Đất nước Việt Nam đã trải qua nhiều năm lệ thuộc ngoại bang, và gần nửa thế kỷ chiến tranh huynh đệ tương tàn. Cuộc đấu tranh dành Tự Do, Dân Chủ cho Việt Nam đang được toàn dân hưởng ứng. Chế độ Cộng sản khát máu sẽ bị dập tan trên Quê Hương, và công cuộc Canh Tân đất nước, đặc biệt trên lãnh vực cải cách Hành Chánh phải được coi là một công tác chiến lược của chính quyền nhằm xây dựng nền tảng dân chủ pháp trị để việc thực thi dân quyền được hiệu qủa và ngăn chặn mọi hiện tượng lợi dụng chức quyền xâm phạm lợi ích của người dân và của Quốc gia.
Công cuộc cải cách nền Hành Chánh trong tương lai phải dựa trên năm nguyên tắc căn bản chính yếu:

Xác định rõ ràng nhiệm vụ và chức năng và sự vận hành thống nhất của bộ máy Hành chánh từ trung ương xuống địa phương bằng luật pháp hầu ngăn chặn tình trạng vô chính phủ, sứ quân, cục bộ địa phương, mất trật tự kỷ cương.

Tản quyền từ trung ương xuống địa phương để tránh tình trạng ôm đồm, cồng kềnh và hoạt động kém hiệu qủa. Chính quyền trung ương phải giúp cho địa phương có phương tiện phát triển phù hợp với những đặc tính của mỗi vùng, đồng thời ngăn ngừa những phát triển không cân xứng, những lạm dụng có thể xảy ra làm phương hại đến quyền lợi chung của quốc gia.

Tăng cường công tác đào tạo và tu nghiệp thường xuyên cho viên chức hành chánh.
Cơ chế Hành chánh phải hoàn toàn độc lập với cơ chế Chính trị.
Cơ chế Hành chánh phải được bảo đảm liên tục.

Lịch sử đã ghi lại, người dân Việt đã sống qua nhiều giai đoạn, dưới nhiều chế độ nhân danh nhiều chánh kiến khác nhau: thời kỳ Pháp thuộc có Nam kỳ thuộc địa, Bắc kỳ bảo hộ, Trung kỳ tự trị...rồi bước sang thời kỳ kháng Nhật, kháng chiến chống Pháp, thời kỳ cải cách ruộng đất tiến sang Xã Hội Chủ Nghĩa tại miền Bắc, thời kỳ chống cộng và chống phong kiến, tiến tới chế độ Cộng Hòa ở miền Nam để rồi đất nước bị chìm đắm dưới sự cai trị độc tài của "Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt nam".

Trải qua những thời kỳ đó, người dân Việt nam đã tham dự nhiều cuộc bầu cử, đủ mọi cấp trong cơ cấu tổ chức Hành chánh Việt Nam...các cuộc bầu cử này, bịp bợm có, gian lận có, độc diễn cá nhân có, độc diễn độc đảng có. Và người dân đã được ăn đủ các loại bánh vẽ Dân chủ qua mọi hình thức bầu cử, thay đổi hiến chương, cương lĩnh, hiến pháp... ngoại trừ một vài nơi thành thị trước năm 1975, đã có một số ý thức đấu tranh và có được một vài thử thách kinh nghiệm dân chủ.

Trong tương lai, trong vận hội mới của dân tộc, trong mục tiêu canh tân đất nước, dứt khoát chế độ chính trị phải là chế độ Dân chủ thực sự, trong đó, người dân phải được xử dụng quyền công dân một cách thực sự, kiến tạo nên một chính quyền từ hạ tầng cơ sở Xã Ấp, đến Quận, Tỉnh, Trung Ương thật sự Dân chủ. Từ đó, tạo dựng một nền Hành chánh có nền móng Dân chủ thực sự, do Dân và vì Dân.
Sự pha trộn giữa chính trị và hành chánh đưa đến việc vừa phi chính trị hóa các cơ cấu lãnh đạo chính trị, vừa chính trị hóa các định chế hành chánh. Nền Hành Chánh Việt Nam trong tương lai phải là một bộ máy không nắm vai trò chính trị, bộ máy hành chánh phải có tính cách trung lập trong các cuộc đấu tranh hợp pháp giữa các lực lương chính trị, chứ không hổ trợ cho một đảng phái chính trị nào. Bộ máy hành chánh phải có tính cách liên tục, nó là một mạch sống không gián đoạn trong mọi thay đổi chính trị, để thự thi đúng các nghĩa vụ hành chánh. Các viên chức chỉ huy hành chánh, phải là những chuyên viên tốt nghiệp các trường chuyên môn về quản trị hành chánh.

Trong phạm vi bài nghiên cứu này, chúng tôi xin giới hạn trong cơ cấu tổ chức nền hành chánh địa phương.

                                                               Phần I
                                            Tổ chức chính quyền địa phương

Tổ chức Hành chánh Việt Nam được phân biệt rõ ràng làm hai : Tổ chức chính quyền Trung ương và tổ chức chính quyền Địa phương. Tổ chức chính quyền Địa phương bao gồm :
- Tổ chức chính quyền XXã/Phường
- Tổ chức chính quyền QQuận
- Tổ chức chính quyền TTỉnh/Thị xã

I.- Tổ chức chính quyền Xã.
Xã là đơn vị hành chánh căn bản của nền hành chánh địa phương, Xã có tư cách pháp nhân và có ngân sách riêng. Tại các thành phố lớn, Xã được gọi là Phường.

Hội Đồng Xã/Phường.
Xã/Phường có một Hội đồng Xã/Phường, do toàn dân trong Xã/Phường bầu ra, qua một cuộc phổ thông đầu phiếu, trực tiếp và kín, đơn danh hợp tuyển do một đạo luật quy định (trong thời kỳ chuyển tiếp, có thể bằng một sắc lệnh quy định, sau đó, vào nhiệm kỳ tiếp sẽ do một đạo luật ấn định). Nhiệm kỳ của Hội đồng Xã/Phường là ba năm, số hội viên của Hội đồng Xã/Phường từ 8 đến 12 hội viên. Số Hội viên này được định tùy theo tỷ lệ dân số của mỗi Xã/ Phường.

Sau khi đắc cử, Hội đồng Xã/Phường được hợp thức hóa bằng Nghị Định của Tỉnh trưởng/Thị trưởng công bố kết qủa chính thức của cuộc bầu cử. Sau khi được hợp thức hóa, Hội đồng Xã/Phường bầu ra Xã/Phường trưởng, Chủ tịch Hội đồng Xã/Phường, Phó Chủ tịch và Tổng thư ký trong phiên họp đầu tiên của Hội đồng Xã/Phường, dưới sự chủ tọa của hội viên niên trưởng. Các chi tiết liên quan tới các chức vụ kể trên phải được định rõ chi tiết. Cơ bản là theo thể thức đa số tuyệt đối, nếu có nhiều người ra tranh cử vào các chức vụ đó. Nếu vòng đầu không đạt đa số tuyệt đối, phải bầu lại vòng hai với hai ứng viên dẫn đầu để chọn được người được đa số tuyệt đối (qúa bán). Tuy nhiên, khi muốn bãi miễn các chức vụ đó, lại cần một túc số hai phần ba thành viên của Hội đồng. Kết qủa bầu cử hay bãi miễn các chức vụ trên cũng được hợp thức hóa bằng Quyết định của Tỉnh trưởng/Thị trưởng.

