Yükseköğretim kurumlarımızdaki kontenjanların talebin çok altında olması nedeniyle, yurtdışında öğrenim gören öğrencilerin sayısı giderek artmaktadır. Milli Eğitim Bakanlığı'nın kayıtlarına göre, kendi imkanlarıyla yurtdışında yükseköğrenim gören 28.955 öğrencinin ülkelere göre dağılımı Tablo 10.1’de verilmiştir. Yurtdışında eğitim gören birçok öğrencinin kayıt yaptırmadığı göz önüne alındığında, gerçek sayının bu rakamın çok daha fazla olduğu tahmin edilmektedir. Öte yandan, vakıf üniversitelerinin örgün öğretim sistemi içindeki payı halen % 3,9 dolayında olup, bu payın görünür gelecekte % 10’lar düzeyine çıkarılması büyük bir başarı olarak kabul edilmelidir. Bu nedenle, Türk yükseköğretiminin geleceğini sadece yurtdışı ve vakıf yükseköğretim kurumlarında aramak gerçekçi bir yaklaşım değildir; ağırlık büyük ölçüde devlet üniversitelerimizin üzerinde olacaktır.

Kaynak: Milli Eğitim Bakanlığı (30.11.1999 tarihi itibarıyla)

• Devlet üniversitelerinin, yurtdışı ve vakıf yükseköğretim kurumlarının sahip olduğu idari ve mali yetkilere sahip olması,

• Yükseköğretim kurumlarının kalite düzeylerinin belirlenebilmesi için akademik değerlendirme mekanizmalarının kurulması ve toplumun bu konularda sürekli olarak bilgilendirilmesi.

• Üniversitelerimizin sahip oldukları her türlü fiziki mekan, tesis, teçhizat, bilgi birikimi ve insangücünü kullanarak ek kaynak yaratmalarının önündeki tüm engeller kaldırılmaktadır.

• Üniversitelerimiz, kaynaklarının gerçek anlamda sahibi kılınmakta, kendilerine tahsis edilen kamu kaynakları ile yarattıkları kaynakları ve öğrencilerden alınacak katkı paylarını birleştirerek faaliyetlerinin kapsam ve niteliğine uygun yıllık bütçelerini kendilerinin hazırlamalarına imkan tanınmaktadır.

• Üniversitelerimizin faaliyetlerinin kapsam ve niteliğinin gerektirdiği idari yapılanmayı kendilerinin kurmaları öngörülmekte, bu meyanda özel nitelikler gerektiren işlerin görülebilmesi için akademik unvan sahibi olmayan kişilerin rektör yardımcısı düzeyinde istihdam edilebilmelerine ve kadro karşılığı sözleşmeli idari personeli çalıştırmalarına imkan sağlanmaktadır.

• Üniversite yönetim kurullarına, öğretim elemanlarına bilim, araştırma-geliştirme, eğitim-öğretim, mal ve hizmet üretimine katkıları oranında ek ücret ödeme, kadro karşılığı veya giderleri üniversitenin kendi yarattığı kaynaklardan karşılanmak üzere sözleşmeli akademik personel istihdam etme yetkisi verilmektedir.

• Üniversitelerde dekan adaylarının, müdür ve bölüm başkanı gibi akademik yöneticilerin ne şekilde belirleneceği senatolarca çıkarılacak yönetmeliklere bırakılmaktadır.

• Üniversitelerdeki enstitü, yüksekokul, konservatuvar, meslek yüksekokulu ve araştırma uygulama merkezlerinin işleyişleri ile bölümlerin iç yapılarına ilişkin düzenlemelerin yapılması üniversitelere bırakılmaktadır.

• Toplumla üniversite arasında ilişki kurmak, kalitenin yükseltilmesine ilişkin akademik değerlendirmeler yaparak Yükseköğretim Kurulu ve Üniversitelerarası Kurul’ca alınacak kararlara ve çıkarılacak yönetmeliklere esas teşkil edecek görüş ve önerileri hazırlamak üzere, onu uluslararası düzeyde temayüz etmiş bilim adamı ve beşi üniversite mensubu olmayan, kendi mesleklerindeki başarıları ile toplumda saygınlık kazanmış kişiden oluşan Akademik Değerlendirme Kurulu’nun oluşturulması öngörülmektedir.

• Akademik unvan terfilerinin, Akademik Değerlendirme Kurulu’nun akademik ünvanlı üyelerinin alanlara ve gelişmelere göre yapacakları öneriler üzerine Üniversitelerarası Kurul’un görüşü alınarak Yükseköğretim Kurulu’nca çıkarılacak yönetmelikle belirlenecek evrensel norm ve kriterlere göre, liyakatı öne çıkaran açık, şeffaf ve geniş katılım içeren usul ve esaslarla tamamen üniversitelerce yapılması öngörülmektedir.

