Beograd, Izvorni naucni clanak
NEKI DRU�TVENI ASPEKTI OBLIKOVANJA ETNICKOG IDENTITETA SRBA KRAJI�NIKA NA HRVATSKOJ GRANICI OD 16. DO 18. VEKA
APSTRAKT Prou?avanje dru�tvenih faktora koji su oblikovali etni?ki identitet Srba iz Krajine u periodu ova dva veka pokazuje svu njiihovu slo�enost. Hibridni karakter kraji�kog dru�tva se ogledao u ?injenici da dru�tvo nikad nije postojalo kao celina, nego kao polje suprotstavljanja grupa sa razli?itim interesima, grade?i sebe kao ve?no �ari�te krize na raskr�?u katolicizma, islama i pravoslavlja i na granicama Balkana, Zapada i Istoka. Centralizacija upravljanja tokom nekoliko vekova uticala je da srpski vojnici postanu austrijski vojnici. Ovaj proces kod Srba je bio podr�an identifikacijom izme?u statusa vojnika i etni?kog statusa. Nastojanje da se o?uvaju etni?ke osobenosti i etni?ki identitet su postale osnova za formiranje posebnog dru�tvenog karaktera odre?enog vojnim potrebama Austrougarske. Istra�ivanje pokazuje da etni?ka svest sti?e svoju afirmaciju, negaciju i unutra�nji smisao (pozitivan ili negativan) u konkretnim dru�tvenim okolnostima, kao deo dru�tvenih uloga, statusa i ugleda ljudi koji ih nose. Etni?ka svest se formira kontinuirano kroz dru�tvene kontakte, a ne u suprotstavljanju istima..
KLJU?NE RE?I Srbi, Krajina, etnos, etni?ki identitet, etni?ka svest, dru�tveni karakter.
Pojam "etnos" gra?en je u po?etku u dru�tvenim naukama kao empirijski pojam, kao naziv za zatvorene dru�tvene grupe ?ije je to "prirodno" istorijsko ime. Dugi niz godina, etnos je bio shva?en kao empirijski predmet, a ne kao teorijski problem za istra�ivanje, ?esto kao polje za dokazivanje etni?ke prisutnosti ili pripadnosti u raznim domenima dru�tva i kulture, sa otvorenim ili skrivenim funkcijama u?vr�?ivanja i utemeljenja nacionalne svesti. Pri tom je osnovni cilj bio da se klasifikuju i opi�u obele�ja i karakteristike razli?itih etni?kih grupa (pre svega s obzirom na premoderne elemente kulture) prema tradicionalno utvr?enim metodolo�kim obrascima za prikupljanje etnolo�ke gra?e, kao i da se u dijahronoj dimenziji prika�e kako se tokom vekova odr�avao i razvijao narod sa ovim imenom. Vekovne promene obuhva?ene su pojmom etnogeneze, prou?avanjima u kojima je naglasak na uo?avanju procesa o?uvanja etni?ke svesti i obele�ja[1].
Ipak, u svakoj slo�enijoj sociolo�koj analizi, etnos se ne otkriva nu�no kao jedinstvena dru�tvena grupa, ve? kao kompleksan dru�tveni proces, koji se ne vezuje posebno za jedan zatvoren tip dru�tvene strukture. Kroz ta zapa�anja grade se noviji pristupi prou?avanju etnosa, bazirani na pojmu etniciteta, dru�tvenih interakcija i etni?kog identiteta, kojima se relativizuje i postavlja u kriti?ke okvire prethodno gra?eni pristup. U ovom radu je na tim polazi�tima i na konkretnom primeru obra?en problem gra?enja etni?kog identiteta. Najkra?e, etnos je prikazan kao dru�tveni proces u �to konkretnijem okviru. Etni?ki identitet je sastavni deo dru�tvenog �ivota i kao takav predstavlja samo jedan od mogu?ih dru�tvenih identiteta ljudi, koji je, sa jedne strane, odre?en vaspitanjem, a sa druge statusom, ulogama i ugledom koji na osnovu njega ?ovek zadobija ili mo�e zadobiti u dru�tvenim relacijama. Namera mi je bila da pratim kako ove determinante uti?u na zna?aj koji se pridaje etni?kom identitetu, kao i na njegovo oboga?ivanje, slabljenje ili modifikovanje i na preklapanje sa drugim oblicima dru�tvenog identiteta.
