*************************************
Nga Edmond Prifti
Misteri i ekzekutimit t� partizanes s� Brigad�s s� V-t� sulmuese, Ramize Gjebrea, dhe akuzat vras�se t� �dashuris� s� 21- vje�ares me Zaho Kok�n
�At� vit edhe pranvera erdhi e ftoht�. Ishte 5 marsi i vitit 1944. At� dit� mungonin vet�m dy udh�heq�sit (?), Komandanti i Brigad�s s� V-t�, Shefqet Pe�i, dhe Komisari Hysni Kapo, nd�rkoh� q� organizohej vrasja p�r akuz�n e pabes�, n� shtabin partizan...�, - rr�fen ish- partizani i Brigad�s s� V-t� Sulmuese, Mato Hasamataj.
21 �vje�arja, p�rgjegj�sja e rinis� s� brigad�s s� V-t� Sulmuese, Ramize Gjebrea, pushkatohet n� 5 mars t� vitit 1944, pa asnj� prov� por me urdh�r nga lart q� kurr� nuk u mor vesh nga cili n�nshkruhej.
T� v�rtetat e k�saj vrasjeje jan� n� varr por nuk �sht� b�r� asnj� p�rpjekje edhe p�r t� gjetur autor�t e k�tij ekzekutimi megjith�se, nj� vit m� von� u Zhvillua gjyqi i Gjykat�s s� Lart�.
Ramizeja u akuzua se ishte e dashura e fsheht� e Komandantit t� batalionit t� Brigad�s s� V-t�, Zaho Koka, e nd�rsa ishte zyrtarisht e fejuara e Nako Spirut. Gabim ky i pafalsh�m, (dashurit� e fshehta) p�r �partin� dhe Ramize Gjebrea meritonte ekzekutimin e pabes� prapa shpine�!
Por pse jo, shkaqet k�tij ekzekutimi lidheshin me luft�n personale p�r karrier� q� n� ato vite kishte shp�rthyer ethsh�m.
Me k�t� akuz�, pra imoralitet, gjykata e Brigad�s s� Pest� e d�non Ramizen� me pushkatim.
Ramizea do t� ishte ende gjall�, n� qoft� se letra e korrierit, e nisur nga Shtabi i P�rgjithsh�m i Ushtris� do t� mb�rrinte tri or� m� par� n� Ramic� t� Vlor�s, e cila kund�rshtonte vendimin e Gjykat�s s� Brigad�s s� V-t�, p�r ekzekutimin e saj.
Por ishte tep�r von�, Ramizes� nuk i rikthej m� jeta edhe pse e drejta p�r t� jetuar i jepej edhe nga Shtabi i P�rgjithsh�m i Ushtris�.
Ekzekutimi!
P�rtej maleve, n� Ramic�n e vetmuar, n� af�rsi t� Vlor�s, vran� pabesisht vajz�n 21- vje�are, partizanen gjirokastrite Ramize Gjebrea. Nga kujtimet e asaj kohe, Mato Hasemataj, partizan n� Brigad�n e V-t�, shkruante n� kujtimet e tij diku n� fillim t� viteve t� demokracis�, �...At� m�ngjes me cikm� marsi, me fjolla resh si t� p�rhirme, tek �elte sytha n� zall, bajamja e lajthia, Mesaplikut i ndrinte nuri e bardh�sia...mos kishe faj q� e doje jet�n e q� s�g�lltite dot g�njeshtr�n. Dy syt� e tu q� fort e desh�n �do gj� t� bukur, t� v�rtet�. E q� s�do mundem t�i harroj, sa t� kem frym� edhe jet�!�. Pas ekzekutimit prapa shpine, nga Gjykata e Brigad�s s� V-t�, Gjykata e Lart�, n� vitin 1945, kreu nj� gjyq formal, ku u hetua rreth pafaj�sis� apo jo t� fajit t� saj, por jo p�r fajtor�t e v�rtet� t� krimit. Nd�rkoh� q� gjyqi u zhvillua me dyer t� mbyllura, p�r publikun, Nako Spiru- i fejuari i saj- e mb�shteti figur�n e saj gjat� gjith� koh�s.