Để ổn định nền Hành chánh Xã/Phường chức vụ Xã/Phường trưởng được bầu một lần trong suốt nhiệm kỳ của Hội đồng, ngoại trừ trường hợp bị bãi nhiễm, bất tín nhiệm vì lý do công vụ hay phạm lỗi nặng.
Chủ tịch Hội đồng Xã/Phường điều khiển Hội đồng và là người đứng đầu trong cơ quan quyết định Xã/Phường, thông qua các phiên họp của Hội đồng dưới hình thức những "quyết nghị" ghi trong các biên bản của các phiên họp thường lệ hay bất thường.
Phó Chủ tịch thay thế Chủ tịch Hội đồng khi vắng mặt vì lý do bất khả kháng.
Tổng Thư ký thành lập các biên bản các phiên họp.
Chủ tịch, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội đồng họp thành Ban Thường Vụ của Hội đồng Xã/Phường, có nhiệm vụ điều hành các công việc giữa các phiên họp chính thức của Hội đồng. Ban Thường Vụ được bầu lại mỗi năm một lần.

Ủy Ban Hành Chánh Xã/Phường.
Xã trưởng/Phường trưởng là hội viên của Hội đồng (không còn quyền biểu quyết sau khi đã được bầu ra làm Xã Trưởng/Phường trưởng). Một khi vì lý do công vụ, không còn đảm trách chức vụ Xã trưởng/Phường trưởng, sẽ trở lại tư cách hội viên của Hội đồng). Trên thực tế, Xã trưởng/Phường trưởng là một hội viên mà Hội đồng Xã/Phường coi là người có uy tín và khả năng, được Hội đồng bầu ra để đứng đầu Ủy Ban Hành Chánh Xã/Phường.
Xã trưởng/Phường trưởng là người có quyền hạn và trách nhiệm mọi lãnh vực, mọi vấn đề trong phạm vi của Xã/Phường.
Xã trưởng/Phường trưởng kiêm nhiệm Viên chức hô tịch Xã/Phường.
Ủy Ban Hành Chánh Xã/Phường gồm có Xã trưởng/Phường trưởng, các Phó Xã trưởng/Phó Phường trưởng Hành Chánh, Phó Xã trưởng/Phó Phường trưởng An ninh, các Ủy viên Kinh tài, Thuế vụ, Xã Hội và Thanh niên, Canh nông (ở khu vực nông thôn) và Ủy viên Thông tin và Văn hóa.
Xã trưởng/Phường trưởng chọn lựa những người có khả năng và thiện chí trong Xã / Phường để đề cử vào các chức vụ Phó Xã trưởng Hành Chánh và các Ủy viên. Các đề nghị chọn lựa các chức vụ trên sẽ được Xã trưởng/Phường trưởng trình ra trước Hội đồng Xã/Phường để cứu xét và biểu quyết chấp thuận hay bác khước. Sau khi được Hội đồng Xã/Phường chấp thuận với biên bản chấp thuận của Hội đồng Xã/Phường, được chuyển đến Quận trưởng xem xét và trình Tỉnh/Thi trưởng bổ nhiệm bằng Quyết định.
Riêng Phó Xã trưởng An ninh/Phó Phường trưởng An ninh sẽ do Cuộc trưởng Cuộc Cảnh sát Xã/Phường đảm trách. Phó Xã trưởng/Phó Phường trưởng An ninh cũng được Tỉnh/Thị trưởng bổ nhiệm bằng một Quyết định chiếu đề nghị của Chỉ huy trưởng Cảnh Sát Quận và ý kiến của Quận trưởng sở quan.

Cuộc Cảnh Sát Xã/Phường.
Trong thời bình, Cuộc Cảnh sát Xã/Phường là lực lượng chủ lực gìn giữ an ninh và trật tự và duy trì luật pháp tại địa phương. Cuộc Cảnh sát gồm các Sĩ quan và nhân viên Cảnh sát chuyên môn do Bô Chỉ Huy Cảnh sát Quận phân bổ. Vì là một tổ chức Dân chủ, Xã/Phường trưởng là viên chức dân cử đứng đầu toàn Xã/Phường, có nhiệm vụ và trách nhiệm trong toàn Xã/Phường, nên Cuộc Cảnh Sát Xã/Phường cũng đặt dưới sự điều động tổng quát của Xã/Phường trưởng. Việc bổ nhiệm Cuộc trưởng Cảnh sát Xã/Phường vào chức vụ Phó Xã Trưởng/Phó Phường trưởng An ninh là tạo một cơ cấu pháp lý đặt lực lượng Cảnh sát Xã/Phường dưới sự lãnh đạo và điều động tổng quát của Xã/Phường trưởng dân cử. Với lực lượng cảnh sát sẵn có, Cuộc trưởng Cảnh sát Xã/Phường kiêm Phó Xã/Phường trưởng an ninh nắm luôn các lực lượng nhân dân tự vệ Xã/ Phường, kiểm soát toàn diện khối lực lượng võ trang nằm ngoài Quân đội, và cả tư nhân (nếu có), giải quyết mọi vấn đề liên quan đến việc thi hành Luật pháp, duy trì an ninh, trật tự xã hội, chống lại mọi tội phạm, mọi hành vi phạm pháp và tệ nan xã hội.
Việc đặt Cuộc Cảnh sát Xã/Phường trong cơ cấu chính quyền Xã/ Phường còn góp phần bảo đảm tính chất Dân chủ trong hệ thống công quyền địa phương. Hội đồng Xã/Phường có quyền nêu ra những thắc mắc của dân và dư luận quần chúng liên quan tới việc thi hành nhiệm vụ của Cuộc trưởng Cuộc Cảnh sát trong chức vụ Phó Xã/Phó Phường trưởng An ninh., hình thành những quyết nghị phản ảnh ý dân để bảo vệ Dân chủ, Dân quyền, tránh sự lạm quyền của cơ quan Cảnh sát Xã/Phường (nếu có).

Văn phòng Xã/Phường.
Ngoài Ủy Ban Hành Chánh Xã/Phường, gồm các thành viên có tính cách chính trị thay đổi theo từng nhiệm kỳ dân cử, tại Xã/Phường còn có một văn phòng Xã/Phường. Văn phòng này gồm một Chánh Thư ký Xã/Phường và một hoặc hai Thư ký đánh máy (tùy theo Xã lớn, nhỏ) và một Thư ký Hộ tịch, chuyên môn ghi chép, giữ các sổ hộ tịch Xã/Phường, lập các bản trích lục sổ bộ. Tất cả các Chánh Thư ký và Thư ký là nhân viên thừa hành, có tính cách chuyên nghiệp và ổn định, không lệ thuộc vào các nhiệm kỳ của các viên chức dân cử. Trước năm 1975, việc Xã/Phường trưởng kiêm nhiệm Viên Chức Hộ tịch nhằm nói lên tính cách quan trọng của việc lưu giữ và kiểm soát hồ sơ hộ tịch, nhưng khi hết nhiệm kỳ, chức vụ Ủy viên Hộ tịch cũng bị thay thế. Trong thực tế, chức vụ ủy viên hộ tịch rất cần chuyên môn, và cần được huấn luyện kỹ và rất cần được liên tục vì có được sự liên hệ mật thiết đến những hậu qủa Pháp lý quan trọng về chế độ hôn nhân, nhìn nhận con tư sinh, khước từ phụ hệ, truy tầm phụ hệ, di sản, thừa kế... Nếu Ủy viên Hộ tịch (giữ và lập bộ hô tịch) do Xã/Phường trưởng kiêm nhiệm, bị thay đổi theo nhiệm kỳ của cuộc bầu cử, thì sẽ rất bất lợi, không có sự theo dõi liên tục và việc thi hành luật lệ hộ tịch có nhiều sai sót. Rút tỉa kinh nghiệm cũ, trong tương lai, mặc dầu Xã/Phường trưởng tuy vẫn kiêm nhiệm Ủy viên Hộ tịch, để nói lên tính cách quan trọng của các biến cố trọng đại của thể nhân, nhưng Thư ký Hộ tịch sẽ được trao trách nhiệm một cách rộng rãi hơn, và cũng để tránh tình trạng vô trách nhiệm của Thư ký Hộ tịch, đề nghị trên mỗi trang sổ bộ hộ tịch, và trên tất cả các bản trích lục hộ tịch cấp phát phải có cả hai chữ ký của Viên chức Hộ Tịch (Xã/Phường trưởng) và Thư ký Hộ tịch, là người đã viết sổ bộ và giữ sổ bộ.
Tất cả các Chánh Thư ký, Thư ký Văn phòng Xã/Phường do Xã/Phường trưởng đề nghị lên Quận trưởng, nơi đây cho ý kiến và chuyển lên Tỉnh/Thị trưởng bổ nhiệm. Trong tương lai, việc quản trịhành chánh được hiện đại hóa bằng các máy điện toán, các viên chức trong Văn phòng Xã/Phường phải được huấn luyện biết xử dụng các máy điện toán, tất cả những việc sửa đổi hồ sơ hộ tịch, phải được kiểm soát bằng những mã số an toàn, tránh việc thay đổi hồ sơ hộ tịch một cách dễ dàng từ các viên chức cấp thấp. Tuy là những viên chức chuyên môn, trong tương lai, các viên chức trong Văn phòng Xã/Phường, vẫn chịu sự giám sát của Hội đồng Xã/Phường để bảo đảm tính cách Dân chủ và sự ngay thẳng của các hành vi hành chánh và quản trị.