Tradicija se, sledstveno tome, prikazuje u drugom svetlu, ne samo kroz nasle?ivanje manje-vi�e fiksiranih kulturnih sadr�aja i obele�ja, ve? i kroz nasle?ivanje, menjanje i gra?enje dru�tvenih odnosa u kojima se ti sadr�aji do�ivljavaju kao sastavni i trajni deo �ivota u dru�tvu. Obele�ja i njihove karakteristike, kao i dinamika njihove promene i o?uvanja postaju ovde putokaz za pra?enje i istra�ivanje na?ina razvoja dru�tvenih odnosa i za eventualno uo?avanje nekih trajnih karakteristika dru�tva koje se nasle?uju, postaju?i i same deo tradicije koja je u svom dru�tvenom zna?enju obi?no neeksplicirana.2
Trajan polo�aj Srba na hrvatskoj granici, kao marginalizovanog naroda "izme?u dve (ili tri i vi�e) vatre" (u zavisnosti od interesnih strana u pojedinim periodima), uticao je na oblikovanje etni?ke svesti Kraji�nika, na na?in kako je ta svest aktuelizovana u �irem dru�tvenom okru�enju, kao i na njene dru�tvene funkcije, koje nisu uvek bile u interesu ljudi o kojima je ovde re?. Pitanje koje me je interesovalo bilo je, tako?e, kako i u kom spletu dru�tvenih doga?anja je do�lo do o�trog razdvajanja i suprotnosti izme?u Srba i Hrvata i da li su granice koje su izme?u njih vi�e vekova gra?ene do�ivljavane u ispitivanom periodu od dva veka isklju?ivo kao etni?ke granice ili kao dru�tvene granice u daleko slo�enijem sklopu zna?enja.
Odnos samih Srba prema svom etni?kom identitetu tokom navedenog perioda se menjao, grade?i se poistove?ivanjem sa vojni?kim statusom, da bi, kroz to poistove?enje, postao pod kraj navedenog perioda faktor oblikovanja posebnog dru�tvenog karaktera potrebnog austrougarskoj dr�avi. Tako je neophodnost da se �ivi na vojni?ki na?in, koja je u po?etku bila uslov o?uvanja etni?kog identiteta Srba i njihove slobode, vremenom postala oru�je njihovog porobljavanja, u?iniv�i ih �ivim zidom izme?u dr�ava, a kasnije i najobespravljenijim vojnicima u tada�njoj Evropi.
1. Dru�tveni okviri konstituisanja kraji�ke institucije na hrvatskoj granici
Specifi?nost dugotrajno grani?nih podru?ja je da to postaje njihovo unutra�nje, samosvojno obele�je koje ih izdvaja od velikih celina (dr�avnih, verskih, etni?kih) ?iju periferiju ?ine. Celine na ?ijim rubovima se nalaze tu se izra�avaju kao grani?ni ekonomski, politi?ki i kulturni procesi, koji se ?esto odvijaju izme?u zakona i bezakonja, potpune slobode i potpunog ropstva, boga?enja i siroma�tva i kao granice u kojima se stalno sudaraju �ivot i smrt. Takvo (me?u)podru?je je i nekada�nji grani?ni pojas izme?u Austro-Ugarske i Turskog carstva, koje je, u celini gledano, te�ko precizno prostorno locirati, s obzirom da su se granice stalno menjale. Precizno odre?enje mogu?e je dati samo u vremenskoj dimenziji, kroz koju se granica otkriva ne samo kao prostorna me?a ve? kao poseban dru�tveni, ekonomski i kulturni proces.
Tursko carstvo ra�irilo se po Balkanu kori�?enjem posebnog na?ina ratovanja, koji se pokazao vrlo efikasnim spram vojnog ure?enja vite�kog tipa karakteristi?nog po kori�?enju oklopa i slabo pokretne pratnje. Godinama pre nego �to bi neko podru?je bilo osvojeno, u njega su upadale lake konji?ke turske ?ete - akind�ije - pale?i u iznenadnim napadima sela, odvode?i roblje i plja?kaju?i. Posle vi�e takvih upada, a moglo ih je biti i po pedeset u toku jedne godine na samo jednom lokalitetu, zemlja bi ostala opusto�ena, zarasla i napu�tena. Na ovaj na?in se u �irokom pojasu izme?u Ugarske, odnosno, kasnije, Austro-Ugarske i Turskog carstva stvarao pojas ni?ije i sva?ije zemlje, sa koje je starosedela?ko stanovni�tvo najve?im delom izbeglo. Formalnim preuzimanjem vlasti na tom prostoru, Turska ipak ni�ta bitnije nije mogla da promeni. Naseljavanje raje oko utvr?enja bilo je ote�ano, jer je sada turska strana bila izlo�ena upadima i plja?kama sa austrijske strane.
