�?im smo, dolaze?i od mora, ili preko Hrvatske i Bosne, za�li u sivi kr� i kamenjar Severne Dalmacije, u takozvanu dalmatinsku Zagoru,� � pisao je 1934. godine Mirko Korolija � �mi smo dobili impresiju kao da smo za�li u kraj i carstvo one male Pepeljuge iz pri?e. Mo�da i u predeo, gde se je ista ta pri?a o Pepeljuzi za?ela, ili gde se ona svaki dan iznova ra?a. Jer, na koncu, sva ta Severna Dalmacija i nije drugo bila i nije drugo danas, nego jedna lepa, zdrava, pametna i bistra mala Pepelju�ica, ?ije zbitije i sre?a ima da se razvije�.1 Ovako je najve?i srpski pesnik iz srpske Dalmacije opisivao svoj i zavi?aj velikog broja svojih sunarodnika � kao sirotu, od svih zaboravljenu i zanemarenu Pepeljugu. I zaista, vreme u kome je pisao Mirko Korolija bilo je vreme u kome je srpski narod na severozapadnim, rubnim, podru?jima srpstva bio uglavnom prepu�ten samom sebi, li�en sistematske, organizovane brige jugoslovenske dr�ave o njegovoj dobrobiti. Srpsko nacionalno pitanje re�eno je ujedinjenjem 1918. godine � verovalo se tada � te vi�e ne treba voditi ra?una o posebnim, srpskim nacionalnim interesima.2 Severna Dalmacija � Korolijino �Pepeljugino carstvo�, Lika � �srpska tvr?ava na severozapadu�, i ostali biv�i vojnokraji�ki prostori i dalje su bili u velikom civilizacijskom zaostajanju i ?inilo se da su najzaostaliji krajevi ionako zaostale Jugoslavije.
A razloga za brigu o srpskim nacionalnim interesima na prostoru Hrvatske, Slavonije i Dalmacije i te kako je bilo. Pre svega, samim tim �to je re? o narodu koji je predstavljao deo sveukupnog srpskog nacionalnog korpusa, i koji je �iveo u netolerantnoj sredini, podsticanoj od Rimokatoli?ke crkve � u skladu sa na?elom Ecclesia militans. Sistematsko prevo?enje u uniju i pokatoli?avanje pravoslavnih Srba trajao je vekovima, menjaju?i etni?ku sliku ovog prostora: budu?i da je religija bila �vododelnica nacija�, nacionalna svest je formirana na osnovu pripadnosti Rimokatoli?koj (hrvatska), odnosno Pravoslavnoj crkvi (srpska).
Uprkos nacionalnoj izme�anosti, mogu?e je definisati prostor na kome su �iveli Srbi u Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji, i to na osnovu tri parametra: brojnost, kontinuitet i na?in naseljavanja. Polaze?i od tih parametara, taj prostor bilo je podru?je u kome su Srbi imali apsolutnu ve?inu u nacionalnoj strukturi ukupnog stanovni�tva (vi�e od 50%), gde su kontinuirano �iveli bar 10 generacija i gde su nenasilno naseljeni u odnosu na pripadnike drugih naroda. Jedan deo tako odre?enog prostora u Hrvatskoj ?inile su teritorije na koje su se Srbi naselili posle dolaska na Balkansko polustrvo (prvo srpsko domicilno podru?je), a drugi deo prostori koje su nenasilno naselili od XV do XVII veka, tj. nekada�nja austrijska Vojna krajina (drugo srpsko domicilno podru?je).3 Etnografska linija, dakle, srpskog prostiranja i�la je zapadnim granicama srezova Benkovac, Gra?ac, Udbina, Korenica, Slunj, Vojni?, Vrginmost, zatim Glina, Petrinja, Kostajnica, Novska i, dalje, Pakrac, Daruvar, Grubi�no Polje, Podravska Slatina. Razume se da je i zapadnije od te linije, u formi etnografskih izbo?ina i enklava, �ivelo mnogo Srba (kao �to je u okviru srpskog etni?kog prostora �ivelo mnogo Hrvata). Veliki broj Srba naseljavao je, primera radi, srezove Gospi?, Oto?ac, Ogulin, Gare�nica, Bjelovar, Virovitica i dr.
Tako obele�en prostor je prostor autenti?ne kulture srpskog naroda.
