinli�in �a�maz standartlar�na verilen b�y�k �ncelik" (Howatt 1984: 132)'dir.
          6. Dilbilgisi t�mdengelime g�re ��retilir - yani, �nce dilbilgisi kurallar� sunulup incelenir, sonra �eviri yolu ile al��t�rmas� yap�l�r. �o�u Dilbilgisi-�eviri kitab�nda, kitap boyunca dilbilgisi konular�n�n s�ralamas�na dayanan bir program izlenmekteydi ve dilbilgisini organize ve sistematik bir yoldan ��retme �abas� vard�.
          7. ��rencilerin ana dili dersin dilidir. Yeni maddelerin a��klanmas�nda ve yabanc� dil ile ��rencilerin ana dili aras�nda yap�lmas� gereken k�yaslamalar�n ger�ekle�mesinde kullan�l�r.

Dilbilgisi-�eviri 1840'lardan 1940'lara kadar Avrupa'ya ve yabanc� dil ��retimine hakim oldu ve uyarlanm�� formda bug�n de d�nyan�n baz� y�relerinde kullan�lmaya devam etmektedir. En iyi hali ile, Howatt'�n (1984) belirtti�i gibi, hi� de ele�tirmenlerin s�yledi�i t�rden bir korku unsuru de�ildi.Bu y�ntemin en k�t� �rnekleri Frans�zca ve Almanca �al��man�n klasik dilleri �al��maktan hi� de daha az zor olmad��n� sergilemek isteyenler taraf�ndan dil ��retim d�nyas�na sunuldu. Bunun sonucunda da binlerce okul ��rencisi taraf�ndan nefretle hat�rlanan t�r Dilbilgisi-�eviri olu�tu zira bu ��renciler i�in dil ��renmek hi� kullan�lamayacak dilbilgisi kurallar� ve s�zc�klere ait sonsuz say�daki listenin ezberlenme tecr�besi, resmi ya da edebi d�zyaz�n�n kusursuz �evirisinin �retilmeye �al��lmas� anlam�n� ta��maktayd�. Her ne kadar Dilbilgisi-�eviri �o�u kez ��rencilerin bunalmas�na neden olmaktaysa da, ��retmenden �ok az talepte bulunur. Edebi metinlerin anla��lmas�n�n yabanc� dil �al��mas�n�n temel oda�� oldu�u durumlarda ve konu�ma bilgisini edinmeye �ok az gereksinim oldu�u durumlarda hala kullan�lmaktad�r. G�n�m�zde �niversitelerde yabanc� dil ��retimi i�in kullan�lan kitaplar �o�u kez Dilbilgisi-�eviri'nin prensiplerini yans�t�rlar. Bu kitaplar genelde dil ��retimi ya da uygulamal� dilbilim yerine edebiyat e�itimi g�rm�� ki�ilerin yazd�� kitaplard�r. Sonu� olarak, Dilbilgisi-�eviri'nin hala yayg�n bir bi�imde uygulanmas�na ra�men hi�bir destek�isi olmad��n� s�ylemek do�ru olabilir. Kuram� olmayan bir y�ntemdir. Onu hakl� ��karmaya, dilbilim, psikoloji ya da e�itsel kuram ile ba�da�t�rmaya �abalayan hi�bir �al��ma bulunmamaktad�r.

Ondokuzuncu y�zy�l�n ortalar�nda ve sonlar�nda Dilbilgisi-�eviri'ye olan tepki birka� Avrupa �lkesinde gitgide artt�. Yenilik�i Hareket diye an�lan bu hareket yeni dil ��retim yollar�n�n temellerini att� ve g�n�m�ze kadar s�regelen tart��malar� do�urdu.
Ondokuzuncu y�zy�lda dil ��retim �zellikleri Ondokuzuncu y�zy�la do�ru Dilbilgisi-�eviri Y�ntem'inin sorgulanmas�na ve reddine �e�itli unsurlar katk�da bulundular. Avrupal�lar aras�nda ileti�im olanaklar�n�n artmas� yabanc� dillerde s�zel yeterlili�e talebi yaratt�. �nceleri bu talep �zel �al��ma i�in haz�rlanm�� konu�ma kitaplar� ve rehber konu�ma kitaplar� i�in bir pazar olu�turdu, fakat dil ��retim uzmanlar� da dikkatlerini modern dillerin orta okullarda ��retilme yoluna �evirdiler. E�itim sisteminin sorumluluklar�n� yerine getiremedi�i daha s�k dile getirilir oldu. Almanya, �ngiltere, Fransa ve Avrupa'n�n di�er b�l�mlerinde, dil ��retim uzmanlar� - fert olarak - her biri modern dillerin ��retiminde reform olu�turacak �zel bir y�ntem �neren yeni dil ��retim yakla��mlar� geli�tirdiler. Bu uzmanlardan C. Marcel, T. Prendergast ve F. Gouin gibi baz�lar� g�r��leri tarih i�inde �nem ta��sa da s�rekli bir
etki sa�layamad�lar.