Na taj na?in je pusto�en i pomeran i grani?ni pojas sa Austro-Ugarskom u hrvatskom podru?ju. Kao tipi?an primer mo�e se uzeti podru?je Banije izme?u Une i Kupe, Save i Petrove gore, sa jednim pojasom suve me?e, koje je na taj na?in opusto�eno u 16. veku. Jo� dublje uvu?eno podru?je izme?u Save i Drave predstavljalo je "drugu pusto�" i dugi niz godina ostajalo je zaparlo�eno i bez stanovni�tva (Radeka, 1975: 109; Moa?anin, 1971).
Interes obe dr�ave bio je da organizuju odbranu u pograni?nim zonama. Uslovi pod kojima je to bilo izvodljivo bili su u osnovi zajedni?ki i austrijskoj i turskoj strani. Tu je bilo izuzetno te�ko organizovati bilo kakav �ivot. Tako?e, ?uvati je na principima regularne profesionalne vojske, u uslovima permanentnog ratovanja u kome se stalno ra?una na iznena?enje, bilo je skupo i neefikasno. Pod tim okolnostima, javila se potreba za posebnim tipom vojnika, koji bi bio jeftin i pogodan za vo?enje "malog rata", zasnovanog na stalnim upadima na protivni?ku stranu, sa dugotrajnim lokalnim efektima. Najjednostavnije je bilo da se u tom pojasu naseli turskim osvajanjima na migracije pokrenuto i porobljeno stanovni�tvo, raja izlo�ena goloj borbi za opstanak. Ovaj model, koji je u po?etku bio deo op�te strategije ratovanja samo jedne strane - turske, kasnije je kao model preuzela i Austro-Ugarska (Kre�evljakovi?, 1980: 7).
Iz perspektive samog stanovni�tva, koje je u grani?ni pojas doseljeno silom prilika i ?esto prisilno, koje je negde moralo �iveti bez realne mogu?nosti za odstupnicu, boraviti u ovom pojasu zna?ilo je biti neprekidno spreman na ratovanje kao na?in �ivota. Pod takvim okolnostima, trebalo je sa?uvati i obezbediti �ivot sebi i svojoj porodici i zajednici, i to ne samo u vidu golog opstanka, ve? s obzirom na neke norme i vrednosti koje daju smisao �ivotu, a koje gradi i sa kojima raspola�e svaka trajnija dru�tvena grupa. Na?in njihovog �ivota mogao je biti prepun anomalija iz perspektive (naru�enog) dr�avnog ustrojstva, ali su se u njemu ra?ale, smenjivale i opstajale ?itave generacije za koje je to bio sklop trajnih i nepromenljivih uslova na kojima je gra?en specifi?an kulturni milje koji se ne mo�e objasniti polaze?i od kategorija globalne kulture odre?ene centrima dr�ava (Gross, 1980: 187). Globalna kultura je kultura centra i upravo zato, zakonitosti dru�tvenog i kulturnog zbivanja na granici zahtevaju druga?iji pristup od globalno-dr�avnog, jer se tu globalna perspektiva raspada. U grani?nim dru�tvenim tokovima (jedan aspekt tih tokova ?ini i prostorno formiranje granice), globalna perspektiva nije jasna, nalazi se u procesu svog oblikovanja, preispitivanja, menjanja i ukidanja. Jednozna?nost se ukida ili, preciznije, pojavljuje se vi�e jednozna?nosti, vi�e poku�aja da se nametne jedno zna?enje dru�tvenoj situaciji o kojoj je re?.
To je dru�tveni okvir u kome se institucionalno formirala hrvatska krajina. Ona se mo�e prikazati iz vi�e razli?itih globalnih perspektiva koje se tu nalaze u preseku i eventualnom sukobu i realno se tako jo� uvek prikazuje u istoriji. Pitanja o merodavnosti odre?enih pristupa ?esto se zasnivaju na politi?kim kriterijumima (ovim prikazima treba obezbediti takav na?in sagledavanja pro�losti kojim ?e se favorizovati odre?eni pogled na sada�njost).