Svoju etni?ku bazu Srbi su imali u �nerazvijenim, manje plodnim i te�e dostupnim podru?jima�:5 ve?ina ih je �ivela u ruralnim ambijentima. Selo je bilo ?vrsta upori�na ta?ka njihovog opstanka, pozornica njihovog �ivota. Sve do razvoja?enja Vojne krajine 1871. godine Srbi su ratovali u proseku svake druge godine, uz neprekidnu stra�arsku slu�bu na granici, brojne vojne sukobe i manje okr�aje.6 Od pripajanja Krajine banskoj Hrvatskoj o?ekivali su br�e uklju?ivanje u civilizacijske tokove. Integracija tog �militariziranog patrijarhalnog dru�tva�7 u moderno gra?ansko dru�tvo, me?utim, tekla je sporo i te�ko iako je izlazak iz kraji�kog statusa bio osnovni preduslov razvoja srpskog naroda u Hrvatskoj. Saobra?ajne veze i dalje su bile nerazvijene, nepismenost je bila op�ta pojava, a na?in �ivota primitivan.8 Malobrojna srpska inteligencija ?inila je koliko je mogla da pomogne svojim sunarodnicima da po?nu da �ive na na?in dostojan i primeren ljudskim bi?ima i narodu koji iza sebe ima vekovima staru kulturu i u svakom pogledu blistav srednji vek. Uspeh, naravno, nije izostao, te su Srbi u Hrvatskoj pred Prvi svetski rat imali svoje institucije (Srpska banka, Privrednik, Savez srpskih zemljoradni?kih zadruga, Matica srpska u Dubrovniku i dr.) koje su im pomagale da, s jedne strane, ?uvaju svoju nacionalnu individualnost, a s druge, da se prosvete i da ekonomski oja?aju.
Prvi svetski rat je, me?utim, zaustavio uspon srpske zajednice: srpske institucije su zatvorene, novine i ?asopisi zabranjivani, a ugledni Srbi hap�eni, zatvarani i ubijani. Rat je doneo nove mobilizacije, nove podele, nova stradanja, bolest i glad. Godine 1917. i 1918. zapam?ene su po stra�noj su�i i gladi. Veliku nesre?u donela je i �panska groznica � grip koji je pokosio nemali deo stanovni�tva.
Ni proces urbanizacije vojnokraji�kog prostora u 19. stole?u nije bio dovoljno brz, te Srbi nisu stvorili �pravo gradsko sredi�te koje bi imalo nacionalna obele�ja i okupljalo zna?ajniji intelektualni krug.�9 Znatno vi�e stanovni�tva srpske narodnosti �ivelo je u gravitacionim podru?jima gradova nego u samim gradovima. Ipak, Srbi su ve? od kraja 19. veka po?eli da emigriraju u urbana sredi�ta. Tako je Zagreb pred Prvi svetski rat postao zna?ajni ekonomski i kulturni centar Srba, a u Primorju to je bio Zadar.
Prema popisu iz 1921. godine Srbi u Hrvatskoj i Slavoniji ?inili su 24,1% ukupnog broja stanovnika, a Srbi u Dalmaciji vi�e od 17%.10 U Dalmaciji Srba je bilo najvi�e u oblastima na severozapadu (Bukovica, Kninska krajina, Ravni kotari), a u Hrvatskoj i Slavoniji najvi�e ih je bilo na prostoru Korduna i Banije (61,9%). U Lici pak, bilo je 56,3% Srba. Primera radi, u srezu Donji Lapac (Lika) Srbi su predstavljali apsolutnu ve?inu od 91,8%.11 Takozvanih urbanih Srba bilo je u svim ve?im hrvatskim gradovima. Broj?ano, najvi�e ih je bilo u sredi�tima Dalmacije � Kninu (22.220), Kistanjama (9.522), a zatim u Zagrebu (9.293). Brojno stanje Srba nije bitno promenjeno u narednoj deceniji. Me?utim, znatno se pove?ao broj Srba u Zagrebu, Osijeku i Karlovcu, dok se u lokalnim centrima njihov broj menjao gotovo simboli?no. Razlog je, svakako, usporeni razvoj tih mesta, �to ih nije ?inilo privla?nim za okolno seosko stanovni�tvo.