Sipas t� dh�nave t� fundit arkivore, ka qen� Dushan Mugosha (Dusan Mugosa), delegati i Partis� Komuniste Jugosllave (asajkohe ndihmonte partizan�t, n� Ramic� t� Vlor�s) s� bashku me an�tar� t� tjer� t� Gjykat�s s� Brigat�s s� V-t� Sulmuese, ata, t� cil�t kan� dh�n� urdhrin p�r ekzekutimin e Ramize Gjebres�. Kjo e fundit m�sohet nga Nijaz Dizdarevic, konsulenti jugosllav n� ndihm� t� rinis� shqiptare, gjat� koh�s s� luft�s, i cili n� vitin 1988 boton nj� lib�r n� gjuh�n serbo-kroate t� titulluar �Albanski Dnevnik� ( e botuar nga tipografia �Globus� n� Zagreb t� Kroacis�).
�Ramize Gjebrea nuk �sht� vrar� pa dijenin� e Dushan Mugosh�s!�.
Megjith�se, Ramize Gjebrea u pushkatua, ngelet ende enigm� fakti, sesi arriti ta ekzekutonte Gjykata e Brigad�s nj� an�tare t� saj�n, kur dihet q� urdhrat p�r ekzekutime vinin vet�m nga Shtabi i P�rgjithsh�m i Ushtris�- thot� Ali Gjebrea, njeriu i af�rt i familjes s� Ramizes�. Sipas tij, ky ekzekutim s�kishte t� b�nt� me nj� histori dashurie por me eliminimin e personave q� nes�r, (pas luft�s) mund t� kishin nj� t� ardhme n� pushtet. Po ashtu Aliu tregon se Nako Spiro �sht� shprehur se edhe n�se kjo histori dashurie e saj me Zaho Kok�n t� ishte e v�rtet�, kjo ishte nj� ��shtje e tij personale dhe jo e partis�. K�t� mendim ka ruajtur deri n� fund t� jet�s s� tij, duke u shprehur gjithnj� me konsiderata p�r t� fejuar�n e tij.
Gjygji falls
Nj� vit pas vrasjes, zhvillohet gjyqi mbi vrasjen e Ramize Gjebres�, i cili mori n� shqyrtim vet�m faktin n�se Ramizeja kishte apo jo marr�dh�nie me Zaho Kok�n. N� p�rfundim t� k�tij hetimi, Gjykata e Lart� me kryetar Frederik Nosin, deklaron t� pafajshme Ramize Gjebren�, duke i dh�n� asaj titullin �D�shmore e Kombit�. Me tej kjo gjykat� nuk mori n� shqyrtim se cil�t ishin autor�t e vrasjes as dhe kush urdh�roi ekzekutimin e Ramizes�, por thjesht historin� e dashuris� s� saj me Zaho Kok�n e konsideroi si thashethem t� thurur n� em�r t� pushtetit.
E v�rteta e asaj dite krimi, u fundos p�rfundimisht, atje ku prehen eshtrat e Ramize Gjebres�, pran� monumentit �N�n� Shqip�ri�, q� nga zhvarrimi i saj nga vendi i pushkatimit n� maj t� vitit 1945!.
Vajza beratase me gjak Ka�aniku
Ramize Gjebrea lindi n� qytetin e Beratit n� 20 prill t� vitit 1923, n� nj� familje me tradita patriotike. E �ma, Safia ,ishte nga Ka�aniku i Kosov�s. Nd�rkaq n� koh�n e luft�s me zgjedh�n turke, u njoh me Rustem Gjebren�, me t� cilin shum� shpejt u martua. Ramizeja, q� n� f�mij�ri, u frym�zua nga origjina e familjes s� saj, dhe u kthye n� nj� patriote t� flakt� p�r ��shtjen mbar�shqiptare. Sikur ta imagjinonte fatin e Shqip�ris� t� pasluft�s, ajo i drejtohej Agllai Zotos, - veprimtares s� gruas n� Bregdet, - n� dat�n 29.08.1943, me fjal�t : �...ne jemi p�r luft�n Nacional �lirimtare dhe jo p�r t� prur� rusin ose grekun me s�rbin k�tu...�.