Ipak, tek kada se iza?e izvan okvira globalnog pristupa dru�tvu i kulturi zasnovanog na nagla�avanju op�teg zna?aja pravnog ustrojstva, institucija, velikih istorijskih doga?aja, velikih li?nosti i epohalnih kulturnih dometa, otvara se prostor za prou?avanje dru�tvenog i kulturnog �ivota kraji�nika u nevedenom periodu. U suprotnom, kao �to navodi Roksandi? (1988, I: 6), ?ak bi se i samo postojanje kraji�nika moglo prevideti (kao primer se mogu navesti austrijsko-francuski i francusko-ruski ratovi - kraji�nici su ?inili deo francuske vojske koja je do�ivela poraz pred napu�tenom Moskvom, a u austrijsko-francuskom ratu oni su bili mobilisani i na austrijskoj i na francuskoj strani, tako da su se mnoge bitke zabele�ene kao bitke izme?u Francuske i Austrije odigrale zapravo kao borbe kraji�nika sa kraji�nicima). Istorija kraji�ke institucije nalazi se na marginama "elitisti?ke" istorije i elitnog shvatanja kulture. Kao kulturna istorija, to je istorija na?ina �ivota, a kao dru�tvena istorija, ona je istorija na nivou mezo i mikro-planova dru�tva. To je, uostalom, op�ti zahtev prilikom prou?avanja dru�tvenih margina - na njima se dru�tveni i kulturni �ivot odvija pla?anjem visoke cene za izgradnju globalne slike o celovitom dru�tvu i kulturi u kojoj njih na kraju nema. Upravo iz tih razloga, kraji�nici uglavnom sebe nisu smatrali delom "velike" istorije ?iji su u?esnici bili kao najjeftiniji evropski vojnici , a smisao njihovog u?e�?a u ovim ratovima vi�e je ostao zabele�en u narodnim pesmama nego u pisanim dokumentima.
Ako bi Austro-Ugarsku i Tursko carstvo predstavili kao dva kruga sa manjim zajedni?kim presekom, sam presek, svet granice, ne bi u su�tini bio partikularni deo jedne celine, ve? spoj celina koje tu vi�e nisu zatvorene, ali se kroz zatvorenost odre?uju. Granica je protivre?an spoj zatvorenosti i mo�e se sagledati samo u spletu vi�ezna?nih, hibridnih i segmentiranih dru�tvenih i kulturnih ?inilaca.
Konstituisanje kraji�ke institucije odvijalo se u vi�e dimenzija i razli?ito je interpretirano, u zavisnosti od strana u?esnica, njihovih interesa i njihove realne mo?i. Vojnik na rubu podlo�ni�tva za kralja, kraji�nik je sebe video kao slobodnog ?oveka i sopstvenog gospodara. ?ak kad tako i nije bilo u stvarnosti (realno je polo�aj kraji�nika u jednom periodu bio i gori nego polo�aj kmetova), za njih je to bio dru�tveni i kulturni model prema kome su se ravnali, koji je izra�avao kako bi trebalo da izgleda kraji�nikov svet i ?ime su se kraji�nici rukovodili u svojim osnovnim vrednosnim orijentacijama.
U po?etnom periodu konstituisanja vojne granice kraji�nici su bili u situaciji da odanost prema vlasti uslovljavaju svojom dru�tvenom autonomijom, prete?i stalno napu�tanjem jednog i odla�enjem drugom gospodaru (Turcima). Za ovu strate�ku prednost kraji�nika, u poziciji izme?u dve vatre, svesnih da su zapravo jedini "igra?i na terenu", mo�e se na?i mnogo primera. Kao reprezentativan i po stepenu svoje originalnosti izuzetan, mo�e se navesti slu?aj koji, izme?u ostalih autora, opisuje i Fedor Moa?anin (Moa?anin, 1971: 94). Kada je 1623. g. na podru?je Vara�dinske granice stigla kraljeva komisija sa zadatkom da ispita mogu?nost pokme?ivanja grani?ara, oni su se masovno okupili i sa tri podignuta prsta svi se zakleli da ?e radije svi redom poginuti nego �to ?e se podlo�iti "popovima" (biskupiji). Zabranili su obra?ivanje zemlje dok kralj ne promeni odluku, nedvosmisleno poru?iv�i po komisiji da ?e tra�iti bolje gospodare ako im odluka ne bude po volji. Pri tom su komesarima stacioniranim u Vara�dinu poru?ili da do?u (ako smeju), jer "imaju ne�to da im saop�te". Kada je komisija pet godina kasnije ponovila sli?an, prvi put neuspeo poku�aj, kraji�nici su tra�ili �est dana za razmi�ljanje. Posle tog roka, sakupilo se 400 konjanika i 3.000 pe�aka, naoru�anih i sa zastavama, koji su, umesto odgovora, saop�tili komisiji da ih preporu?i kralju.