12 U godinama posle Prvog svetskog rata na?in �ivota srpskog naroda u Hrvatskoj nije bitno promenjen: ono �to pokazuju nova istra�ivanja o Srbima u �Zlatnoj dolini�, naime da se gotovo ni�ta �u njihovom svakodnevnom �ivotu nije pomaklo sa mesta u odnosu na Monarhiju�13 va�ilo je i za ostale krajeve naseljene srpskom populacijom. Ku?e su i dalje gra?ene od materijala koji se nalazio u prirodnom okru�enju, naj?e�?e od drveta i kamena. One su bile vrlo skromne, bez ikakvog komfora i sanitarnih ure?aja, opskrbljene samo najnu�nijim poku?stvom. Sporo su se razvijale industrija i trgovina, a srpska seoska podru?ja bila su slabo povezana sa urbanim regionima. Na?in odevanja u ruralnim sredinama uglavnom je ostao isti: narodna no�nja nije uzmicala pred gra?anskom ode?om (osim u selima koja su se nalazila bli�e gradskim centrima), i to je svedo?ilo o sporom uklju?ivanju srpskog etni?kog prostora u Hrvatskoj u savremene civilizacijske tokove. U Slavoniji mu�karci su nosili �iroke bele pantalone (�ga?e�) i ko�ulje, dopunjene, u sve?anim prilikama, raznobojnim prslucima. Oko struka su stavljali �arene pojaseve (�tkanice�), na glavu �e�ire, a na nogama su imali opanke. Imu?niji seljaci obuvali su ?izme, a siroma�ni su leti ?esto i�li bosi. Cipele nisu bile u upotrebi. Od zimske hladno?e mu�karce su �titili ko�usi i �ubare. �enska ode?a bila je slojevita i �ivopisna. Sastojala se od donje suknje preko koje su no�ene tzv. �skute�,ukra�ene pri dnu raznim vezanim motivima i dopunjene prega?om. Gornji deo no�nje ?inile su bluze �irokih rukava i, u zimsko doba, ko�usi sli?ni mu�kim. Na nogama �ene su nosile dokolenice i opanke, a na glavama marame, tzv. �podveze�. Samo su devojke i�le gologlave. Posle Prvog svetskog rata nestao je obi?aj da se �ene za vreme �alosti, velikog posta, ispovedanja i pri?esti obla?e u belo; umesto toga, u takvim prilikama po?ele su da nose crninu. Na velikim narodnim sve?anostima devojke i mla?e �ene su se ulep�avale i ukra�avale dukatima koje su nosile oko vrata. One najbogatije nosile su dukate i u u�ima, umesto min?u�ama. No�nju su �ile i tkale �ene od doma?ih vunenih, lanenih i pamu?nih tkanina. Samo su �e�ire i ko�uhe kupovali kod lokalnih zanatlija
Porodica je i dalje bila ?uvar patrijarhalnog na?ina �ivota. Kada ?itamo biografije Srba ro?enih dvadesetih godina 20. veka, upada u o?i ?injenica da su svi imali vi�e bra?e i sestara. Mnogo?lana porodica nije bila retkost ve? � pravilo. �Ceo svet naseli, a sebe ne raseli� , govorilo se za Liku, gde su bra?ni parovi imali u proseku �estoro dece . Porodice sa dvoje dece bile su retkost, a s jednim detetom, ili bez dece, izuzeci. Mu�karac � suprug i otac, bio je glava porodice, stare�ina koji se nalazi na vrhu porodi?ne piramide. �ena je predstavljala radnu snagu koja je mnogo doprinosila funkcionisanju doma?instva. Naporan rad koji je �enu o?ekivao posle udaje uticao je na to da su se mladi?i ?esto �enili ne�to starijim, fizi?ki ja?im i izdr�ljivijim devojkama. Dok je mu�karac vodio poslove i odlu?ivao u ime cele porodice, �ena je najvi�e vremena provodila u ku?i, bave?i se doma?instvom i vaspitavaju?i decu. Kao i njihove majke i bake, devoj?ice su ve? od malih nogu uvo?ene u ��enske poslove�. Glavna obaveza bilo im je ?uvanje sitne stoke (koze, ovce, svinje), a majke su ih u?ile ru?nom radu (pletenju, vezenju, heklanju, �ivenju). Ki�ne i zimske dane provodile su spremaju?i devoja?ko ruho, godinama predano pune?i svoje �krinje ode?om, pe�kirima, stolnjacima i drugim predmetima koje ?e, jednog dana, poneti u svoj novi dom. Od mladosti pa sve do zalaska u pozne godine, na �enama je bio sav teret porodi?nog �ivota. One su za sve uku?ane pripremale hranu, odr�avale ku?u, tkale, plele, obavljale poljske radove zajedno sa mu�karcima, ?uvale stoku, prale rublje, ra?ale i podizale decu. Radni dan seoske �ene u srpskim selima Hrvatske trajao je od rane zore do duboko u no?. 15 Samo zahvaljuju?i sna�noj fizi?koj konstituciji �ene su uspevale da podnesu sve napore, pa i da do�ive duboku starost.
