Yapısına göre cümleler

Yapılarına göre basit, bileşik, bağlı ve sıralı cümleler olmak üzere dört cümle çeşidi vardır.

a) Basit Cümle:

Yapısında isim veya fiil cinsinden tek yüklem bulunan cümle basit cümledir. Türkçede cümleler genellikle basit yapılı cümlelerdir.

Rüzgar denizin yüzünü prüzlendirerek küçük savaşlar yaratıyordu.
                                                                                       Yüklem

Birden köşebaşından, iki karayağız atın çektiği bir fayton peyda oldu.
                                                                                              Yüklem

b) Birleşik Cümle:

Bir ana cümle ve cümlenin anlamını tamamlayan bir veya daha fazla yardımcı fiille kurulur. Şartlı ve iç içe birleşik cümle olmak üzere iki çeşittir.

Şartlı birleşik cümle        Bıçak soksam gölgeme
                                                        Şart

Sıcacık kanım damlar

İç içe birleşik cümle:

Bir cümlenin herhangi bir görevle başka bir cümlenin içinde yer aldığı cümledir.

 Gönül, Anadolu’da Yunus Emre’nin “Taştın yine deli gönül/Sular gibi çağlar mısın” gibi mısralarıyla şahlanır.

c) Bağlı Cümle: (ve, veya, da, fakat, ama, lakin, halbuki, meğer)

Bağlama edatlarıyla birbirine bağlanmış cümleler topluluğudur. Bu cümleler “ki” veya diğer bağlama edatlarıyla kurulur. Ana cümle başta, yardımcı cümle sonda bulunur.

Kızıl havaları seyret ki    akşam olmakta

  Ana cümle            B.E.       Yan cümle

Gönlümle oturdum  da  hüzünlendim o yerde

    Ana cümle       B.E.          yan cümle

ç) Sıralı Cümle:

Tek başına yargı bildiren cümlelerin bir anlam bütünlüğü halinde sıralanmasıyla meydana gelen cümleler topluluğudur.

Sarı saçları yolunmuş , kana bulanmıştı.

       1. cümle                2. Cümle

 Yüklemine göre cümleler

a) Fiil Cümlesi:

Yüklem çekimli bir fiil veya fiil grubu olan cümlelerdir. Her türlü hareket, iş, oluş fiil cümleleriyle karşılanır. Bu sebeple fiil cümleleri isim cümlelerine göre daha fazla kullanılır.

Geçişli fiil cümlelerinde cümle unsurlarının hepsi bulunabilir.

Sadrazam   o zaman   kethüdasını   Muhsin Çelebi’nin Üsküdar’daki evine

    Ö               Z             B’li N.                           Y.T.

gönderdi

gönder- (Geçişli Fiil)

Geçişsiz fiil cümlelerinde nesne bulunmaz.

Doktorun içine  birden bire  bir hüzün  çöktü. (geçişsizdir çünkü nesne yoktur)

       Y.T.             Zarf.        Özne        Yüklem

İkinci kata  yayvan ve geniş merdivenlerle çıkılır (çıkıl-: meçhul fiildir)

    Y.T.                            Zarf.     Yüklem.

b) İsim Cümlesi:

Yüklemi ek fiille çekimlenmiş bir isim veya isim grubu olan cümlelerdir.

İsim ve isim grupları “i-” ek fiil ile ggz, ögz, geniş zaman çekiminin 3. şahıslarında kullanılan “-dır, -dir” eki durum fiilinden eklenmiştir. İsim cümlelerinde, kip eki taşımayan yüklemler de geniş zaman ifade eder.

En çok kullanılan isim cümlesi “var, yok” isimlerinin yüklem olduğu cümlelerdir.

Uzun bir yolculuktan sonra İncesu’daydık. (isim cümlesi)

Yüklem (İsim soyludur)

Körfezde bizim Haliç suyunun bir durgunluğu var. (isim cümlesi)

Yüklem(isim soyludur)

İsim cümleleri genellikle iki unsurdan (özne, yüklem) meydana gelir.

 Yüklemin yerine göre cümleler

Yüklemin cümle içindeki yerine göre iki çeşit cümle vardır.

a) Kurallı (Düz) Cümle:

Yüklemi sonda bulunan cümle, kurallı cümledir. Türkçe’de cümlenin ana unsuru yüklem genellikle cümlenin sonunda yer alır. Yardımcı unsurdan ana unsura doğru diziliş, Türk cümle yapısının temel özelliğidir. Yüklemi tamamlayıcı unsurlar yüklemin önünde sıralanır. Yükleme en yakın unsur genellikle belirtilmek istenen unsurdur.

b) Devrik Cümle:

Yüklemi sonda bulunmayan cümle devrik (kuralsız) cümledir. Bu tür cümleler, daha çok şiir dilinde görülür. Çünkü şiirde kelimenin ses yapısı her zaman ön plandadır. Atasözlerinde, günlük konuşmalarda ve aksettirildiği eserlerde devrik cümle kullanılmıştır.