Iz kraji�ke perspektive, postojala je posebna kultura pograni?nog �ivota ?ija su�tina i obim su bili podre?eni njihovom sopstvenom na?inu �ivota, a ne dr�avnim me?ama. Kraji�nici su mogli imati ro?ake na drugoj strani, sa kojima su ostajali u kontaktu. Prela�enje granice nije moglo sasvim da se kontroli�e. Postojali su interni prelazi, ugovori, trgova?ka razmena (solju, suknom, rakijom itd.) i razmena informacija, dvostruko �pijuniranje i sl. Ova sloboda i autonomnost kraji�nika bila je odre?ena prostom ?injenicom da nisu imali prakti?no ni�ta ?ime bi ih mogli kontrolisati i uslovljavati. Drakonske disciplinske kazne - nabijanje na kolac za prebeg Turcima, odsecanje prstiju, ruku, nogu, jezika, tr?anje kroz �ibe, bi?evanje, stavljanje u kvrge, lak�e i te�e smrtne kazne, nastale u duhu srednjovekovnih zakona, imale su za cilj da omogu?e kontrolu nad onima kojima se nije imalo �ta oduzeti. Stalno odmeravanje snaga ?ini su�tinu granice. To je podru?je trajnih parcijalnih dru�tvenih promena u kojima se kraji�ka institucija oblikovala kroz strategiju delovanja razli?itih dru�tvenih grupa, snaga i dr�ava koje su ih predstavljale. Granicu ?ine njihovi hibridni spojevi.
Osnovne dru�tvene grupe, odnosno, dru�tvene snage na tom prostoru bile su: kraljeva vlast, oli?ena u dvorskim institucijama; austrijski stale�i, predstavljeni Ratnim ve?em u Gracu i vojnom upravom kraji�kog podru?ja u kojoj su bili velikim delom austrijski oficiri; hrvatski stale�i, predstavljeni kroz Hrvatski sabor i kroz njihovu zastupljenost u civilnim i vojnim institucijama kraji�ke vlasti; Kaptol kao izuzetno mo?na verska i politi?ko-ekonomska institucija; kraji�nici, slobodni seljaci - vojnici, istovremeno stanovnici hrvatske katoli?ke dr�ave i vojni obveznici kralja, kome su neposredno bili podre?eni preko oficirskog kadra; kmetovi, koji su neposredno podlo�ni hrvatskim feudalcima i Kaptolu.
3 Austrijski dvor je po svom statusu zauzimao centralno mesto u Austro-Ugarskoj. Njegova glavna uloga i interes u kraji�kom podru?ju u vremenu do 18. veka bila je da obezbedi granicu. Pri tom je interes dvora tako?e bio da uspostavi i oja?a centralnu vlast, te da, sledstveno tome, kraji�nike �to vi�e podredi svom neposrednom nadzoru.
Austrijski stale�i imali su ulogu glavnih finansijera kraji�ta, sa zadatkom da organizuju odbranu, dobiv�i znatna ovla�?enja, koja su ih ?inila poluformalnim posednicima ovog podru?ja. Kako je i civilni i vojni �ivot u Krajini imao zapravo vojni karakter, to im je omogu?ilo da se sasvim izdvoje iz sistema jurisdikcije hrvatske dr�ave.
Hrvatski feudalci su bili dru�tvena snaga koja je sebe smatrala posednikom Krajine, u skladu sa dr�avnim pravom Hrvatske na sopstvenu teritoriju. U prakti?nom smislu, to je podrazumevalo zahtev da im se u Krajini priznaju sve nadle�nosti koje odgovaraju vlasnicima feuda. Dr�avno pravo Hrvatske nikada u osnovi nije sasvim negirano, ali je u velikoj meri zaobila�eno. Interesi hrvatskih feudalaca u tom pogledu nisu bili sasvim uskla?eni sa interesima austrijskih stale�a, jer su se me?usobno pojavljivali kao konkurenti.
Kaptol, kao izuzetno uticajna verska, versko-politi?ka i ekonomska institucija, imao je ovde i svoje duhovne i ekonomske interese. Posedi Katoli?ke crkve bili su koncentrisani na podru?ju dana�nje Banije i dela Korduna. Svoje posede crkva je prevashodno tretirala kao ekonomska dobra na kojima su joj bili potrebni kmetovi. Uz to, Kaptol nije priznavao ni jednu religiju sem katoli?ke na hrvatskom prostoru, tako da su za njih bili nepo�eljni i kraji�ka autonomija i njihova pravoslavna vera. Zato na njihovim posedima nije zapravo bilo mesta za Srbe. Time ne �elim da ka�em da ih u po?etku zaista nije bilo, ve? da se stanovni�tvo na njima nije moglo odr�ati sa srpskim imenom. Osnovna razlika izme?u polo�aja kmetova i vojnika bila je u osnovnim funkcijama koje su vr�ili u dru�tvu (i koje su odredile da jedni budu prevashodno ratari, a drugi sto?ari), u stepenu autonomije sa kojim su te funkcije ostvarivali i u vrstama da�bina na koje su bili obavezni. Kmetovi su bili integrisaniji u sistem zvani?nog hrvatskog dr�avnog ustrojstva i u ve?oj meri podre?eni Katoli?koj crkvi. U toku buna, oni su ?esto nastojali da se po statusu izjedna?e sa kraji�nicima, koji su, bez obzira na svoje imovinsko stanje (globalno posmatrano, lo�e, ali je bilo i bogatih kraji�nika, pogotovo u opisanom razdoblju, kada su imali autonomiju koja je dopu�tala unutra�nju hijerarhijsku organizaciju me?u njima), sebe smatrali malim vazalima.