Zapo?injanju porodi?nog �ivota nije uvek prethodilo sklapanje braka. Osim siroma�tva i nemogu?nosti da se podnese teret izdataka oko svadbe (a ven?anje je, prema srpskim obi?ajima, podrazumevalo i sve?ano obele�avanje tog velikog dana sa ro?acima i prijateljima), sa?uvana dokumentacija ukazuje i na druge razloge �ivota u konkubinatu: �konkubinar ima �ivu ven?anu suprugu�, �konkubina ima �ivog zakonitog mu�a�, zatim �nemar�, �starost�, �nedokazana smrt supruga koji je nestao u ratu�, �on(ona) nema zakonom predvi?en broj godina�, �on(ona) je katolik-kinja�, �srodstvo�, �mu�karac je stranac (Rus), pa nema potrebnih dokumenata� i sl. Uvid u zvani?nu dokumentaciju crkvenih vlasti pokazuje da nije bilo gotovo nijedne parohije Srpske pravoslavne crkve u Hrvatskoj bez divljih brakova. I pokazuje da je glavni razlog �ivota u vanbra?nim zajednicama naj?e�?e bilo � brakolomstvo. Naime, ve?ina neven?anih supru�nika napustila je zakonitog bra?nog partnera i s nekom drugom osobom zapo?ela novi �ivot. Broj parova koji se nije ven?avao iz drugih, pomenutih, razloga, bio je mnogo manji. Crkva je, sa svoje strane, preduzimala ono �to je bilo u njenoj mo?i, nastoje?i da iskoreni ovu nemilu pojavu. Nadle�ni parosi su savetovali i pozivali neven?ane parove da sklope svetu tajnu braka, dr�ali propovedi u crkvi, strogo opominjali, pa ?ak i pretili tu�bom. U nekim parohijama sve�tenik �ni�ta nije preduzimao jer su prilike takve da ne bi imao uspeha�. Ponekad su se parosi uzdr�avali od preduzimanja bilo kakvih mera, jer su lokalni politi?ari zloupotrebljavali privatne probleme svojih sugra?ana da bi pospe�ili svoju politi?ku karijeru. Sve�tenicima je to donosilo velike nevolje: politi?ari su �svojim politi?kim intrigama ?inili i zava?ali sve�tenika sa parohijanima i time mu pravili neprilike i nesnosan polo�aj u parohiji�. U nekim slu?ajevima svi napori sve�tenika da privole neven?ane parove da stupe u zakoniti brak nisu davali rezultate. Primera radi, u po�e�koj parohiji su 1921. godine bila 22 divlja braka. �Svi ovi prizivani su nekoliko puta i pismeno i usmeno savjetovani da urede svoje odno�aje no svaki poku�aj ostao je bez rezultata.�
16 Za Srbe u Hrvatskoj i dalje je sve teklo po ustaljenim, nepisanim normama. Nasle?e prepreka ispoljavalo se u odr�avanju starih obi?aja koji su imali snagu zakona. Obi?aji su odre?ivali na?in �ivota i na?in mi�ljenja, ?uvaju?i etni?ki identitet srpske zajednice. Kosovski mit bio je sastavni deo kolektivnog identiteta Srba. U Hrvatskoj, srpska deca su i dalje ?itala Boj na Kosovu, divila se juna�tvu svojih predaka i tugovala zbog pogibije Milo�a Obili?a, vojvode Toplice i Kosan?i? Ivana,17 a vreme�ni ljudi su, kao u prohujalim vremenima, uz gusle pevali o srpskoj istoriji.18 Narodna pesma ?ula se, kako je zabele�eno, svugde: �na njivi, na putu i u kolu.�19 Tradicionalna svest je, tako, objedinjavala sada�nje i pro�lo, odr�avala ravnote�u izme?u modernog i arhai?nog. Tokom leta 1921. godine u?itelj i narodni guslar Petar Perunovi? putovao je po Dalmaciji dr�e?i predavanja i pevaju?i narodnu poeziju. Tih dana obi�ao je Dalmatinsko Kosovo, Benkovac, Biovi?ino Selo, manastir Krku, Kistanje, Skradin, ?evrske, Knin i druga mesta. Svuda je do?ekivan srda?no, a njegovi nastupi bili su veoma pose?eni. Izve�tavaju?i Ministarstvo, Perunovi? je zabele�io da je na svojim nastupima izazivao �puno suza� i beskrajnih aplauza.20 Narodna poezija je s nesmanjenom snagom budila najdublje emocije.
Jedno od osnovnih i uistinu egzistencijalnih pitanja srpskog selja�tva u Hrvatskoj bilo je pitanje ishrane. �Glad je bila vje?it saputnik mog sela�, se?ao se jedan savremenik, ro?en u najve?em seoskom naselju na Kordunu, Sjeni?aku.21 Ishrana je zavisila kako od klime i tla tako i od na?ina privre?ivanja, navika i tradicija. I u prvim posleratnim godinama zemlja je obra?ivana na primitivan na?in. Mehanizacija i agrotehni?ke mere u poljoprivredi nisu primenjivane. U Sjeni?aku se, na primer, prva motorna vr�alica pojavila tek 1927. godine.