• Türk yükseköğretiminde çağın gerektirdiği kalite düzeyi ile genç nüfusumuzun yarattığı toplumsal talebin, diğer bir deyişle, nicelik ve niteliğin bağdaştırılmasının önündeki en büyük darboğaz, kısıtlı mali kaynakların yanında, nitelikli öğretim üyesi açığıdır. Yurtdışında öğretim elemanı ve araştırıcı yetiştirilmesi için harcanan toplam miktar, üniversitelerimizde araştırmaya harcanan toplam miktarla karşılaştırılabilir boyuttadır. Bu nedenle, yurtdışında öğretim elemanı ve araştırıcı yetiştirilmesi programının genişletilerek yürütülmesi, yurtiçinde oluşmuş olan bilimsel potansiyelin de bu amaçla seferber edilmesi, kısıtlı kaynakların en etkin biçimde kullanılabilmesi ve kurumlar arası işbirliği ve koordinasyonun sağlanabilmesi için Milli Eğitim Bakanlığı, Yükseköğretim Kurulu, Devlet Planlama Teşkilatı, Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu ve Türkiye Bilimler Akademisi temsilcileri ile kendi alanlarında temayüz etmiş, eleman yetiştirme konusunda bilgi ve deneyim sahibi bilim adamlarından oluşan Öğretim Elemanı ve Üst Düzey Araştırıcı Yetiştirme Kurulu kurulması öngörülmektedir.

• Yükseköğretim, biri kişisel, diğeri ise toplumsal fayda sağlayan, yarı kamusal bir hizmettir. Bu hizmetin bedelinin kamu kaynakları yanında, kısmen de hizmetten yararlananlarca karşılanması, kamu maliyesinin temel ilkesidir. Ancak, sosyal adalet ve fırsat eşitliğinin gereği olarak muhtaç olanların korunması da çağdaş devletin temel görevlerindendir. Bu nedenlerle, öğrencilerin ödeyeceği katkı paylarının belirlenmesinde Yükseköğretim Kurulu’nca belirlenen cari maliyetlerin yarısını geçmemek koşuluyla, üniversite yönetim kurulları yetkili kılınmakta ve Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurtlar Kurumu'nca (YURTKUR) verilen katkı payları kredisi ile belirlenen katkı payları arasındaki farkın üniversite işletme hesabından geri dönüşlü ve düşük faizli kredi ve karşılıklı veya karşılıksız burs olarak verilmesi öngörülmektedir.

• Her üniversitede kayıtlı öğrencilerin tabii üye olduğu Öğrenci Birliği kurulması, birlik başkanı ile yardımcısının, öğretim elemanlarının özlük hakları ve unvan terfileri dışında, oy hakkı ile senatoya ve görüşleri alınmak ve bilgi verilmek üzere katkı paylarının belirleneceği üniversite yönetim kurulu toplantılarına katılmaları öngörülmektedir.

• Kar amacı gütmeyen vakıflara, üniversite kurmanın yanında, bir üniversiteye bağlı olmaksızın, meslek yüksekokulu, yüksekokul, sadece yüksek lisans yaptırmak üzere enstitü ve bunların birden fazlasını içeren vakıf yükseköğretim okulu kurma imkanı sağlanmaktadır.

• Öngörülmüş olan böylesine merkeziyetçilikten uzak bir yükseköğretim sistemi içinde Yükseköğretim Kurulu'nun işlevleri, esas olarak yükseköğretime tahsis edilen kamu kaynaklarını, üniversitelerin önerecekleri yıllık faaliyet programlarına dayalı olarak ve geliştirilecek kriter ve göstergelere göre, açık ve şeffaf sistemlerle üniversiteler arasında dağıtmak ve kaliteyi öne çıkaran akademik değerlendirme yapılmasını sağlamak konularında yoğunlaştırılmaktadır.

Görüldüğü gibi, hazırlanmış olan yasa tasarısı önerisi belirli bir sistematik içermekte ve kendi içinde bir mantık bütünlüğüne dayanmaktadır. Bu nedenle, öneride yer alan bazı hususlarda tek başına yasal düzenlemelere gidilmesi halinde, istenen sonuçları almak mümkün olmayacak, tersine her bakımdan çok daha olumsuz durumlarla karşılaşılacaktır.

Yükseköğretimimizin çağın gereklerine uygun bir yapıya kavuşturulabilmesi için hazırlanan yasa taslağının biran evvel kanunlaşmasında büyük yarar görülmektedir.