Postojali su i prelazni dru�tveni oblici. Npr. dvor se mo�e povremeno pojaviti kao najve?i feudalni posednik u Krajini (kameralna dobra). U takvim slu?ajevima, on deluje sa istim ciljem kao i hrvatski stale�i, pona�aju?i se kao i svaki drugi feudalac kome vi�e trebaju kmetovi na zemlji nego vojnici za odbranu dr�ave. Tako i sam dvor povremeno nastoji da grani?are prevede u kmetove, ali samo na svojim dobrima - to ne zna?i da podr�ava hrvatske stale�e u njihovim nastojanjima da u?ine to isto, da pokmete vojnike.
Tako?e, postoji prelazan oblik izme?u kmeta i vojnika - privatni vojnik. Ilustrativan primer svakako predstavlja i �irenje unije, kao prelazni oblik izme?u pravoslavne i katoli?ke religije, sa slo�enom smenom statusa, uloga i identiteta ljudi koji su u ovaj proces bili uklju?eni. Dugoro?no gledano, unijati ne predstavljaju grupe sa posebnim polo�ajem u dru�tvu, ve? prelazni oblik od pravoslavne ka katoli?koj veroispovesti, od srpskog ka hrvatskom identitetu, od vojni?kog ka kmetskom polo�aju u dru�tvu. Unija je uz to i primer za dru�tvenu mimikriju, budu?i da je prevo?enje ove vrste izvedeno planski i prikriveno od strane Katoli?ke crkve.
Dru�tveni odnosi, koji su bili zasnovani na odnosima izme?u ovih grupa, nesumnjivo nisu bili jasno ure?eni niti se kroz njih primereno izra�avalo dr�avno ustrojstvo. Od po?etka do razvoja?enja, Krajina je bila u neprekidnim procesima organizovanja i reorganizovanja. Samo u 18. veku, tu je isprobano vi�e od 30 organizacijskih sistema od kojih se ni jedan nije primenjivao du�e od tri decenije (Kraji�ka prava iz 1754, pod rigoroznom upravom Marije Terezije) (Utje�anovi?, 1988: 189). Istorija kraji�ke institucije je istorija institucionalnog reorganizovanja. Ona je i ukinuta u nezavr�enom obliku, jer su snage koje su je institucionalno oblikovale velikim delom "ra?unale na nju spolja" (Roksandi?, ibid).
Prostorna celina Krajine te�ko bi se po vi�e kriterijuma mogla nazvati celinom. Formirana je pojedina?no, po lokalitetima i u etapama, s obzirom na prakti?ne, prevashodno vojnostrate�ke interese Austro-Ugarske. Do sredine 18. veka bila je podeljena na kapetanije (kasnije regimente), koje su i same pojedina?no nazivali krajinama, jer su predstavljale u odbrambenom pogledu samostalne celine upu?ene na vo?enje malih ratova u funkciji predzi?a dr�ave. Cela Krajina razbijala se na mno�tvo malih, ?ija sudbina je objedinjavana ?iniocima koji su je iznutra razdvajali.
Svako ve?e okupljanje i me?u samim kraji�nicima bilo je zabranjeno pod pretnjom smrtne kazne. Pored toga �to su bili nepismeni, grani?ari su bili i vrlo lo�e informisani o bilo ?emu �to je izlazilo izvan okvira njihovog lokaliteta, uklju?uju?i tu i faktore kao �to je mobilizacija, koja je bila klju?na za njihov �ivot i za �ivot njihovih porodica. Odjednom pokrenuti na rati�ta, oni ?ak nisu bili sigurni da li im zaista daju akontaciju plate ili ih zavaravaju da bi ih odveli i prodali mleta?kim galijama i u njihovom odsustvu odveli �ene i decu da rade u austrijskim predioni?kim postrojenjima (Savkovi?, 1964: 46). Tako je pravi zavi?aj kraji�nika bio doslovno njihov komad zemlje od nekoliko jutara. Izvan toga, po?injala je tu?ina. Izrazito segmentirano kraji�ko dru�tvo u svojim temeljima je nastajalo poput kakvog zakrpljenog zmaja na vetru. Na ovim osnovama, Krajina je "vetrom vijana" vekovima (Vjetrom vijani, zbornik, 1971).