Ramizeja, nusja q� kaloi shtetrrethimin
Vajza beratase q� arriti t� b�j� fam� me intelektin e saj, u radhit nd�r t� parat femra �rebele�, t� Institutit Fem�ror �N�na Mbretnesh�, n� Tiran�. N� 1935-1941 ajo u shqua p�r nj� p�rgatitje shkollore, prirje letrare dhe organizatore, duke u b�r� udh�heq�sja e demonstratave, veprimtarive antifashiste dhe shp�rndarjes s� k�ng�ve patriotike. Karriera si gjimnaziste u mbyll p�r shkak t� bindjeve t� saj proshqiptare, duke u sh�nuar n� histori si femra e par� shqiptare, e cila u vu n� krye t� demonstrat�s s� 28 Tetorit �41, kur rr�zoi nga kali oficerin fashist t� karabineris�, i cili tentoi t� griste flamurin shqiptar.Vera Malo, ish- shoqe e Institutit Fem�ror, shprehet p�r t� se ajo �lexonte shum�, sidomos libra t� ndaluar, t� cilat kishte d�shir� t�i diskutonte me ne- deri sa nj� dit�- nj� thirrje e t� rinjve, ra n� duart e K�shillit Pedagogjik, dhe e p�rjashtuan at�, shtat� dit�. P�r at� dhe shoqet e saj, kishte ardhur koha t� hidhej n� ilegalitet. Q� nga viti 1942 ajo punon n� fsheht�si, - arrestohet, dhe p�r munges� provash lirohet pas kat�r dit�sh, - duke u lidhur sakaq me Shejnaze Juk�n n� Shkod�r, (ndodhet nj� artikull i shkruar nga Taras Begeja, n� Muzeun Historik Komb�tar) dhe n� mars t� po atij viti, bashk�punon me Qemal Staf�n n� qarkun e Gjirokastr�s. Rikthehet n� Tiran� n� vitin 1943, ku caktohet p�rgjegj�se e rinis� s� Beratit dhe mbledh sakaq Konferenc�n e Rinis� t� Shqip�ris�, n� Zaloshnje (Skrapar). S� bashku me Mihal Durin dhe Misto Mamen ajo organizon rr�mbimin e shtypshkronj�s �Gutenberg�, si dhe at� t� kalimit t� postobllokut armik, e maskuar si nuse. Punon n� Elbasan, Sulov�, Mallakast�r, Lubonj�, Treblov�, Ku� dhe s� fundi n� Ramic� t� Vlor�s.
Kujtime, vet�m kujtime...fajtor�t?
Veterani i Brigad�s s� V, Andon Cane Xhaka nga Vlora, tregon se pas plumbit t� par� q� nuk e zuri, Ramizeja e habitur kishte th�n� : �Uaa, �ndodhi k�shtu?�. Por i paramenduar dhe kriminal, ky pushkatim u krye. Jan� b�r� shum� komente p�r k�t� akt dhe p�r fajtor�t e v�rtet�...E v�rteta �sht� se Ramizeja u b� viktim� e injoranc�s dhe inkuzicionit komunist�.
Shkrimtari Shefqet Musaraj, n� Revist�n Shqiptarja (Nr.11, viti 1973) shkruante:�...Nga grat� q� kan� dh�n� nj� kontribut shum� t� �muar gjat� luft�s, ka qen� Ramize Gjebrea...�.