22 U zdravstvenom pogledu srpski krajevi u Hrvatskoj imali su sva obele�ja zaostalog podru?ja: poro?aji bez lekara, visoka smrtnost novoro?ene dece, avitaminoza, crevne i parazitarne bolesti i dr. Razne bolesti prouzrokovao je i nehigijenski na?in �ivota. Savremenici su zapa�ali da u ku?ama �stanuje sa ?elja?u doma?a stoka�23 �to je, naravno, ugro�avalo zdravlje, naro?ito najmla?ih. Umesto iz tanjira, cela porodica jela je iz jedne jedine, zemljane ili drvene, posude. Ni kre?enje ku?a zbog higijenskih i zdravstvenih razloga nije bilo uobi?ajeno. Jedan od najve?ih problema bio je � alkoholizam. Pija?nim danima, kada je seoski svet odlazio u obli�nje varo�ice da prodaje i kupuje robu, kafane, obi?no prljave i neugledne, bile su pune. Tu su, uz pi?e, vo?eni poslovni razgovori i �bistrila� se politika. I u selima, kafana je, na �alost, naj?e�?e bila sredi�te dru�tvenog �ivota. Sklonost alkoholu, prirodno, naro?ito je bila ra�irena u oblastima u kojima su uspevale kulture od kojih su se dobijala alkoholna pi?a � u Dalmaciji, Slavoniji, Baniji. Predstavnici srpske inteligencije iz Hrvatske savetovali su narod da vi�e radi umesto �to se �od duga vremena� opija po kr?mama i uni�tava zdravlje.
24 Zbog lo�e saobra?ajne infrastrukture pokretljivost stanovni�tva nije bila velika. Najve?i deo �itelja sa sela retko je napu�tao svoja rodna mesta, sa izuzetkom onih koji su, vo?eni idejom o boljem �ivotu, odlazili u inostranstvo, zatim ?aka koji su i�li na �kolovanje i trgovaca, koji su se, po prirodi posla, vi�e kretali. Duboko uvre�eno mi�ljenje da je �grad zlo� i da �sve zlo dolazi od grada� usporavalo je napredak srpskog sela. Ipak, uvek je bilo onih koji su ?eznuli za promenom, koje je neki unutra�nji glas pozivao da se ne prepuste seoskoj ?amotinji. Pre svega, me?u mladima. Posmatraju?i sa svojih brda treperenje elektri?nih svetiljki u obli�njim gradovima, seoski de?aci su ma�tali o bekstvu daleko od svojih domova: �Eh, da mi je po?i u kakav zanat, da mi je oti?i kud bilo u svijet...� � vajkali su se oni.25 Prirodna �elja svakog ljudskog bi?a za lep�im i smislenijim �ivotom me�ala se s mladala?kom ?e�njom za otkrivanjem nepoznatog, za avanturama.
Nekima je, naro?ito zahvaljuju?i �Privredniku� (?ije je delovanje obnovljeno sa zavr�etkom Prvog svetskog rata), zaista i po�lo za rukom da se otisnu u svet.
26 Svako, ma i najmanje rastojanje, u dana�njim razmerama simboli?no, u ono vreme izgledalo je gotovo nepremostivo. Mladi ljudi koji su odlazili na �kolovanje u najbli�e urbane centre, u najve?em broju slu?ajeva pose?ivali su svoje roditelje samo dva puta godi�nje, za vreme velikih praznika Bo�i?a i Uskrsa. Nimalo neobi?no ako se ima u vidu da je, na primer, Donji Lapac (srez sa apsolutnom ve?inom vi�e od 90% srpskog stanovni�tva), godine 1925. bio udaljen oko 50 km od najbli�e �elezni?ke stanice. A ve? prilikom audijencije 1921. godine deputacija na ?elu s trgovcem Simom Torbicom molila je kralja, Nikolu Pa�i?a i Svetozara Pribi?evi?a za pomo? tom kraju.27 Ipak, donjolapa?ki srez je i dalje ostao ?ak i bez telefonske linije, tako da je bio potpuno odse?en od sveta. O nekim drugim tekovinama moderne civilizacije, na primer o elektri?nom ili bar gasnom osvetljenju, tako?e nije bilo ni govora. Sli?no je bilo, naravno, i u ostalim srpskim krajevima.