Các cơ quan chuyên môn khác ở cấp Xã/Phường.
Ngoài Cuộc Cảnh Sát, tại Xã/Phường còn có các cơ quan chuyên môn khác như hệ thống các trường mẫu giáo, Tiểu học, Trung học (nếu có), Trạm Y Tế Xã/Phường, Phòng Hộ sinh Xã/Phường, Bưu trạm Xã/Phường. Các cơ quan này là những cơ quan ngoại thuộc, trực thuộc các cơ quan chuyên môn cấp Quận, Tỉnh/Thành phố về phương diện chuyên môn cấp dọc, và trực thuộc Xã/Phường trưởng theo hệ thống hàng ngang, và được đặt dưới sự điều động tổng quát của Xã/Phường trưởng nhằm đáp ứng những nhu cầu cấp bách của Xã/Phường tùy theo khả năng chuyên môn của họ.

Nền Hành Chánh Ấp/Khóm.
Ấp ở nông thôn hay Khóm ở các thành phố là những đơn vị dân cư nhỏ nhất, là cấp trung gian giữa chính quyền Xã/Phường và dân chúng. Tuy là cấp trung gian nhỏ bé, nhưng lại gần dân nhất, nên tính cách dân chủ cần được thể hiện rõ ràng, tránh tình trạng trở thành những cường hào mới, làm trì trệ bước phát triển của toàn dân. Ấp/Khóm có Ban Trị sự Ấp/Khóm.
Ban Trị Sự Ấp/Khóm do Trưởng Ấp/Khóm điều hành, Trưởng Ấp/ Khóm do dân chúng trong Ấp/Khóm bầu ra trong một cuộc phổ thông đầu phiếu, trực tiếp và kín. Để nâng cao tính cách Dân chủ, Trưởng Ấp/Khóm cần được bầu theo nguyên tắc đa số tuyệt đối (qúa bán) cừ tri trong Ấp/Khóm tín nhiệm. Nếu số ứng cử viên qúa đông, và không ai chiếm đa số tuyệt đối vòng đầu, sẽ bầu cử lại vòng hai giữa hai ứng viên dẫn đầu. Vì Ấp/Khóm qúa nhỏ, nên việc tổ chức cuộc bầu cử tương đối không khó khăn, nhưng rất có lợi về tính cách Dân chủ.
Trưởng Ấp/Khóm có hai Phó Ấp/Khóm Hành Chánh và Phó Ấp/Khóm An ninh lựa chọn trong những người có khả năng và thiện chí tại địa phương, trình lên Xã/Phường trưởng. Xã/Phường trưởng xin ý kiến của Hội đồng Xã/ Phưởng rồi chuyển lên Quận/Phường trưởng ra Quyết định và bổ nhiệm (Chiếu ủy quyền của Tỉnh/Thị trưởng). Các Phó Ấp/Khóm có thể bị bãi nhiệm vì lý do công vụ hay phạm lỗi do Trưởng Ấp/Khóm đề nghị, hay do sự khuyến cáo của Hội đồng Xã/Phường. Phó Ấp/Khóm Hành chánh phụ tá Trưởng Ấp/Khóm về mọi lãnh vực hành chánh. Phó Ấp/Khóm An ninh phụ tá Trưởng Ấp/Khóm về các vấn đề An ninh, an toàn Ấp bao gồm các vấn đề tệ nạn xã hội.


II. Tổ chức Chính Quyền Quận.
Trước năm 1975, Quận là một đơn vị hành chánh trung gian, giữa Tỉnh và Xã, không có tư cách pháp nhân và không có ngân sách. Về mặt tổ chức chưa được hoàn hảo vì không có Hội đồng Quận, là cơ quan do dân chúng trong quản hạt bầu ra, nên tổ chức của Quận thiếu quân bình, nếu xét dưới khía cạnh Dân chủ.

Trong tương lai, khi đất nước thực sự có Dân chủ, tổ chức của Quận cần đủ lớn để có thể coi là một dơn vị hành chánh phát triển về mọi mặt. Muốn được như vậy, cần phải tiêu chuẩn hóa về mặt dân số trong Quận, chẳng hạn mỗi đơn vị hành chánh Quận phải có tối thiểu từ 100,000 đến 300,000 dân (các Quận vùng cao nguyên có thể được giới hạn số dân cư khoảng 50,000 dân).

A- Tổng quát Chính quyền Quận.
1. Quận trưởng.
Quận do một Quận trưởng đứng đầu, Quận trưởng do Thủ Tướng Chính phủ bổ nhiệm, chiếu đề nghị của Tỉnh/Thị trưởng và ý kiến của Bộ trưởng Bộ Nội Vụ. Quận trưởng được chọn trong các nhà Hành chánh chuyên nghiệp hạng A và được huấn luyện chu đáo về mặt quân sự (trình độ Sĩ Quan), hoặc trong số các Sĩ quan cấp Tá được tu nghiệp chu đáo về mặt Hành chánh (qua các lớp quân chính tối thiểu là một năm).
Trong giai đoạn đầu của công cuộc Canh Tân đất nước, cần có sự thống nhất trong việc thi hành các chính sách, nên có một Quận trưởng công cử do Thủ Tướng Chính phủ bổ nhiệm như đã trình bày trên. Đến một giai đoạn mà nền Dân Chủ đã phát triển và ý thức Dân chủ của người dân đã cao, cần tiến tới việc bầu cử Quận trưởng. Điều này cần được ghi rõ trong Hiến Pháp. Nếu cần, có thể ấn định rõ ứng cử viên Quận trưởng phải là một nhà Hành chánh chuyên nghiệp hay một Sĩ quan quân chính có quê quán ở địa phương, hay đã cư ngụ chính thức ở địa phương trên thời hạn năm năm. Như vậy vừa kết hợp được uy tín địa phương với khả năng chuyên môn.