2. Zna?aj vla�kog statusa za o?uvanje srpskog etni?kog identiteta
Sa prodorom Turskog carstva na Balkan, zapo?ele su migracije u okviru kojih je te�i�te �ivota izbeglog stanovni�tva preba?eno na sto?arski na?in privre?ivanja. U okviru srpskog dru�tva, do tada se ratarska privreda mogla smatrati sredi�njom ?ak i u slu?ajevima kada je ratarstvo bilo ekonomski manje va�no od sto?arstva, s obzirom da se dru�tveni �ivot organizovao u stacioniranom podru?ju, u �upnom, a ne u katunskom delu, koji se smatrao sezonskim boravi�tem (?upurdija, 1982: 55)
Nasle?enu osnovu srpskog dru�tva u vreme turskog osvajanja Balkana ?inila je plemenska organizacija sa bratstvima i rodovima u okviru kne�ija, sela i porodi?nih zadruga. Na ?elu bratstva i plemena nalazio se knez, kog je birala skup�tina mu�karaca, a bratstva su predstavljala i vojnu jedinicu sposobnu za samostalno delovanje u manjim razmerama. Njihova autarhi?nost je bila jo� vi�e nagla�ena sa raspadom srpske dr�ave, kroz ogromna migraciona kretanja u toku kojih je sa?uvan takav oblik dru�tvenog organizovanja. Linija migracija �irila se sa �irenjem Turskog carstva. Tako se od kraja 15. veka u nestabilnom pograni?nom pojasu sve vi�e naseljavalo stanovni�tvo koje je delom poticalo iz Ra�ke i Zete, odnosno sa �ireg podru?ja jugoisto?nog Balkana, zatim iz Bosne, a me?u ovim stanovni�tvom je bilo i novodoseljenih Hrvata, kao i prore?enog starosedela?kog hrvatskog stanovni�tva, kao i Vlaha i Roma. Talasi migracija uglavnom su pratili ratna zbivanja (npr. pad Jajca 1462, Moha?ka bitka 1526, Be?ki rat 1683.-1688. itd.).
Pre turskog osvajanja, Vlasima su nazivani nomadi-sto?ari koji su u etni?kom smislu predstavljali ostatke starog romanskog i starosedela?kog balkanskog stanovni�tva koje se doseljavanjem povuklo u planine. Vlasi su predstavljali izdvojenu zajednicu. Za odre?ene teritorijalno-zakonodavne celine bili su vezani posebnim ugovorima koji su se odnosili na sto?arska kretanja, kori�?enje puteva, odmori�ta i takse. U ostalim stvarima bili su samostalni.
Posmatrana iznutra, vla�ka dru�tvena organizacija odre?ena je na?inom proizvodnje, koji je autarhi?an, specijalizovan i usmeren na elementarni opstanak. Ovakav na?in proizvodnje upu?uje na visok stepen dru�tvene kohezije unutar celina koje privre?uju. Organizacija na bratstva i plemena, sa vojvodama i haramba�ama na ?elu, razlikuje se od opisanog ustrojstva srpskog dru�tva po jednostranom na?inu privre?ivanja i po izra�enom dvostrukom dru�tveno-regulativnom sistemu (Antonijevi?, 1976: 55-57). Unutra�nji odnosi se reguli�u pomo?u obi?ajnog prava, a spolja�nji zakonskim uredbama kojima se ne doti?u unutra�nji odnosi. Statusi i uloge u �irem dru�tvu u kome sto?ari borave kre?u?i se kroz njega u sezonskim pravilnostima razvijaju se nezavisno od unutra�nje osnove �ivota, koja, sve dok postoje autarhi?ni mehanizmi privre?ivanja, ima tendenciju da "konzervi�e" patrijarhalno ustrojstvo zajednice, budu?i da u njemu ne postoji izra�en individualizam i konkurencija. Svi spolja�nji odnosi se javljaju u funkciji preventivnog unutra�njeg o?uvanja zajednice. Srednjovekovni vla�ki zakoni su od lokalnog zna?aja za zakonodavnu celinu dru�tva, a bili su regulisani posebnim urbarima, statutima i zakonima (Gavazzi, 1976: 49-57). U toku turskih osvajanja, ove odredbe su u osnovi zadr�ane, ali su u ve?oj meri bile stavljene u funkciju globalnih interesa Turskog carstva. Naime, Vlasi su i pre bili iznajmljivani kao vojnici, ali je Turska to na jedan op�tiji na?in iskoristila za svoje potrebe. Za Tursku je uop�te karakteristi?no da