Zbog te�kog �ivota, siroma�tva i zaostalosti, mnogi Srbi su odlazili u ekonomsku emigraciju u strane zemlje. Emigrare domo, kako bi rekao Krle�a u jednoj svojoj pesmi,28 dugo je bila jedina izvesnost oba naroda sa ovog geografskog prostora. Tako se godine 1921. iz Hrvatske i Slavonije iselilo 689 Srba, iz Dalmacije 58;29 godine 1928, pak, 1.133 Srba iz Hrvatske i Slavonije, a iz Dalmacije 115.30 Siroma�tvo nije bilo jedini razlog napu�tanja otad�bine. U daleki svet vodili su ih i nemir, ambicije, prirodna ljudska �elja za bekstvom iz sku?ene sredine, verovatno i nasle?eni duh predaka ratnika koji su veliki deo �ivota vojevali �irom Evrope. ?esto su se selili upravo imu?niji seljaci, kako bi, posle povratka, kupovali jo� zemlje i, popravljaju?i svoje materijalno stanje, stekli ve?i ugled u svojoj okolini. Samo su imu?niji seljaci i mogli da plate nimalo jeftine karte za put u inostranstvo.31 ?eznu?i za zavi?ajem, pojedinci su se i vra?ali, a posebno krajem dvadesetih godina, kada je svet zahvatila velika ekonomska kriza. Povratnici iz emigracije dolazili su iz jednog druga?ijeg, lep�eg sveta, u kome su poprimili nove navike i obi?aje, i za svoje sunarodnike postali gotovo tu?inci. Vi�egodi�nje odsustvovanje u?inilo je svoje: u rodno selo vra?ali su se ljudi druga?ijeg izgleda i pona�anja. Za svoju sredinu, koja je vekovima �ivela po ustaljenom obrascu, predstavljali su pravu atrakciju. To su bili ljudi koji su, zaboraviv�i maternji jezik, govorili nepravilnim engleskim i prepoznavali se po gra?anskom odelu. Jedni su se opredeljivali za �e�ir i kravatu, drugi za farmerke i ?izme. Nosili su d�epne satove, a njihove osmehe krasio je neizostavni zlatni zub � znak lo�eg ukusa i �elje za presti�em, za pokazivanjem svog vojnog uspeha.32 Me?u njima je bilo i mnogo razo?aranih, iznemoglih i oronulih.33 Mukom ste?enu u�te?evinu povratnici su tro�ili na ure?enje ku?e, gradnju staja i sl. Staje od tvrdog materijala, okre?ene i sa prozorima koje su biv�i pe?albari podizali po uzoru na ono �to su videli u svetu, bile su ne�to �to je po selima izazivalo zaprepa�?enje i nedoumicu.
Svakodnevni ustaljeni ritam �ivota prekidan je samo u vreme velikih praznika. Proslavljanje verskih i drugih praznika, bila je prilika za okupljanje naroda, za susrete sa prijateljima, upoznavanje mladih, ugovaranje poslova, ali i za burne rasprave, pa i fizi?ke obra?une. Silovita grani?arska priroda, surovost �ivota li�enog radosti, primitivizam i neprosve?enost, nedovoljno versko obrazovanje, �ivot u koji su sporo i te�ko prodirale tekovine civilizacije i modernog sveta, nepostojanje organizovanog dru�tvenog �ivota u vidu igranki ili sporta, a duboka ljudska potreba za promenom, za de�avanjem, za razbijanjem monotonije svakodnevice � sve je to uticalo na pretvaranje seoskih okupljanja u obi?ne tu?e s velikim brojem lak�e i te�e ozle?enih: �Rasprave se vode u po?etku mirno, kao �nikom ni�ta�, kao �ljudi smo�, pa se to malo-pomalo sve vi�e zakuhava i podjaruje da bi se, na kraju zbora, zavr�ilo krvavom tu?om.�
34 Za razliku od seoskog stanovni�tva, tanak sloj srpskog gra?anstva �iveo je mnogo lagodnije. Domovi gra?ana bili su opremljeni savremenim poku?stvom, vrednim predmetima i bogatim bibliotekama; gra?ani su provodili leta na svojim imanjima, le?ili se u ?uvenim banjama i putovali po Evropi, a decu su im podu?avali privatni u?itelji.35 Ipak, nije ih napu�talo se?anje na poreklo, na �li?ki kr�� iz koga su potekli. Milan i Adam Pribi?evi? su u tom pogledu samosvojan primer: �kolovani i obrazovani (oficir i pravnik), odrekli su se privilegija gra?anskog �ivota i, do�av�i sa sela, selu su se i vratili.
36 Svesni zaostalosti svog naroda, i ?injenice da se, sa osloncem samo na dr�avnu inicijativu, jo� dugo ne?e ni�ta promeniti na bolje (budu?i da dr�ava, tek iza�la iz velikog svetskog rata, slabih finansijskih mogu?nosti, sa oblastima u kojima je tokom rata uni�tena kompletna infrastruktura, nije razume se, bila u stanju, da za unapre?ivanje zapadnih srpskih krajeva ulo�i onoliko sredstava koliko je trebalo ), pripadnici naprednijeg, gra?anskog dela srpske populacije nastavili su sa radom koji su zapo?eli krajem 19. veka osnivanjem �Privrednika�, zemljoradni?kih zadruga i drugih ustanova: 1922. godine Savez srpskih zemljoradni?kih zadruga u Zagrebu odredio je sumu od dva miliona kruna za pomaganje sela i selja�tva Banije, Like i Krbave;37 dve godine ranije, 1920, osnovano je Prosvetno dru�tvo za Baniju pod predsedni�tvom u?itelja iz Vrginmosta Joce Ore�?anina, i sa zadatkom da podi�e kulturni i obrazovni nivo �itelja ovog podru?ja.