• Üniversite, fakülte, yüksekokul ve öğrenci sayıları her yıl sürekli olarak artmasına karşın, yükseköğretime ayrılan ödeneklerde devamlı azalma görülmektedir. Örneğin, 1993 yılında GSMH’nın % 0,90’ı, bütçenin ise % 4,1’i yükseköğretime ayrılırken, 1999 yılında GSMH’nın % 0,84’ü, bütçenin ise % 2,8’i yükseköğretime ayrılabilmiştir. 2000 Mali Yılı Bütçe Kanununda GSMH’nın % 0,80’i, bütçenin ise % 2,2’si yükseköğretime ayrılmıştır. Görüldüğü üzere, yükseköğretime ayrılan yetersiz kaynaklar sürekli azalmaktadır.

• Üniversitelerin kendilerine verilen görevleri yapabilmesi için akademik ve idari kadroların artırılması gerekmektedir. Bu nedenle, üniversitelere gerek mali konuda gerekse kadro ve personel alımında esneklik getirilmesi; ayrıca, yükseköğretim üst kuruluşları ile yükseköğretim kurumlarının, sadece yeni açmış oldukları veya açacakları birimlere değil, tamamının personel ve mali konularda tasarruf tedbirleri dışına çıkarılmasının sağlanması gerekmektedir.

• Başta öğretim üye ve yardımcıları olmak üzere, akademik ve idari personel maaşları, içinde bulunduğumuz hızlı enflasyon ortamında satınalma gücünü büyük ölçüde yitirmiş durumdadır. Diğer kamu kuruluşlarında çalışan emsali personelle karşılaştırıldığında, yükseköğretim kurumlarında çalışan akademik ve idari personelin maaşlarının daha alt seviyede olduğu görülmektedir. Bu nedenle, akademik ve idari personelin maddi sıkıntılarını bir ölçüde hafifletmek için acil tedbirlerin alınması zorunludur.

• Üniversite döner sermayelerinde kesinti yapılmasını düzenleyen hükümlerin bütçe metinlerinden çıkartılması,

• Sağlık hizmetleri dahil, üniversitelerdeki döner sermayeler vasıtasıyla verilen her türlü hizmetin bedelinin ilgili üniversitenin yönetim kurulunca tespit edilmesi,

• 2000 Mali Yılı Bütçe Kanunun 47/a maddesindeki “… Ancak, hakimlik ve savcılık mesleklerinde bulunanlar ile bu meslekte sayılan görevlerde olanlar, yükseköğretim kurumları öğretim üyeleri …” şeklindeki hükmünün, “Yükseköğretim kurumlarında akademik kadrolara yapılacak atamalar” olarak değiştirilmesi,

• Yurtiçinde ve yurtdışında öğretim elemanı yetiştirme uygulamasına devam edilmesi ve bu amaçla yeterli kaynağın kesintiye uğramadan sağlanması,

• Faaliyete geçirilemeyen fakülte ve yüksekokulların faaliyete geçirilmesi için gerekli kaynak temini ile yeterli kaynak ve nitelikli personel sağlanmadan yeni yükseköğretim kurumları açılmaması, Yükseköğretim Kurulu’nda benimsenmiş bir görüş olup, bu görüşe diğer yetkili mercilerinde iştiraki büyük önem arzetmektedir.

• KİT’ler dahil, muhtelif kamu kuruluşlarına ait olup, üniversiteler tarafından kullanılması uygun görülen gayrimenkullerin bedelsiz olarak üniversitelere devrinin sağlanması için Yüksek Planlama Kurulu’nca gerekli kararın alınması,

• Öğretim üyelerimizin kendilerini alanlarında yenilemek, yeni uygulamaları izlemek, doktora sonrası çalışmalarda bulunmak üzere yurtdışına gönderilmelerinin sağlanması amacıyla, ödenek yokluğu nedeniyle bugüne kadar hiç işletilmeyen 2547 sayılı Kanunun 39. maddesinin işletilmesi,

• Maliye ve Hazine’nin koyduğu kısıtlamalar sonucunda üniversitelere ayrılan ödeneklerin kullanılamaması hizmetlerin aksamasına neden olmaktadır. Bu itibarla, üniversitelere tahsis edilen ödeneğin kullanılmasına esneklik getirilmesi zaruri görülmektedir.