2. Hội Đồng Quận.
Hội đồng Quận gồm từ 7 đến mười một hội viên, do toàn dân trong Quận bầu ra trong một cuộc bầu cử trực tiếp và kín.
Việc tổ chức bầu cử, tổ chức điều hành Hội đồng Quận, nguyên tắc hoạt động của Hội đồng Quận, mối tương quan giữa Hội đồng Quận và guồng máy công cử Quận, tất cả phải do một đạo luật quy định (trong giai đoạn chuyển tiếp, có thể quy định bằng một Sắc lệnh, cho đến khi có một đạo Luật)
Nhiệm kỳ của Hội đồng Quận là bốn năm, thời gian đủ để hoạch định và thực hiện các chương trình dài hạn.
Sau khi được Tỉnh/Thị trưởng với tư cách Chủ tịch Hội đồng tuyển cử địa phương ký Quyết định công bố kết qủa hợp lệ của cuộc bầu cử, Hội đồng Quận bầu ra một Chủ tịch, một Phó Chủ tịch và một Tổng Thư ký hợp thành Ban Thường vụ của Hội đồng Quận, để điều hành các công việc thường trực của Hội đồng và giải quyết các vấn đề cấp bách giữa các khóa họp của Hội đồng.
Quyền hạn của Hội đồng Quận cần được ấn định rõ ràng và đủ mạnh để có thể kiểm soát việc thi hành chính sách ở cấp Quận, biểu quyết ngân sách Quận, kiểm soát việc thi hành ngân sách Quận cho phù hợp với các điều khỏan đã ấn định trong ngân sách hàng năm, mọi khoản du di ngân sách nhất thiết phải được Hội đồng Quận thảo luận và biểu quyết, tu chính trước, kiểm soát các hành vi lạm quyền (nếu có) ở cấp Quận.

3. Tòa Hòa giải Quận.
Tại đơn vị hành chánh cấp Quận, phải có một Tòa Án Hòa giải hay một Tòa Hòa Giải rộng quyền do một Thẩm phán chuyên nghiệp đảm trách, tránh tình trạng Quận trưởng kiêm nhiệm như tại một số địa phương, trước năm 1975. Tình trạng kiêm nhiệm này thiếu hiệu năng và không còn phù hợp nữa, nhất là về phương diện Dân chủ. (Trong giai đoạn chuyển tiếp, vì cấp bách, nếu Bộ Tư Pháp và Tối cao Pháp Viện chưa tổ chức kịp các Tòa Hòa Giải rộng quyền cấp Quận, thì có thể giao cho một Tòa Hòa Giải rộng quyền quản hạt hai, ba Quận và dần dần tiến tới mỗi Quận một Tòa Hòa giải rộng quyền).
Tòa Hòa Giải rộng quyền hiện diện như một yếu tố quân bình, răn đe mọi tệ nạn bất công và bảo đảm một nền Công lý cho mọi người dân trong Quận. Tòa Án Quận cần được Tối cao Pháp Viện minh định một nhiệm vụ, đặc biệt là hướng dẫn và huấn luyện các viên chức Hộ tịch Xã/Phường và theo dõi việc thi hành luật Hộ tịch, lập Bộ Hộ tịch, lưu giữ sổ bộ Hộ tịch và nhật tu việc "ghi chú bên lề sổ bộ hộ tịch" về mọi phán quyết của Tòa Án liên quan đến tình trạng hộ tịch của mọi công dân; tránh tình trạng các Ủy viên hộ tịch Xã vì thiếu hiểu biết về luật hộ tịch, vô tình gây ra những rối loạn vềmặt Pháp lý, gây nên những khó khăn như tình trạng song hôn (hai hôn thú) và các khó khăn trong việc thừa kế và truy tầm phụ hệ. Các Phó Quận trưởng, các Quản đốc Trung Tâm tu nghiệp Tỉnh/Thành phố cũng cần theo các khóa tu nghiệp về luật lệ hộ tịch để có thể thường xuyên theo dõi, nhắc nhở và hướng dẫn các Ủy viên Hộ tịch Xã/Phường, nhất là hộ tịch Xã.

B- Tổ chức Hành Chánh Quận.
1. Tòa Hành Chánh Quận.
Quận do một Quận trưởng đứng đầu.
Quận có một Phó Quận trưởng làm Phụ tá, Phó Quận trưởng phải là một nhà Hành chánh chuyên nghiệp, trong trường hợp Quận trưởng được dân chúng bầu lên, hoặc do một Sĩ quan cấp Tá có theo học khoá quân chính thì nhất thiết Phó Quận trưởng phải là một nhà Hành chánh chuyên nghiệp hạng A.
Cơ cấu tổ chức Toà Hành Chánh Quận được tổ chức phỏng theo cơ cấu tổ chức cấp Tỉnh/Thành phố và là bộ phận Tham mưu trực tiếp của Quận trưởng. Tòa Hành Chánh Quận gồm có:
Văn phòng.
- Văn thư đi đế;n, ấn tín
- Lưu trữ các văn ki𓎻n lập qui, công báo
- Các phúc trình chính trị đ&##7883;nh kỳ và các vấn đề cơ mật.
Phòng Hành Chánh.
- Hành chánh tổng quát
- Hành chánh địa phưၑng
Phòng Kinh Tế, Xã Hội.
- Thương mại, Công nghi&##7879;p
- Các vấn đề xã hộ;i, cứu trợ, thiên tai.
Phòng Tài Chánh và Thu ngân.
- Ngân sách Quận, theo dõi các v𓀕n đề tài thâu ngân sách Quận.
- Theo dõi việc thi hành ngân sách Xã, theo dõi và đôn đốc việc tài thâu các bộ thuế Xã/Phường.
Ban Viễn Thông Quận.
Thường do một nhân viên chuyên môn của phòng Viễn thông Tỉnh/ Thành phố cử xuống; nhân số tùy theo nhu cầu. Ban Viễn thông Quận là một bộ phận cần yếu trong việc liên lạc giữa Tỉnh/Thành phố - Quận - Xã/Phường. Đây là một bộ phận gắn bó mật thiết với nền Hành chánh Quận.
Mỗi phòng trong Tòa Hành Chánh Quận do một Trưởng phòng trách nhiệm. Có thể tiêu chuẩn hóa để định ra cấp số nhân viên Tòa Hành chánh Quận tùy theo dân số trong Quận.

2. Các Chi, Phòng, Hạt chuyên môn ngoại thuộc.
Quận cũng có các Chi, Phòng, hay Hạt (như Hạt Thủy Lâm) do các Bộ, Nha chuyên môn bổ nhiệm. Đại diện các Bộ, Nha chuyên môn thống thuộc các Ty/Sở ngoại thuộc tại Tỉnh/Thành phố và các Nha, Bộ chuyên môn theo hệ thống dọc, đồng thời trực thuộc Quận Trưởng theo hệ thống ngang (thực tế, chỉ có một số các Ty/Sở có nhu cầu lập các Chi/Phòng tại các Quận mà thôi). Tại các Quận có đông dân số, hay ở qúa xa các Ty/Sở Ngân khố, cần có một Trung tâm Ngân khố Quận hầu đáp ứng nhu cầu chi thu tại địa phương, và là một chi nhánh của Ty/Sở Ngân khố Tỉnh/Thành phố.

