Opkomst van Koerdisch nationalisme en identiteitsbesef
Het Koerdisch nationalisme heeft een belangrijke rol gespeeld in de
ontwikkeling van Koerdische politieke partijen en identiteitsbesef. Maar wanneer
zijn de eerste tekenen van het Koerdische nationalisme of identiteitbewustzijn
waargenomen met betrekking tot de Koerdische literatuur, linguïstiek,
geschiedenis, journalistiek en media?
Afbeelding 1: Gaspirali Ismail aan het werk
1.1 De eerste schrijvers
In 1914 schreef Gaspirali Ismail, dat het Turkse nationalisme een reactie was
op nationalismes van andere volkeren zoals de Koerden. Het nationalisme van de
Koerden was volgens hem 20 jaar eerder begonnen, dan die van de Turken. Dit zou
het begin van het nationalisme plaatsen in 1894. Het jaar waarin Mehmet Ziya Bey
zelfmoord pleegde. Rohat, een Koerdische auteur zei dat Ziya’s zoektocht naar
zijn identiteit en zijn onvermogen om zijn Koerdische achtergrond te accepteren
de basis was voor zijn mentale crisis.
Ziya was een van de eerste denkers in Oost-Anatolië die de etnische
identiteit van de Koerden vastlegde in een roman. Er zijn echter geschriften die
duiden op een eerdere bewustzijn van de Koerdische identiteit in de tijd van de
Koerdische emiraten die waren geïntegreerd in het Ottomaanse rijk. De “Sharafname”,
de geschiedenis van deze emiraten door Sharaf Khan van Bitlis, afgemaakt in 1597
en de roman Mem u Zin (1965) door Ahmad-i Khani zijn duidelijke expressies van
Koerdische zelfbewustzijn. Dit zijn nog geen tekenen van nationalisme, dat later
komt. Buitenstaanders zoals Evliya Celebi schreef ook over de Koerden. In zijn
geschriften was het duidelijk wie Koerden waren en wie niet.
Gökalp (Mehmet Ziya Bey) bestudeerde de Koerdische stammen in opdracht van de
Minister van gezondheid Riza Nur. Hij nam simpelweg de blik van de Sharafname
over wie de Koerden waren en wie niet. Hij zei niet dat de Koerden een onderdeel
waren van de Turkse etniciteit, maar Ziya ontkende alleen zijn eigen afkomst en
deed voor of hij Turks was. Ziya was overtuigd, dat etnische identiteit kan
worden bepaald door een keuze in plaats van geboorte. (Zoals tegenwoordig ook
veel Koerden denken in Noord-Koerdistan en Turkije over hun identiteit)
1.2 Koerdische intellectuelen en de eerste Koerdische geschriften
Afbeelding 2: Een afbeelding van de oprichter van de krant "Kurdistan"
Een andere duidelijke vorm van identiteitsbesef kwam in de vorm van een
tijdschrift. Het eerste Koerdische tijdschrift “Kurdistan” verscheen voor het
eerst in 1898 in Cairo en later in Genève, opnieuw Cairo, en Londen. Het werd
uitgegeven door leden van de aristocratische familie Bedirkhan die zich, net als
andere tegenstanders van de sultan (de toenmalige heerser van het Ottomaanse
rijk), buiten diens bereik gevestigd hadden. Dit tijdschrift werd gelezen door
Koerden met verschillende dialecten. Het doel van het tijdschrift was, om de
Koerden meer bewust te maken van hun eigen identiteit.
Een ander belangrijk tijdschrift, dat later verscheen was de krant Jin, die
verscheen in 1918-1919. In Jin gaat nog verder als het tijdschrift “Kurdistan”.
In verschillende artikelen in deze krant, kan je duidelijk pogingen zien om
nationale symbolen te maken voor de Koerden. Ook werd er in deze krant duidelijk
opgeroepen aan de Koerden hun nationale feestdagen te respecteren (Zoals Newroz,
het Koerdische nieuwjaar). Abdülaziz Yamülkizade schreef in Jin, dat met de
komst van de islam en de Sjiitische en Soennitische scheuring er voor zorgde
voor verdeeldheid onder de Koerden. En hier wordt voor het eerst vastgesteld dat
de Alevietische Koerden net zo Koerdisch zijn als de Koerdische Soennieten.