38 Kakve su bile uloge, snaga i mo? Pravoslavne crkve u Hrvatskoj posle ujedinjenja? Za vreme vlasti Habzburgovaca crkva je bila institucija koja je ?uvala srpsku nacionalnu svest. Verska ose?anja naroda, me?utim, vremenom su slabila; to se ose?alo naro?ito posle ujedinjenja. U izve�tajima sve�tenih lica mo�emo da pro?itamo slede?e zapa�anje: �I prije ovog svjetskog rata, na�alost, opaziti je bilo jednu nemilu pojavu, da je na� narod u ovom kraju po?eo postajati ravnodu�an prema svojoj vjeri, a posle ovog rata i jo� ja?e. To se najbolje opa�a, �to narod vrlo slabo posje?uje svoje crkve. [...] Osim �kolske djece �to moraju, odraslog je svijeta pri bogoslu�enju vrlo malo ili ta?nije ni malo.� 39
Bitno obele�je srpske populacije sa hrvatskih prostora bila je � neprosve?enost. Jo� od habzbur�kih vremena analfabetizam me?u Srbima je bio pravilo, a poznavanje slova izuzetak; �kole su, pak, bile malobrojne i neravnomerno raspore?ene.40 Stoga je u novu jugoslovensku dr�avu kninski srez, na primer, u�ao sa svega 21 osnovnom �kolom, a benkova?ki sa 29, dok su u isto vreme primorski srezovi � splitski i zadarski, imali ?ak po 60 �kola. 41 Po broju nepismenih, kojih je 1921. godine u Hrvatskoj, Slavoniji i Me?umurju bilo 32,15%, a u Dalmaciji 49,48%,42 prednja?ili su krajevi s ve?inskim srpskim stanovni�tvom. Tabela pokazuje broj pismenog i nepismenog stanovni�tva 1931. godine u najzaostalijim krajevima Hrvatske � Lici i Gorskom kotaru (uzimaju?i u obzir one srezove u kojima je bilo vi�e od 10% Srba u odnosu na ukupan broj stanovnika).
43 Zapa�a se, dakle, da je u svakom od ?etiri sreza sa srpskom ve?inom (Donji Lapac, Gra?ac, Korenica, Udbina) bilo vi�e od 60% nepismenih. Od �est srezova sa hrvatskom ve?inom samo je u dva (Brinje i Peru�i?) bilo vi�e od polovine nepismenog stanovni�tva, dok je u ?etiri preostala sreza (Gospi?, Ogulin, Oto?ac, Vrbovsko) broj pismenih bio ve?i od broja nepismenih. Prema tome, i posle vi�e od deset godina �ivljenja u jugoslovenskoj dr�avi, srezovi sa srpskom ve?inom i dalje su imali, po pravilu, ve?i broj nepismenog nego pismenog stanovni�tva, dok je u krajevima sa hrvatskom ve?inom bilo obrnuto. Isto tako, srpska sela su stalno zaostajala po broju osnovnih �kola za hrvatskim. Uprkos tome, hrvatski politi?ari su tendenciozno i zlonamerno, isticali, da se na polju prosvete i kulture prioritet daje svemu �to ima srpski predznak, da je Hrvatska zapostavljena i uskra?ena. S druge strane, istra�ivanja pokazuje da �o eksploataciji Hrvatske, kada je u pitanju finansiranje kulture i prosvete, nije bilo ni re?i,�44 ve? da je, naprotiv, gu�ena prosveta i kultura srpskog, a ne hrvatskog naroda.
Srbi su se �alili na nedovoljan broj �kola, ali i na mali broj u?itelja srpske nacionalnosti. U srezu Gra?ac, na primer, bilo je 1928. godine, od 28 nastavnika srednjih �kola, 14 Srba i 14 Hrvata.45 Dakle, udeo Srba u nastavni?kom kadru bio je 50% iako je, prema popisu iz 1921, u tom srezu �ivela ve?ina od 72,8% Srba, odnosno ve?ina od 71,7% prema popisu iz 1931. U gospi?kom srezu, pak, 1927. godine bila su ukupno 54 nastavnika, od toga 34 Hrvata i 19 Srba.46 Po�to je u tom srezu bilo 48,7%, odnosno 48,8% Srba, njihov udeo u nastavni?kom kadru bio je manji nego u ukupnom broju stanovnika.