3. Bộ Chỉ Huy Cảnh Sát Quận.
Quận có một Bộ Chỉ Huy Cảnh Sát Quận, đây là cơ quan an ninh Quận, cần đặt dưới sự điều động tổng quát của Quận Trưởng. Bộ Chỉ huy Cảnh Sát Quận do một Chỉ huy trưởng Cảnh Sát điều khiển. Chỉ huy trưởng Cảnh sát phải là một Sĩ quan Cảnh sát chuyên nghiệp (tốt nghiệp các khóa đào tạo Sĩ quan Cảnh sát hay xuất thân từ Học viện Cảnh sát Quốc gia).
Chỉ huy trưởng Cảnh sát Quận là viên chức phụ tá cho Quận trưởng về phương diện an ninh và làm Phụ tá cho Chánh án tòa Hòa giải rộng quyền Quận về mặt Tư pháp.
Bộ Chỉ huy Cảnh Sát Quốc gia Quận nắm tất cả lực lượng Cảnh sát toàn Quận, giải quyết tất cả mọi vấn đề về duy trì nền an ninh nội trị, giữ gìn trật tự và an toàn xã hội, chống và ngăn ngừa mọi tội phạm, mọi tệ đoan xã hội và mọi gây rối loạn trật tự công cộng. Do đó, trong Bộ Chỉ huy Cảnh sát Quận cần có một bộ phận (ban) lo theo dõi và nắm tất cả các nhân lực và vũ khí nằm ngoài quân đội trong phạm vi Quận.

4. Cơ quan quân sự và quân vụ Quận.
Cũng như cấp Tỉnh/Thành phố, Quận cũng cần có một cơ quan quân sự và quân vụ Quận để phụ giúp Quận trưởng liên hệ với các đơn vị quân đội đồn trú trong lãnh thổ Quận (nếu có), nhật tu các dữ kiện có liên quan các đơn vị quân đội đồn trú, nhất là về các quân sản, thi hành các chỉ thị của Nha Quân sản Bộ Quốc phòng, giải quyết các vấn đề nảy sinh do việc đồn trú của quân đội. Cơ quan quân sự và quân vụ Quận cũng thi hành các phần vụ Nội An, Quân vụ Quận trong việc thi hành các chỉ thị của Nha Động viên/Bộ Quốc phòng về các vấn đề liên quan đến luật động viên, hồ sơ hoãn dịch, miễn dịch, triển hạn tuổi động viên, hồ sơ quân nhân trừ bị. Nếu Quận nào không có nhu cầu (không có các đơn vị quân đội trú đóng), chỉ cần lập một Phòng Quân vụ cũng đủ.

5. Phòng Điều Hợp và Phát Triển.
Trong thời kỳ Xây dựng và Canh Tân đất nước, Quận cũng cần có một bộ phận theo dõi và điều hợp mọi công tác phát triển của mọi ngành mọi lãnh vực của các đơn vị Xã/Phường, Ấp/Khóm. Đồng thời định ra các chỉ tiêu phát triển và lượng gía mức phát triển. Trưởng phòng Điều hợp và Phát triển Quận cũng là thành phần tham mưu của Quận trưởng, phụ giúp Quận trưởng theo dõi sát vấn đề phát triển địa phương và thi hành các chỉ tiêu định mức do Tỉnh/ Thành phố đã đề ra. Trưởng phòng Điều Hợp và Phát triển Quận do Tỉnh/Thị trưởng bổ nhiệm chiếu đề nghị của Trung Tâm trưởng Trung tâm Điều hợp và Phát triển Tỉnh/Thành phố và ý kiến của Quận trưởng.

Trước năm 1975, tổ chức Chính quyền Quận tại miền Nam thiếu quân bình về mặt thực thi dân chủ. Trong tương lai, Quận sẽ đóng vai trò chủ yếu trong các công trình phát triển, Quận sẽ có tư cách pháp nhân và ngân sách tự trị. Tổ chức Hành chánh Quận được đề nghị trên đây, được xây dựng trên mô thức Quận có tư cách pháp nhân và Ngân sách riêng.

III- Tổ chức chính quyền tỉnh và thành phố

A. Danh xưng.
1. Tỉnh/Thành phố là những đơn vị căn bản Hành chánh trực thuộc trung ương đồng thời là cấp trung gian giữa Hành chành Trung ương và Hành chánh Địa phương.
2. Tỉnh/Thành phố nên được tiêu chuẩn hóa về mặt lãnh thổ và dân số, nhất là về dân số hầu tránh tình trạng có Tỉnh/Thành phố qúa nhỏ hoặc qúa lớn. Dân số mỗi đơn vị Tỉnh/Thành phố ít nhất phải trên 1,000,000 người.
3. Tỉnh là đơn vị trực thuộc Trung Ưong của khu vực nông thôn, tuy nhiên trên thực tế, có những vùng phát triển thành khu thương mại, tiểu công nghệ, hay kỹ nghệ nhẹ ở ngay trong phạm vi một Tỉnh, những khu vực này chưa đủ lớn để trở thành một Thành phố để trực thuộc Trung ương. Dó đó, tại các Tỉnh có thể gồm nhiều Quận.
4. Thành phố là đơn vị trực thuộc Trung Ương của khu vực thành thị, và trong Thành phố, cũng có nhiều nơi còn là những vùng ngoại ô, đang canh tác, chăn nuôi. Do đó, thành phố có thể gồm nhiều Quận.

B. Tổ Chức Chính Quyền Tỉnh / Thành phố.
1. Tổng Quát.
a - Tỉnh Trưởng/Thị Trưởng
Tỉnh do Tỉnh trưởng đứng đầu.
Thành phố do Thị trưởng đứng đầu.
Tỉnh/Thị trưởng đều do Vị Nguyên thủ Quốc gia bổ nhiệm, có trách nhiệm toàn diện về mọi mặt Hành chánh, Kinh tế, An ninh, Chính trị, Xã hội trên toàn Tỉnh/Thành phố.
Dưới chế độ Đệ I Cộng Hòa, nguyên tắc tản quyền nàyđã được quy định chặt chẽ bởi Dụ 57A ngày 26-10-1956 và được giải thích bởi thông tư 115a và các Nghị định kế tiếp. Các Tỉnh/Thị trưởng do chính Tổng thống Ngô Đình Diệm chọn lựa theo khả năng và tác phong đạo đức.
Hiến pháp Đệ II Cộng Hòa cũng ghi nhận nguyên tắc phân quyền Hành chánh, dành cho các địa phương quyền bầu cử chọn lựa Tỉnh/Thị trưởng và tự điều hành guồng máy hành chánh Tỉnh/Thị. Tuy nhiên, vì tình trạng chiến tranh, nên việc bầu cử Tỉnh/Thị trưởng không được thi hành.
Trong giai đoạn chuyển tiếp sau khi chế độ cộng sản bị lật đổ, chúng tôi đề nghị Tỉnh/Thị trưởng sẽ do Vị Nguyên Thủ Quốc Gia bổ nhiệm. Những tiêu chuẩn bổ nhiệm Tỉnh/Thị trưởng cần được Quốc hội thông qua, như một khung sườn cho việc tuyển chọn (như những tiêu chuẩn mà trước đây Quốc Hội đặt ra cho việc thăng cấp Tướng trong quân đội). Nguyên tắc này để tránh nạn bè phái, thiên vị và bổ nhiệm một cách bừa bãi.