se nadovezivala na postoje?u tradicionalnu osnovu dru�tva (npr. kne�ije postaju nahije, a institucija kneza se zadr�ava, s tim �to se knez podre?uje novoj vlasti). Na toj osnovi, Turska je posebno odredila vla�ki status na granici (Samard�i?, 1973: 465), daju?i tom stanovni�tvu obavezu da je ?uva i da u ratnim pohodima u?estvuje u funkciji pomo?nih ?eta. Stare�ine su imale polo�aj spahija, a zajednica je bila oslobo?ena raznih feudalnih da�bina (nameta, obaveznog rada, javnog rada itd.), sem filurije, obaveznog poreza na stoku (Milinovi?, 1991: 136). Uspostavljanje ove institucije na granici bilo je povezano sa dodatnim migracijama iz unutra�njosti Bosne, gde su vlasi-sto?ari tako?e imali poseban status regulisan izvan uobi?ajenih zakonika - kanuna i kanunama - koji su se odnosili na oporezivanje vlasnika stoke. Njihove posebne nahije nalazile su se na posedima visokih turskih funkcionera, pod ?ijom direktnom nadle�no�?u su bile (�abanovi?, 1982: 110-111). Vlasi-vojnici bili su uklju?eni u rod vojske martologa. Zloglasnim martolozima zadatak je bio da "uska?u" preko granice i da pale i plja?kaju u pograni?noj hri�?anskoj zoni, slu�e?i kao prethodnica velikim osvajanjima. ?uvali su i puteve i klance i bavili se dojavljivanjem. Hri�?anski vlasi-martolozi bili su u Turskoj ugovorni vojnici, kojima je u?e�?e u pohodima nadokna?ivano pravom na oplja?kani plen. U 18. veku, na granici su martolozi bili ve? samo muslimani, koji su za vr�enje svog posla dobijali i platu (Kre�evljakovi?, ibid: 27-2.) Pod ovim statusom i imenom �iveli su i Srbi koji ?e kasnije postati grani?ari. S obzirom na ovaj status, nazivani su vlasima. Kako pod turskom vla�?u, tako i kasnije pod austrijskom, u statutima, dokumentima, prepiskama, uklju?uju?i tu i one koje su sami Srbi pisali obra?aju?i se vlastima, oni se nazivaju samo tim imenom, ili dvostrukim imenima, gde se nazivu "vlah", "Vlah", dodaje "Srbi", "Ra�ani", "�izmatici". Nesumnjivo je da dru�tveni i politi?ki kontekst odre?uje politiku i logiku upotrebe ovog imena, te da se bez upu?ivanja na njega, njegovo zna?enje ne mo�e razumeti bez neosnovanog upro�?avanja. Neosporno je da nove "vlahe", nastale u toku turskih osvajanja, najve?im delom ne ?ine etni?ke skupine Vlaha, ve? stanovni�tvo koje je migracijama preuzelo vla�ki status u dru�tvu. Dvostruka imena tako?e ne predstavljaju dvojne etni?ke identitete, �to bi podrazumevalo da je samo stanovni�tvo o kome je re? sebe u etni?kom smislu smatralo i Vlasima i Srbima. Karakteristike srpske srednjovekovne kulture, se?anje na veli?inu srpske dr�ave, kao i brojnost Srba u odnosu na Vlahe na prostorima koje su Ju�ni Sloveni sebi doseljavanjem prisvojili, nisu omogu?ili ovakav proces asimilacije. Pod vla�kim statusom dogodilo se upravo suprotno - stvorena je osnova za o?uvanje srpskog identiteta izbeglog stanovni�tva pod Turskim carstvom. Modifikacije koje je pretrpela unutra�nja dru�tvena organizacija i kultura Srba-vlaha, sa jedne strane, zajedni?ke su sa promenama koje su pretrpele sve druge ju�noslovenske skupine organizovane na nasle?enoj osnovi. Nestali su svi uticaji koji su u srednjem veku slabili autarhi?nost dru�tva i stvarali spletove veza za slo�eniji kulturno-dru�tveni razvoj, tako da se ono sada u?vr�?uje na osnovi roda i bratstva, gotovo kao jedini oblik organizovanja stanovni�tva svedenog na raju, koje svest o zajedni?kom identitetu ?uva kroz pravoslavnu religiju i na njoj zasnovanim obi?ajima. Bez obzira na na?in kako je u to vreme bila organizovana Pravoslavna crkva, pravoslavlje se odr�alo na ovim prostorima.