Frans�z C. Marcel (1793-1896) �ocu�un dil ��renimine dil ��retimi i�in bir model olarak de�indi, ��renmede anlam�n �nemini vurgulad�, okuma becerisinin di�er becerilerden �nce ��retilmesi gerekti�ini savundu ve dil ��retimini daha geni� bir e�itsel �ev�eveye oturtmaya �al��t�. �ngiliz T. Prendergast (1806-1886) �ocuklar�n s�zleri ��z�mlemek i�in ba�lamsal ve durumsal ipu�lar�n� kulland�klar� ve konu�urken ezberlenmi� t�mcecikler ve "usul"leri kulland�klar� g�zlemini ilk kaydeden ki�iydi. Dil ��renen ki�ilere dildeki en temel yap�sal kal�plar�n ��retilmesine dayanan ilk "yap�sal program" Prendergast taraf�ndan �nerildi. Bu yolla Prendergast 1920 ve 30'lu y�llarda ele al�nacak ve B�l�m 3'te i�lenen bir konuyu ortaya atm�� oluyordu. Frans�z F. Gouin (1831-1896) belki de ondokuzuncu y�zy�l reformcular� aras�nda en tan�nan�d�r. Gouin, �ocu�un dil kullan�m�na y�nelik kendi g�zlemlerine dayanan bir yabanc� dil ��retim yakla��m� geli�tirdi. Dil ��reniminin, bir seri ili�kili eylemden olu�an olaylarla ba�a ��kmak i�in dilin kullan�m� yoluyla ger�ekle�ti�ine inanmaktayd�. Y�ntemi s�zel dili d�zenlemek ve sunmak i�in durumlar ve temalar kulland�; bunlar, odun kesmek ve kap� a�mak gibi eylemlerle ili�kili t�mce dizilerini i�eren �nl� Gouin "seri"leriydi.

Gouin y�ntemine g�re ders vermek i�in okullar kurdu ve bu sistem bir s�re olduk�a pop�lerdi. Bir yabanc� dil kursunun ilk dersinde a�a��daki seri ��renilirdi:

         Kap�ya do�ru y�r�yorum                                Y�r�yorum.
         Kap�n�n yak�n�na gidiyorum                             Yak�n�na gidiyorum.
         Kap�n�n daha yak�n�na gidiyorum.                    Daha yak�n�na gidiyorum.
         Kap�ya gidiyorum.                                           Gidiyorum.
         Kap�da duruyorum.                                          Duruyorum.
         Kolumu uzat�yorum.                                         Uzat�yorum.
         Kap� kolunu tutuyorum.                                    Tutuyorum.
         Kolu �eviriyorum.                                             �eviriyorum.
         Kap�y� a��yorum.                                               A��yorum.
         Kap�y� �ekiyorum.                                             �ekiyorum.
         Kap� hareket ediyor.                                           hareket ediyor.
         Kap� mente�elerinde d�n�yor.                            d�n�yor
         Kap� d�n�yor, d�n�yor.                                     d�n�yor
         Kap�y� tamamen a��yorum.                                A��yorum.
         Kap� kolunu b�rak�yorum.                                  b�rak�yorum.

                                                                (Titone, 1968: 35)

Gouin'in, yeni ders malzemelerinin anlamlar�n� netle�tiren bir ba�lamda sunma gereksinimini ve s�zlerin anlamlar�n� yans�tmak i�in beden hareketlerinin ve al��t�rmalar� kullan�m�n� vurgulamas�, sonralar� Durumsal Dil ��retimi ... ve Toplu Fiziksel Tepki ... gibi yakla��m ve y�ntemlerin bir b�l�m� haline gelecek olan uygulamalard�r.

Bu gibi dil uzmanlar�n�n ferdi �al��malar�, ya�ad�klar� d�nemlerin de�i�en ko�ullar�n� yans�tmaktad�r. E�itimciler, yabanc� dil programlar�n�n hedefi olarak okuma-anlama, dilbilgisi ya da edebiyat�n takdir edilmesi yerine konu�ma yetkinli�ine olan gereksinimi kabul ettiler; �ocuklar�n dili nas�l ��rendiklerine ilgi duyulmaya ba�land� ve bu ilgi de �ocu�un dil ��renimine ili�kin g�zlemler (ya da, daha genel olarak, g�r��ler) yolu ile ��retme prensipleri geli�tirilmesini ba�latt�. Fakat Marcel, Prendergast, Gouin ve di�er uzmanlar�n fikir ve y�ntemleri yerle�ik e�itim �evreleri d��nda geli�tirilmi�ti ve bu nedenle de daha geni� yayg�nla�ma, kabul ve uygulama yolundan yoksundu. Bu ki�iler dil ��retim mesle�inde yeni fikirlerin e�itsel bir hareket haline gelmelerini sa�layacak yeterli d�zenli yap�la�man�n (�rne�in, profesyonel dernekler, yay�nlar ve konferanslar �eklinde) bulunmad�� bir zamanda yazmaktayd�lar. Ancak bu durum ondokuzuncu y�zy�l�n sonuna do�ru, reforma yatk�n ��retmen ve dilbilimcilerin ilgilerinin kesi�ti�i daha b�t�nsel bir �aba ortaya ��kt��nda, de�i�meye ba�lad�. ��retmenler ve dilbilimciler dil ��retimine yeni yakla��mlarda bulunman�n gereklili�i hakk�nda yazmaya ba�lad�lar ve bu ki�ilerin yaz�lar�, kitaplar� konu�malar� ve makaleleri yolu ile daha yayg�n pedagojik reformlar�n temelleri at�ld�. Bu �aba da dil ��retiminde Reform Hareketi ad�n� ald�.

Kaynak�a

Howatt, A. P. R. 1984. A History of English Language Teaching. Oxford: Oxford University Press.
Kelly, L. G. 1969. 25 Centuries of Language Teaching. Rowley, Mass: Newbury House.
Stern, H. H. 1983. Fundamental Concepts of Language Teaching. Oxford: Oxford University Press.
Titone, R. 1968. Teaching Foreign Languages: An Historical Sketch. Washington, D.C.: Georgetown University Press.

Bu metni �eviren kaynak bilinmiyor. ��rendi�imiz an kayna�� belirtece�iz.