Khi đất nước đã được phát triển và nền Dân chủ đã trưởng thành, người dân đã ý thức rõ ràng về quyền công dân, và xử dụng hữu hiệu lá phiếu, lúc đó sẽ tiến tới việc bầu cử Tỉnh/Thị trưởng. Tuy nhiên, Quốc Hội phải quy định rõ những tiêu chuẩn để ứng cử Tỉnh/Thị trưởng trong luật bầu cử để người dân có thể chọn lựa người mà họ tín nhiệm nhất trong số các ứng viên đã hội đủ một số tiêu chuẩn tổng quát của một cấp lãnh đạo và chỉ huy một Tỉnh/Thành phố.
Trong giai đoạn chuyển tiếp, tại các Thành phố, có thể xúc tiến bầu cử Thị trưởng sớm hơn là bầu cử Tỉnh trưởng tại các Tỉnh tại các khu vực nông thôn.

b - Hội đồng Tỉnh / Hội đồng Thành phố.
Bên cạnh Tỉnh trưởng/Thị trưởng là Hội đồng Tỉnh/Thành phố, Hội đồng Tỉnh/Thành phố thay mặt toàn dân trong Tỉnh/Thành phố do toàn dân trong Tỉnh/ Thành phố bầu ra trong một cuộc bầu cử trực tiếp và kín, đơn danh hợp tuyển. Nên tránh chia cắt Tỉnh/Thành phố thành những đơn vị bầu cử nhỏ, vì như vậy, khi được bầu rồi, các thành viên của Hội đồng Tỉnh/Thành phố thường có khuynh hướng thiên về quyền lợi cục bộ địa phương nhỏ, mà không có cái nhìn bao quát về việc phát triển toàn diện Tỉnh/Thành phố.

Số thành viên Hội đồng Tỉnh/Thành phố được ấn định tùy theo mức dân số; không nên qúa ít, tối thiểu là 7, và cũng không nên qúa nhiều, tối đa 15.
Hội đồng Tỉnh/Thành phố bầu ra Chủ tịch, Phó Chủ tịch và Tổng Thư ký Hội Đồng, họp thành Ban Thường Vụ Hội đồng. Những Tỉnh và Thành phố lớn có nhiều dân, có thể bầu thêm một, hai hội viên vào trong Ban Thường Vụ Hội Đồng.
Hội đồng Tỉnh/Thành phố là cơ quan khuyến nghị và quyết nghị biểu quyết ngân sách Tỉnh/Thành phố, ấn định những khoản chi thu lệ phí phù hợp với luật pháp Quốc gia.
Nhiệm kỳ của Hội đồng Tỉnh/Thành phố nên ấn định là 4 năm, tránh nhiệm kỳ qúa ngắn.
Tất cả việc tổ chức và điều hành Hội đồng Tỉnh/Thành phố được quy định bằng một đạo luật.

c - Hệ thống Tòa Án Tỉnh / Thành phố.
Ngoài các Tòa Thượng thẩm mà quyền quản hạt thường bao gồm một vùng nhiều Tỉnh/Thành phố, tại mỗi Tỉnh, đều cần có Tòa Sơ thẩm Tỉnh/Thành phố và một hay nhiều Tòa Hòa Giải. Các Tòa Án đều trực thuộc Tối Cao Pháp Viện. Hệ thống Tòa Án Tỉnh/Thành phố hiện diện như một yếu tố thăng bằng để răn đe mọi tệ đoan, mọi bất công, và mọi vi phạm luật pháp trong phạm vi quản hạt Tỉnh/Thành phố.

2. Cơ cấu Hành chánh Tỉnh / Thành phố.
a - Tỉnh trưởng / Thị trưởng
Đứng đầu cơ cấu Hành chánh Tỉnh là Tỉnh trưởng, tại Thành phố là Thị trưởng (như đã nêu ở trên).
Tỉnh trưởng/Thị trưởng có một Phó Tỉnh trưởng/Phó Thị trưởng làm phụ tá.
Phó Tỉnh trưởng/Phó Thị trưởng là một nhà Hành Chánh chuyên nghiệp hạng A do Thủ Tướng Chánh phủ bổ nhiệm, chiếu đề nghị của Bộ Trưởng Nội Vụ.
Dưới Phó Tỉnh trưởng/Phó Thị trưởng có thể có một Phụ Tá Hành Chánh, Phụ tá Hành chánh cũng là một nhà Hành chánh chuyên nghiệp hạng A do Bộ Trưởng Nội Vụ bổ nhiệm, chiếu đề nghị của Tỉnh trưởng/Thị trưởng.

b - Cơ quan Nội thuộc Tòa Hành Chánh Tỉnh / Thành phố.
Các cơ quan nội thuộc Toà Hành Chánh Tỉnh/Thành phố là bộ phận tham mưu trực tiếp của Tỉnh trưởng/Thị trưởng phụ giúp Tỉnh trưởng/Thị trưởng về mọi vấn đề, lưu trữ và cung cấp mọi dữ kiện giúp cho Tỉnh trưởng/Thị trưởng theo dõi việc điều hành nền Hành chánh từ Tỉnh/Thành phố tới Quận, Xã /Phường, Ấp/Khóm.
Cơ quan nội thuộc Tòa Hành Chánh Tỉnh gọi là các Ty, các cơ quan nội thuộc Toà Hành Chánh Thành phố gọi là Sở.
Các Ty/Sở này gồm có:
- Văn phòng Tỉnh trư𓒛ng/Thị trưởng.
- Ty Hành Chánh/Sở Hành chánh
- Ty Kinh tế/Sở Kinh Tế;
- Ty Tài Chánh/Sở Tài Chánh
- Trung tâm Tu nghiệp Tỉnh/Thhành phố
- Trung tâm chuẩn chi.
Các Chánh văn phòng, Trưởng ty/Chánh sở và Quản Đốc Tu nghiệp, Trung tâm trưởng Trung tâm Chuẩn chi đều là công chức hạng A, do Bộ Nội Vụ bổ nhiệm, chiếu đề nghị của Tỉnh trưởng/Thị trưởng.