• Bütçe teklif ve tasarılarının, TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu'nda görüşülmesi sırasında Komisyon üyelerinin muhtelif üniversite bütçelerine eklenmek üzere verdikleri ödenek önergelerindeki miktarların, Yükseköğretim Kurulu bütçesinin transfer tertibine konularak, üniversite ihtiyaçları doğrultusunda yıl içinde Yükseköğretim Kurulu’nca dağıtılmasının sağlanması,

• Yeşil kart uygulaması nedeniyle muhtelif kamu kuruluşlarından alacağı doğan üniversitelerin bu alacaklarının, yine muhtelif kamu kuruluşlarına olan borçlarına mahsup edilmesi,

• Katkı kredisi talebinde bulunan öğrencilerin bu taleplerinin yerine getirilmesine kadar geçen zaman içerisindeki nakit ihtiyacını karşılamak amacıyla, Kredi ve Yurtlar Kurumu bütçesinden belli bir miktarın, bu öğrencilerin ihtiyaçlarının karşılanması için üniversite bütçelerine avans olarak aktarılmasının sağlanması,

• Yükseköğretim kurumlarına tahsis edilen kaynakların yetersizliği nedeniyle gerekli yatırımlar yapılamamaktadır. Bu nedenle, Yap-İşlet-Devret veya Yap-İşlet mevzuatında değişiklik yapılarak üniversitelerin de bu uygulamadan yararlandırılmasının sağlanması,

• 1050 Sayılı Muhasebe-i Umumiye Kanunu’nun 31. ve 35. maddelerinin değiştirilerek yükseköğretim üst kuruluşları ile yükseköğretim kurumlarının bütçelerinin bölümlerinin Personel, Diğer Cari, Yatırım ve Transfer tertibi şeklinde düzenlenmesi ve Türkiye Büyük Millet Meclisinde bütçenin Personel, Diğer Cari, Yatırım ve Transfer bölümleri itibarıyla görüşülmesinin sağlanması,

• 2547 Sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun 56. maddesinin e, f, g maddelerinin aşağıdaki şekilde değiştirilerek;

• Bir üniversite bütçesindeki ödenekleri diğer bir üniversite bütçesine aktarmaya, ilgili rektörün görüşü doğrultusunda Yükseköğretim Kurulu’na aktarma yetkisi verilmesi,

• Milli Eğitim Fonu’ndan yükseköğretime pay ayrılması,

• Geliştirme Ödeneğini düzenleyen 2914 sayılı Kanunun 14. Maddesi, 4.4.1998 tarih ve 23307 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 4359 sayılı Kanunla değiştirilmiştir. Bu madde hükmüne göre; Maliye Bakanlığınca hazırlanacak ödeme usulü esaslarının Bakanlar Kurulu Kararı ile belirlenmesi öngörülmüştür. Ancak, bugüne kadar mezkür kararnamenin çıkarılması mümkün olamamıştır.

• 1999 Mali yılı Bütçe Kanunu’nun 7. maddesi ile 2000 Mali Yılı Bütçe Kanunu'nun 7. maddesine göre, üniversitelerimizin öğrencilerden aldıkları katkı payları, döner sermaye gelirleri, araştırma fon gelirleri, diğer kaynak ve faaliyetlerden elde edilen gelirler ile Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Merkezi fonundan elde edilen gelirlerden kısa vadede harcanamayan kısmının, T.C. Merkez Bankası’ndaki veya muhabiri olan T.C. Ziraat Bankası’ndaki vadesiz hesaplarda toplanması öngörülmüştür. Üniversiteler için nemalandırılması büyük önem taşıyan bu gelirlerin, milli bankalarda vadeli hesaplara yatırılması gerekli görülmektedir.

• 2000 Mali Yılı Genel Bütçe Kanun Tasarısına ekli (K) cetvelinin Fazla Çalışma Ücreti başlıklı (A)/2.a. fıkrasına “Bakanlıkların ve katma bütçeli genel müdürlüklerin merkez taşkilatlarına ait kadrolarda görev yapan şoförler” ibaresinden sonra gelmek üzere, “ile yükseköğretim üst kuruluşlarında çalışan şoförlere” ibaresi eklenmesi öngörülmektedir.

• 1999 Mali Yılı Katma Bütçe Kanunu’nun 10. maddesinde, 15 üniversite ile sınırlandırılan hükmün, tüm üniversiteleri kapsayacak biçimde 2000 Mali Yılı Bütçe Kanun Tasarısının 10. Maddesinde “Maliye Bakanı, Yükseköğretim Kurulu’nun belirleyeceği üniversitelerin her birinin bütçelerinde yer alan ödenekleri (1), (2) ve (3) ödenek türü itibarıyla, gerektiğinde bir program altında toplamaya ve kullandırmaya; bu konu ile ilgili esas ve usulleri tespit etmeye, sınırlamalar getirmeye yetkilidir.” şeklinde yer alması gerekirken bu hüküm tamamen kaldırılmıştır. 2000 Mali Yılı Bütçesinde yer almayan bu hükmün bütçe kanununda yer alması gerekmektedir.