Poseban problem predstavljale su i �kolske zgrade u srpskim selima, u najve?em broju slu?ajeva gra?ene jo� u habzbur�kim vremenima, ruinirane, zapu�tene, daleko od higijenskih standarda. Naj?e�?e su izgledale kao �kola u Sjeni?aku na Kordunu, rodnom mestu Save Mrkalja, prete?e Vuka Karad�i?a. Prema se?anjima njenih ?aka, to je bila �brvnara, stara oko dvesta godina, sa dve u?ionice u kojima su pe?i vi�e dimile nego grejale, ?iji krov be�e od �indre, sav rasu�en i naje�en od sunca, ki�e i vetrova, pa je u zimske dane ki�a curila kroz krov, pa kroz tavanicu tako da smo morali rasklapati ki�obrane nad klupama�.47
Na osnovu svega re?enog, mo�emo izvesti vi�e zaklju?aka o srpskom dru�tvu u Hrvatskoj posle stvaranja jugoslovenske dr�ave. Pre svega, bitno je da su krajevi Hrvatske naseljeni srpskom ve?inom u zajednicu ju�noslovenskih naroda u�li nerazvijeni, bez odgovaraju?e saobra?ajne infrastrukture, bez potrebnog broja �kola, sa malobrojnim gra?anstvom. Takvo nasle?e bilo je te�ko prevazi?i , naro?ito kada se ima u vidu da je Kraljevina SHS bila siroma�na dr�ava pred kojom je bio zahtev obnavljanja krajeva te�ko postradalih tokom Prvog svetskog rata. Uvi?aju?i probleme, pripadnici gra?anskog dela srpske populacije u Hrvatskoj ?esto su preuzimali inicijativu � obnavljanje �Privrednika� i osnivanje drugih institucija, te ulaganje finansijskih sredstava u biv�e vojnokraji�ke prostore samo su neki od vidova pomo?i koju je pru�ala srpska elita, doprinose?i postepenom preobra�avanju srpskog dru�tva u Hrvatskoj. Ipak, narod koji je ?ekao �da svoje obilje sa�ete snage i svoju neiscrpnu vitalnost upregne u jednu vi�u i dostojniju primjenu,�48 u stvari je i dalje �iveo u skladu s drevnim obi?ajima. Tradicionalni obrazac �ivljenja bilo je, uistinu, te�ko prevazi?i.
1 Mirko Korolija, Izabrana dela, Beograd 1996, 483�484.
2 ?or?e Stankovi?, Izazov nove istorije (2), Beograd 1994, 97.
3 Jovan Ili? Spasovski, �Politi?ko-geografske karakteristike, zna?aj i problemi Balkana s posebnim osvrtom na srpski etni?ki prostor�, Istorija 20. veka 1-2/1992, 97; Jovan Ili?, Broj i razme�taj Srba na teritoriji avnojske Hrvatske, �Srbi u Hrvatskoj. Naseljavanje, broj i teritorijalni razme�taj�, Beograd 1993, 27; isti, Geografski i geopoliti?ki polo�aj Republike Srpske Krajine, �Republika Srpska Krajina�, Topusko-Knin-Beograd 1996, 33�34.
4 ?edomir Vi�nji?, �Hrvatska kao kulturni prostor Srba�, Knji�evne novine, 1.X 1997, br. 959, str. 10.
5 Isto.
6 Kada bi napunio 45 godina Kraji�nik bi iz vojne slu�be odlazio u penziju. On bi tada dobijao victus et vestitus, ono �to se u tim krajevima zvalo pemzija. Ona se sastojala od 12 oka soli, 12 oka �e?era, 12 oka petroleja, jednog narodnog odela i para opanaka � sve je to bila pemzija za godinu dana. Slede?e godine kraji�nik bi dobijao sve to isto.
7 Drago Roksandi?, Vojna Hrvatska: kraji�ko dru�tvo u Francuskom Carstvu (1809�1813), I, Zagreb 1988, 11.
8 Kao samo jednu pojedinost koja ilustruje sujeverje i predrasude ovog sveta mo�emo navesti ono �to pominju etnografi: srpski seljaci na Kordunu, u drugoj polovini 19. veka, ozbiljno su verovali kako su Turci, dakle muslimani, ljudi koji imaju repove, i da zbog toga sede na karakteristi?an na?in; kako, naime, te svoje duga?ke repove ne bi na�uljali. V. N. Begovi?, �ivot Srba grani?ara, Beograd 1986, 242.
9 ?edomir Vi�nji?, nav. delo.
10 Prethodni rezultati popisa stanovni�tva u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca 31. januara 1921. godine, Sarajevo 1924, XIX.
11 Jovan Ili?, Broj i razme�taj Srba..., 52.
12 U Petrinji je, na primer, broj Srba pove?an samo za 48, Koprivnici za 5, Po�egi za 8. Jovan Ili?, Broj i razme�taj Srba..., 58.