c - Văn phòng Tòa Hành Chánh Tỉnh / Thành phố
Văn phòng Tòa Hành chánh gồm có:
- Phòng Văn thư (Công văn đến, đi, lưu trữ)
- Phòng tình hình ghi nhận các v𓀕n đề cơ mật về : chính trị, tôn gíao, lập các báo cáo chính trị định kỳ.
- Phòng Viễn thông và mật mã:: đảm trách các vấn đề chuyên môn về viễn thông và mật mã. Chánh văn phòng sẽ lưu giữ và trực tiếp giải mã các bản văn tối mật mà Tỉnh trưởng/Thị trưởng nhận được và mã hóa các bản văn mật do Tỉnh trưởng gửi đi.
d - Ty / Sở Hành Chánh.
Gồm có các phần vụ:
- Hành chánh Tổng quát
- Hành chánh địa phưၑng
e - Ty / Sở Kinh Tế.
Gồm các phần vụ:
- Thương mại - Công nghi&ệp
- Phát triển Kinh Tế.
f - Ty / Sở Tài Chánh.
Gồm các phần vụ:
- Ngân sách Tỉnh
- Ngân sách Địa phươ;ng (Quận - Xã/Phường)
- Ngân sách ủy ngân từ các B&ộ cho các Ty ngoại thuộc.
- Tài thâu.
g - Trung tâm Tu nghiệp.
- Huấn luyện và Tu nghi𓏏p các công chức ngạch trật thấp và tân tuyển ở Tỉnh, Quận.
h - Trung tâm Chuẩn Chi.
Thực hiện các công tác chuẩn chi (tiền kiểm), mọi công phí thuộc ngân sách Tỉnh, ngân sách địa phương và Ủy ngân từ ngân sách Trung Ương.
i - Các Ty Sở ngoại thuộc.
Tỉnh/Thành phố có các Ty/Sở ngoại thuộc do các Bộ ở Trung Ương bổ nhiệm, đại diện các Bộ tại địa phương, trực thuộc Bộ sở quan về phương diện chuyên môn theo hệ thống dọc và dưới quyền chỉ huy và kiểm soát của Tỉnh/Thị Trưởng theo hệ thống ngang (xin xem sơ đồ tổ chức).
j - Bộ Chỉ huy Cảnh Sát Tỉnh/Thành phố.
Trong một đất nước thanh bình và dân chủ, quân đội hoàn toàn là một lực lượng bảo vệ nền độc lập dân tộc và sự toàn vẹn lãnh thổ Quốc gia, không lệ thuộc vào một cơ cấu Hành chánh và cũng không chi phối nền Hành chánh. Lực lượng Cảnh sát nhằm duy trì toàn diện nền an ninh nội trị.
Ngoài các phần vụ chuyên môn như Cảnh sát Tư pháp, Cảnh sát Điều Tra Hình sự, Cảnh sát Giao thông Công lộ, Cảnh sát Đặc Biệt..cần có thêm một bô phận (phòng, ban) để đảm trách các phần vụ theo dõi và quản trị tất cả các nhân lực và vũ khí nằm ngoài quân đội. Chỉ Huy trưởng Cảnh sát cũng là Phụ tá cho Biện lý Tòa Án Tỉnh/Thành phố về mặt Tư pháp.
Chỉ Huy trưởng Cảnh Sát Tỉnh/Thành phố do Tư Lệnh Cảnh Sát Quốc Gia bổ nhiệm chiếu đề nghị của Tỉnh/Thị trưởng.
f - Cơ quan Quân sự và Quân Vụ Tỉnh/Thành phố.
Dù trong thời bình, không có Tiểu Khu (là Bộ Chỉ Huy quân sự Tỉnh/Thị trong thời chiến, do Tỉnh/Thị trưởng kiêm nhiệm), nhưng trong thực tế, vẫn phải có một cơ quan Quân sự và Quân vụ Tỉnh/Thành phố để phụ tá cho Tỉnh/Thị trưởng liên lạc với các đơn vị và các căn cứ quân sự đồn trú trong lãnh vực Tỉnh/Thành phố, nhất là tại các Tỉnh nằm trong vùng biên giới và các Thành phố có các hải cảng, quân cảng và phi trường quân sự.
Cơ quan Quân sự và Quân vụ Tỉnh/Thành phố cũng là các cơ quan đặc trách về các vấn đề quân vụ, tức là phần vụ lập hồ sơ và theo dõi toàn bộ nhân lực thuộc lớp tuổi động viên, thi hành luật động viên trong thời bình cũng như thời chiến, theo dõi hồ sơ quân nhân trừ bị, lập và theo dõi hồ sơ miễn và hoãn dịch, tức là thi hành mọi chỉ thị của Nha Động Viên/Bộ Quốc phòng. Cơ quan Quân sự cũng liên hệ với các Quân trường, các Trung tâm huấn luyện để hoàn thành công tác và chương trình huấn luyện quân sự của Cục Quân Huấn/Bộ Tổng Tham Mưu Quân Lực. (Phần vụ này, trước 1975, do phòng Quân vụ, Ty Nội an đảm trách, phần vụ hành chánh chính trị của Ty Nội An cũ, giao cho phòng Tình hình thuộc Chánh văn phòng, nên bỏ hẳn Ty Nội An).
Cơ quan Quân sự và Quân vụ Tỉnh/Thành phố sẽ do một số Sĩ quan, Hạ sĩ quan và Binh sĩ do Bộ Tổng Tham Mưu Quân lực bổ nhiệm và đặt dưới sự chỉ huy thống nhất của Tỉnh trưởng/Thị trưởng.
g - Trung Tâm Điều Hợp và Phát Triển Tỉnh/Thành Phố.
Trong giai đoạn chuyển tiếp, xây dựng và Canh Tân đất nước cần có một cơ quan theo dõi và điều hành mọi công tác phát triển của mọi ngành, mọi lãnh vực và mọi cấp đơn vị hành chánh địa phương để định ra chỉ tiêu phát triển và lượng gía mức phát triển các Quận, Xã/Phường, Ấp/Khóm. Nhu cầu cần thiết lập một hệ thống lượng gía bằng điện toán, tương tư như chương trình lượng gía HES (Hamlet Evaluation Sysrem) như trước năm 1975.
Trung Tâm trưởng Trung Tâm Điều Hợp và Phát triển cũng là thành phần tham mưu của Tỉnh/Thị trưởng giúp cho Tỉnh/Thị trưởng nhìn xuyên suốt vấn đề phát triển toàn diện để đề ra những phương hướng hữu hiệu và định lượng chính xác kết quả công tác phát triển.
Trung Tâm trưởng Trung Tâm Điều Hợp và Phát triển có thể do Bộ Phát Triển hay Trung Tâm Điều Hợp Trung Ương trực thuộc Phủ Thủ Tướng bổ nhiệm, chiếu đề nghị của Tỉnh Trưởng/Thị Trưởng.

Kết Luận

Những ý kiến và đề nghị về mô thức tổ chức nền Hành Chánh Việt Nam trong tương lai, một khi Đất nước đã được thực sự Dân Chủ, chỉ là một suy nghĩ để gơi ý. Hành Chánh và Luật pháp nói chung, là những kỹ thuật nhằm tổ chức và điều hành các định chế cho một chế độ. Chúng không phải là những gì bất biến; ngược lại, chúng thay đổi theo thời gian và theo những biến chuyển của nền Dân chủ. Nền Hành Chánh như vậy có thể coi như có một đời sống linh hoạt, và chính vì thế, những gợi ý của chúng tôi cũng chỉ có tính cách phù hợp với một giai đoạn của đời sống ấy mà thôi.
Trong phần kết luận này, chúng tôi xin đề ra một số điều cần suy nghĩ thêm nữa: đó là nhu cầu đào tạo các Chuyên viên Hành Chánh, về các Học lý Nghĩa vụ Hành Chánh, và về Hệ Thống Tài Phán Hành Chánh trong tương lai.