Çok insan anlayamaz eski mûsikîmizden (devrik)

Y.

Çok insan eski mûsikîmizden anlayamaz (kurallı).

 Anlamına göre cümleler

Anlamına göre üç çeşit cümle vardır.

a) Olumlu Cümle:

Yargının gerçekleştiğini anlatan cümle, olumlu cümledir. Bir cümlenin yüklemi yapma, yapılma ve olma bildirir.

Vatan al bayrağın dalgalandığı yer değil midir? (olumlu cümle)

Yüklem

Yapısı bakımından olumsuz görünen yukarıdaki cümle anlamca olumludur.

Akşama doğru eve vardık.  (olumlu cümle)

Yüklem

b) Olumsuz Cümle:

Yargının gerçekleşmediğini anlatan cümle, olumsuz cümledir. Bu cümlenin yüklemi yapılmama, olmama bildirir.

Bu güler yüzlü adam ben değilim. (olumsuz cümle)

Yüklem

Yapı bakımından olumlu olan bazı cümleler olumsuzdur. Soru eki olumlu cümleye olumsuz bir anlam kazandırabilir.

Mazisi yıkık milletin âtisi olur mu? (olmaz, olumsuz cümle)

Yüklem

c) Soru Cümlesi:

Soru yoluyla bilgi almayı amaçlayan cümle soru cümlesidir. Soru cümlesi olumlu veya olumsuz olabilir. Soru sıfatları, soru zamirleri, soru zarfları, soru edatları ve soru eki -mı/-mi bir cümleye soru anlamı kazandıran unsurlardır.

Tanrım, nasıl kesildi köpüren, taşan sular?

Hangi dilden konuşacaktı?

Neden coşkun suların sesi gittikçe dindi?

Soru eki -mı/-mi yalnız yüklemin değil, diğer unsurların da sorusunu hazırlar.

Bir düşünceyi, bir duyguyu, bir durumu, bir olayı yargı bildirerek anlatan kelime dizisine cümle denir.

a) Cümle, kelime ve kelime grupları ile kurulur. Varlık, kavram, nitelik, durum ve hareketleri karşılayan kelime ve kelime grupları tek başına yargı bildirmezler.

En küçük cümle çekimlenebilir özelliğe sahip kelimedir.

Doğruldu,       titredi,      yorgunum vb.

b) Cümlede yargı bildiren unsur yüklemdir. Cümle yüklem üzerine kurulur. Bu unsur ihtiyaca göre başka unsurlarla desteklenir.

yakalamışlar

Himmet Çocuğu  yakalamışlar

Düşmanlar Himmet Çocuğu  yakalamışlar

c) Karşılıklı konuşmalarda kullanılan soru-cevap cümleleri bazen sadece yüklemden meydana gelir. Böyle bir cümlenin anlamı, kendisinden önceki cümle ile tamamlanır.

İnsanın elini yakmaz mı?

Yakmaz! (insanın elini yakmaz)

Sen çok güzel Türkçe biliyorsun

Biliyorum (Ben çok güzel Türkçe biliyorum)

ç) Yüklemin anlamı “özne, nesne, yer tam., zarf” adı verilen diğer cümle unsurları ile tamamlanır. Cümlede ikinci derecede önemli unsur öznedir. Tek kelimelik bir cümlede bile öznenin varlığı yüklemin taşıdığı şahıs ekinden anlaşılır.

Baktık (bizi işaret eder)

d) Nesne, yer tam, zarf cümlenin yardımcısı durumundadırlar. Geçişli fiil cümlelerinde bu unsurların hepsi bulunabilir.

e) İsim cümlelerinde ve geçişsiz fiil cümlelerinde, bazı unsurlar bulunmaz. İsim cümlelerinde nesne ve uzaklaşma, yaklaşma (dan, a) ekli yer tamlayıcısı çok seyrek görülür.

Ben de bir varisin olmakla bugün mağrurum

Özne                       zarf               zarf          fiil (isim menşeili)

Geçişsiz fiil cümlelerinde nesne yoktur.

Bütün ova  billur döşenmiş gibi  parlıyordu

   Özne               Hal zarfı           yüklem

f) Yüklem bazı özel durumlar dışında cümlenin sonunda yer alır. Diğer unsurların yeri sabit değildir. Bu unsurların dizilişindeki değişkenlik Türkçe’nin anlatın özelliklerini genişleten önemli bir unsurdur.

Genellikle vurgulanmak istenen unsur yüklemin önünde bulunur.

Hasretini ben duyarım.

Alpaslan, ihtiyarın yanına biraz daha sokuldu.

g) Cümle vurgusu yüklemin üzerindedir. Vurgu gerektiğinde belirtilmek istenen unsur üzerine çekilebilir.