Liri Belishova rikujton edhe nj�her� dy momente t� cilat i kan� mbetur n� memorje : I pari, kur kemi k�nduar n� kor n� Institut k�ng�n, �Mjaft n� rob�ri, Kosov� e �am�ri...�, dhe s� dyti, aksioni i rr�mbimit t� shtypshkronj�s �Gutenberg�, ku diktatori Enver Hoxha nuk e p�rmendi fare emrin e saj�. Liria tregon m� pas p�r Ramizen� e bukur dhe t� zgjuar, dhe pse ishte e till�, at� e zgjodhi p�r t� fejuar Nako Spiru.
T� vdekurit jetojn� me ne, ata vet�m fizikisht nuk jan� me ne, - kujton Liria th�nien e Viktor Hygos�, duke shtuar � se kjo �sht� shum� e v�rtet�, pasi at� e kemi ndier vazhdimisht pran�...ashtu si� foli n� 20 janar 1944, n� themelimin e Brigad�s s� V-t� Sulmuese, para m� shum� se 3000 partizan�ve, n� lugin�n e Bramyshnjes�.
- �...hakmarrje p�r �do p�ll�mb� tok� t� shkelur nga armiku, hakmarrje p�r gjakun e shok�ve! Armiku do ta paguaj� �do pik� gjaku me nj� kok� ushtari...�, pati th�n� ajo ato dit� dimri...
Veterani i Brigad�s s� V, Lefter Kasneci
E kam njohur Ramizen� n� dhjetor t� �41, at�her� kur punonte ilegalisht. Ishte vajz� e zgjuar. Zot�ronte shk�lqyesh�m italishten, fr�ngjishten dhe turqishten (t� cil�n ia kishte m�suar e �ma). Ishte interesante, ashtu si� kishte pseudonimin, ashtu si� u pa gjat� fjalimit t� saj para Brigad�s me 3000 partizan�.
Requiem
Nj� gj� me sa duket ka ngjallur xhelozi dhe armiq�si kundra Ramizes�. Sipas fakteve, ajo ishte me bindje antijugosllave, �ka b�ri q� ajo t� mos pajtohej me prishjen e marr�veshjes s� Mukjes nga Enver Hoxha � duke th�n� se (gusht 1943): � Tani do t� filloj� nj� v�llavrasje e madhe midis Shqiptar�ve, dhe Jugosllav�ve do t�ju b�het qejfi...�. K�shtu �sht� shprehur Ramizeja pas Konferenc�s s� Mukjes duke th�n� haptazi mospajtimin e saj ndaj rrjedh�s s� m�tejshme s� ��shtjes Kosovare.
Akuza e njollosjes s� moralit t� saj, nuk ishte e v�rtet�, �ka u hodh posht� edhe nga seanca gjyq�sore e Gjykat�s s� Lart�, n� 1945. Sipas veteranit Xhaka, �inkuizitor�t komunist� u penduan q� e vran�, pasi disa or� pas pushkatimit, kishte ardhur urdhri i anullimit, por ishte tep�r von�...�.Ramize Gjebrea nuk ishte dakord me trajtimin q� i b�nte Partia Komuniste Shqiptare dhe udh�heqja e saj prosllave, ��shtjes s� Kosov�s- historin� dhe tragjedin� e cop�timit t� saj, t� cil�n ajo e njihte mjaft mir�, - pasi ishte mbes� nga Ka�aniku i Kosov�s.
Ndoshta fati nuk ka qen� me t�!. Akuzat shum�lloj�she, t� hedhura ndaj saj, q� �uan m� pas n� pushkatimin, nuk pat�n t� nj�jtin fat edhe p�r Zaho Kok�n. Ai u shpall �Hero i Popullit�, duke r�n� n� betej� kundra gjerman�ve n� Vuno t� Himar�s, n� 08.06.1944. Nd�rsa i fejuari i Ramize Gjebres�, Nako Spiru, vite m� von� pas ekzekutimit t� saj, u martua me Liri Belishov�n. Ai u konsiderua si agjent i komploteve nga emisar�t e Titos n� Shqip�ri, n�
Sh�nim: Dokumentet u shfryt�zuan nga arkivat personale t� fisit Gjebrea. Dor�shkrime origjinale, komente, intervista, botime, dekorata dhe fotografi