Nhu cầu đào tạo Chuyên Viên Hành Chánh.
Dưới thời Việt Nam Cộng Hòa, việc huấn luyện các chuyên viên Hành Chánh được chú trọng đặc biệt và Học Viện Quốc Gia Hành Chánh, với sự hợp tác của Đại Học Michigan, Hoa Kỳ đã đào tạo các cấp Tham sự, Đốc sự và Cao học Hành Chánh và Kinh tế. Những học viên tốt nghiệp cấp Đại học này đã phục vụ khá hữu hiệu trong các định chế hành chánh, từ Trung ương tới địa phương; song vì ảnh hưởng cuộc chiến, chính quyền nằm trong tay quân đội nên khả năng của họ chưa được phát huy đầy đủ. Sau năm 1975, nhà cầm quyền cộng sản đã không ý thức được tầm quan trọng của vấn đề đào tạo chuyên viên hành chánh nên đã đóng cửa trường Quốc Gia Hành Chánh, đồng thời cả Đại học Luật khoa nữa. Mãi cho đến năm 1989, Giáo sư Nguyễn Khắc Viện, Viện trưởng Viện Khoa Học Xã Hội của Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam mới thú nhận trước các sinh viên Trường Đại Học Tổng Hợp Hà Nội rằng "sai lầm lớn của nhà nước là đóng cửa Trường Luật và Trường Quốc Gia Hành Chánh". Sau đó nhà cầm quyền Cộng sản đã phải cho mở cửa trường Luật Khoa Saigon và trường Hành Chánh Quốc Gia.
Tuy nhiên, dưới thời Việt nam Cộng Hòa, Học Viện Quốc Gia Hành Chánh chỉ đào tạo các công chức hạng A, hầu cung cấp nhân sự cho nền Hành chánh Trung Ương và Địa phương (cấp Tỉnh, Quận..), riêng việc huấn luyện căn bản cho nhân viên phục vụ tại Xã, Ấp chưa đáp ứng nhu cầu đòi hỏi để tạo dựng một đoàn ngũ nhân sự phục vụ tại Xã, Ấp.
Thực tế mà nói, Xã, Ấp là những đơn vị hành chánh căn bản, gần Dân nhất, và phục vụ cạnh người Dân, nếu không có Dân, thì dù cho Tỉnh, Quận, Trung Ương có tốt đẹp, cũng bằng không. Các viên chức phục vụ tại Xã, Ấp, ngoại trừ một số ít có khả năng, còn phần lớn, chưa được huấn luyện căn bản về Hành chánh. Tổ chức nền Hành chánh có qui mô nhưng nhân sự thi hành không được huấn luyện hoặc kế hoạch không đi sát nhu cầu địa phương, thì nền hành chánh địa phương vẫn còn đi trên bánh vết xe cũ.
Trong tương lai, chúng tôi đề nghị hãy đặt trọng tâm việc cải tổ nền hành chánh địa phương vào cấp Xã, Ấp, trong đó, những vấn đề chính cần thực hiện như:
- Huấn luyện các viên ch𓔉c Xã, Ấp cách quản trị cơ quan, nhân sự và tài nguyên của Xã, Ấp.
- Viên chức Xã, Ấp biếtt cách tổ chức để đoàn ngũ hóa dân chúng trong phạm vi quản hạt, từ đó nâng cao dân trí dân chúng.
- Huấn luyện các viên ch𓔉c Xã Ấp biết cách kiểm kê dân số, kiểm soát mức thu hoạch nông nghiệp, kiểm soát thuế vụ và an ninh trong phạm vi quản hạt.
Về phương thức phối hợp: giúp cho viên chức Xã, Ấp hiểu rõ về vị trí của Xã Ấp với cấp Quận, Tỉnh, với các Xã, Ấp lân bang theo hàng ngang, hàng dọc... Vì một khi hiểu thấu vai trò của mình, Xã, Ấp sẽ đóng góp cho việc xây dựng nền hành chánh địa phương một cách thực tế và hữu hiệu hơn.
Đây là cả một chương trình lớn lao trong mục đích xây dựng nền hành chánh địa phương mà chúng ta phải suy nghĩ. Hạ tầng cơ sở (Xã, Ấp) có vững mạnh, thì thượng tầng kiến trúc (Quận, Tỉnh, Trung Ương) mới vững bền.
Trong tinh thần đó, thiết tưởng không những cần thiết phát triển về trường sở mà còn chú trọng đặc biệt đến nội dung các chương trình huấn luyện; trong đó có sự du nhập tinh hoa của các nền hành chánh tân tiến trên thế giới. Một phần trội yếu trong nội dung ấy là, trong giai đoạn chuyển tiếp và Canh Tân đất nước, làm thế nào để các học viên trường Hành chánh hiểu được, nhập tâm được và phải ý thức được sự tôn trọng quyền Tự Do Dân Chủ của người Dân.

Học Lý Nghĩa Vụ Hành Chánh.
Qúa trình đưa đến một quyết định Hành chánh dễ khiến cho các nhà Hành chánh tự mặc cho mình chiếc áo quyền uy. Trong nhiều trường hợp, họ có thể trả lời có hay không để làm căn bản cho một hành vi Hành chánh và từ đó họ dễ mắc bệnh quan liêu.
Từ những năm 60, một số Giáo sư trường Luật Khoa Saigon và Paris đã đề ra Học Lý Nghĩa vụ Hành Chánh. Theo Học lý này thì nhà Hành chánh về thực chất sẽ không có quyền, hiểu theo nghĩa xấu của quan niệm Dân Chi Phụ Mẫu, mà thực ra họ chỉ có nghĩa vụ hành chánh. Họ được phân công vào một vị trí xã hội trong bộ máy Hành chánh Quốc gia, và dân chúng đã trả lương cho họ qua hình thức đóng thuế; như vậy họ phải phục vụ những người thuê mướn họ, họ không thể đặt quyền hành lên trên nghĩa vụ; họ phải thi hành những quy định của Luật Lệ Hành Chánh.
Trong tương lai, thiển nghĩ cần khai triển những quan niệm này trong các chương trình huấn luyện chuyên viên Hành chánh.

Hệ thống Tài Phán Hành Chánh.
Trong đời sống Hành Chánh không tránh được trường hợp những quyết định Hành chánh gây thiệt hại đến tài sản và sinh mạng của người dân. Trách nhiệm của cấp đưa ra quyết định hành chánh ấy ra sao ? Luật Hành chánh Công quyền tại các nước tân tiến đã quy định khá rõ nội dung và hậu qủa của loại trách nhiệm này. Đại cương hành vi gây thiệt hại có thể đưa tới trách nhiệm cá nhân của nhà hành chánh, hoặc trách nhiệm của cơ quan hành chánh. Ở đây, chúng ta không đi sâu vào lãnh vực này, song chúng ta cần suy nghĩ đến những phương cách nào khả dĩ bảo vệ được quyền lợi người dân khi bị thiệt hại do hậu qủa của một quyết định hành chánh. Dưới thời Việt Nam Cộng Hòa, dựa theo Luật Hành Chánh nên tổ chức ra Tham Chính viện và các Tòa án Hành Chánh nhằm giải quyết các tố tụng Hành Chánh. Tại Hoa kỳ, cơ quan công quyền cũng như cơ quan tư nhân khi gây thiệt hại cho người dân sẽ đều được giải quyết trong hệ thống Tòa Án Tư Pháp.
Vấn đề của chúng ta trong tương lai, không phải ở chỗ nên theo quan niệm của Pháp hay của Hoa kỳ, hay của bất cứ nước nào khác, mà là làm sao cho nền Tài Phán Hành Chánh của chúng ta vừa bảo vệ hữu hiệu quyền lợi của dân chúng lại vừa duy trì được tính ổn định tương đối của cơ quan hành chánh, giúp cho các nhà hành chánh vẫn có thể mạnh dạn đề ra các quyết địnhhành chánh trong khi thực thi những nghĩa vụ của mình. Đó là những suy nghĩ cần nghiên cứu sâu rộng hơn trong tương lai.

                                                                                    * * *
Bài tham luận " Những gợi ý về Tổ chức Hành Chánh Địa Phương Việt Nam trong tương lai " do nhóm Cựu Sinh viên Quốc Gia Hành Chánh gồm các Ông: Vũ Văn Khuông - Đinh Mạnh Sử - Vũ Minh Ngọc soạn thảo năm 1995 .
- Ông Vũ Văn Khuông, Đ𓐩c sự Hành Chánh, Phối trí viên nhóm, nguyên là Phó Quận Trưởng Quận Hiếu Thiện, Tỉnh Tây Ninh 1965-1966., Trưởng ty Hành Chánh, Quản Đốc Tu Nghiệp, Xử lý Thường vụ Phó Tỉnh Trưởng Tỉnh Bình Dương 1966-1967, Phó Tỉnh trưởng Long Khánh 1967-1973, Thanh tra Bộ Nội Vụ 1973-1975. Ông Vũ văn Khuông đã từ trần tháng 3/1995 tại Hoa Kỳ.
- Ông Đinh Mạnh Sử, ૔ốc sự Hành Chánh, nguyên là Trưởng ty Hành Chánh Tỉnh Long Khánh 1967-1968, Trưởng ty Tài Chánh, Trưởng ty Nội An 1968-1973, Chủ tịch Hội Đồng Tỉnh Long Khánh 1973-1975.
- Ông Vũ Minh Ngọc, Phó Đ;ốc sự Hành Chánh, nguyên là Phó Quận Trưởng Quận Chơn Thành Tỉnh Bình Long 1972-1973, Phó Tỉnh Trưởng Bình Long 1973-1975, Phó Tỉnh Trưởng Long Khánh 1975.