Missionarissen hebben ook een belangrijke rol voor de Koerdische identiteit
gespeeld. In het midden van de zeventiende eeuw, werd de eerste woordenlijst van
het Muranci samengesteld door een missionaris. Een eeuw later maakte een
Italiaanse missionaris, de eerste Koerdische grammatica met een woordenlijst van
Kurmanci, dat in Noord Irak werd gesproken. Aan de missionarissen en zendelingen
in het gebied danken we nog een reeks, doorgaans bescheidener, aantekeningen
over Koerdische dialecten. Het Koerdisch was voor hen een belangrijke taal omdat
een deel van de Armeense en Syrisch-orthodoxe christenen in het gebied niet het
Armeens of Aramees maar het Kurmanci als moedertaal hadden. Het is
veelbetekenend dat de eerste gedrukte tekst in het Koerdisch een bijbelvertaling
was, bestemd voor Armeense christenen in Koerdistan.
Naast missionarissen en zendelingen hebben ook buitenlandse consuls en
Osmaanse bestuursambtenaren een belangrijke rol gespeeld voor de Koerdische taal
en identiteit. Alexandre Jaba, die rond het midden van de negentiende eeuw
Russisch consul in Erzurum was, waar hij zelf Koerdisch leerde en een schat aan
Koerdische manuscripten verzamelde, publiceerde in 1879 het eerste omvangrijke
woordenboek van die taal, dat meer dan 10000 woorden omvatte. Tegen het eind van
de negentiende eeuw verscheen in Istanboel het Koerdisch-Arabische woordenboek
van Yusuf Diya’uddin Pasha, een hervormingsgezinde bestuursambtenaar van
Palestijnse afkomst, die lange tijd gouverneur in Bitlis was geweest. Deze
woordenboeken hebben allebei, ruim een eeuw later, hun nut behouden en zijn
herdrukt als gevolg van de opkomst van het Koerdische nationalisme en ook de
toenemende wetenschappelijke belangstelling voor het Koerdische.
1.3 Opkomst Koerdisch nationalisme als tegenbeweging
In het Ottomaanse rijk namen de Koerden deel aan de macht (In de Soennitische
top). Doordat het Ottomaanse bestuur een politiek van assimilatie en integratie
van de leden van de grote Koerdische prinselijke families had gevoerd. Nadat het
Ottomaanse rijk uit elkaar was gevallen verloren de Koerden een groot deel van
hun macht. Na het uiteenvallen van het Ottomaanse rijk ontstond er een strijd
tussen verschillende politieke partijen. De op de westerse georiënteerde
Kemalisten, die de Turkse staat oprichtte zorgden met hun onderdrukking voor een
Koerdische (religieuze) opstand van sjeik Said in 1925. Ook kwam er later nog
meer opstanden zoals de opstand van Ararat (1927-1931), de opstand van Dersim
(1936-1938). Doordat de Turkse staat overging op het ontkennen van de Koerdische
identiteit en waardoor het Turks nationalisme tegenover het Koerdisch
nationalisme werd gesteld, kwam er pas echt een opkomst van nationalisme, wat
resulteerde in de oprichting van de PKK. Andere landen waarin de Koerden waren
kregen het zelfde probleem als Turkije. Doordat deze landen hun land probeerden
om te vormen tot een nationale eenheid kwamen ze in botsing met het Koerdische
nationalisme.
Conclusie
Een aantal elementen heeft een belangrijke rol hebben gespeeld in het
definitieve en onomkeerbare proces van de ontwikkeling van het Koerdisch
nationalisme en de Koerdische identiteit. Deze elementen zijn: 1. Het toenemende
bewustzijn van identiteit door geschriften. De Koerden begonnen zichzelf steeds
meer te onderscheiden van andere bevolkingsgroepen zoals Turken & Arabieren. 2.
Het repressieve assimilatiebeleid, onderdrukkingsbeleid en nationalisme van de
Iraakse, Turkse, Iraanse en Syrische regeringen zorgde voor Koerdische opstanden
en Koerdische tegenbewegingen zoals de oprichting van Koerdische politieke
partijen (PKK, PDK, etc) 3. Het assimilatiebeleid en het repressiebeleid van de
verscheidene regeringen waar de Koerden mee te maken kregen zorgde voor het
ontstaan van een grote Koerdische diaspora. Deze diaspora zorgde voor het
ontstaan van Koerdische media met de strijd voor het behoud en de verdere
ontwikkeling van de Koerdische taal.
